Баға және табиғат ресурстарын экономикалық-географиялық тұрғыдан бағалау теориялары

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 3

1 ОРМАН ОРМАН РЕСУРСТАРЫН ЭКОНОМИКАЛЫҚ.ГЕОГРАФИЯЛЫҚ ТҰРҒЫДАН БАҒАЛАУДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ӘДІСТЕМЕЛІК МӘСЕЛЕЛЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1.1 Баға және табиғат ресурстарын экономикалық.географиялық тұрғыдан бағалау теориялары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 6
1.2 Қазіргі экономикалық және әлеуметтік географияда табиғат ресустарын пайдаланудағы төлемдер мәселесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 11

2 ОРМАН РЕСУРСТАРЫН ЭКОНОМИКАЛЫҚ.ГЕОГРАФИЯЛЫҚ ТҰРҒЫДАН БАҒАЛАУ МЕН ТИІМДІ ПАЙДАЛАНУ ЖОЛДАРЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 18
2.1. Орман ресурстарын экономикалық.геграфиялық тұрғыдан бағалаудың әдісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 18
2.2 Орман ресурстарын пайдалану төлемдерін топтастыру және жүйелеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 22
2.3 Қазақстандағы орман ресурстарының жағдайы ... ... ... ... ... ... ... ... .. 29

3. ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАН ОБЛЫСЫНЫҢ ОРМАН РЕСУРСТАРЫНА СИПАТТАМА ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 45
3.1 Шығыс Қазақстан облысы орман ресурстарын экономикалық.географиялық тұрғыдан бағалау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 45
3.2 Риддер орман шаруашылығы өндірісі кәсіпорнына сипаттама ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 58

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 63

67
КІРІСПЕ

Зерттеу жұмысының өзектілігі. Егемен ел болғалы 17 жыл ішінде Қазақстан саяси, экономикалық, әлеуметтік, құқықтық өзгерістерді жалғастыруда. Қоғамның өркениетті дамуына орай еліміздің дүниежүзілік қауымдастықта өз салмағының арта түсіп, әлеуметтік-экономикалық жағынан дамуына жан-жақты жағдайлар ьуғызуда. Нарық жағдайында Қазақстан Республикасы экономикасының жаңа бағыты табиғат қорын пайдаланудың тегін түрінен төлемді жүйеге өтуі болып табылады.
Нарықтық қатынастарға көшкенге дейін қалыптасқан табиғатты тегін пайдалану теориясы табиғат қорын тиімді пайдалануды және қоршаған ортаны ластанудан сақтандыра алмады. Бұл, әсіресе қоры жағынан да, алып жатқан аумағы жағынан да аз орман ресурстары үшін ең қолайсыз кезең болды. Планетамыздың өкпесі саналатын бұл ресурсты экономикалық-географиялық тұрғыдан дұрыс бағалау және оларды пайдаланғаны үшін төлемдік жүйені қалыптастыру бүгінгі ең өзекті мәселе.
Қазақстан территориясының 4 пайызға жетер-жетпес қана бөлігін алып жатқан орман ресурстарын қорғап, сақтап қалу және оны жетілдіру, территориямыздың 69 %-ын шөл және шөлейтті аймақтар алып келе жатқан шақта бұл мәселенің өзектілігін одан сайын арттырады. Осы жайды ескере отырып, бұл жұмыста түбегейлі экономикалық реформа жүргізуге арналған құжаттарды басшылыққа ала отырып, оған қоса Қазақстан Республикасының Конституциясын, табиғи ресурстардың негізгі түрлерін пайдалану бойынша жасалған кодекстерді, қоршаған табиғи ортаны қорғау Заңына сәйкес табиғатты төлемді пайдалану принциптерін енгізу арқылы іске асыру мүмкіншілігі қарастырылады.
Қазіргі кездегі байқалған орман ресурстарын пайдаланудағы ысырапсыздыққа жол бермеудің негізгі бағыттары осы ресурстарға алдымен мониторингтік тұрғыдан зерттеу жүргізіп толық есеп-қисапқа алу және ең бастысы экономикалық тұрғыдан дұрыс бағалап, оларды пайдаланғаны үшін төлемді жүйені қалыптастыру. Осы жағдай дипломдық жұмыстың тақырыбын таңдауға ықпал жасады.
Жұмыстың зерттелу дәрежесі. Ғылыми жұмыстарды, арнайы әдебиеттерді, мерзімдік басылымдарды, әдістемелік құралдарды және басқа да жинақ, еңбектерді талдау нәтижесі табиғи ресурстарды пайдалану мәселелерін зерттеу саласында елеулі, әрі маңызды ғылыми жұмыстардың бар екендігін көрсетті.
Аталған салада, яғни табиғат ресурстарын тиімді пайдалану саласында, теориялық және әдістемелік мәселелерді шешуде көп еңбек сіңірген, теориялық негізін қалаған Л.В. Канторович, Н.С. Федоренко, Н.Н. Баранский, Э.Б. Алаев, Н.Н. Колосовский, Ю.Г. Саушкин, А.А. Минц т.б. еңбектерін ерекше атауға болады. Бірақ, сол кездегі (экономиканщ басқарудың әкімшілдік-әміршілдік жүйесінің үстемділігі кезінде), социалистік шаруашылық жағдайында, табиғи ресурстарды тегін пайдалану туралы пікірдің басым негізінде, олар ашық түрде табиғатты төлемді пайдаланудың теориясын қалыптастыра алмады. Сөйтсе де, аталған ғалымдардың ойларының қисыны қалай болғанда да табиғатты тиімді пайдалану үшін төлемнің қажет екендігіне әкеп саяды.
Жоспарлы экономика кезінде табиғат пайдалануда төлемдік жүйені қолданудың мүмкіндігі мен тиімділігі жайында КСРО ғалымдарының біраз еңбектерінде айтылды. Олардың арасында әкімшілік-әміршілдік жүйенің билік алып тұрған кезінде біршама ашық айтқан. В.К. Шкатовтың, З.Қ. Қарғажановтың бұл мәселені тереңнен жан-жақты қозғағанын айрықша атап өткен жөн. Халық шаруашылығын түбегейлі экономикалық реформалау кезеңінде осы бағытта К.Г. Гофман, С.Н. Бобылев, М.К. Клубничкин, Н.Н. Лукьянчиков т.б., Қазақстаннан С.Б. Байзақов, З.Қ. Қарғажанов, Е.М. Үпішев, Қ.М. Баймырзаев, Э.А. Түркебаев, Р.Қ. Ниязбекова, Р.С. Коренов, М.С. Тонкопий, С. Мұхаұлы, Е.Ә. Келемсейіт, Б.А. Исабеков, Н.А. Коваль, А. Молдахметов, В.А. Манзюк, В.Р. Колесников, М.Б. Кенжегузин, Ж.Х. Давильбекова, С.Р. Ердавлетов, К.К. Қажымұрат, Т.С. Сатқадиева және т.б., ал шет елдік ғалымдардан Д. Хоскольд, Д. Пирс, Т. Титенберг, К. Тернер, Г. Хоттелингтер біршама үлкен зерттеулер жүргізді.
Табиғат ресурстарын тиімді пайдалану және орналастыру тұрғысынан У.Б. Баймұратовтың еңбектерін атауға болады. экономикалық тұрғыдан бағалау, оларды пайдаланғаны үшін төлемдік жүйені қалыптастыру табиғатты тиімді пайдаланудың басты, негізгі элементтері ретінде экономикалық географияның жаңа бағыты болмақ. Бұл жаңа бағыттың пайда болуы экономикалық және әлеуметтік географияны бұрынғыдан да гөрі экономикалық ғылымдармен әлдеқайда етене, жақынырақ байланыстырады.
Қазіргі уақытқа дейін табиғат ресурстарының ішінде орман ресурстарын экономикалық-географиялық тұрғыдан бағалау және оларды пайдаланғаны үшін төлемдер жүйесін қалыптастыру жағынан ең аз зерттелген және практикалық шешімін таппаған мәселеге жатады.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері. Дипломдық жұмыстың мақсаты – Қазақстандағы орман ресурстарын экономикалық-географиялық тұрғыдан бағалау және оларды пайдаланғаны үшін төлемдік жүйені қалыптастыруды зерттеу.
Қойылған мақсатқа жету үшін дипломдық жұмыста келесі міндеттер қойылды:
- табиғат ресурстарын, оның ішінде орман ресурстарын, экономикалық-географиялық тұрғыдан бағалау туралы теориялық ұғымдарды анықтап, нақтылау;
- Қазақстан Республикасындағы орман ресурстарының бүгінгі жағдайын талдау;
- орман ресурстарын бағалаудың әдістерін ұсыну;
- баға және бағалау ұғымдарына талдау және түсініктеме беру;
- табиғат ресурстарын пайдаланғаны үшін салық пен төлемнің айырмашылығы;
- Шығыс Қазақстан облысы орман ресурстарын экономикалық-географиялық тұрғыдан бағалау;
- Шығыс Қазақстан облысы орман ресурстарын пайдаланғаны үшін төлемдер жүйесін қалыптастыру.
Зерттеу нысаны. Зерттеу нысаны ретінде Қазақстан Республикасындағы орман ресурстары (Шығыс Қазақстан облысы мысалында) алынған.
Зерттеу тақырыбы. Қазақстандағы орман ресурстарын экономикалық-географиялық тұрғыдан бағалау және оны пайдаланғаны үшін төлемдер жүйесін қалыптастыруды зерттеу – дипломдық жұмыстың зерттеу тақырыбы болып табылады.
Жұмыстың құрылымы мен көлемі. Дипломдық жұмыс– кіріспеден, 3 бөлімнен, қорытындыдан тұрады. Жұмыс соңында 36 қолданылған әдебиеттер тізімі берілді. Зерттеу жұмысының мазмұнын ашу үшін диплом 15 кестемен жабдықталған. Жұмыстың көлемі 68 бет.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТIЗIМI

1. Минц А.А. Экономическая оценка естественных ресурсов. – М.: Мысль, 1972. - С.64-76.
2. Васильев П.В. Экономическая оценка лесных ресурсов // Сб.: Оценка природных ресурсов. – М.: Мысль, 1968. - С. 122-128.
3. Баймырзаев Қ.М., Ғабдолла О.Ж. Баға және табиғат ресурстарын экономикалық тұрғыдан бағалаудың өзара байланысы мен айырмашылығы // ҚазҰУ хабаршысы. География сериясы. – Алматы, 2002. - № 2, - 118-124 бб.
4. Григорьев В. Оценка предприятия: теория и практика. – М.: ИНФРА-М. 1997. - 318 с.
5. Ильев Л.И., Гордиенко Р.Н. Экономическая оценка лесов многоцелевого назначения. – М.: ЦБНТИлесхоз, 1980. - Вып. I. - С. 49-52.
6. О налогах и других обязательных платежах в бюджет (Налоговый кодекс). – Алматы: Юрист, 2004. - 288 с.
7. Каргажанов З.К., Баймырзаев К.М., Калиаскарова З.К. Платежи за пользование природными ресурсами. – Алматы, 1997. - С. 28-32.
8. Нестеров П.М., Нестеров А.П. Экономика природопользования и рынок: Учебник для вузов. – М.: Закон и право, ЮНИТИ, 1997. - 413 с.
9. Голуб А.А., Струкова Е.Б. Экономика природопользования. – М.: АспектПресс, 1995. - 188 с.
10. Васильев П.В. Экономика использования и воспроизводства лесных ресурсов. – М.: АН СССР, 1963. - 484 с.
12. Лесной кодекс Республики Казахстан. – Алматы: Юрист, - 2003. -72 с.
13. Қарғажанов З.Қ., Баймырзаев Қ.М., Ғабдолла О.Ж. Табиғат ресурстарын пайдалану төлемдері және салықтары. – Алматы: Қазақ университеті, 2003. - 135 б.
14. Жорабекова Ж.Т. Орман ресурстарын экономикалық-географиялық тұрғыдан бағалау мәселелері // ҚарМУ хабаршысы. Биология, география, медицина сериясы. Қарағанды, 2005. - № 2, - 39-41 бб.
15. Каргажанов З.К., Тлеубергенов М.А. и др. Теория и методика установления платы за использование минеральных ресурсов. – Алматы, 1991. -156 с.
16. Шкатов В.К. Рентные платежи в системе цен и рационализация природопользования // Тез. докл. Экономическая оценка и рациональное использование природных ресурсов: – М., 1973. - С.16-19.
17. Анучин Н.П. Сортиментные и товарные таблицы. – М.: Гослесбумиздат, 1963.
18. Ильев Л.И. Основы лесного кадастра. – М.: Лесная промышленность, 1969. - 128 с.
19. Байзаков С.Б. Экономическая оценка лесных ресурсов. – Алма-Ата: Кайнар, 1981. - 151 с.
20. Упушев Е.М. Экономика природопользования и охрана окружающей среды. – Алматы: Экономика, 1999. - 334 с.
21. Тонкопий М.С. Экономика природопользования. – Алматы: Экономика, 1998. - 475 с.
22. Мұқаұлы С., Үпiшев Е. Табиғат пайдалану экономикасы. – Алматы: “Экономика”, 1999. - 268 б.
23. Родионова И.А., Бунакова Т.М. Экономическая география, – М.: 2003.
24. Починкова С.В. Цена на лес в условиях рынка. – М.: Лесная промышленность, 1992. - С. 43-49.
25. Каргажанов З.К., Баймырзаев К.М. Экономический механизм природопользования. – Алматы: Ғылым, 2000. - 276 с.
26. Байзаков С.Б. Зависимость выхода хвойной массы от полноты насаждений // Научно-производственная конференция по вопросам лесного хозяйства в Казахстане: Тезисы докладов. – Алма-Ата, 1967.
27. Упушев Е.М. Экология, природопользование, экономика. – Алматы: НИЦ Ғылым, 2002. - 396 с.
28. Лазарев А.С. Лесные таксы. – М.: Лесное хозяйство, 1992. - С. 21-36.
29. Закон Республики Казахстан “Об охране окружающей среды” // Экокурьер, - 1997. - 20 августа - 16 сентября.
30. Ильев Л.И. Об оценке полезных функций леса // Лесное хозяйство. – М., 1981. - № 8. - С. 15-16.
31. Олдак П.Г. Сохранение окружающей среды и развитие экономических исследований. – Новосибирск: Наука, 1980. - 159 с.
32. Струмилин С.Г. О цене “даровых благ” природы // Вопросы экономики, 1967. - № 8. - С. 16-23.
33. Қаженбаев С., Махмудов С. Табиғат қорғау. – Алматы: Ана тiлi, 1992. -112 б.
34. Демина Т.А. Экология, природопользование, охрана окружающей среды. – М.: Аспект пресс, 1995. - 143 c.
35. Мамбетқазиев Е., Сыбанбаев Қ. Табиғат қорғау. – Алматы: Қайнар, 1990. - 387 с.
36. Васильев П.В. Лес и древесина в будущем. – М.: Лесная промышленность, 1973. - 159 с.
        
        Мазмұны
|кіріспе............................................................|3 |
|.............................................. | |
|1 ... ... ... ... тұрғыдан |6 ... ... және ... | ... | ... Баға және табиғат ресурстарын экономикалық-географиялық |6 ... ... | ... ... | ... Қазіргі экономикалық және әлеуметтік географияда табиғат |11 |
|ресустарын пайдаланудағы ... | ... ... | |
|2 ... ... ... тұрғыдан бағалау мен |18 |
|тиімді пайдалану | ... ... | ... Орман ресурстарын экономикалық-геграфиялық тұрғыдан бағалаудың|18 |
|әдісі..............................................................| ... | ... ... ... пайдалану төлемдерін топтастыру және |22 ... ... | ... Қазақстандағы орман ресурстарының жағдайы |29 ... | ... ... ... ОБЛЫСЫНЫҢ ОРМАН РЕСУРСТАРЫНА |45 ... ... | ... ... ... ... орман ресурстарын |45 ... ... ... | ... | ... Риддер орман шаруашылығы өндірісі кәсіпорнына |58 ... ... | ... |
|..................................... |67 ... ... ... | ... | ... жұмысының өзектілігі. Егемен ел болғалы 17 жыл ішінде ... ... ... ... ... ... ... дамуына орай еліміздің дүниежүзілік қауымдастықта ... арта ... ... ... ... ... ... Нарық жағдайында Қазақстан Республикасы экономикасының
жаңа бағыты табиғат қорын пайдаланудың тегін түрінен төлемді жүйеге ... ... ... ... дейін қалыптасқан табиғатты ... ... ... ... тиімді пайдалануды және қоршаған ортаны
ластанудан сақтандыра ... Бұл, ... қоры ... да, алып жатқан
аумағы жағынан да аз орман ... үшін ең ... ... ... ... ... бұл ресурсты экономикалық-географиялық
тұрғыдан дұрыс бағалау және ... ... үшін ... ... ... ең ... мәселе.
Қазақстан территориясының 4 пайызға жетер-жетпес қана бөлігін ... ... ... ... сақтап қалу және оны жетілдіру,
территориямыздың 69 %-ын шөл және ... ... алып келе ... ... ... ... одан сайын арттырады. Осы жайды ескере отырып,
бұл жұмыста түбегейлі экономикалық реформа жүргізуге ... ... ала ... оған қоса ... Республикасының Конституциясын,
табиғи ресурстардың негізгі түрлерін ... ... ... ... табиғи ортаны қорғау Заңына сәйкес табиғатты төлемді
пайдалану принциптерін енгізу ... іске ... ... ... ... байқалған орман ресурстарын пайдаланудағы ысырапсыздыққа
жол бермеудің негізгі бағыттары осы ресурстарға алдымен ... ... ... ... ... алу және ең ... ... дұрыс бағалап, оларды пайдаланғаны үшін төлемді
жүйені қалыптастыру. Осы жағдай дипломдық ... ... ... ықпал
жасады.
Жұмыстың зерттелу дәрежесі. Ғылыми ... ... ... ... ... құралдарды және басқа да жинақ,
еңбектерді талдау нәтижесі табиғи ресурстарды пайдалану мәселелерін ... ... әрі ... ғылыми жұмыстардың бар екендігін көрсетті.
Аталған салада, яғни табиғат ресурстарын тиімді ... ... және ... мәселелерді шешуде көп еңбек сіңірген, теориялық
негізін қалаған Л.В. Канторович, Н.С. ... Н.Н. ... ... Н.Н. ... Ю.Г. ... А.А. Минц т.б. ... ерекше
атауға болады. Бірақ, сол кездегі (экономиканщ басқарудың ... ... ... кезінде), социалистік ... ... ... ... ... ... пікірдің басым
негізінде, олар ашық түрде табиғатты ... ... ... ... ... де, аталған ғалымдардың ойларының қисыны қалай
болғанда да табиғатты тиімді пайдалану үшін төлемнің қажет екендігіне ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндігі мен тиімділігі жайында КСРО ғалымдарының ... ... ... ... ... жүйенің билік
алып тұрған кезінде біршама ашық айтқан. В.К. Шкатовтың, З.Қ. ... ... ... ... ... ... атап өткен жөн. Халық
шаруашылығын түбегейлі экономикалық реформалау кезеңінде осы бағытта ... С.Н. ... М.К. ... Н.Н. ... т.б., ... ... З.Қ. ... Е.М. Үпішев, Қ.М. Баймырзаев, Э.А.
Түркебаев, Р.Қ. Ниязбекова, Р.С. Коренов, М.С. Тонкопий, С. ... ... Б.А. ... Н.А. ... А. ... В.А. Манзюк, В.Р.
Колесников, М.Б. Кенжегузин, Ж.Х. ... С.Р. ... ... Т.С. Сатқадиева және т.б., ал шет елдік ... Д. ... ... Т. ... К. ... Г. Хоттелингтер біршама үлкен зерттеулер
жүргізді.
Табиғат ресурстарын тиімді ... және ... ... ... ... ... болады. экономикалық тұрғыдан бағалау,
оларды пайдаланғаны үшін төлемдік жүйені қалыптастыру ... ... ... ... элементтері ретінде экономикалық географияның
жаңа ... ... Бұл жаңа ... ... ... экономикалық және
әлеуметтік географияны бұрынғыдан да гөрі экономикалық ... ... ... ... ... ... ... ресурстарының ішінде орман ресурстарын
экономикалық-географиялық тұрғыдан бағалау және оларды пайдаланғаны үшін
төлемдер жүйесін қалыптастыру ... ең аз ... және ... ... мәселеге жатады.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері. Дипломдық жұмыстың мақсаты –
Қазақстандағы орман ... ... ... ... ... ... үшін төлемдік жүйені қалыптастыруды зерттеу.
Қойылған мақсатқа жету үшін ... ... ... ... ... табиғат ресурстарын, оның ішінде орман ресурстарын, ... ... ... ... ... ұғымдарды анықтап, нақтылау;
- Қазақстан Республикасындағы орман ... ... ... ... ... бағалаудың әдістерін ұсыну;
- баға және бағалау ұғымдарына талдау және ... ... ... ресурстарын пайдаланғаны үшін салық пен төлемнің айырмашылығы;
- Шығыс Қазақстан облысы ... ... ... ... ... ... облысы орман ресурстарын пайдаланғаны үшін төлемдер
жүйесін қалыптастыру.
Зерттеу нысаны. Зерттеу нысаны ... ... ... ... ... ... облысы мысалында) алынған.
Зерттеу тақырыбы. Қазақстандағы орман ресурстарын ... ... ... және оны пайдаланғаны үшін төлемдер жүйесін
қалыптастыруды зерттеу – дипломдық жұмыстың ... ... ... құрылымы мен көлемі. Дипломдық жұмыс– кіріспеден, 3 бөлімнен,
қорытындыдан тұрады. Жұмыс ... 36 ... ... ... ... жұмысының мазмұнын ашу үшін ... 15 ... ... ... 68 бет.
1 орман РЕСУРСТАРЫН ЭКОНОМИКАЛЫҚ-ГЕОГРАФИЯЛЫҚ ТҰРҒЫДАН БАҒАЛАУДЫҢ
ТЕОРИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ... ... Баға және ... ... ... тұрғыдан
бағалау теориялары
Жалпы өнімге және табиғат ресурстарына, оның ішінде табиғат байлығын
өндіруші салалардың өніміне баға ... ... ... ғылым мен
шаруашылық тәжірибенің негізгі мәселесі болып табылады. Бұл мәселе бірнеше
ғасырлар бойы талқыланып келеді және оның қазіргі ... ... ... ... ... ... ... көптеген ғылыми тұжырымдамалары бар.
Капиталистік шаруашылықтағы нарық ... ... ... ... ... еңбек құны теориясының негізгі ережелері нарық экономикасы
дамыған елдердегі ғалымдардың ... ... және ... реттеу
іс жүзінде тұрақтандыру кезінде сол елдерде қарастырылған. Осы ... ... да бір ... ... ... ... еңбек шығыны оның
бағасының негізі болып ... ... ... сұранысты
қанағаттандырғанда және салыстырмалы түрде экономикалық дамудың ... ... ... шығынның қажетті деңгейі жеке өнімнің ... ... ... ... өнім ... және өнімнің басқа
түрлеріне деген сұраныс (ұсыныс) өндіріс арқылы қамтамасыз етілгенде ... ... ... ... Сұраныс ұсыныстан асып кеткен
жағдайда, бағалар қажетті шығындардан өсу жағына қарай ... ... ... асқан жағдайда олар төмендеу жағына қарай ауытқиды.
Сөйтіп, ұзақ уақыт ішінде ... өнім ... ... оны ұдайы өндіруге
кететін қажетті шығынға байланысты және сонымен анықталады, яғни, ... ... ... ... ал ... пен ... ара ... түрде қысқа мерзімде тауардың күнделікті бағасының ... және ... ... ... не ... не ... қарай ауытқытатын
фактор болып табылады.
Табиғат пайдаланушы салалардың өніміне қалыптасатын бағаға К. Маркстің
еңбек құны ... ... ... ... оның ... табиғат
ресурстарының өзіне баға, сұраныс пен ұсынысты ескере отырып, жеке ... ... ... ... ... ... деңгейі негізінде, басқа да
өнім түрлеріне белгіленетін сияқты белгіленеді. Осыдан ... баға ... ... ... ... ... ... қойылды. Бұл
өнімнің алуан түрінің, олардың құны (айырбастау құны) бойынша тұтыну ... ... мен ... баға ... ... ... үлкен рөл
атқарды [1].
Жоспарлы шаруашылық жағдайында, академик С.Г. Струмилиннің анықтамасы
бойынша, табиғи ресурстардың бағасы ... ... және ... ... ... мөлшерімен анықталады. Табиғат ресурстарын
ашуға, өндіріске дайындауға және қалпына келтіруге адам еңбегі ... ... ... құны ... ... сондықтан олар экономикалық
тұрғыдан бағаланады. Осыған байланысты табиғат ... ... ... ... ... білу ... ... жағдайында табиғи ресурстардың бағасы ретінде ... ... тиім ... ... ... және сатып алынатын
ресурстардың өзі емес, дифференциалдық жер ... яғни К. ... ... ... жағдайында монополизацияланатын
табиғат ресурстары алып-сату нысаны бола ... ... ... ие ... және ... ... ... алу бағасы пайыздық ставкаға
сәйкес есептелінген – сол жер беретін жер ... ... ... ... факторын ескере отырып анықталатын
жер рентасы жерді және жалпы табиғат ресурстарын экономикалық ... ... ... ... нарықтық қатынастарға өтуі біртекті ... және ... ... ... ... бағаның бірдей
болуын, яғни бағалардың шамасы бірдей болуын талап етеді. Осыған байланысты
халық шаруашылығының табиғат ... ... ірі ... және ... келе жатқан қос және көбінесе келісімдік
(есепті) баға жүйесін жою қажеттілігі ... ... ... ... ... ... түрлі табиғат рестурстарын ... ... ... кезінде туындайды, “табиғи ... ... ... ... ... ... баға
жүйелері қазіргі уақытта өздеріне жүктелген міндетті толығымен әлі де
орындамайды, олар көбіне ... ... ... ... ... ... қатынастар жағдайында, кез-келген шаруашылық
басқару аппаратының, ... ... цех, ... ... ... жүргізуіне бірдей экономикалық жағдай жасау, яғни әділетті ... түсу ... ... басты міндет болып табылады. Нарық жағдайында
өнеркәсіп салаларының ... ... мен ауыл ... тең ... жағдайда жұмыс істеуі үшін ... ... ... ... ... негізделген рента
мөлшері шешуі тиіс.
Табиғи еңбек өнімділігін көрсетуші бірден-бір ...... ... жер ... жер ... өз ... ... ресурстарының
белгілі бір түрін пайдаланғанда туындайтын және оның тек ... ... ... ... ... көрсетеді. Табиғат
ресурстарын (ақшалай) экономикалық бағалаудың мағынасы оларды өндірісте
пайдаланғанда алынуға ... ... жер ... және ... ... ... әртүрлі жолмен алынады. Мысалы, тау-кен-металлургиялық өнеркәсіп
өнімдерін сату кезінде тау-кен рентасы түрінде, зиян шеккен ... ... ... ... ... ... кәсіпорындардан көтерме
ставкалармен бюджетке аударма түрінде өнімге ... ... ... түрінде алынды. Мұндай әдістер рентаның ... ... ... ... жанама әдісіне жатады және жоспарлы экономика кезінде халық
шаруашылығында болған ренталық ... ... ... атқарды.
Бұл еңбек ұжымдарының таза күш-жігерімен қалыптасқан өндіріс ... және ... ... ... ... ... “еңбектің
табиғи өнімділігін” көрсететін, дифференциалдық жер рентасын тура есептеуді
қиындататын. Сондықтан, біздің ойымызша ренталық ... ... ... шынайы түріне өту қажет және рентаны тура ренталық
төлемдер түрінде алу ... ... ... ... тұрғыдан бағалау сол ресурс
түрлерінің саны мен сапасындағы ерекшеліктері, ... ... мен ... зерттелу кезеңдеріндегі ерекшеліктерінің әрқилылығы
экономикалық-географиялық бағалау түрінің көп болуын туғызды және тура
бағалаудың ... түрі ... ... белгілі бір мәселесін шешу үшін
пайдаланылды.
Табиғат ресурстарын бағалауда, ... күні ... ... ... экономикалық тұрғыдан бағалау мысалында
экономикалық бағалау түрлерін ... ... ... ... ... (пайдалы қазба-кен орындарын) жалпы экономикалық бағалау мен
белгілі бір аймақтың минералдық ... ... ... ... ... олар игерілу кезеңдеріне байланысты: ... ... ... ... ... ... ... геологиялық-экономикалық бағалаудың негізгі міндеті –
барлаудың бір кезеңінен екіншісіне өту ... ... ... ... ... ... барлаудан нақты барлауға, нақты барлаудан –
өнеркәсіптік игеруге). ... ... ... ... ... ... жоспары жасалады, кенді
бірінші болып ашқандарға ... ... ... ... минералды
шикізаттың баланстық қор мөлшері анықталып, оның ... ... ... ... ... ... салалары қаншалықты қамтамасыз
етілетіндігі қарастырылады [5].
Кен орнын жоспар-жоба ... ... ... ... ... болжамдық схемасын жасау үшін жүргізіледі. Сонымен
бірге жоба алдындағы бағалау бағаланатын жеке кен орнын игерудің ... ... ... ... ... ал жоспар алды бағалаудың
түпкі мақсаты, өндіргіш күштердің орналасуы мен даму ... ... және ... ... ... жоспарлаудың, жалпы
өндірістің аумақтық орналасу ... шешу ... ... ... ... бір ... ... күштерін және
жекелеген кәсіпорындардың орналасуы мен дамуын жоспарлау және ... шешу үшін ... ... ... кезінде оны экономикалық-географиялық бағалаудың нәтижелері
өндірісте тікелей басшылық жүргізуде, пайдалы қазбаларды ... ... ... ... ... алған кездегі кеннің жоғалуы мен
құнарсыздануының нақты мөлшерін ... ... ... тау-кен
жұмыстарын жүргізудің жылдық жоспарын жасау үшін ... кен ... ... ... оның ... нәтижелерін
өндірісті тікелей басқару үшін пайдаланғанда және рента мәселелерін
шешкенде тау-кен ... ... ... Оны ... үшін ... баға ... шығын) қарастырылып отырған кен ... ... сату ... ... ... ... өндірісі салалары
кәсіпорындарының күнделікті шаруашылық есеп көрсеткіштері мен бағалау
көрсеткіштерінің ... және ... ... ... орай бағалаудың халықшаруашылықтық, жеке шаруашылықтық есепті
түрлерін нақты ажыратуға болады. Шаруашылықтық есеп тұрғысынан бағалау ... ... кен ... ... ... және оның ... тұрғыдан бағалаудың нәтижелерінен ерекшеленеді.
Кен орнын экономикалық тұрғыдан бағалау көрсеткіштерінің саны, олардың
мөлшері, әдісі мен ... ... ... ... ... ... түріне, кен орнының зерттелу, игерілу және өндірілу
кезеңдеріне байланысты. Кен ... ... ... және ... ... ... бағалау әдістері де күрделене ... ... ... саны, бағалаудың дәлділігі арта ... мен ... ... ... ... байланысты
болады, ал оның неғұрлым дәлділігі минералдық-шикізат ресурстарына төлемнің
ғылыми негізделген нормативтерін ... үшін ... Айта кету ... бағалау әрқашанда салыстырмалы түрде, ал баға белгілеу кезінде
өнімдердің ... түрі ... ... ... ... ... оларды шаруашылықта
пайдаланған кезде алынатын тиіммен, дәлірек ... ... ... жер ... және оның ... су, ... ... шамасымен өлшенеді. Минералдық-шикізат ... ... ... ресурстарын пайдаланғаны үшін төлемнің шамасын
анықтаудың негізі болады [6].
Табиғат ресурстарының ... ... ашу, ... және ... ... ... көрсететін болса, экономикалық бағалау халық
шаруашылығының біртекті өнімге сұранысын қанағаттандыру үшін ... ... өнім сол ... осы ... ... ... ... еңбекті үнемдейтіндігін көрсетеді. Табиғат
ресурстарының бағасы оларды қалпына келтіру, жаңғырту, ... ... ... ... табиғат пайдаланушы салалар өнімдерінің ... ... ... ... ... болады.
Баға арқылы әртүрлі өзара бір-бірінің орнын алмастыра алмайтын өнім
түрлері салыстырылады, ал экономикалық ... ... ... ... үшін “бір-бірімен бәсекелес”, негізінен біртектес, бір-бірін
өзара алмастыра алатын ресурстарды ... ... ... ... ... ... ... үшін экономикалық
бағалау нәтижелерін қолдану бағалаудың іс жүзінде қолдану ауқымын ... ... енді ол ... ... ... ... ... реттеу жүйесінде қарастырылады.
Табиғат ресурстарының бағасы өндірістің экономикалық нәтижелеріне, табиғат
ресурстарын тиімді ... ... әсер ... ... ... табиғат ресурстарын төлемді
пайдалану ... ... ... ... болуы тиіс және әртүрлі табиғи,
экономикалық сипаттағы біртекті табиғат ... ... ... ... ... ... ... теңестірудің
басты экономикалық құралы болады. Олар табиғат ресурстарын пайдаланғанда
алғашқы қалпыЭа келтірілуін, жаңғыртылуын және қоршаған ... ... ... ... ... ... ... жүйесін енгізбей
табиғат игеруші кәсіпорындардың нарықтық қатынастарға, түбегейлі шаруашылық
есепке көшуі мүмкін емес ... ... үшін ... оның ... пайдалану құқығы үшін,
ренталық төлемдерді, бұрынғы Кеңестер Одағында түгел дерлік ... ... ... ... пайдаланудың экономикалық көрінісі деп
түсінді. Мәселен, қазіргі Қазақстан Республикасының жер ... ... ... ... ... Кодексіне сәйкес Жер қойнауын пайдалану
төлемдері минералдық-шикізат ресурстарын толық, тиімді пайдалануды, жер
қойнауы мен ... ... ... ... ... ынталандыру
мақсатында, өндіруші және өңдеуші күштер үшін шаруашылық-есеп жағдайын
ретке келтіруге, пайдалы ... кен ... мен ... ... аймақтарды және республикамыздың әлеуметтік-экономикалық
мәселелерін шешу ... ... ... ... ... үшін
төлемдердің салықтардан ерекшелігі табиғат ресурстарын тиімді пайдалануға
ықпал ететін экономикалық шаруашылық-есептік ... мен ... ... ... ... жеке ... заңды тұлғалардың пайдасынан мемлекетке,
мемлекеттік аппаратты, оның ішінде әскери, ғылым мен ... ... ... ... ... ... қаржыландыруға алынатын қаражат
екендігі ... ... ... ... ... бағасына,
олардың экономикалық бағалануына, пайдалану төлемдеріне еш қатысы жоқ.
Бірақта, қазіргі уақытта тарихи ... және ... ... ... ... жер ... “салық” ұғымы бар. Мысалы,
Қазақстан Республикасында “Жер салығы туралы” Заң ... және ... ... ... ... ... ... ынталандырушысы
деп айтылады. Біздің ойымызша, Қазақстан Республикасы жағдайында ... ... ... ... үшін ... ... терминінің
қолданылуы, оның орнына табиғат ресурстарын пайдалану үшін төлем ұғымы
тұрғанда ... ... жол ... ... ... ... қызметінің мағынасын өзіне тән сөзбен ашып көрсете алмайтын термин
болып ... ... ... әуел ... ... ... яғни ... ресурстарының кез келген түрін тиімді пайдалануды
ынталандырумен ... ... жоқ. ... бұл ... ... қызметіне тән емес нәрсені телудің қажеті жоқ. “Салық” ұғымының
мағынасын ... ... ... үшін ... ұғымымен
шатастыруға болмайды. Осыдан келіп табиғат ресурстарын қандай да ... ... ... ... терминінен бас тартып, “жерді
пайдаланғаны үшін” ... ... ... ... үшін ... ... терминді пайдаланған дұрыс [8].
1.2 Қазіргі экономикалық және ... ... ... ... ... ... ... бізді қоршаған табиғи орта, жер қыртысы (жер ... ... ... элементтерден – табиғат кешендерінен құралады.
Бұл табиғи кешендер геоморфологиялық, геологиялық, физикалық, биологиялық,
географиялық және ... да ... ... ... жүргізген
зерттеулері негізінде анықталады. Мұндай зерттеулердің нәтижесінде ... ... ... ... ... ерекшеліктерімен
қалыптасады. Табиғат кешендері генетикалық біртұтастығымен, салыстырмалы
біртектілігімен сипатталады.
Табиғи кешендердің жеке ... ... ... ... оларды
шаруашылыққа пайдалану мүмкіндігі тұрғысынан алғанда бірдей болмайды, яғни
өзінің экономикалық маңызы ... ... ... ... және ... ... ерекшеленеді. Өндіргіш күштердің даму деңгейі мен зерттеулеріне сәйкес
материалдық әрекетке тікелей ... ... ... ... ... ... өтеу мүмкіндігіне байланысты табиғат кешендерінің
элементтері табиғи ресурс деп ... ... ... ... ... ... жер қойнауының тек қоғамның белгілі бір қажеттілігін
қанағаттандыру үшін ғана ... ... ... ... бос тау ... ... мен техникасының жетілген шағында, оған қоғамдық
қажеттілік пайда болған кезде ғана ресурсқа айналуы мүмкін. ... ... 1,5 %-дан аз мыс кені ... ... ... ... жоқ, бос
тау жынысы деп саналды, ал сондай қорғасын-мырыш кені өткен ... бос тау ... деп ... ... ... бар, ... кені
олардан болат пен шойын алу ... ... ... ... ... деп ... ... бір уақытқа дейін Чили
силитрасы, Хибин аппатиті мен нефелині, ... ... ... ... ... ракеталық, космостық, теледидарлық сияқты жаңа
салаларының пайда болуы мен ... ... ... ... ... ... ... рубидий, германий, стронций алу үшін минералды
шикізаттың жаңа түрлері игерілді [9].
Академик А.Е. ... ... ... ... ... ... керекті және керексіз минералдар жоқ – адам өзінің жасампаз
еңбегімен ... ... ... және оны елдің өндіріс ... ... ... ... деп ... күштердің дамуы мен
зерттелу деңгейіне сәйкес адамзат қоғамының қажеттілігін қамтамасыз ету
үшін ... ... ... ... табиғи күштерді айтамыз [1].
Еңбек күшін жұмсау нәтижесінде қоғамның белгілі бір қажеттілігін қамтамасыз
ету үшін табиғи ортадан ... ... ... қоғамның материалдық
құндылығын құрайды. Олар табиғи зерзаттар емес, рұтыну ... ... ... рөлі мен мәні ... ... ... өткен сайын
өзгеріп отырады. Өндірістің техЭикасы мен технжлогиясының жетілдірілуіне
қарай адамзаттың ... ... ... ... табиғи ресурстарды
барған сайын көп мөлшерде пайдаланады. Жоғарыда келтірілген анықтамаларға
сәйкес табиғат ресурстары біріншіден, табиғи ... ... ... ... ... ... ... кешеннің бір бөлігі, ...... ... ... ... немесе күштерді мойындау қоғамның өндіргіш
күші мен табиғаттың меңгерілгендігі белгілі бір ... ... ... ... ... іс әрекетке тікелей ... ... ... бір ... ... Сонымен,
“табиғат ресурсы” түсінігінің өзі өндіргіш күштердің даму ... ... ... және экономикалық тұрғыдан тиімді
пайдалануымен байланысты, сөйтіп, “табиғат ... ... ... ... тыс ... [10].
Табиғи ресурстардың адам өміріндегі рөлі жайында (негізінен философтар
мен экономистер) ұзақ уақыт бойы сөз ... ... ... ... ... үшін ... жағдайдың маңыздылығын теріске
шығарып отырды, ал ... ... ... ... қоғамының
дамуында табиғи факторлардың шешуші рөл атқаратындығын баса ... ... ... ... ... ... да еңбек сияқты зат
түріндегі ... ... ... ... олар еңбекпен өңделгенде ғана
тұтыну құндылығына ие бола алатынын көрсетті. Бұл ... ... ... ... емес еңбек заты болады. Марксистер қоғамның
дамуында шешуші рөлді қоғамдық өндіріс, әсіресе, ... ... ... ... ... қоғам мен табиғаттың, қоғамның жекелеген топтарын бір-
біріне қарсы қоюдан гөрі ... ... ... ... ... ... ... экономикалық даму деңгейі ғылыми-техникалық
жетістіктегі жаңа ... ... ... ... ... ресурстарын тиімді
пайдалану дәрежесімен анықталады.
Табиғи ресурстардың қоғамдық өндіріске тигізетін әсерін қазіргі ... үш ... ... ... ... ... ... қоршаған
табиғи орта ретінде, адамзат қоғамының өмір суруі үшін ... ... ... ... ... болып табылады. Екіншіден, барлық
өндірістің мағынасы, сайып келгенде, ... ... бір ... ету үшін ... ... адам қажетіне пайдалануға
жарайтындай етіп өнімге айналдыру болып табылады. Жоғарғы қарқынмен ... ... ... ... өндіріс, табиғи ресурстардың алуан түрлерін
игеруде барынша кең түрде пайдалануды ... ... Осы ... ... ресурстарының (дәлірек айтқанда, өндірістің шикізатпен қамтамасыз
етілуінің) халық шаруашылығын дамытудағы ... ... ... ... зор. ... ... ... радиоэлектроника,
термоядролық өнеркәсіп, авиажасау, электрэнергетикасы, ракета жасау,
космостық техника түсті металлургияның, ... ... ... ... көлемде тұтынады. Бұл мағынада ... ... ... ...... ... ... болады. Үшіншіден, бәрімізге
белгілі, табиғат ... ... ... ... қоғамдық
өндірістің, еңбектің өнімділік деңгейін анықтайды. Сол себепті К.Маркс ауыл
шаруашылығында, тау-кен өнеркәсібінде де мәселе тек ... ... ... сонымен бірге табиғат жағдайына тәуелді болатын еңбектің табиғи
өнімділігіне де байланысты ... деп ... ... ... – табиғат
күштері – еңбектің өнімділігін арттырады, қоғамдық өнімнің өсуін қамтамасыз
етеді [11].
Табиғат пен еңбек – ... ... ... ... ... ... ... адам және адамзат қоғамы, жоғарыда айтқанымыздай,
табиғатқа оны ... пен өмір ... ... ... еңбектің нысаны
ретінде әсер етеді және сонымен қатар оны ... ... ... ... отырып ықпал етеді. Аталған үш түрлі әсерлердің
жиынтығы, жалпы ... ... ... ... атап ... ... ... әсіресе, жер, су, орман
ресурстарын қазіргі күнгі масштабпен пайдалану табиғаттың тепе-теңдік күшін
бұзуы мүмкін және ... орай осы ... ... үшін ... ... ... Сондықтан табиғат ресурстарының өндіріске тиімділігін – оның
оң жақтарын ғана емес, сонымен бірге келеңсіз ... да ... ... ... ... ... табиғи ресурстардың алуан түрлерін
пайдаланудың тиімділігін анықтағанда табиғи ... ... ... ... ... өте қажет. Сөйте тұра, табиғи ресурстардың өзі айналадағы
қоршаған ортаның ... ... адам ... мен ... ... ... нашарлататын фактор ретінде қарастырылуы керек. ... ... ... ... ... ... өздігінен табиғат ресурстарын
тиімді пайдалану мәселесіне айналды. Табиғат қорғау тұрғысынан алғанда,
табиғи ортаны сол қалпында ... ... ал ... даму ... ... ... ортаға жан-жақты әсері артады. Қазіргі кезде шаруашылық
әрекеттің табиғи ортамен ... тек жеке ... ... ғана емес ... ... ... ... жүйенің сақтауын талап етеді.
Қоғамның мүддесі табиғат ... ... ... ... ... Экологиялық және табиғат заңдарының үйлесімділігі арқасында
табиғи өндіргіш ... ... ... ... ... ... ... қажет [12].
Табиғи ортаны тиімді пайдалану үшін әртүрлі ғылым жетістіктерін ескеру
керек. ... ... жеке ... сол ... ... ландшафттағы антропогендік факторлардың өзгерісінен болатын
биологиялық, экономикалық және әлеуметтік зардаптардың салыстырмалы ... ... ... ... дәл ... ... Жекелеген табиғи
кешендер бойынша да, сол сияқты бүкіл “адам және ... ... ... ... ... ... ... ортаны тиімді пайдалану мәселелерін
дұрыс шешу мүмкін емес. Өндіріс пен ... ... ... көлемінің
кеңейе түсуіне орай қазіргі кезде табиғи-техникалық геосистеманың ... мен ... ... ... ... айналады.
Табиғи ресурстарды пайдаланудың өндіріске, адам өміріне әсерін ғылымның
әртүрлі салалары, әсіресе, жаратылыстану ... ... Ол ... ... ғылымдағы салыстырмалы түрде алғанда жаңа бағыттағы бұл
сала экономикалық география ... ... ... ... ... ... ... табиғат ресурстары көбінесе жаратылыстану және
техникалық ғылымдардың ... ... ... ... ... өнімділігі мен өндірістің тиімділігіне әсерін ең әуелі
экономика ... ... ... ... ... ... байлыққа жатқызуға бола ма деген сұрақ ... бойы ... ... ... нарықтық қатынастарға
көшуіне байланысты іс жүзінде бұл мәселе олардың еліміздің ұлттық байлығы
болып ... ... ... Бұл мәселенің анық-қанығына жүгінбей-ақ
еңбекке бағытталатын табиғат ресурстарының сапасына ... ... ... анық ... ... та ... ... ресурстарының шектеулі жағдайында, ең жоғарғы халықшаруашылықтық
нәтижеге жету үшін табиғат ... ... ... еңбектің
өнімділігін арттырушы фактор ретінде ... ... ... ... ... ... ... құрамындағы қандай да бір түрде
болмасын табиғат ... ... ... айқын. Біздің
көзқарасымыз бойынша, бұл жағынан академик Н.П. Федоренконың айтқанында
негіз бар. Ол ... ... ... түрі – ... ... баға берілмеуі және басқару ... тән ... ... ... ... ... тыс ... қойғанда,
қалыптасқан жағдайды жарамды деп тануға болмайды” – деп жазды. ... ... ... ... түрде еңбек және жинақталған
материалдық ресурсқа теңгеріле алмайтындығын және олар тұтыну құнына арнайы
бағытталған адам әрекетінің нәтижесінде ғана ... ... ... ... осы ... ... қоғамның потенциалды байлығы
деп қарауды туғызады. Осыған сәйкес отандық әдебиеттерде ... ... ... ұғым кездеседі.
Қоғамның өндірістік күшіне табиғи ресурстарды тиімді ... ... ... оның ... ... бойынша қарастырылып, тиімділігі
бағаланады. Халық шаруашылығының, тіпті кез ... ... ... оның ... ... базасының жиынтығына тәуелді болып табылады.
Осыдан келіп, табиғи ресурстардың жеке ... ғана емес ... ... ... экономикалық бағалаудың қажеттілігі ... ... ... ... бағалауға келетін
болсақ, оның мәнісі тек ресурстың бір түрі ғана емес, ... ... ... ... ... ... ... “еңбектің табиғи өнімділігін” анықтау мен өлшеу болып табылады.
Біздің ойымызша бұл мәселе де эконом-географтардың міндеті.
Қоғамның “табиғи өндірістік күші” мәселесі ... ... ... ... ... әлі де терең және кең ... ... ... еңбек ресурстары мен өндіріс тәсілін басты
факторлар санайтын, сондықтан басты ... ... ... ... ... ... Республикасының өзіндік ерекшелігі мен оның
экономикасының нарықтық қатынастарға көшуіне байланысты табиғи өндірістік
күштерді зерттеу қазіргі кезде бірінші ... ... ... ... ... ... ... сыйы және оған адам еңбегі
жұмсалған жоқ, сондықтан оны тегін пайдалану керек ... ... көп ... бойы ... ... келді. Теориялық жағынан табиғатты
төлемді пайдалануға көшудің қажеттілігі мен маңыздылығы ғылыми тұрғыдан да
тәжірибе жүзінде де қалыптасып ... ... ... ... ... ... пайдаланудың принциптері мен жалпы теорияалық-әдістемелік
негізін жасау, қолданудың маңыздылығын ғылыми түрде дәлелдеудің ... ... мұны ... ... ... ... ... мүмкін емес. Саяси экономия ғылыми пән ретінде өндірістің нәтижесін
әділетті түрде бөлу ... ... ... қарым-қатынасын
зерттейді. Бұл жағынан келтірілген қағиданың әділеттілігі, біздіңше ... ... ... ... ... жеке ... ... Өндірістің нәтижесін бөлу кезінде олар табиғи ... ... ... ... ... кім болса да оның ішінде ... ... ... ... айналмауы керек. Табиғи ресурстардың неғұрлым
тиімді көздерін пайдаланумен қалыптасқан еңбектің ... ... ... ... арттыруға ықпал етуі тиіс. Еңбектің ... ... ... ... ... болғанда, бағаның жалпы
деңгейінің, оның ішінде халық тұтынатын тауарлар бағасының ... ... ... ... табиғи ресурстарын дәлірек айтқанда
табиғи өндіргіш күштерді пайдаланудың нәтижесі ... ...... ... – халыққа ешбір қайта бөлусіз, иемденусіз тиесілі. “Жалған
әлеуметтік құндылықты” ескермегенде тауар ... ... ... ... ... ... себептерін жояды. Бірақ,
әңгіме табиғатты төлемді пайдалану ... ... ... ... әділетті бөлуге байланысты адамдардың өндірістік қарым-қатынасы
жөнінде емес, өндірістің ... ... бірі ... ... ... пайдалану туралы, елдің табиғат ресурстарын пайдалану
кезінде ең жақсы әлеуметтік-экологиялық-экономикалық нәтижелерге жету ... ... ... ... ... отыр. Сондықтан табиғатты
төлемді пайдалану принциптерін қолданудың маңыздылығы теориялық жағынан
негіздеуге және оның ... ... ... ... айтқанда
табиғат ресурстарын төлемді пайдалануды, маркстік-лениндік ... ... яғни К. ... еңбек құны теориясымен емес,
өндірістің үш факторы теориясымен, яғни пайдалылықтың шегі ... ... ... ... ... және ... да жаңа ... өндірістік ресурстарды пайдаланудың ... ... ... Тек осы ... ... ... ережелерімен ғана
табиғатты төлемді пайдаланудың теориясын негіздеуге, оның тиімді параметрін
айқындауға мүмкіндік ... ... ... ... ... ... бөлу принципі өндірістің ... ... тек бір ... ретінде ғана қаралады.
Қоғам мен табиғаттың бір-біріне әсерінің мәнісін дұрыс ... ... ... үшін ... ... ... ... философиялық-
теоретикалық фундаменті болып табылады [12].
Табиғат ресурстарын пайдаланудағы салық пен төлемдер және ... ... ... және ... төленетін басқа да міндетті төлемдер ... ... ... ауыл шаруашылығындағы, елді мекендердегі,
өнеркәсіп, көлік, байланыс, қорғаныс және өзге ... ... су ... ... салу ... ... ... Иелігінде немесе пайдалануында
жер учаскесі бар заңды және жеке ... жер ... ... болып
табылады. Жер салығының мөлшері жер учаскесінің сапасына, орналасу өңіріне
және сумен қамтамасыз етілуіне қарай анықталады және жер иесі мен ... ... және өзге ... ... ... ... белгіленген түрде болады. Олар жер ауданының бір өлшеміне қойылып, жыл
сайын берілген жер ... ... ... ... ... ... ... жер учаскесін пайдаланғаны үшін салық ... мен ... ... ... сол мемлекеттермен жасаған
келіссөздері арқылы анықталады.
Азаматтарға жеке қосалқы шаруашылық ... үшін ... ... саяжай салудан басқа ауылшаруашылығына арналған жерлерге қойылған жер
салығының базалық ставкасы 1 гектарға есептелген және балл ... ... ... ... ... ... Балл бонитеттің 1-
ден 100-ге дейін ауытқуы кезінде солтүстік ... ... ... ... ... ... ... зоналарда, сонымен қатар тау
етегінде қою ... ... ... ... және тау
бөктеріндегі қаратопырақты аумақтарға базалық ... – 0,48 ... ... ... белгіленеді [13]. Балл бонитет 100-ден жоғары ... 1 ... ... ... салық ставкасы 202,65 теңге болады.
Жергілікті өкілді органдар өз құзыры шегінде жер ... ... оның ... ... ... ... және басқа да
шаруашылық жүргізу жағдайына байланысты жер салығының ... ... ... көтеруге құқылы, тек ол 20 %-дан аспауы ... ... ... ... ... жерлерден,
рекреациялық, орман және су қорларының ... ... ... ... ... жерлерге, ғимарат, құрылыс немесе
басқа да өндірістік нысандар орналасқан жерлерге ... ... ... ... (кесте 1).
Орман қорының жеріне салынатын салық, орман пайдалану кезінде ... ... ... ... ... орман пайдалану үшін төленетін
төлемнің құрамына кіретін түбіршегіне қойылған ... ... ... 5 %-
дық мөлшерімен қойылады.
Қазақстан Республикасы Орман кодексінің 104-бабында ... ... ... ... қасиеттерін, ерекше қорғалатын орман аумақтарын
ақылы түрде пайдалану қарастырылған [14]. ... ... ... ... ... ... орман пайдаланудың Қазақстан
Республикасының салық Заңдарында көзделгендей жекелеген ... ... ... ... үшін ... деп аталатын (өсіп тұрған
ағашқа қойылған баға) нақты төлем ставкасы ... ... бұл ... сапасына (іске жарайтын, отындық), түріне (қылқан жапырақты, жұмсақ
жапырақты, қатты ... ... (ірі, ... ... ... ... тасымалдау арақашықтығына қарай сараланып белгіленеді.
Түбірақы мынадай негізгі қызметтерді орындайды: орман ресурстарын
жаңғырту, ... ... ... ... ... кесім қорын
неғұрлым тиімді ... ... ... ... ... ... 3,80 ш.б. Бұл төлем ағаш дайындаудың өзіндік құнына кіреді. ... ... ... үшін, оны шамадан тыс кескені үшін ... ... ... төлемдер алынады.
Қазіргі кезде орман ресурстарын пайдалану Қазақстан Республикасының
Орман ... ... ... ... Бұл ... айта кету ... ... кодексі қайта қаралып, 2003 жылы 8-шілдеде бекітілді.
Аталған кодекске сәйкес орман пайдаланудың шекарасы мен түрі ... ... ... ... орман ресурстарын қорғау және
жаңғырту; орман ресурстарын пайдаланғаны үшін; орман ... ... ... үшін; орман ресурстарын ұқыпсыз, тиімсіз пайдаланғаны
үшін айып төлемдер [14].
Орман ресурстарын қорғау мен ... ... ... ... ... ... орман өнімдеріне; орманды жанама пайдалану
төлемдері кіреді. Төлемнің бұл ... ... ... ... ... ... ... әрбір түрі бойынша,
оларды ... ... ... ... ... шығынның шамасымен
анықталады. Төлемді ... ... ... табиғат
қорғау қызметі ескеріледі
Қазақстан Республикасы мемлекеттік орман қорының ... ... ... ... ... ағаш даярлаушыларға негізгі
кесімдерге және басқа кесімдерге белгіленеді.
Отындық ... ... ... 50 %-дан төмен белгіленеді. ... ... ... ағаш ... ... қашықтығына қарай
ставкаларға қосымша үстеме.Орман ... ... ... ... дамуын қаржыландыру мақсатында алынады.
Төлемнің ставкаларын облыс әкімшілігі ... ... ... ... ... ... ... саралайды.
2 ОРМАН РЕСУРСТАРЫН ЭКОНОМИКАЛЫҚ- ГЕОГРАФИЯЛЫҚ ТҰРҒЫДАН БАҒАЛАУДЫҢ ЖӘНЕ
ТӨЛЕМДЕР ҚОЛДАНУДЫҢ ӘДІСІ
2.1 Орман ресурстарын ... ... ... әдісі
Орман ресурсы – биологиялық ресустарға жататыны белгілі, сондықтан олар
табиғи ортаға ... ... ... ... пайда болу жағынан да көбіне
ұқсас келеді. Орман ресурсы пайдалану тұрғысынан көп салалы ... ... ... ... аясы ... ағаш шикізат есебінде қолданылады.
Одан басқа ағашты өндірісте пайдаланғанда одан түсетін ... ... ... ауыл шаруашылығында, өндірісте және ... ... көзі ... ... ... ... орман сарқылмайтын және қайта қалпына
келетін ресурстарға жатады. Сондықтан бұл ресурсты қайта қалпына келтіріп
ғана қоймай, одан әрі ... ... ... ... Бұл, ... ұлан ... ... орманмен қамтамасыз етуге мүмкіншілік
бар екендігін көрсетеді.
Басқа табиғат русурстарына қарағанда ... ... ең бір ... көп ... ... және ... аймақтарда өсіруге болады.
Бірақ мұндай табиғи қолайсыз жерлерде ағаш өсіру қымбатқа ... ... қоры ... әр ... ... ... әртүрлі болады, сол
сияқты өсу ... ... ... ... ... өзгеруі, жылдық өсімі
және т.б.) да әртүрлі болады.
Орманның даму мүмкіншілігі ауыл ... ... ... ... ... ... ... ерекшелігі бар. Өндіріске
жарамды ағаш орташа есеппен 80-100 жыл өсетінін, ал ... ... ... ... ... ... өзі 30-50 жылды қажет етеді. Ал бұл
орташа өндірістік циклдардан әлдеқайда ... Міне ... да ... іске ... ағаш ретінде пайдалану үшін оның ... ... ... ... отыру қажет. Бұл жағынан алып қарағанда, ... ... ... ... мен ... ресурстарды
бағалауда көп ұқсастық бар, әсіресе, қолдағы қордың қаншалықты құнды екенін
айыру тұрғысынан
R=Z - ... Z – ... ... ағаш ... ... ... бағасымен, мың
тг; S – ағаш қорын ... ... ... ... мың ... ... жер ... бағалаудың ерекшелігі жердің
құнарлылығына, одан алынатын өнім мен баға ... ... ... ... ... ... жыл сайын бағалап отыру қажет.
Орман алқаптары көбіне ауыл ... ... ... ... ... ... ресурстарын бағалағанда егісті, шабындық,
жайылым жерлерді де қоса бағалау қажеттілігі туындайды [16].
Ал су ... ... ... ... ... ... ... экономикалық тұрғыдан бағалау ерекшелігі бар. Бұл ... әр ... ... су ресурстары үшін қолданылатын шектеулі
шығын мөлшерін ескеру қажет. ... су ... ... ... ... көп салалы ресурсқа жатады.
Жоғарыда келтірілген табиғат ресурстарын ... ... ... орналасу ерекшеліктерін, яғни географиялық ... ... орны мен ... ... ... ... ... экономикалық тұрғыдан табиғат ресурстары орналасқан ... ... ... ... сумен, жұмыс күштерімен, жол
қатынасымен қамтамасыз етілуімен тығыз байланысты. Ал орман ... қоры ... ... бұлардан басқа жазықты жерде немесе биік
таулы-қыратты жерлерде орналасуына байланысты бағаланады. Бұл арада ... ... ... ... ... басты ерекшелігі, яғни көп салалылығы мынаған келіп
саяды: а) ағаш қоры; б) ... ... в) ... ... сақтайды; г)
микроклимат жағдайын қалыптастырады; д) ... ... е) ... ... ... ... ... емдік шөптер, аңшылық
т.б.). Бұл тұрғыдан алып қарағанда орман ресурсының экономикалық ... ... ... ... ... ылғал сақтау, таза ауа
қалыптастыру сияқты әрекеттерін тек ... ғана ... ... ... ... шектеледі.
Орман ресурстарын бағалағанда мына көрсеткіштерді ескерген жөн:
1. Орман ресурсы алып ... ... ... және ағаш қорының
көлемін.
2. табиғи ерекшелігін (ағаштың түрлері, жасы, тауарлық ... ... ... және ... ... ... мүмкіндігін.
Бұл әрине орман ресустарын өндірістік тұрғыдан пайдаланғанда, іске
жарамды ағаш ... ... ... және ... ... ... қалпында бағалаумен бірдей емес, мақсаттары да басқа.
Егер ... ... ... ... нақтылы көрсеткіштер арқылы
және құндылығын анықтайтын экономикалық көрсеткіштер арқылы бағаланылатынын
ескерсек, онда орман ресурстарын ... ... алып ... ... жеміс-жидектің ылғал сақтау, қоршаған ортаны таза ауамен қамтамасыз
ету сияқты ... ... ... ... ... оның алып ... ... сапасына қарай түрлерін, болашақта
орман ресурстарының қорын қалпына келтіру үшін және ... үшін ... т.б. ... ... ... қорын дамыту үшін алдымен аэро
және жерде зерттеу арқылы ... ... ... саны және сапасы
жағынан анықталып оны ... және ... ... ... ... жасалады [17].
Жалпы орман ресурстарын экономикалық тұрғыдан бағалау теориялық жағынан
басқа табиғи ресурстарға, әсіресе, минерал және жер ... ... ... ... көп орын ... Бұл бір ... әрбір
тұтынушы өз ауданындағы орманды пайдаланумен байланысты болса, екінші
жағынан ... ... ... ... ... ... ... және
тұтынушыларға жақын орналасқан ағаш қоры алдымен игерілетіні содан.
Егер ... ... көз ... ... ... ... ... зерттеген ғалым П.В. Васильев [ ] ... ... ... ... ... тиімділігіне үлкен мән
берген. Әр ауданнан, ... ... ... ... ... ... ең ... нақты кеткен шығынмен байланысты және оның рентамен
байланысы жоқ деп ... ... ... бұл ... ... кезден
дұрыс қалыптаспаған, өйткені табиғат ресурстарын шығындық концепциямен
бағалауға болмайтындығын біз алғашқы ... ... ... және ... ... ... ... болуына қоғамдық формацияның ... жоқ, ол ... ... ... ... ... баға қою дискуссиясында оны шығын арқылы емес табиғи
ерекшелігін, оларды пайдаланғанда түсетін әртүрлі деңгейдегі ... ... ... ... бірден бір көрсеткіш түбір ақы екенін В.К.
Шкатов [18] ең ... ... бірі ... ... ... Ал ағаш
дайындау мен ағаш өсіру шығынында да айырмашылық болатынын ескертеді. Бұл
пікір таласта В.К. Шкатов та Н.П. ... [19], Т.Л. ... [ ] ... ... ... құны сатқанда ғана оның құндылығына, яғни
түбірақыға ... ... ... ... ағаш ... кеткен
шығыннан басқа қосымша дифференциалды пайда келтіретінін, автор ашық айтып,
нақты мысалдармен дәлелдейді. Ал бұл тұрғыдан ... ... ... ... яғни ... ... ресурстарының табиғи
ерекшеліктерін ескеретін, олардың сапасын ... ... ... ... ... ... ... тұрғыдан бағалау, В.К. Шкатовтың
көзқарасы бойынша оларды пайдаланғанда түсетін әртүрлі тиімділікті ... және ... ... ең ... ... екендігі. Бұл
тұрғыдан біздің де көзқарасымыз осыған келіп саяды.
Орман ресурстарын бағалауда екі ірі ... бар: ...... ... ... екіншісі – орман қорын бағалау. Бұдан туындайтын
мәселе орман ресурстарын бағалау жер кадастрының ... ... яғни ... ... мен ... саны мен ... арасында байланыс барлығы.
Бұл идея Л.И. ... [20] ... ... жер ... ... бағалау әдістемесінде келтірілген. Ол бойынша ... ... ... ... қандай түрлерін және сапасын аз ... ... Бұл, ... ... ... ... тұр.
Қазақстандық ғалымдар табиғат ресустарын экономикалық тұрғыдан бағалауда
З.Қ. Қарғажанов, С.Б. Байзақов [21], Е.М. Үпішев [22], М.С. ... ... ... [24] т.б. бұл ... белгілі үлестерін қосқаны анық. С.Б.
Байзақов орман ресурстарын ... ... З.Қ. ... және ... табиғат ресурстарының үйлесімін, яғни ... бір ... ... ... ... байланыста қарастырған. Бұл
идеяны Одақтағы География қоғамының мүшесі А.А. Минц [1] ... ... әрі ... жалғасын таппай қалған. Міне енді осы мәселені біздің
ғалымдар әрі қарай дамытуда.
Орман қоры өздігінен қалпына келетін табиғат ... ... да, ... қарқыны артып отыруына байланысты орманды өсіруге, қорғауға ... ... тура ... Сондықтан орман шаруашылығына жұмсалатын барлық
шығындар, тиімділігі есептелуге тиіс. ... ... ... ... ... ... ... шығындарының тиімділігін анықтауды талап етеді. Орман
шаруашылығы өндірістің жеке саласы ретінде өзін-өзі қаржыландыра алады ... ... ... ... ... ... дейін орман қорын экономикалық бағалауға мән берілмей
келді. Бұған себеп, бір ... ... ... мойындамау, екінші жағынан
табиғатта өздігінен өскен ағашқа еңбек ... оның құны жоқ ... ... ... ... өсіп ... ағаштың, орманның бағасы
жоқ, бірақ жеке ағаш ... ... ... ... болды.
Орманды экономикалық бағалау, оған такса белгілеу басқа табиғат
байлықтарын ... ... ... ... ... ... әрқашан орман жері, ондағы ағаш қоры бөлек бағаланады. ... ... оның ... экономикалық бағалау шығындар мен нәтижелерді
салыстыру арқылы жүргізіледі [25].
Орман ... ... ... ... оның ... ескеру керек.
Орманның негізгі ресурсы ағаштарды өсіруге, қорғауға шығындар жұмсалатын
мезгіл мен оның нәтижесін алатын уақыт бір-бірінен алшақ, яғни шығын ... ... ... ... ағаш өсіп ... ... Ауыл
шаруашылығында өнімді жылда алуға болады, ал орман шаруашылығында жеке
ағаштың өсіп жетілуін көп жыл ... тура ... жер ... бір ... ... Орманды жердің өзінде ағаш
өнімділігі әртүрлі, оған қоса ағаштың тұтынуға қажетті сапасы да әр ... ... ... ... ... жол магистралдарынан
әртүрлі қашықтықта орналасқан. Сондықтан ағаш ... ... ... емес және ол ... ... жер ... ... едәуір
өзгеріп отырады.
Орман қорын экономикалық бағалау оның ... ... ... ... ... ... ... кезінде аралық кесімдерден алынатын
тиімдер ескерілуі тиіс. Кейде мұндай кесімдер ағаш қорының 30 %-на жетеді.
Орманның ... ... ... ... ... ... ... ағаш түрінің өсіп жетілу жасына сәйкес анықтайды. Есептелетін уақыт
ұзақтығы орманның ұдайы өсуіне қажетті жыл болып ... және ... ... ... ... ... жас ағаш түріне, ағаш өсетін аймақтың жағдайына байланысты
болады. Ағаштың бір түрі ... ... ... ... өсіп ... орман қорын орман шаруашылық аймақтары бойынша бағалаған ... ... тек қана ... табиғат ресурсы – ағаш қоры ... ... оның ... қорғау қызметі бір-бірімен тығыз
байланысты. Орманда ағаш қоры көп ... оның ... ... ... болады. Сондықтан орманның осы екі қасиеті біртұтас әдістемелік негізде
бағалануы ... ... ... бір қиыншылығы ағаш қорына байланысты орманның
экономикалық тиімін нақты есептеуге болатын болса, оның ... дәл ... ... ... ... ... ... қағиданың негізінде
экономикалық бағалаудың мүмкін екендігін көрсетеді. ... мен ... ... оны ... ... ... тәсілімен есептейді.
Орман қорының экономикалық ... деп оны ... ... ... барлық потенциалды экономикалық, экологиялық,
әлеуметтік тиімдерді яғни ... ... ... ... ақшалай
өлшемі деп ұғамыз. Орман қоры ретінде ... ағаш ... ... ... және ... ... ... экологиялық қызметтері бағаланады.
Орман қорын бағалауға қажетті шеткі шығын шамасын барлық ... ... ... ... көп ... әр ... бойынша әрқайсысына әртүрлі
шеткі шығын шамасын белгілеу де ... ... Өте көп (әр ... ... шығын белгілеу дәйексіз, дәлелсіз әртүрлі экономикалық бағалаулар
тудырады және ... ... ... ... ... ... ... шамасын белгілеу орманның құндылығына әсер ... ... ... әкеп ... ... шеткі шығын шамасына кейбір авторлар ұсынғандай, ... ... ... қажеті жоқ. Шеткі шығын өсіп тұрған ағаш қорын,
орман қорын ... ... ... ... ... Сондықтан онда
тек қана орман өсіруге, күтіп-баптауға, қорғауға және соған ... ғана ... ... әр ... ... шеткі шығын ... ... ... ... ... шығындар айырмашылығын ғана
ескеруі тиіс. Мұндай айырмашылықтар, бір жағынан, әр ... ... ... ... ... ... ... жағынан орманды алқаптарға
қарағанда орман аз (ормансыз) ... ... ... ... ... ... [26].
Шеткі шығын шамасы орман шаруашылық шараларының қалыптасқан, түбірімен
өзгермейтін мерзімге белгіленеді. Күрделі өзгерістер болған ... ... ... өзгертіледі. Бір аймақтың өзінде орман ағашының ... іске ... ... ... ... олар таксациялық
бөлімдер бойынша жеке-жеке бағаланады. Ормандағы ағаштардың жастары әртүрлі
болғанымен, бағалануы бірдей, ал ... ... ... ... пісіп жетілгені ғана құнды, сондықтан бағалау уақыт факторын
ескеріп жүргізіледі, дисконттау тәсілі қолданылады.
Ормандағы ағаш ... ... ... ... Ма – ... ... ағаш ... rà – 1м3 кесілген ағаштан алынатын
жылдық рента; Т – ... ... ... ... T – ағаш ... ... ... дейін санитарлық тазарту, күтіп-баптау, сирету кесімдері
жүргізіледі, осы мақсаттарда кесілген ағаштар да ... ... ... ... оны тиімді пайдаланғанда үздіксіз өнім ... ... ... ... ... ... ... жерінің
экономикалық бағалануы:
, ... Мb – 1 га ... ... ... ағаш ... rb – 1 га ... алынатын рента.
Егер бағаланатын орман алқабынан жылма-жыл бірдей ағаш ... ... ол ... ... бағалауға болар еді. Мұнда R – 1га
алқаптан ... ... ... ... ... ... орман жері рентаны
бірнеше жылдан кейін ағаштары кесімге жарамды болғанда ғана бере бастайды.
Сондықтан ... ... ... Оны ... шарттары:
- орман жері ағашы пісіп жетілгенше пайдаланылмайды;
- жылдық ренталар тең;
- уақыт факторын есептейтін дисконттау коэффициенті тұрақты.
Орман тек қана ағаш ... ... ... Оның ... ортаны
сауықтыруда экологиялық қызметтері барған ... ... ... ... ... ... ... ең маңызды шарттарының бірі – осы
қызметтерін жетілдіру және мына ... ... жөн: ... ... ... ... оның ... қызметіне белгілі бір дәрежеде
қайшы келеді. Ағаш кесу мөлшері орманның ... ... ... ... ... ... Осыны ескере отырып орманнан ағаш
дайындауды қысқарттық десек, бұл ... ... ... ағаш ... ... болады, яғни қосымша шығын жұмсаймыз. Бұл ... ... ... ... сақтау шеткі шығыны деп қарастыруымызға
болады. Әрі қарай шеткі шығын мен ... ... ... ... Рента арқылы орман қорын бағалаймыз [27].
Жалпы орман қорын бағалағанда ... ... ... ... ... оған ... Тек қана ... экологиялық
қызмет атқаратын ормандар осы қызметіне сәйкес бағаланады.
Орманның ... ... ... ... ... да жеткілікті. Сонымен қатар, ... ... ... ... ... шартты бағалау екенін түсінуіміз керек.
Орманды қалпына келтіру (өсіру, ... ... ... ... бар. Ол ... қағида негізінде есептеледі. Біріншіден, орман
өнімінің ең ... ... ... ... ... қоры ... ағаш қорын
оның пісіп жетілу жылдарына байланысты жылдық қорының артуының ... ... ... ... ... жері және оған қоса ... қоры ... табылады. Сондықтан 1 га орманды жерді қалпына келтіру құны
(Эл).
Эл= Эз + Эд жердің құны мен ағаш қоры ... ... ... ... жерлерін қалпына келтіру құнын анықтау формуласына
сәйкес орман жерін қалпына келтіру құны:
, ... Сн, Си – 1м3 ... ... ... (нормалы) және дербес
өзіндік құны. Ормандағы ағаш ... ... ... ... ретінде тақтай алынған. Басқа өнімдер арнайы коэффициенттермен ... ... Пр – 1 га ... ... жылдық өсімі; Еа –
тиімділік коэффициенті ... ... ... ... ... ресурстарын пайдалану төлемдерін топтастыру және жүйелеу
Орман ресурстарын пайдаланғаны үшін төлемдер қазіргі кезде бір мағынаға
ие ... жоқ. Ал ... ... ... ... ... ... отырған мәселеге байланысты табиғат ресурстарын
пайдалану төлемдерінің тиімді шамасын анықтау ... ... ... Осыған орай, қолданыстағы табиғат ресурстарын пайдалану
төлемдерін терең ұғыну және ... ... ... ... ... ... ... ынталандыру екеніне ерекше мән беру керек.
Бұл жерде табиғат ресурстарын тиімді ... деп тек қана ... ең ... ақшалай табыс алу емес, ресурстарды аз шығындай
отырып ең жақсы ... ... ... ... Табиғат
ресурстарын пайдаланғаны үшін төлемдермен бюджеттің кірісін толықтыру
олардың негізгі ... ... ... болып табылады. Ал ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз
ету және мөлшері де осы шартқа байланысты анықталады.
Қазақстан Республикасында табиғат пайдалану ... ... ... ... ... ... пайдалануға, табиғи
ортаны қорғауға, сауықтыруға, табиғат заңдарын ... ... ... ынталандыратын экономикалық тетіктер жүйесі болып
табылады.
Олар негізінен табиғат ресурстарын тиімді ... ... ... ... ... ... қызметі ретінде халықтың әлеуметтік-
экономикалық жағдайын жақсартуға және бюджеттердің ... ... ... ... ... ... бір ... төлем,
жәрдемақы, сыйлық түрінде болуы мүмкін және кәсіпорын ... ... ... ... ... төлемдер әмбебап және ... ... ... ... ... ... ... ресурстар үшін төленетін төлемдерге жер, су, орман ресурстары
мен ауа бассейнін пайдаланғаны үшін, яғни көп ... ... ... ... ... ... ресурстары үшін төлемдер
арнайы мақсаттағы төлемдерге жатады [9].
Жақын уақыттарға дейін әмбебап мақсаттағы табиғат ресурстарын пайдалану
олардың ... мен ... ... қайта қалпына келетіндігіне
байланысты және жеке меншікте болмағандықтан олардың ... ... ... деп ... ... ... ... уақытта өнеркәсіптік өндірістің
ауқымы біршама өсуіне байланысты енді табиғи түрде жаңғырып, ... ... ... ... ... туралы айтуға ... ... ... ... шараларына, яғни әмбебап табиғат
ресурстарының өзін ... және ... ... көп ... қаражат
жұмсау қажет. Мұндай қаражат пен жұмсалатын ... ... ... ... ресурстарын пайдаланушылардан қайтарылуы тиіс, ... ... ... пайдалану мақсатында арнайы пайдаланылатын табиғат
ресурстарымен бірге әмбебап ресурстарға да ғылыми негізделген ... ... ... ... олардың атқаратын өндірістік қызметіне, мақсатына қарай
төмендегідей етіп сұрыптауға болады:
1. Табиғат ресурстарын пайдалану құқы үшін ... ... ... ... үшін ... ... ресурстарын қорғау және қалпына келтіру төлемі.
4. Табиғат ресурстарын пайдалануды шектеу үшін төлем.
5. ... ... ... үшін төлем.
6. Табиғат қорғау заңдарын сақтамағаны үшін төлем.
Табиғат ресурстарын пайдалану құқы үшін төлемнің негізінде осы ресурс
иесінің ... ... ... ... ... ... ... құқын
экономикалық тұрғыдан жүзеге асыру нәтижесінде табиғат ресурсының меншік
иесі ақшалай ақы алады, ... ... ... ... ... иемденуші
табиғат ресурсын пайдалану мүмкіндігін алады. Бірақ бұл сату немесе
арендалық ... емес ... құқы үшін ... ... ... ... ... болады,
олардың мөлшері табиғат ресурстарын пайдаланғанда алынатын тиімге ... ... ... меншік иесі мен табиғат пайдаланушының белгілі бір
іскерлік шешімдерімен ... ... ... құқы үшін төлем
мөлшері тәртібі дүниежүзілік тәжірибеде, сайып ... ... ... екі ... ... ... ... немесе конкурссыз
негізде анықталады. Сонымен бірге, ұқсас табиғи ресурстарға пайдалану құқы
үшін ... ... ... сол ... ... ... ... шама
сауда жүргізу кезінде және одан кейін ... ... ... ... ... құқы үшін ... өнім өндірумен
байланысты ең алғашқы шығын болады және ресурстарды пайдалану ... ... ... табылады. Сондықтан олар табиғат пайдаланушы өнімінің
бағасына қосылады (есептеледі). Бұл жағынан табиғи ... ... үшін ... ... келгенде, табиғат ресурстарын ... ... ... ... ... табылады.
Пайдалану құқы үшін төлемнің атқаратын бірден-бір қызметі ... ... ... ... ... ... ... Экономикалық тұрғыдан табиғат пайдаланушы пайдалану құқы ... ... ... ... ... тиімді және үнемдеп пайдалануға
мүдделі екендігі айқын.
Пайдалану құқы үшін төлемдердің ... ... ... ... ... ресурсты соған ұқсас өнім алуды қамтамасыз ... да ... ... ... ... сонымен қатар монополиялық
рента, капиталға өсім ... ... ... Қазақстан орман
ресурстарына, әсіресе кәсіптік ағаш ресурстарына тапшы екенін ескеріп, ... ... бай ... ... ... алу ... ... болады.
Пайдалану құқы құқы үшін төлемнің мөлшерін З.Қ. ... [9] ... ... ... ... ... үшін төлемдер негізінен екі ... ... ... ... ... тиімділігі олардың
табиғи құндылығына, өнімділігіне, ... ... ... ... ... ... жағдайларына байланысты екендігі
белгілі. Бұл жағдай "еңбектің табиғи өнімділігін" көрсетеді және соған орай
дифференциалдық жер және оның ... ... ... су ... анықталады. Табиғат ресурстарының иесі беріліп отырған табиғи
ресурстың потенциалды ... ... ... ... ... ... ... саралап алады, яғни табиғат ... ... ... ... ... ... ресурстарының иесі табиғат
ресурстарын үнемдеп ұқыпты пайдалануға мүдделі. Бұл ... ... ... ... ... ... ... еткені және қоршаған ортаны
ластағаны үшін төлемдері арқылы ... ... ... ... ... тиімді пайдалану жоғарыда аталған
төлемдермен ... ... ... ... табиғат
ресурстарын нормадан артақ, ысырапты пайдаланғаны үшін ... ... ... ... ... ... ... табиғат
пайдаланушының экономикалық жағдайына толық әсерін тигізеді. Нормадан артық
және табиғат ресурстарын толық ... ... ... ... ... ... ... әрдайым көрініс тауып
жатады.
Табиғат ресурстарын пайдаланғаны үшін төлемдердің ... ... ... ... ... және олар орман, су ресурстарын және
минералдық ресурстарды тиімді пайдалануда маңызды рөл атқарады.
Мәселен, біріншіден, ренталық ... ... ... ... ... ... ... жағдайы мен шикізаттың сапасына
сәйкес болады. Мысалы, шикізат неғұрлым құнды болса, соғұрлым оларға ... ... ... ... ... ... яғни өндіруге аз шығын
жұмсалатын, сапасы ... ... ... пайдалану ынталандырылады.
Ренталық төлемдерді алу арқылы жекелеген ... мен ... ... ... ... және табиғат
ресурстарының жекелеген көздерін пайдаланатын өндірістерге ... ... ... ренталық төлем пайдаланылуға берілген табиғат ресурстарының
бар өлшеміне белгіленеді, тау-кен өндіріс саласындағы жағдайда игерілетін
барлық ... ... ... ... табиғат ресурсын толық
пайдаланбау табиғат пайдаланушының түсер пайда мөлшеріне теріс әсер ... ... бір ... ... ... ... ... қордың ысырабымен, өсімімен пропорционалды түрде өсетіндіктен
пайдалы қазбалардың ысырабын ... ... ... ... ... ... ... ренталық төлемдер республикалық бюджетке бағытталып ... ... ... өз әсерін тигізеді. Ренталық төлемдер
өнімнің өзіндік құнына кірмейді және қосымша пайда есебінен ... ... ... олар ... өзіндік құнына, бағаға қосылып табиғат
пайдаланушының экономикалық ... әсер ... ... ... болар еді.
Сөйтіп, ренталық төлемдер табиғат пайдаланушылардың, оның ішінде орман
ресурстарын ... ... ... ... ... ... және орманның табиғи ... ... ... ... ... неғұрлым толық пайдалануды
ынталандырады. Ренталық төлем алудың негізгі көзі табиғат ... ... ... ... Ренталық төлемдер ренталық факторлардың
іс жүзінде өнімге әсер еткен өндіріс кезеңінде алынады.
Табиғат ресурстарын қорғау және ... ... ... ... ... ... өндіріске дайындауға, жалпы табиғат ресурстарын
қалпына келтіруге жұмсалған шығынның ... ... ... ... ... ... ... бойынша табиғи ресурстарға төлем
белгілеуді жақтаушылар пайдалануға дайындалған ... ... ... сыйы ... олар ... ... бағыттағы
жұмыскерлердің өнімді еңбегінің нәтижесі деп дұрыс айтады. Сол ... ... ... ... ... ... ... қалпына келтіру
шараларының қоғамдық қажетті еңбек шығынына пара-пар келетін құны болуы
керек.
Бірақ төлемнің ... ... түрі ... ... ... ... ... бағасының негізі болып табиғи ресурстарды
жаңғырту мен қорғау үшін, оның ішінде геологиялық барлау ... ... осы ... ... ... ... Сөйтіп табиғат
ресурстарын жаңғырту мен қорғау үшін төлемдері өндіріс шығынының ... ... ... мен ... ... байланысты олар орман
қорын қалпына келтіру, толықтыру жұмыстарына кеткен шығынның ... ... ... ... ... ... ... пайдаланушы кәсіпорын
өнімдерінің өзіндік құнына кіргізілуі тиіс. ... ... ... ... бұл ... ... табиғат ресурстарына шығын
мөлшері көп болғанда соған сәйкес өндірілетін өнімнің өзіндік ... ... ... ... ... ... ... мөлшеріне
белгіленеді.
Табиғат ресурстарын пайдалануды шектеу үшін төлем табиғат ... ... ... оған тән ... ... ... пайдаланғанда
табиғат ресурсының иесіне ... ... ... ... ... Зиянның орнын толтыру мақсатында табиғат ресурсын
пайдалануды шектеу үшін кінәлі жеке ... ... ... ... ... ... ... пайдалануды шектеу мерзімі мен сипатына
байланысты олар ағымдағы немесе бір жолғы төлемдер түрінде ... ... ... ... шектеу төлемі табиғат пайдаланушының
қаражатынан алынады және ... мен оның ... ... ... үшін ... құру ... республикалық және
жергілікті бюджетке бағытталады.
Бұл төлем тобының құрылымы мен мөлшерін белгілеу әсіресе жер, су, ... көп ... ... ... ... үшін өте ... ресурс түрлері бойынша өзіне тән емес, әдетке айналмаған пайдалану
бағыттарынан өзіне тән дәстүрлі пайдалану ... ... ... ... ... ... ... төлемнің бұл түрі біршама ... және іс ... жер ... ... Жер ... ... бұл түрін қолдану принциптері мен механизмдерін ... бұл ... мен ... ... ресурстарының басқа да
түрлеріне оларды пайдаланудың ерекшелігін ескере отырып қолдану және төлем
құрылымы мен мөлшерін ғылыми ... ... ... ... ... ... ластағаны үшін төлем да табиғат ресурстарын пайдаланушылар
тарапынан қоршаған ортаға келтірілген ... ... ... ... Бұл төлемді төлеушілер қоршаған ортаны ... ... ... мөлшерлі шамада немесе мөлшерден ... ... олар ... ... ... ... оның пайдасынан алынады. Бұл төлемдерді ерекшелігіне байланысты
экологиялық төлем деп те ... Іс ... ... ... ... ... министрлігі реттеп отырады және төлемдердің көптеген ... ... ... ... түрінің болуы еш күмән келтірмейді.
Табиғи ортаны ластағаны үшін ... ... ... ... ... ... ... қолданылады. Олардың ең негізгісі табиғи ортаны
ластағаны үшін ... Олар ... ... ... ... оның халқының тұрмыс жағдайы мен табиғи ортаға келтірген
зиянының орнын толтыру үшін, ... ... ... ... жүзеге асырылады. Табиғи ортаны ластағаны үшін төлем, егер
ластану белгіленген, ... ... ... ... толтыру төлемі
түрінде, егер ластану ... ... ... ... – айып ... Табиғат пайдаланушының, дәлірек айтқанда, жер және ... ... ... ... және айып ... ... ... барлық кезеңдері мен одан дайын өнім ... ... "кім ... сол ... ... принциппен алынады.
Табиғат қорғау заңдарын сақтамағаны үшін төлем белгіленген нормалар,
нормативтер, Заңдар мен Заң актілерін сақтаумен байланысты. Ол ... ... ... ... бағытымен, айыптық, тиым салу ... ... ... бұл ... ... ... ... иелік
құқын экономикалық тұрғыдан жүзеге ... ... ... ... Заң ... ... ... қоршаған ортаға
келтірілген зиянның орнын толтыру болып табылады. ... бұл ... ... мен ... ... ... ресурстарды тиімді
пайдалануда ынталандырудағы рөлін төмендетпейді, сондықтан, қолданбалы
төлем болып табылады.
Бұл төлемдер ... ... ... мен ... ережелеріне сәйкес айып
төлемдер түрінде белгіленеді және төлем әрбір табиғат пайдаланушыдан немесе
бүкіл ұжымның таза пайдасынан келтірілген зиянына сәйкес саралап ... ... ... ... топтарының түрлерінен басқа жеке төлемдер
де бар, мәселен, пайдалы ... ... ... ... жер
қойнауын пайдаланғаны үшін төлемдер, техногендік минералдық ... үшін ... тағы сол ... ... ... ... ... экономикалық мәні
мен мақсатын зерттеу және олардың ... ... ... ... оларды экономикалық бағыты мен мәні ... ... ... ... ... ... ... ойымызша ресурстарды пайдалану
төлемдерін мынадай топтарын ... ... ... ... ... орнын
толтыру, ренталық шығынды қайтару, айып, сыйлық (3-кесте).
Алғашқы ... ... мәні ... ... түсінікті де анық
екендігіне көзіміз жете отырып, келесі үш төлем топтары ... ... бере ... жөн ... толтыру төлемдері халық шаруашылығына келтірілген зиянды ... ... ... ... ... ... алынбай қалған
пайданы қоса, барлық зиян түрлерінің орнын толтыру болып ... ... ... ... үшін ... барлық түрлері, оның ішінде
өндіріске берілген жер үшін, қоршаған ортаны ... ... ... ... де бар.
2.3. Қазақстандағы орман ресурстарының жағдайы
Қазақстан ТМД елдері ішінде территориясы жағынан екінші орынды, халқы
жағынан төртінші орын, ал ... қоры ... ... ... шақырымға шаққанда
ең соңғы орындардың бірін алады.
Қазақстанда орман жердің 26,2 млн. га бөлігін алып ... оның ... ... – 12,4 млн. га. ... жылына 2,0-2,4 млн. м3-ге дейін ағаш
дайындалады. Ағаш халық шаруашылығының барлық саласында қолданылады деуге
болады. ... ... 11 млн. га м3-ге жуық ағаш ... ... ағаштан басқа да пайдалы өнімдер алынады. Қазақстан ... ... ... ... атқарады.
Қазақстан орман қорына бай болмағандықтан ағаш және ағаш ... ... шет ... ... ... ... Сондықтан
елімізде орман қорын қорғау, молайту және ... ... өте ... ... мәселе.
Еліміздің орман байлығын қорғау оны тиімді пайдалану мен қорын ... ... ... ... байланысты. Бұл алдымен орман және ... және ... ... ... да ... ... ... өскен жерінде ауа райын өзгертіп, ... ... ... оны ... ... арттырудың маңызы зор.
Бұған қарамастан ағашты пайдаланбай тағы да отыра алмаймыз. Себебі қоғамға
қажетті өндірістің көпшілігінің ағашсыз күні ... ... адам ... ... ... табиғатқа жасайтын
жағымды ықпалын бұзбайтындай етіп пайдалану міндеті тұр.
Орман қорын қорғаудың және ... ... ... ... оны ... ... ... әсіресе құнды ағаштардың қорын молайту. Орман қоры
ұзақ мерзімде қалпына келетін табиғат ресурсы болғандықтан оны ... ұзақ ... ... ... ... асырылады.
Орман алқаптарының тіршілікте алатын орны айрықша. Құнарлы топырақ
қабаты мен сапалы су ... ... ... ... де, ... қалыптасуына игі ықпал жасайтын да, тыныс алатын таза ауаны
оттегімен жабдықтайтын да, экологиялық ... ... ... де
қалың орман.
Қазір жалпы республика аумағының 4,6 %-ын орман алқаптары алып жатыр.
Оларда 384 млн. м3 ағаш қоры ... ... ... ... төмен ағаштар мен ағаш қалдықтары, тағамдық жабайы жеміс-жидектер
мен саңырауқұлақтарды жинау және ертеректе ағаш өнімдерін ... ... ... шағын цехтар құраған. Төлем қабілеті төмендеген
кәсіпорындар көбейіп, көлікпен тасымалдау, электр ... және ... ... өтей ... ... тірелген шаруашылық жаңа ғана нарық
талабына бейімделіп келеді.
Кесте 1 – Республиканың орман алқабы туралы мәлімет (1 ... 2005 ... ... ... |Орман |Орман |
| ... мың ... ... ... |
| |км2 ... мың ... млн м3 |% |
| | |га | | ... |146,9 |905,7 |379,2 |2,6 ... |300,6 |199,6 |47,7 |0,2 ... |224,2 |4837,6 |1835,8 |8,2 ... |118,6 |52,7 |16,4 |0,1 ... ... |283,3 |3631,0 |1766,1 |6,2 ... |144,3 |4188,4 |2305,6 |16,0 ... ... |151,3 |212,5 |101,0 |0,7 ... |428,0 |275,5 |103,9 |0,2 ... |226,0 |66,02 |3069,7 |13,6 ... |196,0 |539,0 |227,8 |1,2 ... |165,6 |465,7 |112,7 |0,7 ... |124,8 |500,4 |312,4 |2,5 ... ... |98,0 |684,5 |539,5 |5,5 ... ... |117,5 |3120,7 |1609,8 |13,7 ... |2724,9 |26216,4 |12427,8 |4,6 ... | | | | ... 2 – ... ... ағаш ... ... қоры (2005 ... түрлері |Ауданы, мың га ... млн м3 ... ... |
| | | ... ... |831,8 |97,45 |117,2 ... |185,0 |33,47 |180,9 ... ... |400,1 |58,64 |146,6 ... қарағай |176,3 |29,80 |169,0 ... |44,7 |9,01 |201,6 ... ... арша |12,9 |0,22 |17,1 ... |921,6 |85,05 |92,3 ... |322,3 |30,09 |93,4 ... |2,2 |0,25 |113,6 ... |79,2 |9,20 |116,2 ... |2,6 |0,32 |123,1 ... ... |6,4 |0,36 |56,3 ... |9,3 |0,26 |28,0 ... тал |82,0 |2,19 |26,7 ... ... |2007,6 |4,85 |2,4 ... ... |4129,3 |10,29 |2,5 ... 3 – Орман қорының негiзгi көрсеткiштерi
| |1991 |1996 |1999 |2000 |2001 |2002 |2003 ... ... ... | | | | | | | ... млн. га | | | | | | | |
| |- |24,2 |24,3 |24,6 |24,4 |24,7 |24,7 ... ... жер|- |- |8,7 |8,7 |8,6 |8,6 |8,6 ... млн. га | | | | | | | ... өсіп тұрған ағаш|- |357,7 |373,6 |375,3 |366,1 |373,6 |373,6 ... млн. м3 | | | | | | | ... ... |- |3,9 |4,2 |4,2 |4,2 |4,3 |4,3 ... % | | | | | | | ... орман ауданы, |58,0 |37,2 |35,9 |48,7 |66,0 |36,0 |28,0 ... га | | | | | | | ... ... |50,8 |33,5 |44,8 |46,2 |64,1 |31,5 |23,1 ... ... ауданы, | | | | | | | ... га | | | | | | | ... ... кесiлген|605,5 |444,2 |885,9 |737,0 |644,6 |714,8 |337,3 |
|ағаш көлемi, мың м3 | | | | | | | ... ... |813,0 ... га | | | | | | | ... ... |11,9 |0,6 |0,4 |0,3 |0,5 |0,7 |0,3 ... ағаш | | | | | | | ... мың га | | | | | | | ... ... |82,6 |35,6 |26,0 |10,4 |12,1 |9,3 |12,6 ... мың га. | | | | | | | ... ... |61,3 |25,1 |13,5 |4,0 |7,0 |6,0 |8,4 ... га | | | | | | | ... ... ... |65,5 |48,7 |40,8 |48,8, |41,2 |20,3 |9,2 ... санатына енгізу,| | | | | | | |
| | | | | | | | ... га | | | | | | | ... ... ... ... да, ... да, өндіріс
үшін де қажетті орман ... бар. Олар ... тән ... қалыптасуымен, рекреациялық және басқа қызметтерімен
ерекшеленеді. ... ... ... мен ... ... ... жерлерде ғана өсіп өнеді. Табиғаттың інжу-маржандарының ішінде
Нурызым, Аман-Қарағай, Бурабай, Қарқаралы, Баянауыл, ... ... ... т.б. ... сұлулығымен белгілі.
Қазақстан жерінде әртүрлі топырақ жамылғысына, жер ... ... ... ағаштың 68 түрі, бұтаның 266 түрі, шөптің 2598 түрі
өседі екен. ... ... ... ... ... – қарағай, шырша,
самырсын, балқарағай; жұмсақ жапырақты – қайың, ... тал, көк ... - ... ... тобылғы және құмды жерде өсетін жүзгін, сексеуіл
т.б. Барлық бұта тәріздес өсімдіктер құм-топырақ ұстайтын, техникалық ... ... ... ... ... ... ... шаққанда қарағай – 9,4; самырсын
– 5,7; бал қарағай – 2,3; шырша – 1,8; сексеуіл – 52,2; ... - 8,7; ... 3,4; ... – 12,2; ... арша және ... ... ағаштары. Сонымен
орман жамылғысының екіден үш бөлігін сексеуіл мен бұталар алып жатыр. Ал
ағаш қоры жағынан ... ... 70 % ... ... ... және көк ... ормандар. Қайыңды және көк теректі ормандар
Қазақстанның орманды дала және дала ... тән. Олар ... ... ... ... ... Сібір ойпатының оңтүстігінде
кең тараған. ... және көк ... ... ... ... ... ... Торғай ойпатының әртүрлі аудандарында және Объ-
Ертіс өзенаралығы орман жалдарының ... ... бар. ... және ... орман алқаптарын Орталық және Солтүстік Қазақстанның әр ... ... ... үлкен және кіші өзен аңғарларынан кездестіруге
болады.
Қазақстанда табиғи-климат ... ... және ... әсеріне байланысты қайыңды ормандар әртүрлі орналасқан.
Қайыңды ормандар ... ... ... ... ... түрі ... осы ... едәуір көлемін алып жатыр. Қайыңдар үш топқа –
иілгіш қайыңдар, жұмсақ (мамық) қайыңдар және ұсақ ... ... ... ... ТӘН ... ... ... ТОПЫРАҚТА ЖӘНЕ
ӘРТҮРЛІ КЛИМАТ ЖАҒДАЙЛАРЫНДА КЕҢ АУҚЫМДА ӨСЕ БЕРЕДІ. ... ... ... ... ЖӘНЕ ШЫМТЕЗЕКТІ (ТОРФТЫ) ... ... ... ... ... ... ... КҮЙ
ТАҢДАМАЙДЫ, КӨП ЖЕРЛЕРДЕ ТАРАҒАН.
Ақмола облысы Көкшетау ... ... ... ... ... жасы 45 жыл, ал ... облысы қайыңдарының орташа жасы
35 жыл. Айта кететін жағдай осы айтылған аймақтардағы ... ... ... ... ... Солтүстік Қазақстан облыстарында және
Көкшетауда қайыңдардың жасы соңғы жылдары 6 жылға өсті. Қайыңдардың ең көп
тараған облыстары – Қостанай және ... ... ал аз ... ... ... ... және Шығыс Қазақстан облысының Семей өңірі.
ҚАЙЫҢДЫ ЖӘНЕ КӨК ТЕРЕКТІ ОРМАНДАР АУДАНЫ ҚАЗАҚСТАНДА ҮНЕМІ ... ... ... ... ... Ж. 611,3 МЫҢ ГА ... АЛ 1993 Ж. 208,3 МЫҢ ГА ... СОЛТҮСТІК ЖӘНЕ ОРТАЛЫҚ ҚАЗАҚСТАНДА
ҚАЙЫҢДАР 01.01.1993 Ж. 684,1 МЫҢ ГА ЖЕРДІ ҚАМТЫДЫ НЕМЕСЕ ... ... ... 77,2 %-Ы, АЛ 2003 Ж. 921,6 МЫҢ ГА ... КӨК ... 322,3 МЫҢ ГА ... 40,7 %.
ОРМАН ҚОРЫН ЕСЕПТЕУ МӘЛІМЕТТЕРІ БОЙЫНША (01.01.1983 Ж.) ПІСКЕН ЖӘНЕ
ПІСІП ТҰРЫП ҚАЛҒАН ... 13,5 % ... ... ЖӘНЕ ... 5 %-ҒА КЕМ, ... ... ... ЖӘНЕ АҚМОЛА
ОБЛЫСТАРЫНДА 15 % КЕМ БОЛАДЫ. ТЕК ҚАНА КӨКШЕТАУДА ... ЖӘНЕ ... ... ... ... 22 % ... ЕСЕП БОЙЫНША ПІСКЕН ЖӘНЕ ПІСІП ТҰРЫП ҚАЛҒАН КӨК ТЕРЕКТЕР БАРЫ-ЖОҒЫ
15,2 МЫҢ ГА НЕМЕСЕ 12,6 %-Ы ... ... 20 %-ДАН ... ТЕК ҚАНА ... КӨКШЕТАУ ӨҢІРІНЕ ЖӘНЕ ҚАРАҒАНДЫ ОБЛЫСТАРЫНА ТИЕСІЛІ БОЛДЫ.
1993 Ж. АЛТЫ ОБЛЫС БОЙЫНША ҚАЙЫҢНЫҢ КӨЛЕМІ 20,4 МЫҢ ГА ... ... САНЫ 2 ... ... ... КӨК ... КӨЛЕМІ 11,2 МЫҢ ГА
КЕМІДІ. СОНЫҢ ЕСЕБІНЕН ПІСКЕН ЖӘНЕ ПІСІП ТҰРЫП ҚАЛҒАН ОРМАН ... ... ... 4 – СОЛТҮСТІК ЖӘНЕ ОРТАЛЫҚ ҚАЗАҚСТАННЫҢ ӘКІМШІЛІК ... ... ЖӘНЕ КӨК ... ... АУДАНДАРЫНЫҢ БӨЛІНУІ (ЖЕРДІҢ ОРМАН
ЖАМЫЛҒЫСЫ, МЫҢ ... ... |Көк ... ... мен Көк |
| | | ... |
| ... ... ... ... ... ішінде |
| |ғы ... |ғы ...... |
| | ... ... | ... ... | |және пісіп |
| | ... | ... | ... |
| | ... | ... | ... ... |13,9 |0,6 |9,8 |2,8 |23,7 |3,4 ... |218,8 |15,8 |41,1 |10,8 |259,9 |26,6 ... |104,3 |10,0 |21,9 |3,3 |126,2 |13,3 ... |37,7 |1,5 |9,6 |4,0 |47,3 |5,5 ... |329,6 |23,4 |27,0 |4,6 |356,6 |28,0 ... | | | | | | ... |704,3 |51,3 |109,4 |25,5 |813,7 |76,8 |
|% |100 |7,3 |100 |23,3 |100 |9,4 ... қайыңды және көк теректер ормандар, әсіресе ауылшаруашылығы
мақсатындағы ормандар – орманды қорғау және ... ... ... ... ... ... ... климаттық және топырақ жағдайларында
қарағайлар – орман түзуші бірден-бір тұқым (порода) ретінде маңызды рөл
атқарады.
Торғай және Ертісмаңы ... ... ... қорығындағы орман
түрлерінің топтары ылғалды, өте құрғақ, құрғақ және жас ... ... ... Өте ... ... биік ... шыңдарында орын
алған. Топырағы құмды. Қарағайлы ормандар ... ... ... ... 831,8 мың га ... ... 62 % жоғарысы Объ-Ертіс өзенаралық орман
жалдарында, 30 %-ға ... ... ... ұсақ ... 8 ... ... облысының орман жалдарында ... ... ... Сотүстік Қазақстан және Батыс Қазақстан облыстарында 1966-1993
жж. отырғызылған қарағай егіндері бар. Республикада қарағайдың көлемі орман
өсіру ... ... 327,8 мың га ... ... ... өсу ... да әртүрлі (12 кесте). Мысалы,
Орталық Қазақстан (Ақмола, Қарағанды облыстары) ұсақшоқысының ... мың га ... алып ... оның – 35 %-ы жас ... 40,5 %-ы – ... ... 18 %-ы – ... кеткендері, тек қана 6,5 %-ы ғана ... және ... ... ... ... ... ... 4,0 %
ғана қалды, ал Ақмолада бұл көрсеткіш сәл ғана жоғары – 6,1 %. ... ... ... ... ... ... жалдарының (Қостанай облысы)
жасанды жолмен пайда болған жас қарағайлары 77 %-ды құраса, ... ... 7,6 %. ... Шығыс Қазақстан облысы Семей өңірінің ... ... 508,1 мың га, оның 70 %-ы жас және орта ... ... ... %-ы ... және ... тұрып қалған ағаш егістері.
Кесте 5 – Қарағай егістерінің өсу тобына қарай таралуы (орман жамылғысы
жерлері)
|Облыстар ... мың га ... ... |
| ... ... |Пісіп |Піскен |Жиын-т|Бар-лығ|Оның |
| | ... ... ...... |
| | ... |ері |тұрып | | ... |
| | | | ... | ... |
| | | | |ы | | ... | | | | | | |ы ... |77,9 |75,5 |31,1 |9,8 |169,3 |26,85 |1,68 ... |1,1 |13,5 |7,7 |4,8 |5,6 |3,12 |0,40 ... |56,3 |6,1 |4,8 |5,5 |72,7 |6,87 |1,11 ... |72,0 |83,5 |26,6 |14,3 |196,4 |21,75 |2,00 ... |148,9 |121,2 |83,4 |59,4 |412,9 |41,36 |6,83 ... | | | | | | | ... |356,2 |299,8 |155,6 |93,6 |905,4 |99,95 |12,02 |
|% |39,3 |33,1 |17,2 |10,4 |100 |100 |12,0 ... кету ... ... ... Орталық Қазақстан және Ертіс
маңының пайдалануға жарамды қарағайлар қоры 745,5 мың га, ... және ... ... ағаш ... ... 4,7 %, ... ... 3 есе төмен.
Жалпы республикада жас ағаштардың жоғарғы үлесі – 39 % және орта ... ... –34 %, ... піскен қарағай ағаштарының мөлшері 10 %.
Жайылмалы ормандар. Жайылмалы ормандар орманды қайта қалпына келтіру іс-
шараларын өткізгенде және ... ... ... ... ... ... өзен жайылмаларындағы тасыған су тасқындарының, судың химиялық
құрамына, топырақтың тұздануына әсер ... ... ... ... ... ... ... жайылмалы
ормандар үш ауданға бөлінеді: Орал өзені және оның ... ... ... ... ... ... бөлігі) далалы және шөлейт
зоналарындағы жайылмалы ормандар Орал және ... ... ... ... ... бөлігі және Атырау облысы) шөлді зоналарындағы
жайылымды ормандар, Ертіс өзені (Павлодар облысы және ... ... ... ... ... ... қосқанда.
Республиканың жайылымды ормандарының жартысынан көбі Орал ... ... ... ... ... ... ... ерекшеленіп тұрады. Ағаш тектес өсімдіктер мен бұталар ... ... ... ал ... ... талдардың әр түрі
–орыс, ақ және т.б. өседі.
Орал жайылмалары мен арналарының маңы ... ... Елек ... ... мен Орал ... дейін өсімдіктердің алуан түрі кездеседі.
Мұнда терек (ақ, қара және сұр), 2 мың га аса емен ... ... ... Жеке дара ... ырғай, жөке ағашы, қандыағаштар, мойыл, қызыл
долана, әлсіз және сынғыш ит жүзім, қоңыр және ... ... ... ... ... және т.б. кең ... ... төменгі ағысы, Оралдан бастап және төменірек Каспий маңы
ойпаты мен ... ... ... ... және ... өсімдіктер
біртіндеп азайып, кедейлене бастайды. Мұнда емендер тегіс ... Өзен ... ... ... ... қара терек, сосын арна
жайылмасының жіңішке бөлігін боз талдар қамтиды. ... ... ... ... ... ... ... және үлкен шаруашылықтық маңызға
ие, ол – ақ терек пен қара терек.
Қазақстанда боз талдарды, ақ және қара теректерді кесу 41-50 ... ... ... ... ... ... және жасыл орман
зонасында – 51-60 жылда, боз ... ... ... – 31-40 ... ... жайылмалы орманы Павлодар және Шығыс Қазақстан облыстарының далалы
және жартылай шөлді зоналарында солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа созылып
жатыр.
Ертіс маңы ... ... ... ... 71 мың ... ... оның
орман жамылғысы – 37 %. Өзен арнасы жайылмаларының ормандарында – ақ ... қара ... және лавр ... ... қайыңдар өседі. Орман
жамылғысының қалған дала зоналарында тал ... әр түрі ... ... ормандары. Сексеуіл ормандары (сексеуілдер) – ағаштар мен
бұталардан ... ... ... ... ... ... сирек ағаш
егіндері (шөлді-ағашты, тоғай немесе қопа).
Бұл ормандардың негізгі түрлеріне – ақ сексеуіл, қара ... ... ... маңының – зайсандық сексеуілдері жатады.
Қазақстанда сексеуіл ормандары Солтүстік Арал ... ... ... ... және ... ... теңізінен шығыста Алтай
тауларына дейін ... Атап ... ... маңы ... Мойынқұм,
Қызылқұм, Арал маңы, Қарақұм, Үлкен және Кіші ... ... және ... алды ... ... сексеуіл ормандарының көлемі мемлекеттік орман қорын есепке
алу мәліметтері бойынша ... ж.) 4,995 млн. га ... ... ... ... ... 46 %-ы. Сексеуіл ормандары облыстар бойынша
Алматы, ... ... ... ... ... ... ... орман жамылғысы жерлерінің 48,2 %-н құрайды. Осы
ормандардың тек 16,2 мың га ғана Арал маңы ... ... ... ... ... алу ... сексеуілді ормандардың көлемі жылдан
жылға өсіп келе жатқандығын көрсетеді, мысалы, 1966 ж. – 4,17 млн га ... ... 1993 ж. – 4,99 млн га ... ал 2002 ж. 15,14 млн га ... ... қара ... – 67 %, ал ақ сексеуілдер 33 %.
В.Н. Бирюков, В.П. Бобровниктің орманөсіру аудандары бойынша ... ... ... ... ... 12 ... бөледі, оның ішінде 8
топ – қара сексеуілдер ... 3 топ – ақ ... және 1-і ... (зайсандық сексеуілдер бөлінбейді).
Қара сексеуілдер негізінен сазды жазықтағы жайылмалы ... ... ... ... ... аласа дөңді құмдарда және құм
жоталарында кездеседі. Қара сексеуілдердің кейбір ... ... ... ... ... ... кездеседі.
Қара сексеуілдер Мойынқұм құмдарының құмды еңісті дөңдерінің шыңдарында
және толық кескінделмеген қоңыр топырақты жазықтарында ... ... ... құмды еңісті дөңдердің төменгі бөліктерінде
кездеседі. ... ақ ...... дөңдердің жоғарғы шыңдарында,
жүзгүнді ақ сексеуілдер – тау ... ... және ... ... дөңдерде, барқандарда, шөптесінді ақ сексеуілдер
тау тізбектерінің және дөңдердің төменгі ... сор және ... ... ... ... ... жүзгүн, жыңғыл, теріскен, кейде ... ... ... ... және Солтүстік Арал маңының
солтүстік шекарасындағы қара сексеуілдер ... ... ... ... (20 м ... грунт суларында да, қыстағы
өте қатты аяздарға да (-37оС) шыдайды.
Сексеуілдердің өсу қарқыны немесе көбеюі топырақтың әртүрлілігіне және
климат ... ... ... ... ... отырғызылған ағаш
екпелеріне қарамастан жастарына қарай кесілген сексуілдер 1 га жерде ... түп ... ... ... ... орман алқаптарындағы ағаш
егіндерінің жағдайлары нашарлағанда биік ... өсуі 26-28 ... ... ... ... ... ... тоғай деп Орталық және Орта
Азия, сонымен қатар Қазақстанның шөлді ... өзен ... ... ... тоғайлы ормандар республиканың оңтүстік ... Іле, Шу, ... Ақсу және ... ... ... Бұл өзен жайылмаларындағы өсімдіктерді адамдар ерте кезден-ақ
жайылым сияқты егін шаруашылығында пайдаланған.
Бұрынғы тоғайлар ... онша ... ... ну, ... ... ... олар мал жайылымдарынан кейін және кесіліп тасталғандықтан өте ... Өзен ... ... ... су ... де кедейленген (Іле,
Сырдария).
Сырдария өзені жайылмасында туранга, жиде; шардара ауданында – тал;
қазалы ауданында – тал, ... және т.б. ... Іле ... ... ... жиде, тал; бақанас – жиде және тал; балқаш маңы – тал және жиде,
сирек туранга. ... ... ... ... ... жағдайы нашары
Сырдария өзені тоғайлары.
Сонымен Қазақстанның жазық жердегі ормандарының ... ... ... ... барлық табиғат зоналары үшін, оның
ішінде орманды ... ... және шөл ... ... ... орман
дамыту және көшеттерінің өнімділігін арттыру екендігін көрсетеді. Негізінен
бұл адам әрекетінің орманға ... ... оның ... ... қажеттілігіне байланысты. Орман жағдайларына ұзақ ... ... ... табиғи факторлар, зиянды
насекомдар және “ыстық желден” пайда болған орман өрттері де әсер етеді.
Таулы ... ... ... ... – кең ... ... жүйе. Ол Ресей,
Қазақстан, Монғолия және Қытайдың жартысына жуық аймақты алып ... ... ... ол ... және олардың сілемдерінен тұрады. Кенді
Алтай – облыстың ... және ... ... ... ... ... алып жатыр. Таулы ... ... ... орналасқан ормандар таулы орманға жатады, олар суды ... ... ... ... ... ... жапырақты ормандары орын алған
(май қарағай, шырша, самырсын). Оңтүстік Алтайды – бал ... ... ... ... ... ... қылқан жапырақты ормандар облыста 730,1 мың га-дан
661,1 мың га немесе 9,5 % (69,9 мың га) ... ... ... ... мың га) ... өсті, шоқ талдар (7,4 мың га), басқа да ағаш тәріздес
тұқымдар (9,8 мың га) ... ... – Үбі, ... ... Үлбі және ... жоталар жатады.
Бұл жоталар кенге өте бай (Риддер, Зырян, Тишин) ... мыс, ... ... ... және т.б. ... Алтай ормандары соңғы 200 жыл
бойы, жер асты суларының ... ... ... бері ... ... ағашты қолдану үшін ең бағалы деген талдар ... ... ... ... ... ... өрттерінің жиілігінен таулы ормандардың
көптеген үлкен аймақтары жалаңаштанған, әсіресе, игерілген ... кен ... май ... және шыршалы ормандар. Май қарағай ормандары ... ... ... Ертістің оңтүстік сағаларын – Үбі мен Үлбіні
алып жатыр. Алтай өңірінің шекарасымен Ивановск мен Үлбі ... ... май ... басқа да самырсын мен бал қарағай араласқан
ормандар орналасқан. Сібірдің бал қарағайымен сібірдің ... ... ... ... мен ... (Ақ, ... Берель, Колмачиха)
сағаларын және Ертістің сол жағалауын Марқакөлге дейін алып жатыр.
Кенді Алтай тауларында өсімдіктер жамылғысы белдеулер ... ... ... ... ... ... ... – орман өсімдіктері, ал
ең жоғарғы белдеуде субальпілі өсімдіктер орын ... ... ... ... ... орманның шекарасы 300-400 м биіктікте, ал
жоғарылаған сайын 1700-2000 м биіктікте орналасқан.
Орман белдеуінде ең негізгі көбірек кездесетін – сібір май ... ... мың га жер ... алып ... ... самырсын мен шырша, бал
қарағай сиректеу өседі. Иілгіш қайыңдар жиірек, жұмсақ қайың, ырғай, ... ... ... м биіктікте май қарағай ормандары бал қарағай мен ... олар ... ... ... ... ... ... Алтайда онша кең тарамаған. Өзен
жағалауларында, таулы-қыраттарда қайыңмен ... ... ... бірге
май қарағай, самырсын және қайың да ... ... ... ну ... ... м ... ... таулы-орманда қышқыл, толық ... ... ... май ... ... ... тайганың піспеген және жас ... ... ... ... май ... мен шыршалы ормандарға антропогендік
жағдайлар әсер ... ... олар ... ағаш ... ... ... мен ... сағыз қарағайлы ормандары. Бал қарағай,
сағыз қарағай ормандары Оңтүстік Алтай мен ... ... ... ... ... ... ... жоталарында қарағай осы белдеуде
2100 м-ге дейінгі биіктікте орын ... Бұл ... ... ... ... ... орташа құзды, төменгі және орта бөліктерінде, 1750-1800
м биіктікте дәнді шыршалар өседі. Таулы тік қыраттың солтүстік жақтарында
1550-1700 м ... ... ... топырақтарда қарағайлар
кездеседі. Өте тік солтүстік қыраттарда ... және ... ... ... мүкті май қарағай мүкті бал қарағаймен араласа өседі.
Сауырда өсетін ... ... ... 2400 м биіктіктегі белдеуде өседі.
Өсіп тұрған жеріне байланысты олардың мынадай түрлері бар, қара ... ... ... м биіктікте өсетін ылғалды бұтақшалардан құралған
қарағайлар; жас жасылжапырақты бұтақтан ... ...... м
биіктікте; құрғақ мүкті қарағай, 2200-2350 м биіктіктегі белдеуде
орналасқан, ... арша ... ... ... ең ... 2300-2400 м
биіктікте өседі.
Сауыр қарағайы, жақсы жерде өскендіктен ... ... жасы 200 ... Бұл қарағайдың ең піскен уақыты – 110-130 жыл ішінде, ал Оңтүстік
Алтай қарағайлары – 19 жыл ... ... ... ... шаруашылығы қызметінің даму деңгейі
төмен, сібір қарағайын қайта отырғызу жұмыстары қанағаттанарлықсыз, себебі,
тұқымдандыру өз ... ... ... ... келтіру оны алдын
ала жаңарту жұмыстарына байланысты. Сол себепті кесудің ... 3-4 ... ... өз ... қайталанып, жаңарып өсуіне жағдай жасау керек.
Кесу жұмыстары кезінде орманның жаңаруы өте қиын мәселе болуда, әсіресе,
тік құз ... Бұл ... ... ... ... үшін басқа
күрделі мәселелермен кешенді түрде шешу ... ... Бұл ... ... ... ... – сібір, корей,
еуропа самырсынды қарағайлары кіреді.
Қазақстанда бал қарағай орманы немесе Сібір бал қарағайының оңтүстік
ареалының батыс және ... ... ... ... тек қана ... ... кездеседі. Бал қарағайдың 90 % облыстың оңтүстік
бөлігінде Оңтүстік Алтай ... ... ... ... ... Марқакөл көліне таяу аудандарда өседі. Бал қарағайдың басқа түрі
облыстың солтүстік ... ... ... аумағының ауқымды бөлігінде
орналасқан.
Самырсын орманының көлемі – 44,7 мың га. Бұл ... ... ... май ... ... ... ... өседі. Бұл орманда сонымен
қатар, Сібір қарағайлары мен ... ... ... ... жеке ... ... 30-40 жыл аралығында жеміс бере
бастайды, ал ... – 50-120 ... Ол ... ... және ... абсолютті биіктігіне байланысты. Қалыпты самырсынның жеміс ... 200-250 жыл. Бұл ... жасы 200-250 ... ... кезде, қай
топқа жатқанына қарамастан кесуге жіберіледі. Ресейде жаңғақ беретін
самырсын ормандарының ... ... жасы 241-280 жыл, тек қана ... ... ... ... ... кесу жасы 201-240 жылға
төмендетілген.
Шығыс-Қазақстан облысында ... ... ... жердің табиғи
жағдайына байланысты жақсы өседі. Ол көктемде, күзде болатын суықтарға
шыдамды, бойының өсуі ... ... ... ... орман суды қорғау қызметін атқарады, орманда
пайдалы ... және ... ... ... ... техникалық, тамақ
қорларының қайнар көзі. 1 га жерде өсетін ... ... 150-300 ... ... ... болады. Ең жаңғақты көбірек беретін көшеттер 1500
биіктікте, ал Оңтүстік Алтайда ... ... 1700 м, ... ... ... ... ормандары. Қылқан жапырақты ормандар. Тянь-
Шаньнің сирек ... ... ... ... Олар эндемикті Шренка
шыршасы және Семеновтың май қарағай түрлерін құрайды. Алтайға қарағанда ... ... ... жылы келеді, жылына 230-730 мм көлемінде жауын-шашын
жауады. Қылқан ... ... 10 % ... ... алып жатыр. Көбіне
солтүстік еңістер мен шатқалдарда ... мен ... ... ... Сібір май қарағайы Шренка шыршаларымен бірге, Жоңғар ... ... орын ... ... күйіне көбірек әсер ететін жағдай –
орман өрттері мен ормандарды кесу.
Тянь-Шань орманының формациясы Солтүстік Тянь-Шань тау ... ... ... ... ... ... солтүстік еңісінде және теңіз
деңгейінен жоғары 800-2800 м ... ... ... ... ... ... ... орман қорының ағаштары 1966-1993 жж.
аралығында ... 144,7 мың га, яғни 30 %-ға ... және ... ... ... ... Батыс Тянь-Шань
тауларында 01.01.1983 жылдың мәліметі бойынша 7,6 мың га, ал ... ... 6,5 мың га ... ... ... ... ... Шренка шыршасы мен май қарағай өз бетімен
табиғи өсуі нашар. Тянь-Шань және Жоңғар Алатауының ... ... өз ... ... ... ... және ... қанағаттанарлықсыз, оған әсер ететін шөптердің биік өсуі,
мүктердің жиі өсуі. Ал орталық белдеуде жаңару 20-40 жыл ... ... ... ... әр ... ... жапырақты ормандар
әртүрлі биіктіктерде орналасады. Күнгей Алатауында шырша 1800-2800 ... ... ... тау өзен ... қара ... шырша
көшеттері өседі. Орманшаларда ырғай, итмұрын, қарақат, иіліп өсетін боз
тал, таңқурай өседі.
Тянь-Шань тауларының ... ... ... ... ал ... ... ... бұтақшалар, сонымен қатар арша бұтақшалардың
арасында казак аршасы, жарты-шарлы арша, түркістан аршалары өседі.
Тянь-Шань ... ... ... ... мен ... ... ... жағдайының нашарлауы орманды ... ... ... ... өрт, мал жайылымдарының көбеюіне
байланысты болып отыр. Орманның өз бетінше өсіп жаңаруының нашарлығы тауда
орман ... өз ... ... Сол ... өте бағалы
ормандарды алдын ала сақтап қалу жөніндегі жүргізілетін жұмыстар – оларды
жиі ... ... ... ... ... ... ... сай орындау,
қазіргі уақыттың ең бір келелі мәселелерінің бірі болып отыр.
Бал қарағай ... ... ... бал ... ормандары, сирек
тоғайлары, бұтақшалары Тянь-Шаньнің ағаш, ... ... ... Олар ... м ... ... өседі.
Бұл ормандарда жеміс беретін тұқымдар жиі өседі. Олар шағын орман мен
демалыс ... ... ... ... Жеміс беретін ағаштармен бірге
ырғай, қайың, Семеновтың үйеңкісі ... ... ... бірнеше
бұтақшалардың түрі орын алады, олар итмұрын, ырғай, ... ... ... ... ... ... ... Таудың төменгі
белдеуінде бадам, қылша, курчавки кездеседі.
Өзен арналарының жағалауында, жайылма терресаларда тал-терек және ... мен ... ... орын ... Тау ... ... ... м олар тоғай ормандарына айналады. Өзен ... ... 2000 м-ге ... және одан да ... ... ... ... лавр жапырақты, жиі жапырақты, қытай, талас,
берқара, иіліп өсетін ... тал, ... ... ... қара
қарақат, іле барбарисі, долана, мойыл, бүрген кездеседі.
Алматы облысының Солтүстік Тянь-Шань тауларының орман қоры ... ... 35,6 мың га, ал ... – 122 мың га жерді алып жатыр.
Бұл облыстардың ормандары Солтүстік Тянь-Шань тау жүйелерінде, арнайы
орман шаруашылық аудандарын ... ... ... жеміс беретін
шырша орманы, Орталық Іле жеміс беретін ... ... ... ... ... Бұл ауданның орман қорының көлемі 1259,1 мың га, ... ... ... ... ... 37,3 % орман жамылғысы – 28,8 %.
Батыс Тянь-Шань ... өз ... ... ... ... ... Қазақстанда жеміс беретін арша ормандарынан ерекшеленеді. Бұл
ауданның аймақтары Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан облысында 205,6 мың га ... ... оның ... ... 26,7 %, ... ... – 15,1 %, бұлар
көбіне ... ... ... ... Бұл облыстарға қарастысы
мемлекеттік орман қоры 1,2 мың га, жер көлемі 11,5 мың га – ... ... ... ... 52,8 мың га жер ... алады.
Жеміс беретін ормандарға мына орман-бақшалары жатады: қырғыз, Сиверс,
Недзвецкий алмасы, кәдімгі өрік, алша, Регель ... ... ... ... ... ... Бұл ... кішкене шағын
ормандарды немесе демалыс алаңдарында, бұтақшалар мен шалғынды өсімдітерін
құрайды.
Жергілікті жердің жер ... ... ... беретін ормандар су
жағаларын, әртүрлі баурай бөліктерін, ... ... және ... ... ... ... шіріген топырақтарда өседі.
Қазақстанның сирек және эндемикалық ағаш түрлері мен бұтақтары
Қазақстан аумағында сирек және ... ағаш ... мен ... ... ... үлкен бөлігі ормандарды күнделікті өмірде
пайдалануда, мал жайылымдары үшін ... ... ... ... ... ... ... эндемикалық өсімдіктер Тянь-
Шань сияқты таулы аудандарда ... ... ... ... ... ... кері әсерін тигізеді.
Республика территориясында эндемикалық ағаштар мен бұталардың еш жерде
өспейтін 115 түрі ... ... ... 28 ... ... ... алма ... Вавилов алмұрты және басқалары. Өткен дәуірлерден қалған
(реликті) түрі Тянь-Шань шыршасы, ылғал сүйгіш шетен, ... ... ... және ... ... көп түрі ... ... бара жатқан
және эндемикалық түрлері СССР-дің Қызыл кітабына [101] және Қазақ ССР-нің
Қызыл кітабына [102] енген. ... ... ... ... тек ... және ... бара жатқан өсімдіктер түрі енген ... ... ... да). Дәл ... ... ... кең тараған, бірақ
Қазақстанда сирек кездесетін өсімдіктерге ...... ... және ... аласатауында кездеседі. Орал ... орта ... Елек ... ... төменгі ағысында
кәдімгі еменнің көшеттері кездеседі. Жоңғар және Іле ... ... ... ... ... Қаратау Батыс Тянь-Шаньда кавказдық
каркастар өседі. ... ... ... Талас және Қырғыз Алатауында
нағыз фисташка кездеседі, ал Қаратаудың оңтүстік ... және ...... арша ... ... ... ... үлескіде шыққан тегі толық анықталмаған
кәдімгі лещина тарайды. Көксу өзені шатқалында, Жоңғар ... ... ...... ... түрі ... ... Теріскей және Күнгей Алатауының субальпілі белдеуінде ... ... ... ... ... ... ... түрі
кездеседі.
Арал маңы Мойынқұмда бұтақты өсімдіктердің сирек эндемикалық түрінен
жүзген, Іле ... ...... барбарис, Оңтүстік Қазақстанда –
қарқаралы барбарисі, Кетментау жотасының еңісінде, Іле және ... ... ... ... ... түрі және ... эндемикалық түрі кездеседі. Қаратау жотасының орталық ... ... ... ... ... түрі ... ... және Қаратау тауларында долана бар. Алтайда, шамамен
Қалба жотасында және ... ... ... Ледобуров миндалі –
эндемикалық түрі, ал Тарбағатай мен Шыңғыстауда – ... май ... ... орта ... ... іле ... ... ал Берқара шатқалында
(Қаратау жотасы) – қаратаулық қылшықты ырғай өседі. Ырғайдың екі түрі ... ССР ... ... ... ... бара жатқан ағаш өсімдігінің
сирек түрі – кәдімгі абрикос (өрік ағашы), Солтүстік және Батыс ... Іле ... ... және Кіші ... ... Талғар, Қотыр-
Бұлақ өзендерінің шатқалдарында, ... ... ... және ... ... ... және Өсек өзендерінің шатқалында кездеседі.
Шарын және Темірлік ... орта ... (Іле ... ... ортаңғы бөлігі (Боралдай өзені алабы) және солтүстік батыс Талас
Алатау сілемдерінде (Даубаба және Акиз өзендерінің арасы) шарын ... түрі ... ... Жоңғар, Іле, Қырғыз, Талас Алатауында
және Қаратауда саны өте ... бара ... ... ... ... ... ... және Талас Алатауы сілемдерінде (Даубаба және Машат)
біртіндеп жоғалып бара ... ...... алмасы кездеседі.
Теріскей Алатауда, Көпбел, Текес, Баянкөл, Нарынқол өзендерінің
жайылмаларында ... ... ... түрі ... ... ... және ... Алатауы шатқалында талас қайыңының
эндемикалық түрі кездеседі. Қостанай облысының оңтүстігінде ... ... ... ... ... ... ... қайыңы –
солтүстік-қазақстандық эндемикалық түрі ... ... ... ... Іле ... дейін теректің (ауалистный) сирек түрі тараған.
Қызыл кітапқа бұлардан басқа ... ... ... ... тұрған
бұтақтардың ондаған түрі және шөптесін өсімдіктер кірген. Мұндай жағдайда
мемлекеттік қолдау негізіндегі іс-шаралар қажет. ... ... ... ... да ... рөл ... ж. ҚР ... президиумында республиканың орман өсімдіктері
ресурсының әртүрлілігін көбейту, өсімдіктердің шығу тегін ... ... және ... пайдалану, күзету мәселесі қаралды.
Қазақстанның экологиялық жүйесінің негізін құрушы, тірі ... ... ... ... ... ... (көзі) екені айтылды.
Республиканың 6,5 мың ... ... ... ... даму мен ... ... жерсіндіруді басынан өткерді.
Бірақта, өндірістік масштабтағы өсімдіктер ресурсын тегін ... ... ... ... ... ... (экстенвисті)
шаруашылықтық игеру биологиялық ресурстардың көптеген түрінің азаюына,
әсіресе, олардың ареалдарының және ... ... ... ... ... ... нашарлауына және олардың табиғат қорғау
функциясының нашарлауына әкеліп соқты. ... ... ... қауіпті экологиялық жағдай туындады: негізгі тіршілік
факторларының сапасының нашарлауы (су, ауа, ... ... және ... денсаулығына кері әсер етті, ауқымды аумақтың шөлденуіне әкеліп
соқты.
Әдебиет көздері ... ... ... ... ... 179,9 млн. га немесе республика аумағының 60 % құрайды.
Көптеген өсімдіктердің автохонды түрлерінің алғашқы генетикалық отаны
Қазақстан, ... ... ... аборигенді және реликті, эндемикалық
өсімдіктер жойылып кетудің алдында тұр. Нәтижесінде ... ... ... ... сақталуына, өз аумағында биологиялық ... ... және ... орналасқан табиғи ортаның генетикалық
ресурстарын тиімді пайдалану жауапкершілігін өз мойнына алады деген сөз.
Бағалы техникалық бұтақтар мен ... ... ... ... ... ... ... өнеркәсіптер бұрынғыша табиғаттағы
дәрілік шикізаттарды дайындауда.
Республикамызда ормандардың рөлі табиғат экожүйесі ретінде – экологиялық
тепе-теңдікте ... ... ... бағаланбай келеді. Көптеген он жылдар
бойы орман қоры іс жүзінде орман ведомоствасында тіркеліп келді. ... ... өз ... ... орман қоры жерінің
бары-жоғы 44,4 %-на толық құқылы. Олардың ... ... (55,6 %) ... ... ... ұзақ ... пайдалануға берілген. Осындай
орман қорын екі жақты ... ... ... ... ... орман
жерлерінің кең көлемде дамуын тотқатып қана қоймай, ... ... ... ... да ... тигізеді. Мысалы, ұзақ
мерзімге пайдалануға берілген ормандарда, өрт және ... кесу ... ... ... ... 1,7 және 9,0 есе ... күзеттегі табиғат нысандары өте аз. Қорықтар осы аумақтың
бары-жоғы 0,5 %-н ғана алады. Осы уақытқа ... ... ... ... маңындағы ұлттық парктер құрылған жоқ.
Негізгі көгалдандыру (зеленая строительства) жұмыстары бойынша атқарылып
жатқан істер: орман қорында орманды ... ... және ... және ... жол жиектерінде орман жолақтарын отырғызу, қалалар
мен басқа елді-мекендерді ... ... ... өнеркәсіптері
қарқынды дамып келе жатқан шөлді және далалы аудандара.
Қорытындыда шығатын нәтиже, республиканың көптеген аумақтарында аграрлық
және өнеркәсіп қызметтері қарқынды ... келе ... ... ... қала ... табиғат ресурстарын ғылыми пайдалану және соңғы
жылдардағы нарықтық қатынастарға көшуге байланысты биологиялық өнімге ... ... ... ... ... ... назарына
ұсыну.
Бұдан басқа, Қазақстанның Қызыл кітабына енген қайда ... ... ... өнім алуға толық тыйым салу қажет.
3. Шығыс Қазақстан облысының орман ресурстарына сипаттама
3.1 ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАН ОБЛЫСЫ ОРМАН ... ... ... РЕСПУБЛИКАСЫ СТАТИСТИКА ЖӨНІНДЕГІ АГЕНТТІГІНІҢ 01.01.2005 Ж.
МӘЛІМЕТТЕРІ БОЙЫНША ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАН ОБЛЫСЫНЫҢ АУМАҒЫ 283,3 МЫҢ КМ2, ... 1485,5 МЫҢ ... ... ... ... ... ... 5,2 АДАМДЫ (1
КМ2 АУДАНҒА) ҚҰРАЙДЫ.
ОБЛЫС ОРМАНЫ ҚАЛБА ЖОТАСЫНЫҢ ҚАРАҒАЙЛЫ, КЕНДІ АЛТАЙДЫҢ ... ... ... ... МЕН ... САҒЫЗ ҚАРАҒАЙЫНАН, ТАРБАҒАТАЙДЫҢ
ЖАПЫРАҚТЫ АҒАШТАРЫНАН ЖӘНЕ ИНТРОЗОНАЛДЫ ЖАЙЫЛМАЛЫ ... ... ... ... ... ... ... БАРЛЫҒЫ ТОПЫРАҚ ЖӘНЕ ЕГІС
ҚОРҒАУ, КЛИМАТ ҚАЛЫПТАСТЫРУШЫ, СУ ... ... ЖӘНЕ ... ДА ... ... ... орман шаруашылығы кәсіпорындары шикізаттың барлық түрін толық
қолдану нәтижесінде ... ... ... үнемі ұлғайтып отырады.
Осыған байланысты орман ресрустарын кешенді пайдалану ... ... ... ... жан-жақты өзекті мәселе болып отыр.
Орман өсімдіктері зонасы және климаты
Қазақстан аумағын кешенді физикалық-географиялық ... ... 1970) ... ... аумағы құрғақ бетегелі-бозды дала мен шөлейт
зоналарының оңтүстік зонашаларында орналасқан. Бүкіл ... ... ... Ол ... ... ... ... Кенді және Оңтүстік
Алтай, Қалба жотасы және Сауыр-Тарбағатай.
Орман шаруашылығы ... ... ... ... ... ... ал қалған бөлігі Қазақстандық Алтайға кіреді.
Тау жүйесінің күрделі ... ... ... ... зонасы
бойынша топырақ және өсімдіктердің дифференциалды заңдылықтарына байланысты
климаттың аумақтық өзгергіштігін ... ... ... пен ... ... ... зона бойынша заңдылықты әртүрлі болуына себепші
болады.
Биік таулы ... зона – ... ... және ... ... ... біршама
биік бөліктеріндегі (2800-3200) мәңгі қар және мұздықтар. Бұл зона ... ... және ... ... ... ТУНДРАЛЫ-ШАЛҒЫНДЫ ЗОНА ЖАЗҒЫ УАҚЫТТАРДА ҚАР ЖАМЫЛҒЫСЫ
БОЛМАЙТЫН АБСОЛЮТТІК БИІКТІГІ 1800-2000 ... ... М-ГЕ ... АЛТАЙ, САУЫР ЖӘНЕ ТАРБАҒАТАЙ ТАУЛАРЫНЫҢ ... ... ... ... ... ЖӘНЕ ... ... АЛЬПІ ШАЛҒЫНЫ –
ЖАЗҒЫ ЖАЙЫЛЫМ – ЖАЙЛАУ ТАРАҒАН. ТОПЫРАҚ ЖАМЫЛҒЫСЫ ТАУЛЫ-ТУНДРАЛЫ ЖӘНЕ ТАУЛЫ-
ШАЛҒЫНДЫ ... ... ... ... ... зона ... зонадан төмен теңіз
деңгейінен 1400-2100 м биіктікке дейін ... ... қою және ... ... ормандар, ал төменгі белдеуде жапырақты және ... ... ... – қышқыл, шымды, шымтезекті. Ормансыз оңтүстік
және ... тау ... ... ... ... мен ... ... болатын шымды топырақтар қалыптасқан. Ондай ... ... мен ... өнімді шабындықтар тараған.
Шаруашылықтағы негізгі бағыты орман және тау-кен өнеркәсібі әртүрлі ... ... ... ... Ара ... зор ... ие. Бұғы және
марал шаруашылығына да тиімді жағдайлар жасалған.
ТАУЛЫ ОРМАНДЫ ДАЛА ЗОНАСЫ ТАУЛЫ ОРМАНДЫ ЖӘНЕ ДАЛА ЗОНАЛАРЫНЫҢ ... ЗОНА ... ... ЖӘНЕ ОҒАН ... ЖӘНЕ ОРТАША ТАУЛАРДЫ, СОНДАЙ-АҚ
БИІК ТАУАЛДЫ ТОЛҚЫНДЫ ЖАЗЫҚТАР МЕН ТАУ ... ... ... ОЛ ... ... ТӘН. ... ... ОРМАН МЕН ДАЛАНЫҢ АЛМАСУЫ АНЫҚ
БАЙҚАЛМАЙДЫ. ЕКІ ... ... ... ... ... ШАЛҒЫНДЫ-ОРМАНЫ
ЖӘНЕ ОҢТҮСТІК АЛТАЙ, ҚАЛБА ЖӘНЕ САУЫРДЫҢ ҚОҢЫРЖАЙ ЫЛҒАЛДЫ ОРМАНДЫ ДАЛАСЫ.
Бұл зонада таулы орманды қара топырақ тәрізді сұр, таулы, ... ... ... ... ... ... ... шабындықтар мен жайылымдар кездеседі.
Олар етті-сүтті мал шаруашылығының дамуына себепші ... ... ... жарамды жерлерде көптеп кездеседі және егіншілікке жақсы ... ... ... деңгейінен 400-1200 м биіктікте) аласа таулар мен
тауалды қыраттарда кездеседі және ... ... дала ... ... басым болуымен ерекшеленеді. Зона мынадай белдеулерге бөлінеді:
шалғынды әртүрлі шөптесінді – дәнді және ...... ... ... ... және ... қоңыржай далалы
(тауалды далалы). Екі белдеуде де бұталы ... ... ... сілтісізденген, кәдімгі және оңтүстік қара ... Ұзақ ... ... бұл ... ... ... ... өзгерткен, олардың көпшілігі су эрозиясына ұшыраған.
БҰЛ ЗОНАДА ДӘНДІ, МАЙЛЫ ЖӘНЕ АЗЫҚТЫҚ ДАҚЫЛДАР МОЛ ӨНІМ БЕРЕДІ.
Шөлді-далалы және шөлді зона ... ... ... ... солтүстік
шөлдерден қалыптасқан және Зайсан ойпатында және Шілікті ... ... ... ашық-күлгін, шөлдің сұр және шалғынды
тұзданған топырақ болып келеді. ... сор және ... ... ... негізінен жайылымды, шабындықты, және суармалы болып келеді.
Шығыс Қазақстан ... ... ... ... ... шұғыл континенталды, климаттың әртүрлілігі ... ... ... ... ... ... ... бекеттердің көпжылдық орташа мәліметтері
негізінде жасалады.
Орман қорына қысқаша сипаттама. Облыстың ... ағаш ... бал ... ... және көк ...... орман қорының
басты орман құраушы тұқымдары болып саналады.
“Семей орманы” мемлекеттік табиғи орман қоры
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. ... 1997 жылы ... ... ... болу ...... бастау керек” атты жиындағы
баяндамасында, біздің елдің белгісі шөл емес, орман мен ... ... деп атап ... ... массивтерін жылдан-жылға қажырлы көркейтуде,
біз тек қана өзіміз үшін ғана емес, болашақ ұрпақтарымыздың жарқын өмір
сүруіне, экологияны жақсартуға бар ... ... ... ... ... орман ресурстарын тұрақты дамытуда келесі
приоритеттер қаралды:
- орманды қорғауға, пайдалануға мемлекеттік бақылау;
- орман ресурстарын басқару;
- орманды қорғау және ... ... ... ... ... және орманды қорғау шараларын көбейту.
Қазақстан орман шаруашылығының негізгі экологиялық саясаты, ол ... ... ... мен оның ... ... ... ... басқарудағы реттеу жұмыстарын жүргізу, орман қорларын нәтижелі
пайдалану, оны ... және ... мен ... ... ... биосфераның ең
маңызды компоненті, экологиялық, әлеуметтік және экономикалық ... ... жер ... тіршілікке үлкен әсерін ... бірі ... ... ... ... АЙРЫҚША ОРМАН ЖАЛДАРЫН ҚҰРАЙТЫН, ҚАЙЫҢДЫ-ЫРҒАЙЛЫ
ОРМАНДАР ЖӘНЕ ҚАЗАҚТЫҢ ҰСАҚШОҚЫЛАРЫНЫҢ ОҢТҮСТІК-ШЫҒЫСЫНДА АЛМА ... ... БІР ... ... ... БҰЛ ТАБИҒИ КЕШЕН РЕКРЕАЦИЯЛЫҚ,
САНИТАРЛЫ-ГИГИЕНАЛЫҚ, СУДЫ ҚОРҒАУ, АУА ... ... ЖӘНЕ ... ... ... ҚОРҒАУ ФУНКЦИЯЛАРЫН ОРЫНДАЙДЫ.
Семей аймағы (1997 ж. Семей облысы Шығыс Қазақстан облысының құрамына
кірді) облыстың ... ... ... ... ... ... оңтүстігінде Алматы облысымен, батысында
Қарағанды, солтүстік-батысында Павлодар облысымен ... ... ... 500 км, ал ... ... ... 400 км-ден аса
ұзындыққа созылып жатыр.
Аймақтың мемлекеттік орман қоры 1947 ж. ... ... ... ... құрылды.
“Облыстық орындаушы комитетіндегі халық депутаттар Советінің орманды
басқару және Қазақстандағы орман шаруашылығының ... ... ... ... ... ... ... Кеңес Президиумының
21.02.47 ж. Жарлығы бойынша Семей облысында, ҚазССР ОШМ басқармасы ... ... және аң ... ... 29.03.99 ж. (№63 ... бойынша Семей орман, балық және аң шаруашылығы басқармасы Шығыс
Қазақстан облысының орман, ... және аң ... ... берілді.
Қазақстан Республикасы Президентінің 2002 ж. 28 тамыздағы № 931 Жарлығы
бойынша орман және аң ... ... ... жылға дейін Қазақстан Республикасының ерекше қорғалатын табиғи
аумақтарын дамыту және орнықтыру концепциясы туралы” Қазақстан Республикасы
Үкіметінің 2002 жылғы 10 ... № 1692 ... ... Қазақстан және
Павлодар облыстарының орманды жалдарының негізінде екі ұлттық ... ... одан ... “Қазақстан Республикасы ауыл шаруашылығы
Министрлігіне ... ... және аң ... ... жеке ... ... туралы” Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2003
жылғы 22 ... № 75 ... ... ... ... ... мен
орманды қорғау мемлекеттік мекемесі, ... ... ... ... ... және аң ... Комитетінің негізінде
“Мемлекеттік табиғи орман қоры” – (“Семей орманы” МТОҚ) ... ... ... мен ... қорғау мемлекетік мекемелерінің ауданы,
филиалдары мен олардың орналасқан жерлері 1-кестеде ... 6 - ... ... ... ... табиғи орман қорының филиалдары
туралы мәлімет (01.07.2003 жылғы орман қорын есепке алу мәліметтері
бойынша)
|Филиалдардың атауы ... мың га ... ... ... ... жамылғысы | ... |75,6 |36,4 ... ... |50,5 |31,7 ... ... |64,7 |45,5 ... |
|Долон |96,3 |44,7 ... ... |87,8 |32,7 ... |
|Жарма |8,5 |8,5 ... |
| |16,3 |16,3 ... |
| |14,5 |14,2 ... |
| |13,9 |13,2 ... |
| |5,9 |5,9 ... |
| |5,8 |5,8 ... |
| |1,3 |1,3 ... қаласының |
| | | ... ... |66,2 |65,2 | ... |45,9 |30,3 ... ... |30,5 |12,8 ... |
|Жаңашүлбі |45,5 |35,5 ... ... |95,8 |60,6 ... ... |
| | | ... |
|Қор ... ... |658,8 |385,4 | ... ... ... ... ... қаласында орналасқан. Бұл аймақта үш
қала орналасқан – Семей, Шар, Аякөз.
Орманды ... мен ... ... Ертіс өзенінің оң жағалауында,
бұрынғы жануарлар әлемі мен орманды қорғау 9 ... ... ... ... ... ... ... Канонерка, Морозов,
Жаңашүлбі және Семей филиалдарының аумағында, сонымен қатар Бесқарағай мен
Бородулиха аудандандарының және Семей қаласы ... ... ... филиалының аумағы алты әкімшілік ауданды және Семей қаласы жерін
қамтиды. Жарма филиалының ормандары байрақты және өзен ... ... ... ... ... ... ... оңтүстік қиыр шетін
қамтиды.
Бұл аумақтың орман ... қоры 58,5 %-ды ... ... ... осы ... ... ... орман қорының
таралуы көрсетілген (сурет 1).
Алғашқы кездері бұрынғы Семей облысының барлық ... СССР ... 18.09.46 ж. № 11292 ... ... ... қатар “Орман
шаруашылығын жақсарту шаралары туралы” Республика ... 1959 ... ... № 313 ... және ... ... Министрлігінің 1959
жылғы 26 мамырдағы № 377 бұйрығы бойынша су қорғау, егін және ... ... ... ... және ... да ... ... барысындағы ормандар І топқа жатқызылды.
Өткен жылдар ішінде мемлекеттік орман қорының санаты ыңғайлы бір жүйеде
анықталған жоқ.
Ертіс ... ... ... ... ... ... қорғау және
қайта қалпына келтіру мақсатында ... ... ... ... ... ... бар қорғау шаралары іске ... ... ... ормандарды санатына қарай “Ерекше ... ... ... ж. № 254) ... ... одан ... ... Үкіметінің 2003 жылғы 22 қаңтардағы № 75 қаулысы ... ... ... ... ... барлық аумағы, мемлекетік орман
қоры ... ... ... орман қоры ретінде ерекше қорғалатын
аумаққа жатқызылды.
Осы атап ... ... ... аумағы негізінен, қарағайлы орман
жалдары, сонымен қатар дала ... ... ... ... аумағында
орналасқан.
Орман жалдары тарихи құрылымы Объ және Ертіс өзанаралық ежелгі ... ... ... ... ... ... жағдайы өте қатаң.
Айрықша орман жалдарының құндылығы, олар ... ... ... ... ... ... жағдайларда өскенмен, сол климаттық жағдайды
реттеуде, топырақты қорғауда және суды ... ең ... ... Олардың шекаралары анықталған және іс жүзінде соңғы ондаған
жылдар ... ... ... ж. ... ... жалдары қорының 32,4 мың га жерін орман
өрті шарпып өтті, оның ішінде 15,2 мың га орман ... ... ... ... ... ... ... жолмен қайта қалпына келмейді. Соңғы
жылдары орманды жеке меншік кесу жағдайлары да өсуде.
Үкіметтің қабылданған қаулысы ... ... ... ... оның ... және биологиялық әртүрлілігін, дамуын ... ... ... және ... ... ... мүмкіндік
береді.
“Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар ... (24 бап) ... ... ... ... маңында ені 2 км болатын, экологиялық жағдайға
кері әсер ететін жұмыстар жүргізілмейтін ... ... ... керек.
Ерекше қорғалатын табиғи аумақта ағаштарды кесуге, елді-мекендер
құрылысын ... ... ... ... ... және
басқа да нысандарды осы ерекше қорғалатын ... ... ... ... жеке тұлғалардың пайдалануына болмайды. Сонымен қатар қорғалатын
ландшафттардың табиғи ... ... ... ... ... ... бұзылуына рұқсат етілмейді.
Орман қорының жалпы санаты бойынша орналасуы 2-кестеде берілген.
Кесте 7 – Резерват жерлерінің ... ... ... бойынша таралуы
Распределение земель резервата по категориям угодий
|Орман алқабы санатының атауы ... га |% ... ... алқабы | | ... ... ... барлығы |385423 |58,5 ... ... ... ... |63480 |9,6 ... ... және басқа мақсаттарға |3 | ... ... | | ... Қоршалмаған орман дақылдары |4822 |0,7 ... ... ... |339 |0,1 ... ... ашық ... | | ... ... |19698 |3,0 ... ... ... ... ағаш |114317 |17,4 ... |72003 |10,9 ... ... |5302 |0,8 ... ... ... | | ... ... ... |211320 |32,1 ... ... ... |601907 |91,4 ... ... алқаптар | | ... ... ... |1356 |0,2 ... шөп шабу |29023 |4,4 ... ... |10095 |1,5 ... ... ... ... |10094 |1,5 ... ... ... | | ... ... ... |1155 |0,2 ... сулар |468 |0,1 ... ... |520 |0,1 ... ... |1469 |0,2 ... т.б. ... алқаптары |2745 |0,4 ... ... ... |56925 |8,6 ... ... жалпы ауданы |658832 |100,0 ... ... қоры ... 91,4 %-ын ... алқабы, ал 8,6 %-н ормансыз
жерлер құрайды. ... ... көп ... шабындық жерлер, жайылымдар,
орман жолы, тоғай жолы, өртке қарсы жарылымдар және ... ... ... ... ... ... орманның орнына қайта
ағаштар отырғызу, орманды кесіп жоюды тоқтату, қоршалмаған орман дақылдарын
орман ... ... ... ормандар көлемін 59 %-дан 90 %-ға
дейін өсіруге болады.
Аймақтың негізгі ағаш ...... ... ... ... %-ын ... ... 20 % қолдан жасанды түрде өсірілген), ... ... ... жамылғысының – 9,5 %, шоқ талдар – 8,9 %, қалған бұтақшалар ... % ... ... 8 – Ағаш ... ... ... ... таралуы (01.07.2005
жылғы орман қорын есепке алу мәліметтері бойынша)
|Қамтитын ағаш |Барлығы |Жалпы ... өсу тобы ... ... ... ... |ауданы, |жамылғысы ауданының таралуы (бөлімінде –|
| |– ... |%-ы ... мың га; ... – қоры, млн. |
| |мың га; | |м3) |
| ... – | | |
| ... млн. | | |
| |м3) | | |
| | | ... |орта |Пісіп ... және |
| | | | ... ... ... |
| | | | ... ... |қалғандары |
| | | |
| | ... ... ... ... ... | | | | ... ... |+(2,1-3,2) |+(1,7-2,9) |+5,8 |
|абсолютті ... ... |+43 |+43 |+42 ... ... ... |-51 |-49 |-51 ... | | | | ... орташа | | | | ... ... |мм |244-363 |244-285 |211 ... ... үсік |күн ... ... | |
|Күздегі алғашқы үсік |күн |9-14.09 ... | ... ... | | | ... ... |см |21 |5-50 ... ... болу ... |күн ... ... |7.11 |
|қардың түсу ... |күн |7-8.04 |7-14.04 |26.03 ... қату |см |100 |60 |50 ... | | | | ... желдердің бағыты: |румб | | | ... ... | |Ш және ОШ | | ... ... | |Б және СБ | | ... ... орташа | | | | ... ... | |3,3-4,4 | ... ... | |4 | | ... | |3 | | ... ... ... | | | | ... (15 м/сек. | | | | ... ... | | | ... КЕЗЕҢДЕ | |8 | | ... | |12-15 | | ... ... | | | | ... ... |22 |17 | ... жалғасуы: |күндер | | | ... ... | |180 |200 | ... ... | |110 |93-126 | ... ... ... табиғи орман қоры Семей өңірінде құрылған.
Орман осы аумақтың 8 ауданын және аудан бөліктерін, сонымен ... ... ... ... (6-кесте).
Кесте 10 - Әкімшілік аудандар бойынша орман алқабы (01.07.2005 жылғы ... ... алу ... ... мың ... ... ... қорының жер |Орман |
| |ң жер ... ... ... | |ң %-ы |
| | ... ... | |
| | | ... | ... |2009,4 |8,5 |8,5 |0,4 ... |4958,8 |16,3 |16,3 |0,3 ... |1140,8 |402,7 |194,2 |17,0 ... мың га орман қоры| | | | |
|+ 1,8 мың га ... | | | | ... ... | | | | ... |698,8 |95,9 |67,2 |9,6 ... |2340,3 |14,5 |14,2 |0,6 ... |1457,5 |78,9 |40,5 |2,8 ... мың га ... қоры | | | | |
|+ 64,9 мың га ... | | | | ... ... | | | | ... | | | | ... |2374,0 |6,6 |6,6 |0,3 ... мың га ... қоры +| | | | ... мың га ... | | | | ... мекемесінің | | | | ... | | | | ... |2341,2 |8,1 |5,8 |0,2 ... мың га ... қоры +| | | | ... мың га Алакөл | | | | ... ... | | | | ... ... жері |2780,6 |97,0 |61,9 |2,2 ... |20101,4 |728,5 |415,2 |2,1 ... ... ... ... ҚазОШҒЗИ-ның құжаттары
бойынша Солтүстік-Батыстағы орманды орналастыру кәсіпорнының мәліметтеріне
қарасты, орман қорлары келесі ... және ... ... ... 7, ... ... 11 - ... қорының жерін орман экономикалық және ... ... ... ... ... |Орман шаруашылық ауданы |“Семей ... МТОҚ ... (ОЭА) ... |филиалдар ... ... ... маңы ... ... және ... |
| ... |(жайылмалы ормандар) ... ... ... ... |
| ... ... | ... ... ... ... ... |
| | ... ... |
| | ... ... |
| | ... ... |
| | ... Жаңашүлбі, |
| | ... ... |
| | ... ... ... ... ... негізгі мәселелері – ол орман
шаруашылығын жүргізуде тазалық ережелерін орындауды ... ету ... ... ... ... ... ... қалыптасуына,
олардың пайда болуына қарсы жұмыстар жүргізу мақсатында санитарлық қайта
қалпына келтіру іс-шараларын ... ... ... ... оны ... ... ормандағы аурулармен, зиянды жәндіктерге
қарсы күрес ... ... ... ... ... ... ... жағымсыз ошақтарды, іс-әрекеттерді дер ... жою ... жылы ... ... ... ... 66,1 мың га орман көлемінде орманға зиян келтіретін ошақ көздері
анықталды, оның ішінде 12,4 мың га – ... ... ... 0,9 мың ... ... тоқығышында, 52,8 мың га – сосновой совкада.
2001 жылы 56,6 мың га жерде ағаш ... зиян ... ... ... 2003 ж. ... және Жаңашүлбі филиалдарының
питомниктері мен басқа да питомниктерді зерттеу барысында зауза ... ... ... жылы ... ... ... ... қаржының жоқтығынан
жүргізілмеді; 2003 жылы ... ... ... ... жұмыстары
жүргізілді.
Орманды патологиялық бақылау. Орманды патологиялық бақылаудың негізгі
нысандары: ол зиян келтірушілер түрінің көбеюіне жол бермеу, ағаштың ... ағаш ... ... кері ... тигізетін зиянкестерді тоқтату.
Орман шаруашылығының профилактикасын және зиянкестермен күресті олардың
биоэкологиялық мәліметтері негізінде жоспарлау қажет.
Орман шаруашылығындағы профилактика мен ... ... ... және ... ... жою ... іс-шаралар төмендегідей
ретте жүреді:
1. Орманның санитарлық жағдайын жақсарту бойынша ... ... ауру және ... ... ... келген ағаштарды жою, қатты
кеуіп, қураған ағаштарды жою кезінде жас, сау ... ... ... ... ... іс-шаралар;
- 1999 жылы шыққан “Қазақстан Республикасы ормандарын зиянкестерден және
аурудан қорғау ... ... ... ... және құрғаған ағаштарды дер кезінде жинау;
- қыста және көктемде кесілген ағаштарды мамыр ... ... ... алу, ал жаз, күз ... жүргізілетін кесу жұмыстарын
көкек айының басында, ... ... ... ... ... ... қоңыздардан қорғау, қабықты дер кезінде жинап, өртеу.
2. Орманның патологиялық жағдайын жақсарту жөніндегі ... ... ... ... және ауру ... ... ... бақылау жүргізу, тіркеу, болжау, орман ... ... ... ... 1983 жылы ... ... ... патологиялық зерттеу жөніндегі
экспедициясының нұсқаулары” бойынша кезекті орманды-патологиялық зерттеулер
ісін жүргізу;
- ... ... ... әр ... ... ... негізгі зиянкестермен күрес жүргізу үшін және ауруларға ... ... ... ... орман дақылдары аудандарындағы топырақты қазу жұмыстарын жүргізу.
Орманды күзету. ... ... ... шаруашылығындағы ең маңызды іс-
шаралардың бірі болып табылады, оның негізгі міндеттері өрт ... алу, дер ... ... ... ... ... ағашты кесуді
тоқтату.
Орманға зиян келтіретін ең жағымсыз жағдай – ол өрт, барлық орман ... ... ... ... жобалауды жоққа шығаратын
табиғи жағдай.
Орманды ... ... үшін әр қилы ... өрт ... ... ... ... қажет етеді. Өртке қарсы жұмсалатын құрал-
жабдықтар ... ... ... ... ... ... ... қорғау бойынша аудандастыру, ... төрт ... ... ... болып бөлінген (кесте 8, сурет 3).
Кесте 12 – Семей өңірінің өртенген орман аудандары
|Өртенген орман ... ... ... ... ... | ... ... ... ... ... ... ... |207 |
| ... ... ... | |
| ... ... | ... Морозов |Морозов |207 ... ... ... ... ... ... ... |
| ... | ... ... ... | ... ... ... өрт ... ... өрт ең көп, ... аудан – Ертіс орман жалдары ауданы.
01.07.2003 ж. орман қорын есепке алу ... ... өрт ... ... 114,3 мың га ... түсірулер мәліметі бойынша 1994-2002 жылдары резерваттың
орман жалдарында 155,0 мың га ... ... өрті ... ... оның ... жер – 114,2 мың га, 29,4 мың га – орман дақылдары.
Кесте 13 – Жылдар бойынша орман өртінің ... ... |Өрт ... га ... ағаштар |
| | ... мың м3 |
| ... ... ішінде орман | |
| | ... | ... |1764 |1372 |72,6 ... |260 |103 |3,8 ... |3303 |1842 |121,5 ... |109675 |84032 |8157,2 ... |2501 |1521 |96,7 ... |16471 |11854 |1026,5 ... |2747 |2211 |260,1 ... |14370 |8648 |769,6 ... |3919 |2591 |230,4 ... |155010 |114174 |10738,4 ... ... ... ... жиі болатын өрттің ең жоғарғы
қауіптілігі әртүрлі факторларға байланысты, ең ... ол ... ... тез ... ... табиғатта болып тұратын
желдің жылдамдығы, ауаның температурасы, ылғалдылығы және ... әсер ... Осы ... элементтер ауа райының өрт жиі
болатын кезеңдеріне әсерін тигізеді.
Жаз кезіндегі құрғақшылық – бұл ... ... ... ... ... ең ... кезең – маусым, шілде, тамыз. Осы айларда жыл
сайын 10 күндей аралықта ең төменгі ... ... (30 %-дан ... ... ... ... өрттің болу жиілігі ең жоғарғы дәрежеге
жетеді (51 %), содан ... ... ... болу ... ... оның себебі осы айларда найзағайдың болуынан. Құрғақшылық ... ... суық пен ... ... ... ... 50 ... болған орман өрттерін талдаудың көрсеткіштері бойынша олардың
болу жиілігі мен көлемі әр кезде өсіп отырған. Сонымен қатар, ... ... бойы (1963, 1979, 1997, 2001) ... 70 % ... ... ең күрделілігі 1997 жылы Семейде (18428 га, оның ішінде – 8677 ... ... жер), ... (14204 га – 9912 га), ... (24791 га – ... ... ал 2001 ... Бөген (8513 га – 2449 га), Бөкебаев (2524 га –
2490 га), Долон (4702 га – 2029 га) ... 2003 ... ... ең ... ... ... – 4 рет (12239 га – 3617 га) ... 1 рет (5294 га – 4682 га) болды.
Л.Н. Грибановтың (1954, 1955, 1960, 1965), Л.С. ... ... ... ... ... найзағайдың әсерінен, құрғақшылықтан
бұл жылдары 50 % құраған. Өрт найзағайдан кейін 5-6 күндері өте жиі ... ... ... ... тағы бір ... ол ауылшаруашылық
жұмыстары (трактордан шығатын оттан және ... да ... ... ... тұрғындардың орманда отты дұрыс қолданбауы.
3.2. Риддер орман ... ... ... ... ... ОРМАН ШАРУАШЫЛЫҒЫ КОМИТЕТІНЕ ҚАРАСТЫ ШЫҒЫС
ҚАЗАҚСТАН ОРМАН ... ... ... ... ... ӨНДІРІСІ КӘСІПОРЫНЫНЫҢ ЖАЛПЫ АУДАНЫ 325588 ГА, ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАН
ОБЛЫСЫНЫҢ СОЛТҮСТІК БӨЛІГІНДЕ 6 РИДДЕР ҚАЛАЛЫҚ ... ЖӘНЕ ... ГА ... ... АУМАҒЫНДА ОРНАЛАСҚАН. КӘСІПОРЫННЫҢ 148751 ГА
АУМАҒЫ ГЛУБОКОЕ ӘКІМШІЛІК АУДАНЫНЫҢ ЛЕСХОЗ-БОР ... ... ... ... НЕГІЗІНЕН АҚ ЖӘНЕ ҚАРА ҮБІ ... ... ... ЖӘНЕ ОНЫҢ ... ОРМАН ӨСІРУ АУДАНДАРЫ СОЛТҮСТІКТЕН
ОҢТҮСТІККЕ ЖӘНЕ ШЫҒЫСТАН БАТЫСҚА СОЗЫЛА ОРАНАЛАСҚАН. КӘСІПОРЫН АУМАҒЫНДАҒЫ
ОРМАН ӨСІРУ АУДАНДАРЫ ЖЕР ... ... ... ... ... Ресей Федерациясымен шектесетін солтүстік-батыс бөлігінде,
солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа ... ... ... қыраты орналасқан, ал
кәсіпорын аймағының оңтүстігінде оңтүстік-батыстан ... ... ... ... ... ... ... оңтүстік-батыстан
солтүстік-шығысқа қарай Үбі таулы қыраты созылып жатыр.
Осы ... ... мен ... ... жер ... сипатын
анықтайды. Кәсіпорын аумағында биіктік көрсеткіші теңіз деңгейінен 660 м-
ден (Риддер жалы) 2080 (Лямин Белок қ.) және 2775 ... ... ... ... ... ... Риддер қаласының қиыр шығысында орналасқан Риддер
метеостанциясынан ... ... ... ... ... ... вегетациялық кезеңнің өзінде өсімдік әлемінің қалыптасуына жағымды
әсер етеді.
Кесте 14 - ... ... ... ... ... климаттық
көрсеткіштері
|№ |Көрсеткіштің аты ... ... |
|1 |Ауа ... градус: | | |
| ... ... |+1,5 | |
| ... ... |+41,5 |VII |
| ... ... |–46,7 |XII |
|2 ... ... ... мм |650 | |
|3 ... кезеңнің ұзақтығы, күн |120 | |
|4 ... ... үсік | |30.05 |
|5 ... соңғы үсік | |07.09 |
|6 ... ... ... ... | | |
|7 |Су ... ... ... | | |
|8 |Қар ... | | |
| ... см |100-150 | |
| ... түсу ... | |20.09 |
| ... түсу уақыты | |20.04 |
|9 ... қату ... см |500-100 | ... |Басым желдердің маусым бойынша бағыты,| | |
| ... | | |
| |қыс |3,В | |
| ... |3,В | |
| |жаз |3,В | |
| |күз |3,В | ... ... ... маусым бойынша орташа | | |
| ... ... | | |
| |қыс |3,5-4,5 | |
| ... |3,5-4,5 | |
| |жаз |3,5-4,5 | |
| |күз |3,5-4,5 | ... ... ... ... % |65,6 | ... ... өсуі мен ... кері әсерін тигізетін ... ... ... болады:
- жас өскінге зиян келтіруші күзгі және көктемгі үсіктер;
- жас көшеттер мен екпе өсімдіктерге зақым келтіретін ... ... ... ... ... ... салдарынан жас көшеттердің сақталуына теріс әсер
ететін орманның жоғары белдеуіндегі қар жамылғысының қалыңдығы.
Кәсіпорын аумағының топырақ жамылғысы ұзақ уақыт ... ... ... таулы жер бедерінің жағдайында оның пішініне байланысты, жауын-
шашын түсу мөлшеріне және ... ... ... ... ... теңіз деңгейінен 1990-2000 м биіктікте альпі
шалғыны астында жұқа (30-50 см) ... ... ... ... ... топырақ тасты жыраларға және жартастарға алмасады.
Субальпілік белдеуде (1400-1500 метрден 1900-2100 ... ... ... ... ... ... ... 1400-1500 метрден төмен
самырсынды, самырсынды-бал қарағай мен қайыңды орман белдеуінде таулы
орманды ... ... және ... ... ... қалыптасқан.
Жоғарыда айтылған кәсіпорын аумағындағы топырақ-климаттық жағдайлар
ағашты-бұталы және шөпті өсімдіктердің қалың ... ... ... өсімдік жамылғысы табиғи тепе-теңдік жағдайында ... ... ... ... ... отырғызу жұмыстары кезінде, жол
салу және ... да ... ... ... байқалуы мүмкін.
Рекультивацияны қажет ететін ... ... ... ... ... біршама өзендердің жағалуында орманның тыйым салынған
бөліктері белгіленген. Онда бағалы өндірістік балықтардың уылдырық шашатын
орындары ... ... ... ... ... ... ... ормандар, “өзен, көл, суқойма және ... да су ... ... ... белдеулер” деген атқа ие болған.
Грунт суаларының тереңдігі таулы жерлерде 0-ден бірнеше метрге дейін
өзгереді және су ... ... ... байланысты. Грунт суларының
тереңдігі ... ... ... ... әсер
етпейді.
Жалпы Риддер орман шаруашылығының аумағы ... ... ал ... ғана ... кездеседі. Табиғи-климаттық жағдайын толық бағалай
келе, бұл аймақтың ... және ... ... ... ... екенін айта кетуге болады.
Аудан экономикасында орман шаруашылығы маңызды орынға ие. ... ... 1995 ж. 80,1 мың м3, ... АҚ ... Абай ... 14,9 мың ... кәсіпорны 7,9 мың өтімді ағаш дайындады.
Кәсіпорын ормандары ауданның солтүстік-шығыс бөлігінде ... ... ... бірден-бір үлескісі ретінде есептеледі. Орман қорының аздаған
бөлігі ... ... және ... ... ... ... ... және қоршаған ортаны қорғауда орман
шаруашылығының ролі
Кәсіпорын ормандары жергілікті ... ... ... ... ... ... және оның бір ... ауданнан және облыстан тыс ... ... екі ... ... барлық түрінен 131,7 мың м3 ... ... ... көлемі аз болса да, бір ғана ... ... ... дамыған ауылдарда кәсіпорын ормандары ауыл шаруашылық
дақылдарының ... ... ... ... жайылым жерлердің
өнімділігіне жақсы әсерін тигізуде. Ол жерлердің көп бөлігі ұзақ уақыт
пайдаланылуға ... ... ... ... ... жерлер.
Орманнан самырсын бүршігінен басқа, дәрілік шикізат өнімдері және тамақ
өнімдері жиналады.
1994 ж. 12,4 млн. теңгенің өнімі шығарылған. ... ... ... ... өзінде экологиялық жағдайдың ... ... ... табиғатты қорғаудағы ролі артуда.
Риддер орман жалдарында бірнеше емдеу орталықтары мен балалар ... ... в ... с ... ... ... от
17.04.1981 г. № 182 “Об уточнении существующего деления лесов Казахской ССР
на группы и относении их к ... ... и ... ... ... от ... г. № 97 были разделены на группы лесов и
категории защитности лесов следующим образом.
І топ ... Онда ... 7 ... бөлінген:
- ауданы 908 га қала ормандары, оған Риддер қаласының жеріндегі ормандар
да кіреді;
- қала, елді мекен және өндірістік кәсіпорын маңындағы – ... ... ... 1180 га, оған ... қаласы маңындағы Риддер ... ... да ... ... ... балықтардың уылдырық шашатын орындарын қорғайтын
орманның тыйым салынған бөліктері, ауданы 20115 га, оған ... ... өзен ... ... да ... ... ауданы 217 га темір жол бойындағы қорғалатын ормандар, оған Өскемен-
Риддер темір жолы бойындағы ормандар да кіреді;
- 155 га ... алып ... ... және облыстық маңызы ... ... ... ... ... ... оған Өскемен-
Риддер жалпы мемлекеттік автомобиль жолы бойындағы ормандар да кіреді;
- қала, елді мекендер және кәсіпорын маңындағы ... ... ... ... ... оның ... 7058 га, оған ... қылқан жапырақты
ормандарының бір бөлігі және қала маңы ормандарының ... ... ... ... ... 8654 га болатын бағалы өндірістік балықтар уылдырық
шашпайтын өзен орны, көл, суқойма және ... да су ... ... ... ... ... топ ормандары. Онда тек бір ғана орман санаты – басым бөлігі Риддер
орман өнеркәсіптік шаруашылығы ... ... ... ... ... 22883 га пайдаланылуға берілген ормандар.
ІІІ топ ормандары. Онда ормандар екі санатқа ... ... 289578 га ... ... ... оның басым бөлігі
Риддер орман шаруашылығының шикізат базасының құрамына кіреді;
- кәсіпорынның солтүстігіндегі ... ... ... ... ... ... ... қаласының ауданындағы экологиялық жағдайдың ... ... ... ... ... ... ... 20-25 жылда өткір
мәселеге айналды, ... ... ... ... ... негізгі
мәселесіне айналды.
Бірақ та, тау-кен және металлургиялық өнеркәсіптердің техникалық деңгейі
төмендігінен, бұл мәселе төңірегіндегі алға жылжулар байқалмай, ... ... ... ... суда және топырақ жамылғысындағы концентраттардың мөлшері
10-15 есе шамадан тыс артық. Осындай жағдай адам өмірінің ұзақтығына ... ... ... ... да кері ... тигізеді.
Әсіресе, улы газдардың атмосферада ұлғаюы Риддер орман шаруашылығының
жағдайына кері ... ... ... орталығында орманның көп бөлігі
өз тіршілігін тоқтатты. Ал, ... ... ... ... ... ... бара жатыр. Оған осы орман жалдары арқылы өтетін ... жол ... ... да әсер ... ... ревизиондық кезеңде басты орман пайдалануында шабу
әдісі басымырақ болған, әсіресе кейінгі жылдары, ал ... ... ... ... ... ... ... бастады. Бірақ жоба ұсыныстарында ол
уақытта керісінше азаймай, одан әрі ... ... ... ұлғаюы
көрсетілген.
Кесте 15 – 1995-2000 жж. тексеру кезеңдегі ормандар мен ағаштардың жойылуы
|Жойылудың себептері |Ауданы, га ... ... ... егістерінің |
| | ... ... мың м3 |
| | ... ... ішінде |Пайдаланған |
| | | ... ... ... ... ... |19,8 |0,5 |– |0,5 ... | | | | ... мен |– | | | ... | | | | ... |– | | | ... | | | | ... | | | | ... ... | | | | ... басу |20,0 |0,3 |– |0,3 ... ... | | | | ... |39,8 |0,8 |– |0,8 ... ... | | | | ... ... |19,8 |0,5 |– |0,5 ... |20,0 |0,3 |– |0,3 ... кезеңінде 01.08.2005 жылғы жағдай бойынша кәсіпорынның
аумағында жалпы 70,72 га ... 137 өрт ... ... ТМД ... ... ... ... екінші орынды, халқы
жағынан төртінші орын, ал орман қоры жағынан әрбір шаршы шақырымға шаққанда
ең соңғы орындардың бірін ... ... ... 26,2 млн. га ... алып ... оның ішінде
ағашты алқап – 12,4 млн. га. Орманнан жылына 2,0-2,4 млн. м3-ге ... ... Ағаш ... ... ... ... қолданылады деуге
болады. Еліміз жылына 11 млн. га м3-ге жуық ағаш ... ... ... ... да ... өнімдер алынады. Қазақстан ... ... ... қызметін атқарады.
Қазақстан орман қорына бай болмағандықтан ағаш және ағаш ... ... шет ... (негізінен Ресейден) әкелінеді. Сондықтан
елімізде орман қорын қорғау, молайту және тиімді ... өте ... ... мәселе.
Еліміздің орман байлығын қорғау оны тиімді пайдалану мен қорын қайтадан
қалпына келтіріп отыруға тікелей байланысты. Бұл алдымен ... және ... және ... ... басқа да өндірістердің тікелей
міндеті. Орманның өскен жерінде ауа ... ... ... суларын
толықтырып отыратындығын, оны қорғаудың қажеттілігін арттырудың маңызы зор.
Бұған қарамастан ағашты пайдаланбай тағы да ... ... ... ... ... ... ... күні жоқ.
Орман адамдарды әртүрлі өнімдерімен және қызметтерімен қамтамасыз етеді.
Үй тұрғызуға арналған құрылыс материалдары ... ... ... бәрі ... алынады. Қағаз бұйымдары ағаштан жасалады. Ағаштар –
көмірқышқыл газын жұтып, өзінен оттегіні бөліп ауаны тазартады да, адамдар
үшін ... су ... ... маңызды рөл атқарады. Күнделікті өмірде де
орманның маңызы өте ...... ... ... ... бола ... адамдар тұрмысын
жақсартудағы елдің экономикасы мен ... ... орны ... ... ... ... бағалап, оның заңдылықтарын терең ... ... ... олар ... ... ие болуы мүмкін.
Табиғат байлықтарын ұтымды пайдалану ағаш ... ... ... ... шаруашылықта кеңінен пайдалануды қарастырады.
Орман және ағаш өңдеу өнеркәсібі ... ... ... ... қолдану, ағаш шикізатын қайта өңдеудің кешенділігін жоғарылату
мақсаты қойылған. Себебі, оларды ... осы ... ... жарты бағасын қалдық шығаратын орман материалдары құрайды.
Барлық ... ... ... және ... ... ... орман
шаруашылық және орман өнеркәсіптік әрекеттердің шегінен шығуда және ... ... ... ... ие ... отыр. Бұл мәселе ағаш
шикізатын өндіру жоспарын реттеуді, қалдықтарды ... ... ... ағаш ... ... ... ағаш шикізатын
пайдалы түрде қолдану ... ... ағаш ... және ... ... ... ... технологиялық тәртіп
деңгейін жоғарылатуды қажет етеді.
Ағаштарды кешенді пайдалану түрлері сан алуан. Оларды негізінен мынадай
4 ... ... ... Сол ... ... ... мен ... технологиясы негізгі
өндіріс өнімімен біртекті ...... ... жиһаз
өнеркәсібінде желімдеу және қосымша өңдеу ... ... ... шығарудан өнім алу үшін қалдықтарды қайта қолдану.
2. Берілген кәсіпорын шегінде өнімнің жаңа түрлерін ... үшін ... ... ағаш ... пайдалану; негізгі өнеркәсіптің
технологиясын өзгертпеу, ал ... өнім ... ... ... жабдықталған цехтарда өңделеді және ол ... ... ... қайта өңдеуде қажет негізгі өнеркәсіппен
байланысты. Оған жататындар: ... және ағаш ... ... шығаратын ағаш-талшықты және ағаш-жаңқалы тақталар өндірісі,
орман дайындау қалдықтарын жаңқа ... ... ... ... ... өңдеудің, ағаш өңдеуден шығатын ағаш ұнтағының және
ағаш ... ... үшін және ... ... жем ... және т.б. шығару үшін қолдану.
3. Ағаштардың әртүрлі құрам бөлшектерін бір өнеркәсіп шеңберінде бірнеше
соңғы өнімдерді шығару үшін ... және ол ... ... болғанда іске асады. Ол топқа ағашты химиялық және энергохимиялық
қайта өңдеуге өнімнің ... ... алу ... жатады.
4. Берілген өндірістегі ағаш қалдықтарын негізгі шикізат және басқа
кәсіпорындарда жартылай фабрикат ... ... Бұл ... кесу және ... ... қалдықтарынан алынатын целлюлоза-қағаз өндірістерінде,
ағаш плиталарының өндірісінде технологиялық жаңқаларды қолдану.
Қазақстан үшін ағаш шикізатын ... ... ... ... ... орман байлықтарына кедей, орман материалдарына деген халық
шаруашылығының күнделікті өсіп ... ... өз ... ете ... ... ... ... бөлігі (70 % жуық)
Ресейдің Шығыс Сібір мен Қиыр Шығысынан әкелінеді. Осылай, ... кесу – ағаш ... ... ... әкелінген шикізат негізінде жұмыс
істейді. Алайда, бұл шикізат шектен тыс ... ... көп ... ... ... ... түрлерімен қолданылмайды.
Өнеркәсіптердегі қалдықтарды қолдану негізсіз, оған қажет нормативті
базаның қатысуынсыз жобаланады. ... ... ... де аз ... Республикада ағаш қалдықтарының көлемін
анықтаудың жүйелік зерттеулері жүргізілмейді, жүйелік есеп берушілік ... ... ... енгізумен жағдай түбірімен өзгереді. Бұл
жағдайда ағаш өңдеудің және ағаш ... 50 % ... ... мүмкіндік туады. Сондықтан да аз шығындар мен көбірек өнім ... ... ағаш ... ... ... ең ... ... жұмсау керек және тек осы жағдайда ғана алынатын қалдықтарды, сондай-
ақ ұсақ ... ... ағаш ... ағаш ... (опилка) тақта
(плита) және басқа өнімдерге қайта өңдеу үшін бағыттау керек.
Өнеркәсіптердегі ағаш ... ... ...... ... өте ... ағаш ... комбинаттардағы қайта
қолдану коэффициенті ұсақ өнеркәсіптермен салыстырғанда, жоғары екенін
көрсетеді. Осылай, Алматы, Өскемен, Павлодар, ... ... ағаш ... бөлшектік қалдықтардың 30-50 %-ы өңдеуге бағытталған өнім
мен халық ... ... ... ... ... ... 25 %-ы ағаш жаңқалы тақталар болып қайта жасалады.
Ағашты кешенді пайдалану проблемасын шешудің қате жолдары, қалдықтарды
жұмсағанда материалдық ... ... аз ... бар ... ... ... немесе нәтижелі қолданылмауына әкеп
соғады. Бұған, сонымен қатар, қолдану әдістерінің жоқтығы және барлық халық
шаруашылықтарының қажеттіліктеріне ... ... ... ... ... себеп болады.
Отындық ағаштар (қылқанды және жұмсақ ... ...... өндірісте, целлюлоза-қағаз бұйымдарымен тақталар өндіру үшін
дайындалса, жартылай және қысқа ... ... ... гидролиздік және
орман химиялық өндірісінің азығы үшін қолданылады.
Ағаш дайындаудан қалған ... ағаш ... ... ... үшін өңделеді. Сонымен қатар, гидролизді және ... ... ... ... және ... ... мал азығы, тамақ және
медициналық өнімдер алу мақсатында пайдаланады.
Ағаш қалдықтарының жиынтығын ... ... ... ... ... қымбаттатады, яғни оның экономикаға тиімсіз
екенін көрсетеді. Сондықтан да ағаш ... сол ... ... ... Бұл ... сонымен бірге тақта шығару үшін ағаш қалдықтарын
пайдалануға көп мүмкіндік береді.
Транспорт – басты факторлардың бірі. Ағаш ... ... ... ағаш ... ... Бұл ... ... үшін маңызды,
яғни ағаш қалдықтарын өте қажет ... ... ... ... ... ... ағаш жаңқасы тақталарының ... құны кең ... Оның ... ... шикізат құны және өндірістің
қуаттылығы әсер етеді. Ағаш жаңқаларынан тақта өндірудің құны төмен ... ... осы ... ... қосымша шығынды өтемейді. Бұл
жағдай Қазақстанға тән, мұнда шикізат көзі бір-бірінен өте алшақ ... ... ... ... ... құрамын да төмендетеді, ал
технологиялық отын үлесі ағаш жаңқаларынан тақта өндірудің құнын ... ... ... ... ... ... мен ... ал Алматы
мен Қарағандыда төмен құнды.
Қазіргі уақытта ... ағаш ... ... ... және ... ағаш ... жиі қолдануда және оның
өнімдерін өңдеуде. Ағаш тақта өндірісінде қалдықтарды қолдану ағаш өңдеу
өнеркәсібіндегі өнімдердің әртүрлілігін ... және ... ... ... қажеттілігін, яғни, ресурстар шектелген өнімдермен
қамтамасыз етеді.
Орман ресурстарын ... ... ... ... ... ... қарастыру қазіргі кезде құрылыс саласында
орман өнімдеріне деген сұранысты қамтамасыз етуге мүмкіншілік ... ... ... Минц А.А. ... оценка естественных ресурсов. – М.: Мысль,
1972. - С.64-76.
2. Васильев П.В. Экономическая оценка лесных ресурсов // Сб.: ... ... – М.: ... 1968. - С. ... ... Қ.М., ... О.Ж. Баға және ... ресурстарын
экономикалық тұрғыдан бағалаудың өзара байланысы мен айырмашылығы // ҚазҰУ
хабаршысы. География сериясы. – ... 2002. - № 2, - 118-124 ... ... В. ... ... теория и практика. – М.: ... - 318 ... ... Л.И., Гордиенко Р.Н. Экономическая оценка лесов многоцелевого
назначения. – М.: ЦБНТИлесхоз, 1980. - Вып. I. - С. ... О ... и ... ... ... в ... ... кодекс).
– Алматы: Юрист, 2004. - 288 с.
7. Каргажанов З.К., Баймырзаев К.М., Калиаскарова З.К. ... ... ... ресурсами. – Алматы, 1997. - С. 28-32.
8. Нестеров П.М., Нестеров А.П. ... ... и ... для ... – М.: ... и ... ЮНИТИ, 1997. - 413 с.
9. Голуб А.А., ... Е.Б. ... ... – М.:
АспектПресс, 1995. - 188 с.
10. Васильев П.В. Экономика использования и воспроизводства ... – М.: АН ... 1963. - 484 ... ... ... ... ... – Алматы: Юрист, - 2003. -72
с.
13. Қарғажанов З.Қ., Баймырзаев Қ.М., Ғабдолла О.Ж. Табиғат ресурстарын
пайдалану ... және ...... Қазақ университеті, 2003. -
135 б.
14. Жорабекова Ж.Т. Орман ... ... ... ... // ... ... Биология, география, медицина
сериясы. ... 2005. - № 2, - 39-41 ... ... З.К., Тлеубергенов М.А. и др. Теория и методика
установления платы за использование ... ...... 1991.
-156 с.
16. ШКАТОВ В.К. РЕНТНЫЕ ПЛАТЕЖИ В СИСТЕМЕ ЦЕН И ... // ТЕЗ. ... ... ОЦЕНКА И РАЦИОНАЛЬНОЕ
ИСПОЛЬЗОВАНИЕ ПРИРОДНЫХ РЕСУРСОВ: – М., 1973. - С.16-19.
17. ... Н.П. ... и ... таблицы. – М.: Гослесбумиздат,
1963.
18. ИЛЬЕВ Л.И. ОСНОВЫ ЛЕСНОГО КАДАСТРА. – М.: ... ... - 128 ... ... С.Б. Экономическая оценка лесных ресурсов. – Алма-Ата:
Кайнар, 1981. - 151 с.
20. Упушев Е.М. Экономика ... и ... ... среды.
– Алматы: Экономика, 1999. - 334 с.
21. Тонкопий М.С. Экономика природопользования. – ... ... - 475 ... ... С., ... Е. Табиғат пайдалану экономикасы. – ... 1999. - 268 ... ... И.А., Бунакова Т.М. Экономическая география, – М.: 2003.
24. Починкова С.В. Цена на лес в ... ... – М.: ... 1992. - С. 43-49.
25. Каргажанов З.К., Баймырзаев К.М. ... ...... ... 2000. - 276 ... ... С.Б. Зависимость выхода хвойной массы от полноты насаждений
// Научно-производственная конференция по вопросам лесного ... ... ... ... – Алма-Ата, 1967.
27. Упушев Е.М. Экология, природопользование, экономика. – ... ... 2002. - 396 ... ... А.С. ... ... – М.: Лесное хозяйство, 1992. - С. 21-36.
29. Закон Республики Казахстан “Об ... ... ... ... - 1997. - 20 ... - 16 ... Ильев Л.И. Об оценке полезных функций леса // Лесное хозяйство. ... 1981. - № 8. - С. ... ... П.Г. ... ... ... и развитие экономических
исследований. – Новосибирск: Наука, 1980. - 159 с.
32. Струмилин С.Г. О цене “даровых благ” природы // ... ... - № 8. - С. ... Қаженбаев С., Махмудов С. Табиғат қорғау. – Алматы: Ана тiлi, 1992.
-112 б.
34. Демина Т.А. ... ... ... ... ...
М.: Аспект пресс, 1995. - 143 c.
35. Мамбетқазиев Е., Сыбанбаев Қ. Табиғат қорғау. – ... ... - 387 ... ... П.В. Лес и древесина в ... – М.: ... 1973. - 159 с.

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 64 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қолданбалы экология. Табиғат ресурстары. Жіктелуі. Оларды қорғау6 бет
Тұлға туралы ақпарат3 бет
Тұлға туралы теориялар7 бет
Тұлға туралы теориялар жайлы ақпарат5 бет
"жануарлар ресурстарын қорғау шаралары"6 бет
XVI-XIX ғасырларда Қазақстан аумағын физикалық-географиялық тұрғыдан зерттеу11 бет
«көне қытай ойшылы конфуцийдің пікірлерін философиялық тұрғыдан талдау»4 бет
«МаңғыстауМұнайГаз» АҚ-ның қаржылық ресурстарынның тұрақтылығын зерттеу67 бет
«Қаржы ресурстарының түсінігі және экономикалық мәні »29 бет
Іле-Балқаш аймағының су ресурстарын бағалау20 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь