Рухани мәдениеттің негізін салған қазақ ғұламалары

Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов. Қазақстан мәдениетіне үлкен үлес қосқан қазақтың алғашқы ғылымдарының бірі Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов. Ол Омбының кадет корпусының яғни орыстың әскери мектебінің түлегі. Арғы атасы Абылайды пір тұтқан Шоқан өз халқының мәдениетін жоғары деңгейге көтеруге тырысты. Бұған негізгі құрал оның ағартушылық әрекеті болды.
Қазақ ағартушылығына Еуропадағы ағылшын, неміс, француздардағы сияқты жалпы ортақ белгілер тән. Ең бастысы – білім мен ғылымды адамдарды бақытқа жеткізетін күш деп ұғыну. Алайда, қазақ ағартушылығының өзіндік ерекшеліктері де жеткілікті. Мұның өзі Шығыс Ренессансына тәуелсіз Қазақ хандығына және Ресей империясы құрамындағы бодан халық тағдырына қатысты.
Ағартушылық мәдениеттегі негізгі тетік - адам. Шоқан сыртқы әлемге “дала адамын” түсіндіргісі келді. Осы мақсатпен ол қазақ және қырғыз халықтарының миф-аңыздарын, салт-дәстүрін, діні мен тілін зерттейді. Шоқан жазған “Үлкен қырғыз – қайсақ ордасының ескі аңыз әңгімелері”, “Қазақтардағы жамандықтың іздері”, “Қашқария туралы жазбалар”, “Сахарадағы мұсылмандық туралы” және т.б. ғылыми еңбектерде қазақ және басқа түрік халықтарының мәдениетіне энциклопедиялық талдау берілген.
Шоқанды тек қазақ ағартушысы деп шектеу жеткіліксіз. Ол, шын мәнісінде, нағыз ренессанстық тұлға. Небары 30 жыл ғана өмір сүрген ол өзін дарынды тарихшы, тіл маманы, географ, мәдениеттанушы ретінде Еуропа мен Азияға таныстырп кетті.
Шоқан туралы айтқанда, алдымен көзге түсетін мәселе – Батыс пен Шығыстың арақатынасы.
Патшалық Ресейде білім алған империя офицері ретінде ол, әрине, Черняев экспедициясына қатысты, Қашқарияға жасырын барды. Ф.М. Достоевский, С.Р. Дуров, Н.Г. Чернышевский сияқты орыстың озық ойлы ғұламаларымен достасып, алдыңғы қатарлы Еуропа мәдениетінен нәр алды. Шоқанның бар арманы өз халқының төл мәдениетін, тарихын, тілін жоғары деңгейге көтеріп, жалпы
        
        РУХАНИ МӘДЕНИЕТТІҢ НЕГІЗІН САЛҒАН
ҚАЗАҚ ҒҰЛАМАЛАРЫ
Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов. Қазақстан мәдениетіне үлкен үлес қосқан
қазақтың алғашқы ғылымдарының бірі ... ... ... Ол ... ... яғни орыстың әскери мектебінің түлегі. Арғы атасы Абылайды
пір ... ... өз ... ... ... деңгейге көтеруге тырысты.
Бұған негізгі құрал оның ағартушылық әрекеті болды.
Қазақ ағартушылығына Еуропадағы ағылшын, неміс, француздардағы ... ... ... тән. Ең бастысы – білім мен ғылымды адамдарды бақытқа
жеткізетін күш деп ... ... ... ... ... де ... Мұның өзі Шығыс Ренессансына тәуелсіз Қазақ
хандығына және Ресей империясы құрамындағы ... ... ... ... ... негізгі тетік - адам. Шоқан сыртқы әлемге
“дала адамын” түсіндіргісі келді. Осы ... ол ... және ... ... ... діні мен ... зерттейді. Шоқан
жазған “Үлкен қырғыз – ... ... ескі аңыз ... жамандықтың іздері”, “Қашқария туралы жазбалар”, “Сахарадағы
мұсылмандық туралы” және т.б. ғылыми еңбектерде қазақ және ... ... ... ... ... ... тек қазақ ағартушысы деп шектеу жеткіліксіз. Ол, ... ... ... ... ... 30 жыл ғана өмір ... ол ... тарихшы, тіл маманы, географ, мәдениеттанушы ретінде Еуропа мен
Азияға таныстырп кетті.
Шоқан ... ... ... ... ... ... – Батыс пен
Шығыстың арақатынасы.
Патшалық Ресейде білім алған империя ... ... ол, ... экспедициясына қатысты, Қашқарияға жасырын барды. Ф.М. Достоевский,
С.Р. Дуров, Н.Г. Чернышевский ... ... озық ойлы ... ... ... Еуропа мәдениетінен нәр алды. Шоқанның бар арманы
өз халқының төл мәдениетін, тарихын, тілін жоғары деңгейге ... ... ... тең етіп қосу ... ... мәдени-тұтастық функцияларын көре білді. Ұлт
мәдениеттердің тоғысуында ... ... ... ... Қысқаша айтқанда, Шоқанның қазақ мәдениетіне ... ... ... да, ... да ... ... емес, өз халқының ... ... ... ... ... ... ... – қазақ өзінің моральдық қасиеті, ақыл-ой
қабілеті ... ... ... ... ... шаруаларына қарағанда
әлдеқайда жоғары тұр... ... дала ... ... болып
келетіні, ой-қиялының жүйрік болып бітетіні ... ... ... болу ... ... ... ашық ... астында, шет-шегі
шіркінді Тәңірі тұтқандықтан да болар. Татар ... ... ... ... ... жөнінен қазақтар бірінші орында болса керек”.
Ыбырай Алтынсарин. Қазақ ... ... ... үлес ...... Алтынсарин. Ыбырай халық ағарту ісінің практикалық және
дидактикалық мәселелерін шешуге тікелей ат салысты, ... ... ... ... және ... ... орыс тілін үйретуге
арналған оқу ... ... ... бірге Ыбырай қазақтың әдеби тілінің
негізін салушылардың бірі және ... ауыз ... ... ... ... ол ... қазақтардың құдалық және үйлену
рәсімдері туралы, адамдарды жерлеу және еске алу ... ... ... ... 1874 жылы Ы. Алтынсарин ... ... ... ... ... болып қабылданды. Ыбырай өз қызметі
мен шығармашылығында нағыз ағартушы бейнесінде көрінеді.
Ыбырай ... ... ... өз ... ... шақырғанда өркениетті елдер қатарына көтерілуді армандады.
Ыбырайдың миссионер еместігінің куәсі – оның ... ... ... ... ... жүйе ... ... тасталған бірінші жол мынадай еді:
Бір құдайға сыйынып,
Кел балалар, оқылық!
Оқығанды көңілге,
Ықыласпен тоқылық.
Ыбырай 1884 жылы Қазан қаласында ... ... ... ... ... ... ... халыққа түсінікті тілмен жазылған бұл еңбегінде
ол мұсылмандықтың негізгі қағидаларын қазақ ... ... қоса ... ... ... дін мен ... арасындағы үйлесімділік
идеясын (Әл-Фараби, ибн-Сина т.б.) Ыбырай өз ... ... ... Қай ... болсын, адамдар бір-бірін сыйлау керек делінеді, ал
мәдениетсіздіктің негізгі себептеріне ... ... және ... ... ... мен Ыбырайдың қызметі мен шығармашылығы кейін ... ... ... ... ... ... ... демеу болды.
Құнанбайұлы Абай (1845-1904) – қазақтың ұлы ақыны, композитор,
философ, қазақ ... ... ... ... және оның алғашқы
классигі. Шын аты - ... ... жері – ... ... ... ... ... баурайы. Орта жүздің Арғын тайпасының Тобықты руынан
шыққан билер әулетінен. Әкесі Өскенбайұлы ... өз ... ... ... кеткен беделді адамдардың бірі болған. Патша өкіметі XIX
ғасырдың ортасындағы бір сайлауда оны ... ... аға ... Шешесі Ұлжан – Орта жүздің Арғын тайпасынан Қаракесек руының
шешендікпен, ... ... аты ... ... ... ... ортадан шыққан Құнанбай мен Ұлжаннан туған төрт ... Абай ... ... ... ... көзге түседі.
Балаға сыншы әкесі осы баласынан қатты үміт етеді. ... да ол ... төрт жыл ... ... ... ... алып, қасында ұстап, ел
басқару ісіне баули бастайды. Әкесінің төңірегіндегі ел ... өз ... ... ... ... жете танысады. Өзі билер
үлгісінде шешен сөйлеуге ... ... ... әділ ... елге
танылып, аты шығады. Көп ұзамай, жетпісінші жылдардың бас кезінде Қоңыр
Көкше дейтін елге ... ... ... ... ... ... ... ол халық тұрмысындағы көлеңкелі жақтарға сәуле түсіруге
күш салып бағады. Бірақ ... ... ... ... нәтиже шығара
алмайды. Сондықтан халқына ... деп ... ... ... ... өлеңмен насихаттамақ болады. Орыс әдебиетімен танысуы көп ... өлең ... бала ... ... Алайда жасы қырыққа
келгеннен кейін ғана көркем әдебиетке шындап ... ... ... сөз өнерінің халық санасына ... ... ... үш ... ... бірі - өз ... ... төл өлеңдері;
екіншісі – ғақлия (немесе қара сөз) деп аталатын прозасы; үшіншісі - ... ... ... ... ... ... түгел дерлік лирикадан құралады, поэма жанрына көп бой
ұрмағаны байқалады. Қысқа ... ... ... адамдар портретін
жасауға, ішкі-сыртқы қылық-қасиеттерін, мінез-бітімдерін айқын суреттермен
көрсетуге өте шебер. Қай өлеңінен де ... ... ... ... ерекшеліктері көрініп тұрады.
Жамбыл Жабаев (1846-1945) – қазақ халық поэзиясының әйгілі тұлғасы,
өлең ... ... ... жыршы. Туған жері – Жамбыл облысындағы Жамбыл
тауының етегі. Топырақ ... жері – ... ... ... ... Шыққан тегі – Ұлы жүз Шапырашты тайпасының ішіндегі Екей руы.
Жамбылдың өсіп-өнген топырағында ән-күй, ... ... ... ... ... ... ... бастаған кезі Ресей отаршылары
–бір жағынан, Қоқан хандығы – ... ... ... ...
үшінші жағынан қазақ халқын әлеуметтік-саяси қыспаққа алған шақ еді. Жаны
сергек, санасы өрелі Жамбыл ... ... ... ... ... ... ... тарылды”, ”Зілді бұйрық” сияқты
өлеңдерінде елдің әлеуметтік-саяси өмірін ақындық ... ... ... Қазан төңкерісінен кейінгі елдің саяси-әлеуметтік өміріндегі
тарихи өзгерістерге үлкен үмітпен ден қояды. Оның ... ... атты ... жылы ... ... онан соң орыс ... ... нұсқасы “Правда”
газетінде жарияланып, қарт ақынның даңқы бүкіл әлемге жайылды. ... ... ... ... Жамбыл, шабыт тұғырына қонған Алатаудың ақ иық
қыранындай, жыр нөсерін ... Оның ... ... ... ... 13 мың ... асады екен. Ол ел өміріндегі табыс пен
жаңғыруларды, жеңіс пен ... ... ... ... ... Шағын жыр-
толғаулар ғана емес, оның қарт көкірегінен “Өтеген батыр”, “Сұраншы ... ... ... ... жаңғырып ақтарылады.
Жамбыл - әрі эпик, әрі айтыс ақыны; абыз ... әрі ... ... ... ... ... ... мен менталитетінде
өшпес із ... алып ... бірі ... Құдайбердіұлы. Оның
шығармашылығының негізгі тақырыбы ... ... мен ... ...... ... інісі және ұлы ақынның мұрасына сүйенген. Ол
арнайы оқу орнында оқымаса да, араб, ... ... ... ... ... ... сол ... шығармалардан дала ойшылы тұрғысынан ой
қорытқан.
Абай сияқты Шәкәрім де қазақ елін қалай өркениетті, ... ... ... деп ... Оның ... бұл ... ... басты
шарты – туған елдің бүкіл ... ... ... жоғалтпай, оларды
заман талабына сәйкес қолдану. Шәкәрімнің рухани ізденісінде ежелгі, сақ-
түрік заманынан қалыптасқан ғарыштық дүниетаным ерекше орын ... ... Күн, ... – ол үшін ... ... ұғымдар.
Басты мәселе – ар ілімі, моральдық төңірегінде. Кәдімгі этиканы
Шәкәрімнің “ілімі” деп ... да ... мән бар. ... оның ... ... тірегі – ұждан. Бұл категорияны түсіну үшін
Шәкәрімнен үзінді келтірейік: “Әрине, ... ... соң ... ... кісі ... ... біржола жоғалады-ау деп өлсе керек. Және ұждан,
совесть жанның тілегі екеніне нанған кісі қиянат қылғанына ... ... ... жете ... керек. Олай болса нанбай, ұждан, совесть құр
ғана көрініс үшін адамдыққа ... ... ... ... қиянаттық көп
айырмасы жоқ болса керек.
Ізін білдірмеудің ... ... ... ... ... ... ... нана алмай ұждан, совесть, жан екі өмірге бірдей ... ... нана ... ... ... ешбір ғылым, өнер, ешбір жол, заң
тазарта алмайды. Егер бір адам ... ... ... өмірі мен ұждан соның
азығы екеніне әбден ... оның ... еш ... ... ... Адам
атаулыны бір бауырдай қылып, екі ... де ... өмір ... жол осы ... жолы ... ... ... қорлыққа түсіріп
жүрген шатақ дін, жалқаулық, әйтпесе жаратушыда білім бар, өлген соң да бір
түрлі жан ... бар. Жан екі ... де ...... ... деумен еш
нәрседен кемдік көрмейді. Тіпті бұл жоғарылаудың ең зор ... үш ... ... (Үш ... 44-45 ... ... біз ... айтқан, ежелгі гректегі “каллокагатия”,
И.Канттың “Кесімді иператив” ұғымдарымен астас. Ұждан дегеніміз – ынсап,
әділет, мейірім. Шәкәрім өз халқының ... ұлы ... ... ... ... ... Бөкейханов. Қазақтың ұлттық мәдениетінің дамуына өз үлесін
қосқан қазақ зиялыларының бірі ... ... ...... орман технологиялық институтының
экономика факультетін 1894 жылы ... ... ... ... әдебиетші, публицист, аудармашы, ғалым. “Алашорда” үкіметінің
басшысы, көсемі. Баспасөз жұмысына 1880 жылдардан бастап араласады.
Ә.Бөкейханов 1922 ... ... ... ... Жазу ... үздіксіз еңбек етеді. Ә. Бөкейханов Мәскеуде “Ер Тарғын” -
1924, ... ... - 1923, ... түсі” - 1923, “Қозы Көрпеш –
Баян сұлу” – 1924 жылдары баспадан жариялайды.
1925 жылы Л.Н. Толстойдың “Кавказ тұтқыны”, ... ... ... атты тағы үш ... ... ... шығарды.
1926 жылы Ә. Бөкейхановтың “23-жоқтау”, “Шестаков”, Т.Утковтың “Жердің
қысқаша тарихы” атты ... және ... ... шықты.
Ә.Бөкейхановтың мол еңбегінің бір саласы ... ... ... ... ... ... қарағанда тым қысқа уақыт аралығында (70 жыл – бір
адамның ғұмыры) қазақтың ұлттық мәдениеті кезінде сан ... ... ... ... 1916 жылдан басталған күрес келесі жылы мақсаттарына
жеткендей болды. Өздерін “демократтар” санаған ... ... ... ... ... ... ... береміз деді. Қазақ ғұламасы
Ә.Бөкейханов революция жасала сала “Жаңарған Ресейдің ерікті ... ... ... өз ... ... Жалпы алғанда, қазақтың ұлттық
мәдениетін ХХ ғасыр талаптарына сәйкес қайта құруда “Алаш” партиясының ролі
ерекше болды.
1917 жылғы ... ... ... “Қазақ” газеті – автономияның
қазақтарға ауадай қажет екендігін айтып, оның үш ... бар ... ... ... ... мәдениет және ұлттық ерекшеліктер).
1917 жылдың 21-26 шілдесінде Орынбор қаласында ... ... ... Оның ... бойынша “Алаш” партиясының бағдарламасы
жарияланды. Сонымен 1917 жылдың аяғына ... ... ... ... ... ... және ... төл мәдениетті дамытуға ... ... ... ... сол тұстағы деңгейінде “Алаш” қайраткерлері
алдыңғы қатарда тұр.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Эстетикалық, әдеби ой- пікірлердің туу, даму тарихы мен кезеңдері. Әдеби шығармашылық және әдебиет теориясының методологиясы. Қазіргі әдебиеттану теориясындағы ғылыми ағымдар. Қазақ әдебиеттану ғылымындағы эстетика мен теория мәселелері15 бет
XVIII ғасырдың екінші жартысы мен XIX ғасырдағы Қазақстан мәдениеті9 бет
Ауыл-село мұғалімдерінің өсу жолдары, олардың құрамындағы сандық және сапалық өзгерістер13 бет
Ежелгі түркілердің наным-сенімдері10 бет
Жаңа технологиялардың негізізде оқушылардың ұлттық дүниетанымын қалыптастыру3 бет
Мектеп музейін ұйымдастыру және оның кейбір мәселелері92 бет
Мәдени даму мен теориялар14 бет
Мәдени мұра бағдарламасы арқылы ұлттық-мәдени құндылықтарды білім мазмұнында дамыту5 бет
Нұрсұлтан НАЗАРБАЕВ: СОҢҒЫ “МӘДЕНИ МҰРА”9 бет
Педагогтың қарым-қатынастық мәдениеті7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь