Рухани мәдениеттің негізін салған қазақ ғұламалары


Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов. Қазақстан мәдениетіне үлкен үлес қосқан қазақтың алғашқы ғылымдарының бірі Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов. Ол Омбының кадет корпусының яғни орыстың әскери мектебінің түлегі. Арғы атасы Абылайды пір тұтқан Шоқан өз халқының мәдениетін жоғары деңгейге көтеруге тырысты. Бұған негізгі құрал оның ағартушылық әрекеті болды.
Қазақ ағартушылығына Еуропадағы ағылшын, неміс, француздардағы сияқты жалпы ортақ белгілер тән. Ең бастысы – білім мен ғылымды адамдарды бақытқа жеткізетін күш деп ұғыну. Алайда, қазақ ағартушылығының өзіндік ерекшеліктері де жеткілікті. Мұның өзі Шығыс Ренессансына тәуелсіз Қазақ хандығына және Ресей империясы құрамындағы бодан халық тағдырына қатысты.
Ағартушылық мәдениеттегі негізгі тетік - адам. Шоқан сыртқы әлемге “дала адамын” түсіндіргісі келді. Осы мақсатпен ол қазақ және қырғыз халықтарының миф-аңыздарын, салт-дәстүрін, діні мен тілін зерттейді. Шоқан жазған “Үлкен қырғыз – қайсақ ордасының ескі аңыз әңгімелері”, “Қазақтардағы жамандықтың іздері”, “Қашқария туралы жазбалар”, “Сахарадағы мұсылмандық туралы” және т.б. ғылыми еңбектерде қазақ және басқа түрік халықтарының мәдениетіне энциклопедиялық талдау берілген.
Шоқанды тек қазақ ағартушысы деп шектеу жеткіліксіз. Ол, шын мәнісінде, нағыз ренессанстық тұлға. Небары 30 жыл ғана өмір сүрген ол өзін дарынды тарихшы, тіл маманы, географ, мәдениеттанушы ретінде Еуропа мен Азияға таныстырп кетті.
Шоқан туралы айтқанда, алдымен көзге түсетін мәселе – Батыс пен Шығыстың арақатынасы.
Патшалық Ресейде білім алған империя офицері ретінде ол, әрине, Черняев экспедициясына қатысты, Қашқарияға жасырын барды. Ф.М. Достоевский, С.Р. Дуров, Н.Г. Чернышевский сияқты орыстың озық ойлы ғұламаларымен достасып, алдыңғы қатарлы Еуропа мәдениетінен нәр алды. Шоқанның бар арманы өз халқының төл мәдениетін, тарихын, тілін жоғары деңгейге көтеріп, жалпы

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге


РУХАНИ МӘДЕНИЕТТІҢ НЕГІЗІН САЛҒАН
ҚАЗАҚ ҒҰЛАМАЛАРЫ
Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов. Қазақстан мәдениетіне үлкен үлес қосқан
қазақтың алғашқы ғылымдарының бірі Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов. Ол Омбының
кадет корпусының яғни орыстың әскери мектебінің түлегі. Арғы атасы Абылайды
пір тұтқан Шоқан өз халқының мәдениетін жоғары деңгейге көтеруге тырысты.
Бұған негізгі құрал оның ағартушылық әрекеті болды.
Қазақ ағартушылығына Еуропадағы ағылшын, неміс, француздардағы сияқты
жалпы ортақ белгілер тән. Ең бастысы – білім мен ғылымды адамдарды бақытқа
жеткізетін күш деп ұғыну. Алайда, қазақ ағартушылығының өзіндік
ерекшеліктері де жеткілікті. Мұның өзі Шығыс Ренессансына тәуелсіз Қазақ
хандығына және Ресей империясы құрамындағы бодан халық тағдырына қатысты.
Ағартушылық мәдениеттегі негізгі тетік - адам. Шоқан сыртқы әлемге
“дала адамын” түсіндіргісі келді. Осы мақсатпен ол қазақ және қырғыз
халықтарының миф-аңыздарын, салт-дәстүрін, діні мен тілін зерттейді. Шоқан
жазған “Үлкен қырғыз – қайсақ ордасының ескі аңыз әңгімелері”,
“Қазақтардағы жамандықтың іздері”, “Қашқария туралы жазбалар”, “Сахарадағы
мұсылмандық туралы” және т.б. ғылыми еңбектерде қазақ және басқа түрік
халықтарының мәдениетіне энциклопедиялық талдау берілген.
Шоқанды тек қазақ ағартушысы деп шектеу жеткіліксіз. Ол, шын
мәнісінде, нағыз ренессанстық тұлға. Небары 30 жыл ғана өмір сүрген ол өзін
дарынды тарихшы, тіл маманы, географ, мәдениеттанушы ретінде Еуропа мен
Азияға таныстырп кетті.
Шоқан туралы айтқанда, алдымен көзге түсетін мәселе – Батыс пен
Шығыстың арақатынасы.
Патшалық Ресейде білім алған империя офицері ретінде ол, әрине,
Черняев экспедициясына қатысты, Қашқарияға жасырын барды. Ф.М. Достоевский,
С.Р. Дуров, Н.Г. Чернышевский сияқты орыстың озық ойлы ғұламаларымен
достасып, алдыңғы қатарлы Еуропа мәдениетінен нәр алды. Шоқанның бар арманы
өз халқының төл мәдениетін, тарихын, тілін жоғары деңгейге көтеріп, жалпы
адамзаттық мәдениетке тең етіп қосу болды.
Шоқан мұсылмандықтың мәдени-тұтастық функцияларын көре білді. Ұлт
мәдениеттердің тоғысуында дүниежүзілік діндер интеграциялық қызмет
атқарады. Қысқаша айтқанда, Шоқанның қазақ мәдениетіне қосқан үлесінің
негізінде Батыстың да, Шығыстың да тигізген әсері емес, өз халқының төл
мәдениеті жатыр. Шоқанның өзіне жүгінейік:
“Далалық орданың тұрғыны – қазақ өзінің моральдық қасиеті, ақыл-ой
қабілеті жөнінен отырықшы татар немесе түркі шаруаларына қарағанда
әлдеқайда жоғары тұр... Осынау дала көшпелілерінің ақынжанды болып
келетіні, ой-қиялының жүйрік болып бітетіні мұңсыз-қамсыз көшпелі
тіршіліктің арқасы болу керек немесе ұдайы ашық аспан астында, шет-шегі
шіркінді Тәңірі тұтқандықтан да болар. Татар атаулы халықтар арасында
өзінің ақындық қабілет-дарыны жөнінен қазақтар бірінші орында болса керек”.
Ыбырай Алтынсарин. Қазақ мәдениетінің кемелденуіне үлкен үлес қосқан
тұлға – Ыбырай Алтынсарин. Ыбырай халық ағарту ісінің практикалық және
дидактикалық мәселелерін шешуге тікелей ат салысты, алғашқы педагогикалық
оқулық “Қазақ хрестоматиясын” және қазақ балаларына орыс тілін үйретуге
арналған оқу құралдарын жазды. Сонымен бірге Ыбырай қазақтың әдеби тілінің
негізін салушылардың бірі және халықтың ауыз әдебиетін, әдет-ғұрпын
зерттеуші ретінде белгілі; ол жазған қазақтардың құдалық және үйлену
рәсімдері туралы, адамдарды жерлеу және еске алу салттары жөніндегі
еңбектері жоғары бағаланып, 1874 жылы Ы. Алтынсарин Ресей географиялық
қоғамның Орынбор бөлімшесінің мүшесі болып қабылданды. Ыбырай өз қызметі
мен шығармашылығында нағыз ағартушы бейнесінде көрінеді.
Ыбырай өзінің ағартушылық қызметінде өз халқын білімге,
мәдениеттілікке шақырғанда өркениетті елдер қатарына көтерілуді армандады.
Ыбырайдың миссионер еместігінің куәсі – оның атақты “Кел балалар оқылық!”
атты өлеңі.
Тоталитарлық жүйе кезінде алынып тасталған бірінші жол мынадай еді:
Бір құдайға сыйынып,
Кел балалар, оқылық!
Оқығанды көңілге,
Ықыласпен тоқылық.
Ыбырай 1884 жылы Қазан қаласында өзінің атақты “Ислам Шариаты” атты
кітабын шығарды. Қарапайым халыққа түсінікті тілмен жазылған бұл еңбегінде
ол мұсылмандықтың негізгі қағидаларын қазақ мәдениетіне шебер қоса білді.
Шығыс Ренессансында қалыптасқан дін мен білімнің арасындағы үйлесімділік
идеясын (Әл-Фараби, ибн-Сина т.б.) Ыбырай өз заманына байланысты дамыта
білді. Қай дінде болсын, адамдар бір-бірін сыйлау керек делінеді, ал
мәдениетсіздіктің негізгі себептеріне надандық, жалқаулық және мақтаншақтық
жатқызылады.
Шын мәнісінде, Шоқан мен Ыбырайдың қызметі мен шығармашылығы кейін ХХ
ғасырдағы Қазақстан жеріндегі большевизмге емес, керісінше, ұлт-азаттық
қозғалысына демеу болды.
Құнанбайұлы Абай (1845-1904) – қазақтың ұлы ақыны, композитор,
философ, қазақ жазба әдебиетінің негізін қалаушы және оның алғашқы
классигі. Шын аты - Ибраһим. Туған жері – бұрынғы Қарқаралы ауданына
қарасты Шыңғыс тауының баурайы. Орта жүздің Арғын тайпасының Тобықты руынан
шыққан билер әулетінен. Әкесі Өскенбайұлы Құнанбай өз заманындағы атақ-
даңқы алысқа кеткен беделді адамдардың бірі болған. Патша өкіметі XIX
ғасырдың ортасындағы бір сайлауда оны Қарқаралы ауданының аға сұлтандығына
бекіткен. Шешесі Ұлжан – Орта жүздің Арғын тайпасынан Қаракесек руының
шешендікпен, тапқырлық, әзіл-әжуамен аты шыққан шаншарлардың қызы.
Осындай текті ортадан шыққан Құнанбай мен Ұлжаннан туған төрт ұлдың
бірі Абай жастайынан-ақ ерекше қабілетімен, ақылдылығымен көзге түседі.
Балаға сыншы әкесі осы баласынан қатты үміт етеді. Сондықтан да ол Абайды
медреседе төрт жыл оқығаннан кейін, оқудан шығарып алып, қасында ұстап, ел
басқару ісіне баули бастайды. Әкесінің төңірегіндегі ел жақсыларымен
аралысып, өз халқының рухани мәдениет жүйелерімен жете танысады. Өзі билер
үлгісінде шешен сөйлеуге төселеді. Ұтымды сөзімен, әділ билігімен елге
танылып, аты шығады. Көп ұзамай, жетпісінші жылдардың бас кезінде Қоңыр
Көкше дейтін елге болыс болады. Билікке араласып, біраз тәжірибе
жинақтағаннан кейін ол халық тұрмысындағы көлеңкелі жақтарға сәуле түсіруге
күш салып бағады. Бірақ онысынан пәлендей көңіл тоятындай нәтиже шығара
алмайды. Сондықтан халқына пайдалы деп тапқан істерін көркем сөзбен,
әсіресе, өлеңмен насихаттамақ болады. Орыс әдебиетімен танысуы көп ықпал
етеді.
Абай өлең шығаруды бала кезінде-ақ бастаған. Алайда жасы қырыққа
келгеннен кейін ғана көркем әдебиетке шындап ықылас қойып, көзқарасы
қалыптасып, сөз өнерінің халық санасына тигізер ықпалын түсінеді.
Шығармалары үш жүйемен өрбиді: бірі - өз жанынан шығарған төл өлеңдері;
екіншісі – ғақлия (немесе қара сөз) деп аталатын прозасы; үшіншісі - өзге
тілдерден, әсіресе орысшадан аударған өлеңдері.
Абай өлеңдері түгел дерлік лирикадан құралады, поэма жанрына көп бой
ұрмағаны байқалады. Қысқа өлеңдерінде табиғат бейнесін, адамдар портретін
жасауға, ішкі-сыртқы қылық-қасиеттерін, мінез-бітімдерін айқын ... жалғасы







Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Эстетикалық, әдеби ой- пікірлердің туу, даму тарихы мен кезеңдері. Әдеби шығармашылық және әдебиет теориясының методологиясы. Қазіргі әдебиеттану теориясындағы ғылыми ағымдар. Қазақ әдебиеттану ғылымындағы эстетика мен теория мәселелері15 бет
Абай дүниетанымындағы ислами құндылықтар41 бет
Қазақстанның білім мәселесі кеше, бүгін, болашақта9 бет
Қожанасыр (хикаялар)10 бет
Анималистік жанр7 бет
Біржан Сал- тарихи этнографиялық тұлға5 бет
Балалар суретінің мазмұны3 бет
Бастауыш сынып бейнелеу өнері25 бет
Есім хан 4 бет
Романов Сахи5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь