Оқушылардың шамадан артық эмоционалды зорлануы және одан шығару жолдары

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..4

1 бөлім. МЕКТЕП ЖАСЫНДАҒЫ БАЛАЛАРДЫҢ ЭМОЦИОНАЛДЫҚ ДАМУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

1.1. Эмоционалдық кері әсерді зерттеудің қалыптасуы ... ... ... ... ... ... ... 6

1.2. Балаларда орын алатын шамадан артық эмоционалдық зорлануының көрініс беру түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .19

1.3. Оқушылардың шамадан артық эмоционалдық зорлануына негіз болатын қиындықтар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...25


2 бөлім. БАЛАЛАРДЫҢ ПСИХОЭМОЦИОНАЛДЫҚ ЗОРЛАНУЫН ДИАГНОСТИКАЛАУ ЖӘНЕ КОРРЕКЦИЯЛАУ

2.1. Мектеп жасындағы балалардың эмоционалдық жағдайын
зерттеу нәтижелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .34

2.2. Бастауыш мектеп жасындағы балалардың эмоционалдық
жағдайын коррекциялау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..57

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..64

ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..66

ҚОСЫМШАЛАР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...69
КІРІСПЕ

Зерттеудің көкейкестілігі. Жеке адамның эмоциялық жағдайының тұрақты болуы оның өмір сүретін ортасына, экономикалық және ғылыми техникалық жетістіктеріне байланысты екені ҚР Президент Н.Ә. Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауында балаларға салуатты өмір салтын үйретіп, «әр оқышының білімі мен қабілет деңгейінің тиімділігін» /1/ арттыру қажет екендігі көрсетілген. Оқушылардың жеке тұлғалық даму ерекшеліктерін дер кезінде диагностикалау, олардың эмоционалдық жағдайында нормадан ауытқуы байқалған кезде көмек көрсету көкейкесті мәселердің бірі болып отыр. ҚР Президент Н.Ә. Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауында балалардың эмоционалдық жағдайының ауытқулары қандай себептермен байланысты екені келесі сөздермен айтылған: «Біріншіден, осы өңірде тұрақсыздық пен діни экстремизм етек жая бастауы. Екіншіден, географиялық орналасуы жағынан алғанда Қазақстан бел ортасында тұрған өңірде есірткі таратудың тыйылмай отыруы» /2/. Эмоцияның теріс көріністері ерекше дамуымен байланысты өзгеге қиянат зорлық көрсету, нашақорлық, токсикомания, адам бойында кері әсердің жиылуы, агрессивтілік әрекеттің бой көрсетуіне алып келетіндігі психологияда дәлелденген.
Психологияда балалардың жас ерекшеліктерімен байланысты орын алатын эмоционалдық тұрақсыздықтар көптен бері зерттелінуде. А.Адлер /15/, Л.С.Выготский /28/, Л.А.Орбели /45/, Г.Селье /85/, Дж. Доллард, Л.Берковитц, С.Розенцвейг, К.Роджерс /45/, Ө.Тлеуқабылұлы /76/, К.Юнг /97/, В.Франк /91/, Ф.Перлз /25/, Изард /44/, З.Фрейд /90/ Э.Фромм /92/, Қ.Жарықбаев /40/ т.б. көптеген ғалымдар еңбектерінде эмоционалдық жағдайлардың аныќтамасы мен сипаттамасы, эмоционалдық зорланудың пайда болу себептері және одан шығу жолдары талданған. Осының негізінде мектеп жасындағы балалардың бойында кездесетін агрессияның айќын дәлелдемелері арќылы түрлері көрсетілген. Оқушылардың мектеп табалдырығынан аттауымен байланысты көптеген жаңалықтарды меңгеруімен байланысты, бала өміріндегі кризистік даму кезеңдерімен байланысты орын алатын қиындықтар олардың мінез-құлқының кейбір көрсеткіштерінің шамадан артық дамып кетуі, мазасыздануының, агрессиясының орын алуы байқалады. Осы құбылыстардың ерекшеліктерін зерттеушілер К.Леонгард, Л.В.Личко, Р.Д.Шмишек, Филипс, Басс және Дарки т.б. жан-жақты зерттеп, оның типологиясын жасаған. Аталған зерттеулер нәтижесін оқушылардың шамадан артық золаруын болдырмау және осы жағдайдан шығару барысында тиімді пайдалану жолдары анықталған.
Оқушыларда шамадан артық зорлану орын алғанда оларға нақты көмек көрсету жолдары мен құралдарын анықтау қажет болғандықтан біз дипломдық зерттеу тақарабын «Оқушылардың шамадан артық эмоционалды зорлануы және одан шығару жолдары» деп анықтадық.
Зерттеу объектісі: білім беру жүйесіндегі психологиялық қызмет.
Зерттеу пәні: мектеп психологінің бастауыш сынып оқушыларына қызмет көрсету мазмұны.
Зерттеудің ғылыми болжамы: оқушылардың шамадан артық зорлануының себептерін анықтап, одан шығару амалдарын өз уақытында жүргізу арқылы балалардың эмоционалдық жағдайын жақсартуға мүмкіндік туады.
Зерттеу мақсаты: бастауыш сынып оқушыларының шамадан артық эмоционалдық зорлануының алдын алу және коррекциялаудың ерекшеліктерін анықтау және коррекциялық әдістерді пайдалану жолдарын үйрену.
Зерттеу міндеттері:
- мектеп жасындағы балалардың психоэмоционалдық дамуының ерекшеліктері проблемасы бойынша ғылыми-әдістемелік еңбектеді талдау;
- оқушыларда орын алатын шамадан артық эмоционалды зорлануының түрлерін және себептерін анықтау;
- психоэмоционалдық зорлануға стресс, мазасыздану, депрессия жағдайында болудың әсерін анықтау және дмагностикалау;
- психоэмоционалдық зорланудың балаларды агрессивтілікке, мазасыздану жағдайларына алып келуін дәлелдеу;
- мектеп психологінің балаларда кездесетін шамадан артық эмоционалдық зорлану ерекшеліктерін коррекциялау.
Зерттеу базасы: Шымкент қаласындағы Н.Ондасынов атындағы № 38 гуманитарлық мектеп-гимназиясы және № 36 орта мектеп.
Ғылыми зерттеу әдістер. Зерттеу барысында келесі психологиялық ғылыми зерттеу әдістері пайдаланылды: психологиялық ғылыми еңбектерді теориялық талдау арқылы бастауыш сынып оқушыларының эмоциясына сипаттама жасау, оқушылардың жекелік қасиеттерін зерттеуге «М және Д», Басса-Дарки әдістемесін, пиктограмма, «Әлеуметтік мазасыздану шкаласы» әдістемесі бойынша өлшем жүргізу, балалардың депрессиясын анықтау тестері және басқа әдістемелер көмегімен зерттеу, жиналған мәліметтерді талдау, нәтижелері бойынша психокоррекциялық жұмыстар жүргізу.
Зерттеу кезеңдері. Жоспарланған зерттеу жұмысы екі кезеңде ұйымдастырылады. Бірінші кезеңде оқушылардың жас ерекшеліктеріне байланысты психоэмоционалдық жағдайларын зерттеідің теориялық негіздері талданып, оларды анықтауға арналған психодиагностикалық әдістемелер жинақталды. Екінші кезеңде Шымкент қаласындағы Н.Ондасынов атындағы № 38 гуманитарлық мектеп-гимназиясының психологиялық қызмет көрсету жүйесі арқылы мектеп оқушыларының психоэмоционалдық жағдайлары зерттелініп, эмоционалдық зорлану жағдайында жүрген балалар анықталды. Барлық психодиагностикалық зерттеу нәтижелері ережелерге сай талданып келесі кезеңдегі психологиялық кеңес беру және психокоррекция жүргізілді, дипломдық жұмыс жазылды.
Диплом жұмысы кіріспе, екі бөлім, қорытынды, әдебиеттер тізімі және қосымшалардан тұрады.
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. ҚР Президенті Н.Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауы, 2007.
2. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Назарбаевтың халққа жолдаған «Қазақстан 2030» үндеуі, 1997.
3. Қазақстан Республикасының «Білім беру туралы» Заңы, 1999.
4. Балалар құқығы туралы Конвенция, 1995.
5. Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі білім беруді дамыту тұжырымдамасы, 2004.
6. Қазақстан Республикасының «Балалар құқығы тіралы» Заңы, 2002.
7. Абеуова И.А., Дусманбетов Г.А., Махаманова М.Н., Шерьязданова Х.Т. Психологическая служба в вузе. – Алматы: 2004.
8. Абрамова Г.С. Практическая психология. - М.: 2001.
9. Айғабылов Н. Бала мінезінің қалыптасуы және оны тәрбиелеу жолдары. – Алматы, 1972.
10. Анциферова Л.Н. Психология формирования и развития личности. - М.: 1981.
11. Анастази А. Психологическое тестирование. В 2 т. М., 1982.
12. Асмолов А.Г. Личность как предмет психологического исследования. - М.: 1984.
13. Афанасьева Т.М. Семья. Жоғары сынып оқушыларына арналған кітап. Алматы: Мектеп, 1985.
14. Айзенк Т.Дж. Проверьте свои способности – М., 1972.
15. Аткинсон Р. Человеческая память в процессе обучения – М.,1980.
16. Альманах психологических тестов – М., 1995.
17. Арнольд О. Бальзам на душу или как победить стресс. – М.: 2005.
18. Бодалев А.А. Личность и общение – М., 1995.
19. Божович Л.И. Проблемы формирования личности – Воронеж, 1995.
20. Бекмұратова Г.Т. Мінез-құлқында ауытқушылықтары бар балалардың ерекшеліктерін психологиялық тұрғыда зерттеу. Этнопсихология және этнопедагогика конференциясы материалдарының тезистері. - Алматы: 2005.
21. Битянова М.Р. Практическая психология. - М.: 1997.
22. Байярд Р.Т., Байярд Д. Ваш беспокойный подросток: практ. Руководство для отчаявшмхся родителей. Пер. С англ. – М: Просвещение, 1991.
23. Бэрон Р., Ричардсон Д. Агрессия. - С-Пб.: 1998.
24. Бютнер К. Жизнь с агрессивными детьми. - М.: 1991.
25. Веккер В.К. Психические процессы – Л., 1981.
26. Вилюнас В.К. Психологические механизмы мотивации человека – М., 1990.
27. Валлон А. Психологическое развитие ребенка. - М.:, 1967.
28. Выготоский Л.С. Собрание сочинений в 6 томах. - М.:, 1982.
29. Введение в психологию /Под ред. А.В. Петровского – М., 1995.
30. Голубева Э.А. Способности и индивидуальность – М., 1993.
31. Гиппенрейтер Ю.Б. Введение в общую психологию – М., 1996.
32. Годфруа Ж. Что такое психология – М., 1992.
33. Грановская Р.М. Элементы практической психологии. - М.:, 1997.
34. Гудкина Н.И. Несколько случаев из практики школьного психолога. - М.:, 1991.
35. Донченко Е.А., Титаренко Т.М. Личность: конфликт, гармония. - Киев: 1989.
36. Дубровина И.В. Настольная книга школьного психолога. - М.: 1996.
37. Добрович А.Б. Воспитателю о психологии и психогигене общения. - М.: 1987.
38. Жарықбаев Қ. Жалпы психология. - Алматы: 2004.
39. Жарықбаев Қ., Калиев С. Қазақ тәлім-тәрбиесі. – Алматы: 1995.
40. Жарықбаев К. Жантануға кіріспе. Хрестоматия - . Алматы: 2005.
41. Жарықбаев Қ. Психология.- Алматы: 1993.
42. Ениколапов С.Н. Некоторые результаты исследования агрессии. - М.: «Наука», 1979.
43. Иванников В.А. Психологические механизмы волевой регуляции – М., 1991.
44. Изард К.Е. Эмоции человека – М., 1980.
45. История зарубежной психологии. Тексты. /Под ред. П.Я. Гальперина, А.Н. Ждан – М., 1986.
46. Кроник А., Кроник Е. В главных ролях: вы, мы, он, ты, я – М., 1989.
47. Калиев С., Майғарапова Ш. Оқушылардың тұлғалық қасиеттерін дамытудың педагогикалық негіздері. – Алматы, Рауан: 1990.
48. Қоянбаев Ж. Семья және балалар мен жеткіншектер тәрбиесі.- Алматы, Рауан: 1990.
49. Квимен В. Прикладная психология. - С-Пб.: 2001.
50. Козлов Н.И. Как относиться к себе и людям, или Практическая психология на каждый день. М., 1998.
51. Кристофер Э., Смит Л. Тренинг лидерства. - Питер: 2001.
52. Леонтьев А.Н. Проблемы развития психики.- М.: МГУ: 1981.
53. Лурия А.Р. Ощущение и восприятие – М., 1975.
54. Лурия А.Р. Речь и мышление – М., 1975.
55. Лучшие психологические тесты /Под. ред. А.Ф. Кудряшова – СПб., 1992.
56. Малашкина М.М. Популярная история психологии – М., 2000.
57. Матейчик З. Родители и дети. Книга для учителя. - М.: 1992.
58. Леонтьев А.Н. Деятельность. Сознание. Личность – М., 1975.
59. Леонтьев А.Н. Проблемы развития психики – М., 1972.
60. Мектеп оқушыларының психологиялық ерекшеліктерін анықтауға арналған психодиагностикалық қызмет.- Алматы: 2004 – 122 б.
61. Мұқанов М.М. Жас және педагогикалық психология. – Алматы: 1994 – 230 б.
62. Немчин Т.А. Состояния нервно-психологического напряжения. Л., 1983.
63. Немов Р.С. Психология. В 3 т. т.3. М., 1996.
64. Нұрмұхамбетова Т.Р. Тәжірибелік психология. І т. – Шымкент: 2006.
65. Нұрмұхамбетова Т.Р. Тәжірибелік психология.ІІ т. – Шымкент: 2007.
66. Овчарова Р.В. Семейная академия: Вопросы и ответы. - М.: 1996.
67. Осипова А.А. Введение в практическую психокоррекцию. - М.: 2000.
68. Общая психология - Под. ред. А.В. Петровского – М., 1986.
69. Общая психология /Сост. Е.М. Рогов – М.,1995.
70. Петровский А.В., Ярошевский М.Г. Психологический словарь.- М ., 1990.
71. Популярная психология для родителей. Под ред. А.С.Спиваковской. С-Пб., 1997.
72. Поддьяков Н.К. К вопросу о развитии мышления.- М: 1981.
73. Петровский А.В. Педагогикалық және жас ерекшелігі психологиясы.- Алматы: 1987.
74. Промова О.Н. Конфликтология Москва 2000ж.
75. Психология. Адамзат ақыл-ойының қазынасы. 10 томдық.. Алматы, 2006.
76. Прученков А.С. Тренинг личностного роста. – М.: 1999
77. Рогов Е.И. Настольная книга практического психолога. - М.: 1996.
78. Рыбалко Е.Ф. Возрастная и дифференциальная психология.- М. : 1990.
79. Римский С., Римская Р. Практическая психология. М., 1999.
80. Рубинштейн С.Л. Основы общей психологии. В 2 т. – М., 1989.
81. Словарь практического психолога /Под. ред. С.Ю. Головина. – Минск: изд. Харвест, 1997. – 660 с.
82. Столяренко Л.Д. Основы психологии – М., 1996.
83. Столяренко А.М. Психология и педагогика – М., 2001.
84. Столяренко Л.Д. Основы психологии. - . Ростов-на-Дону: 2002.
85. Селье Г. Стресс без дистресса. М.: 1988.
86. Семья в психологической консультации. Под ред. А.А.Бодалева, В.В.Столина.- М.: 1999.
87. Субботский Е.В. Ребенок открывает мир.- М:, 1991.
88. Тихомиров О.К. Психология мышления – М., 1957.
89. Табылдиев Ә. Әдеп әліппесі. – Алматы: Рауан, 1997.
90. Фрейд З. Введение в психоанализ – М., 1991.
91. Фресс П., Пиаже Ж. Экспериментальная психология – М., 1975.
92. Фромм Э. Душа человека – М., 1992.
93. Хоменстаускас Г.Т. Семья глазами ребенка. -. М.: 1989 – 248 б.
94. Шеврандин Н.И. Социальная психология в образовании.- М: 1995 – 542
95. Цзен Н., Похомов Ю. Психологические игры в спорте. – М., 1997.
96. Эльконин Д.Б. Детская психология.- М:, 1990 - 452 б.
97. Юнг К. Психологические типы (Психология индивидуальных различий) – М., 1982.
        
        «Оқушылардың шамадан артық эмоционалды зорлануы және одан шығару
жолдары» тақырыбында орындалған дипломдық жұмысына
АННОТАЦИЯ
Дипломдық ... ... беру ... ... ... ... сынып оқушыларында орын алатын ... ... ... ... жүрген балаларға психологиялық көмек көрсету мәселері
талданған.
Дипломдық жұмыстың теориялық бөлімінде ... кері ... ... балаларда орын алатын шамадан артық эмоционалдық
зорлануының көрініс беру түрлері және бастауыш сынып қушыларының ... ... ... ... ... ... туралы теориялық
қағидалар талданған. Теориялық зерттеу нәтижесіне сүйене отырып шамадан
артық эмоционалдық зорланудың орын алуына ... ... ... беру ерекшеліктері, бұл ... ... ... байланыстылығы талданған. Жүргізілген тәжірибелік жұмыстар
нәтижесінде бастауыш сынып оқушыларының эмоционалдық жағдайын зерттеу
нәтижелеріне сүйене отырып олардың эмоционалдық ... ... ... ... ... ... ... балардың эмоциаоналдық жағдайын жақсартуға мүмкіндік бар екені
дәлелденген. Шамадан артық ... ... ... ... ... арналған психодиагностикалық және түзетуге
пайдаланылатын психокоррекциялық ... ... ... ... ... ... студенттерді оқыту барысында кеңінен пайдалануға болады.
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
...................................................................
...........................................4
1 бөлім. МЕКТЕП ЖАСЫНДАҒЫ БАЛАЛАРДЫҢ ... ДАМУ ... ... кері ... ... ... Балаларда орын алатын шамадан артық эмоционалдық зорлануының
көрініс ... ... ... ... ... зорлануына негіз болатын
қиындықтар.........................................................
......................25
2 бөлім. БАЛАЛАРДЫҢ ПСИХОЭМОЦИОНАЛДЫҚ ЗОРЛАНУЫН ДИАГНОСТИКАЛАУ ЖӘНЕ
КОРРЕКЦИЯЛАУ
2.1. Мектеп жасындағы балалардың эмоционалдық жағдайын
зерттеу
нәтижелері........................................................
.............................34
2. Бастауыш мектеп жасындағы ... ... ... Жеке адамның эмоциялық жағдайының тұрақты
болуы оның өмір ... ... ... және ... ... ... екені ҚР Президент Н.Ә. Назарбаевтың Қазақстан
халқына Жолдауында балаларға ... өмір ... ... «әр ... мен ... деңгейінің тиімділігін» /1/ арттыру қажет екендігі
көрсетілген. Оқушылардың жеке тұлғалық даму ерекшеліктерін дер ... ... ... ... ... ... ... көмек көрсету көкейкесті мәселердің бірі болып отыр. ҚР
Президент Н.Ә. ... ... ... ... балалардың
эмоционалдық жағдайының ауытқулары қандай себептермен ... ... ... ... ... осы ... ... пен діни
экстремизм етек жая бастауы. Екіншіден, географиялық орналасуы жағынан
алғанда Қазақстан бел ортасында тұрған өңірде есірткі таратудың ... /2/. ... ... көріністері ерекше дамуымен байланысты
өзгеге қиянат зорлық көрсету, нашақорлық, токсикомания, адам бойында
кері ... ... ... ... бой ... ... ... дәлелденген.
Психологияда балалардың жас ерекшеліктерімен байланысты орын алатын
эмоционалдық тұрақсыздықтар көптен бері зерттелінуде. А.Адлер ... /28/, ... /45/, ... /85/, Дж. ... С.Розенцвейг, К.Роджерс /45/, Ө.Тлеуқабылұлы /76/, К.Юнг
/97/, В.Франк /91/, Ф.Перлз /25/, Изард /44/, З.Фрейд /90/ ... ... /40/ т.б. ... ... ... эмоционалдық
жағдайлардың аныќтамасы мен сипаттамасы, эмоционалдық зорланудың пайда
болу себептері және одан шығу ... ... ... ... ... балалардың бойында кездесетін ... ... ... ... көрсетілген. Оқушылардың мектеп
табалдырығынан аттауымен байланысты көптеген жаңалықтарды меңгеруімен
байланысты, бала ... ... даму ... байланысты орын
алатын қиындықтар олардың мінез-құлқының кейбір ... ... ... ... ... ... орын алуы ... құбылыстардың ерекшеліктерін зерттеушілер К.Леонгард, Л.В.Личко,
Р.Д.Шмишек, Филипс, Басс және ... т.б. ... ... ... ... Аталған зерттеулер нәтижесін оқушылардың шамадан
артық золаруын болдырмау және осы ... ... ... ... ... ... ... артық зорлану орын алғанда оларға нақты көмек
көрсету жолдары мен құралдарын анықтау қажет болғандықтан біз дипломдық
зерттеу тақарабын ... ... ... ... ... ... ... жолдары» деп анықтадық.
Зерттеу объектісі: білім беру жүйесіндегі психологиялық қызмет.
Зерттеу пәні: мектеп психологінің бастауыш сынып оқушыларына қызмет
көрсету ... ... ... ... ... ... зорлануының
себептерін анықтап, одан шығару амалдарын өз уақытында жүргізу арқылы
балалардың эмоционалдық жағдайын ... ... ... ... ... ... оқушыларының шамадан артық
эмоционалдық зорлануының алдын алу және коррекциялаудың ... және ... ... пайдалану жолдарын үйрену.
Зерттеу міндеттері:
- мектеп жасындағы балалардың ... ... ... ... ... еңбектеді талдау;
- оқушыларда орын алатын шамадан артық эмоционалды зорлануының түрлерін
және себептерін анықтау;
- психоэмоционалдық зорлануға стресс, ... ... ... ... анықтау және дмагностикалау;
- психоэмоционалдық зорланудың балаларды агрессивтілікке, мазасыздану
жағдайларына алып келуін дәлелдеу;
- ... ... ... кездесетін шамадан артық эмоционалдық
зорлану ерекшеліктерін коррекциялау.
Зерттеу базасы: Шымкент қаласындағы Н.Ондасынов атындағы № ... ... және № 36 орта ... ... әдістер. Зерттеу барысында келесі психологиялық
ғылыми зерттеу әдістері пайдаланылды: психологиялық ғылыми еңбектерді
теориялық ... ... ... сынып оқушыларының эмоциясына сипаттама
жасау, оқушылардың жекелік қасиеттерін зерттеуге «М және Д», Басса-Дарки
әдістемесін, ... ... ... шкаласы» әдістемесі
бойынша өлшем жүргізу, балалардың ... ... ... ... ... көмегімен зерттеу, жиналған мәліметтерді талдау,
нәтижелері бойынша ... ... ... ... ... ... ... екі кезеңде
ұйымдастырылады. Бірінші кезеңде оқушылардың жас ... ... ... ... теориялық негіздері
талданып, оларды анықтауға арналған ... ... ... ... Шымкент қаласындағы Н.Ондасынов атындағы № 38
гуманитарлық мектеп-гимназиясының психологиялық қызмет көрсету жүйесі
арқылы мектеп ... ... ... ... ... жағдайында жүрген балалар ... ... ... ... ережелерге сай талданып келесі
кезеңдегі ... ... беру және ... ... жұмыс жазылды.
Диплом жұмысы кіріспе, екі бөлім, қорытынды, әдебиеттер тізімі және
қосымшалардан тұрады.
1 бөлім. МЕКТЕП ЖАСЫНДАҒЫ БАЛАЛАРДЫҢ ЭМОЦИОНАЛДЫҚ ДАМУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
1.1. Эмоционалдық кері ... ... ... - өте ... ... ... бірі. Сезімдер адамның
тіршілік қажетіне, өзара қарым-қатынасына ... сан ... ... Адам сезімдері тарихи-әлеуметтік сипатта болады.
Демек, адамның өмірі қоғамға ... оның ... де ... ... ... оның сезімдері де қоғамдық сипатта болып, сезімнің
мазмұнын қоғамдық болмыс белгілеп отырады. Сезімдерден эмоцияларды айыра
білу ... ... ... мен ... ... қажеттіліктеріне
сәйкес келу-келмеуіне байланысты ... ... ... ... ... сезім деп атайды /38/. Қажеттіліктердің түрлеріне,
жағдайға байланысты ... ... ... және ... ... өтеді:
қуану, шошыну, абыржу, наздану, мазасыздану, зерігу, психоэмоционалдық
зорлану.
Сезімдер мен эмоциялардың бірнеше сапалық ... бар. ... ... ... ... бірі – қарама-қарсы, полярлық
сапалықтар деп аталады (сүйсіну-сүйсінбеу, көңілдену-қажу, шаттық-уайым,
т.б.). Олар өз ара екі полюске ... ... ... болады.
Сезімдердің екінші ерекшелігі – олардың белсенді және солғын ... ... ... ... күш беріп, әрекетке ұмтылдыратын,
көтеріңкі сезімдер стеникалық (стен – грек тілінде күшті деген мағнаны
білдіреді) эмоция деп ... ал ... ... ... ... ... ... сезім түрлерін астеникалық (астения - әлсіз) деп
атайды.
Шамадан тыс ... ... ... ... ... ... Адам ... қинала беретін болса, оның діңкесі құрып,
берекесі кетеді. Адамның ... ... тыс ... психологияда
стресс (стресс - ағылшын тілінде шамадан тыс зорлану деген ... ... ... ... Стресс үш түрлі жағдайда байқалып
отырады. Оның алғашқы көрінуі мазасыздану ... деп ... ... ... ... ... ... оны жеңуге күш
салу, немесе ... ... деп ... Адам ... ... ... ... шамасы келмеген жағдайда титықтап, әрекет жасаудан қалады.
Мұндей қолайсыз әсер жүйке ... ... да, дене ... де ... адам ... ... ... байланысын үнемі қадағалап,
реттеп отыруы қажет.
Сезімнің бұл ерекшеліктерінің барлығы нақты әрекет ... ... ... алу кезінде айқын көрініп отырады. Сезім
адамның бүкіл өмірімен, оның жеке басының ерекшеліктерімен ... ... әр ... ... мен ... ... мен қызығу ерекшеліктеріне, дүниеге көзқарасы мен
сеніміне, мінез-құлқы мен білім ... ... мен ерік ... ... отырады.
Сезімдер мен эмоциялардың адамның өмір тәжірибесінде ... ... Әр адам өз ... қойған мақсатын орындау жолында, өмір үшін
қүресте күшті сезімдерсіз ... ... ... ... ... ... ... болуы іске кедергі жасайды. Адам не үшін ... ... ... ... неге ... ... соны ... жек көріп
отыруы керек.
Осы айтылған эмоциялардың барлығына ортақ басты бір ... ... сан ... мәнерлі қозғалыстардың болып отыратындығы. Ч.Дарвин осы
күнгі адамда ... ... ... біразы біздің ерте кезде
ата-бабалаларымыздың тіршілігінде елеулі орын алған әрекеттің қалдығы
екендігін ... ... ... ... адам ... жұдырығын түйіп
тістенеді, қабағын түйіп бұлығады, демін әзер ... ... ... ... ... ... Осындай мәнерлі қозғалыстардың
әрқайсысының өзінше шығу тарихы бар. Бұл ... ... ... ... ... жауларымен айқасқа түсейін деп тұрған адамның
қабілетін, даярлық ... ... ... ... ... ... арпалысқа түсердің алдында денесін соған бейімдеп алып, ... ... ... ... ... ... үшін мұндай көріністер
дөрекі, ебдейсіз қимылдар қимылдар болып табылады. ... ... ... ... ... ... ... сипатта болады.
Бұған көбінесе сотқар, ызақор, кекшіл адамдар бір ... ... ... сана ... ... сайын оның қимыл-қозғалыстары да мәдениетке
түседі, үйлесімді бола бастайды.
Адамның эмоциялық ... оның ... ... ... ... адам ... маңызы өте үлкен екеніне қазіргі
кезде көбірек көңіл бөлінуде. Оған тоқталардың алдында бұл ... ... ... ... арасында ежелден болғанына назар
аударалық. Өтейбойдақ Тлеуқабылұлының «Шипагерлік баян» атты ... ... ... - ... ... көптеген деректер
келтірілген. «Алланың өзіне жазған тиесілі несептік ризыған тергегі
адамзатының әрбірінің ... ... ... ... ... өтерден
«Шопан үсті боз торғайға ұйалық» болмақ. Кейде бұл өтерден ойпыл-тойпыл,
астан-кестен болып, ел басына лан туылып, қыз ... ... ... ... шокты – «ұшықтық сілейме»-деп Тлеуқабылұлы былай
сипаттайды: «... ... ... ... ... ... ... беті, жатса
жатқан қалпы бежірейген күйі қатып ... ... ... ... айғайлағанды қойып, жанына барғаныңды сезбейді. Тіпті түртсең
қозғалым, қарау тақылетті пенделік тіл ... ... ... ... ... жетпек емес» деп сипаттама берген.
Ө.Тілеуқабылұлының «Шипагерлік баян» /76/ ... ... ... бейімдер» - деген тақырыппен адам организмінің алты
конституциялық түрін ... ... ... ... бейім; 2) қандық аңғақтық суықтық бейім;
3) қандық аңғақтық қоюлық бейім; 4) ... ... ... бейім; 5)
қандық аңғақтық уылмалық бейімі (нілсіз бейім деп те атаулық)». Осы
сипаттарды ... ... ... болсақ, оны былай көрсетуге болады:
1. Қаны ыстыққа бейімі. Дене бітімі енгезердей, өңі ... ... көп ... аз күлетін ешкіммен сырласпайтын,
сызданып сөйлейтін, ұстамды келеді. Бұндай адамдар Гиппократтың
жіктеуі ... ... ... Қандық аңғақтық суықтық бейімі. Қараторы өңді, қара толықшалаулық
ынтық сөйлемеліктері, менікі ғана жөн ... ... ... ... ... ... ... деулік
тақылеттілер» - дегенінен өңі қараторы қара, денесі ... ... ғана жөн ... ... мен ... білетін, өзіне сенімді адамдарды ... ... ... жатқызуға болады.
3. Қаны сұйықтыққа бейім. Өң әлпеті әртүрлі, көзі ... ... ... ... ... ... ... ашушаң, басқаның
сөзін аңдитын, басынан сөз асырмайтын, кекшіл, болымсыз нәрсе үшін
өш алуға бейім, басқа адамды өлтіруге ... ... ... тұратын, артын ойламайтын ... Бұл ... ... Қаны ... ... Үйден көп ұзақ шықпайтын, үйкүшік, шілденің
ыстығында қаңтардың суығындағыдай үстінен киімін тастамайтын, суық
тисе жалпағынан түсетін, ... ... ... ... ... аз адамдар. Гиппократтың жіктеуі бойынша меланхоликтерге
жақындау ... Қаны ... ... ... ... ... ... да, соңынан
сұрланыңқы болып, көз жанары солыңқырайды. Әдетте диагноздың тура
тұжырым жасау ... ... көп ... ... кетіп, ақыл-есінен айырлатын адамдар. Кейбіреулері ... ... тез ... ... біз ... ... қояншық дертімен
ауыру сипаттамасын беріп отырғанын аңғарамыз.
6. Қаны уыттылыққа бейім. Өңі аққудай, көз аңсары солыңқы, кейбірінің
өңі тоқтыққан, үп еткен желге ұшып ... ... бет ... ... ... ... торлары тәріздес әжімдер
байқалады. ... ... ... ... ... жүріп-тұруға
еріншек, дауысы тым әлсіз. Кейбіреулерінің қан ... ... ... тым қиын ... ... ауыр ... туындатуына
әкеледі. Мұрны қанау, басы ауырғыш, қатты семіру, мәңгүр болып
орнынан қозғалмау сияқты белгілерімен көрінетін ... ... ... ... ... ... біз ... қуалайтын ауруларға
бейімділігі бар адамдарды сипаттап отырғанын ұғамыз.
Абай еңбектерінде адамгершілік сапалардің жетекшілерінің бірін ... ... ... ... ... ... орын алатындығын көрсете
отырып, сезімді жүрек қасиеті, ол – адамның өмір сүруінің басты шарты,
ол тамырлармен қан ... ол – ... ... ... онсыз өмір жоқ
деп көрсетеді /76/. Эмоционалдық көңіл күйінің жағдайында ... ... ... ... мен ... өзгерістерге үлкен көңіл
бөлді.
Жылы сөз бен күшті ... ... ... ... ... Абай ... Онегин мен Татьянаның хаттарында тамаша
көрсеткен.
Білектей арқасында өрген ... ... ... ... тисе білегіне,
Лүпілдеп қан соғады жүрегіңе.
Бетіңді таяп барсаң тамағына,
Шымырлап бу ... ... ақын ... ... тұла ... ... әсерін көрсеткен.
Мұнда Абай адамның сезімдері сыртқы қоздырғыштардың, яғни сыртқы
дүниенің ... мен ... ... ... әсері арқылы пайда
болатындығын көрсетіп отырғаны байқалады.
Абай кейбір ... мен ... ... жеке ... ... ... береді.
Қуаныш – адамға сергектік пен күш-қуат беретін жағымды сезімдердің
бірі. Ол көбінесе жастыққа тән ... ... ... ... ... онда ... ... көбейеді. Алайда адал
еңбек ету адамға қашанда қуаныш, бақыт ікеледі.
Күлкі – адам ... ... ... бірі ... ...... қажетті нәрсе, бірақ пайдасыз, орынсыз күлкі зиянды болып
табылады. Сондықтан орнымен ғана күлу керек. Күлкі адамның ... ... ... ғана жақсы (орынды) күлкі болып табылады. Ал
біреудің қайғысына ... ... де ... ... ... ... ортақ болып, жәрдемдесу керек. Қулықпен сүрген өмір - ... тек ... етіп жүру ... ... өз ... мен күшіне
сүйеніп, адал өмір сүру керек.Еңбек адамға қашанда бақыт ала ... ... ... ғана шын ... ... бола алады.
Қайғы. «Көкірек толған қайғы кісінің өзіне де билетпейді, бойды
шымырлатып, буынды ... я ... жас ... ... я ... сөз болып
ағады».
Абай ашуды қайратпен байланысты талдайды: «Қайратсыз ашу – тұл,
тұрлаусыз ғашық – тұл, ... ... – тұл» - ... Егер ... ... дауыс көтеріп, шаптығып кететін болса, оның өндіретіні шамалы
болады, қайта ашулы адам үндемей, ... ... ... ... ... ... ... оның арты жамандыққа соқтықтыруы мүмкін. «Ашулы
адамның сөзі аз болса, ыза қуаты артында болғаны; егерде аузынан ... ... ... мақтаншақ», - деп жазады. Дүниеде ешнәрсе, соның
ішінде зұлымдық, жамандық та мәңгі емес екенін еске ... ... ... ... ... ... кім ... Үмітін үзбек қайратсыздық,
дүниеде еш нәрседе баян жоқ екені рас: жамандық та қайдан баяндап ... қары ... ... ... артынан көгі қалың, көлі мол жақсы жаз
келмеуші ме еді», - дейді Абай.
Ұят. Абай ұяттың екі түрі бар ... ... ұят, ... іске ... деп ... де, олардың әрқайсысын сипаттап,
ұялу және деген нәрсе ... ... ... ... ... ұят ... ... зиянын тигізеді деп түсіндіреді.
«Бір ұят бар – надандықтың ұяты, жас бала сөз ... ... ... ... ... жазықсыз-ақ, әншейін жолығысудан ұялған секілді,...
ақылға теріс ... жоқ ... да, ... ... ... ... ұялмас нәрседен ұялған ұялу – ақымақтық, надандық.
Шын ұят ақылға, абыройға, бойға теріс бір іс секілді болады. Мұндай
ұят екі ... ... ... ... ... ... ... бір бөтен
адамнан шыққанда, көргенде, сен ұялып ... ... ... сол ұят ... ... ... болады: «Япырмай, мына байғұсқа не болды,
енді мұның өзі не болады» дегендей, бір нәрсе ... ... ... ... ... ... ... кетеді. Біреуі ақылға, абыройға, абыройы
бойға теріс, адамшылыққа ... ... ... яки ... еріп
ғапылдықтан өз бойыңнан ... ... ... ұят ... ... кісі ... де өз ... өз нысабың өзіңді сөккен
соң, іштен ұят келіп, өзіне жаза ... ... жер таба ... ... ... алмай, бір түрлі қысынға түсесің. Мұндай ұятты күшті
адамдар ұйқыдан, тамақтан ... да бар, ... ... ... де ... Ұят ... адамның өз бойындағы адамшылығы, иттігіңді
ішіңнен өз мойныңа салып, сөгіп қылған қысымның аты. Ол уақытта ... де ... ... ой да ... Көздің жасын, мұрынның суын
сүртіп ... да ... ... бір ит ... ... кісі бетіне қарамақ
түгіл, еш нәрсені көрмейді. Мұндайлыққа жетіп ұялған адамға өкпесі бар
кісі ... яки оның ... тағы ... ... сөз айтқан кісінің
өзінің де адамшылығы жоқ десе ... Осы ... ... ... кісілерім
ұялмақ түгіл, қызармайды да», деп Абай сезімге бөленгендегі адамның күй-
жағдайы ... ішкі ... алып ... ... ... ерлік, батылдық, табандылық, сенімділік,
армандаушылық ұғымдары мен қатар сезімге анықтама берілген.
«Сезім - тән мен жанның белгілі бір ... ... яғни ... ... ... және оған ... беру, реакция жасау қабілетіміз.
Сезім, тән (физикалық) немесе оны ... ... ... деп ... ... организмнің (ауырсыну, шөліркеу, аштық, суықтық және т.б.) физикалық
күйін анықтайды. ... ... ... ... деп те ... ... ... аударып, жан дүниесін астан-кестен ететін сезім – ... жек ... ... ыза ... және ... ақиқат,
әділдік сезімі, шындық, өтірік және т.б. сияқты ұғымдар жатады» /76/ деп
сезімнің барлық түрлерін жүйеге келтіріп көрсеткен.
Эмоциялық жағдайлар адамның дем алу, қан ... ... ... бет ... мен ... дене қимылдарына, сөздің интонациясы
мен тембіріне, дикциясы мен паузасына да ... ... ... көп. ... ... кезінде адамда байқалатын
мәнерлі қозғалыстарды алайық. Қорыққан адамның қасы тартылып, түсі
бозарады, ... ... ... ... ... ... шашы ... көзі шарасынан шығып, даусы қарлығып, үні
кібіртіктейді, аузы кебірсіп, тынысы өзгереді, беті ... ... ... ... тер ... шығады. Тіпті орнынан қозғала алмай,
даусы шықпай қалатын кездері ... ... ... ... ... пайдаланып жүрген
анықтамасын беріп, оның барлық ... ... ... сипаттама берген
Қ.Жарықбаев. Ол теріс ... ... ... аффект, стресс
жағдайлардың сипаттамаларын жасаған.
Қ.Жарықбаевтың сыныптастыруы бойынша эмоцияларды бірнеше топқа
жіктеуге ... ... бір тобы ... не ... ... деп
аталады. Бұлар адамның тіршілік қажетіне орайлас, оның ішкі өмірінің
шарықтап, жан-жақты өсу шарттарының бірі болып ... ... ... ... ... т.б. ... ... енді бір тобы
жағымсыз не ұнамсыз эмоциялар деп аталады. Бұлар – ... ... ... ... ... ... Мұндай эмоцияларға
қорқыныш, қайғы, абыржу, ... ... ... т.б. жатады. Осы
айтылғандармен қатар, қарапайым және күрделі ... ... ... ... ... органикалық қажеттерінің өтелу-өтелмеуіне
байланысты туып ... ... ... ... аффект, құмарлық
эмоциялары кіреді.
Қорқыныштың жеңіл түрі – тынышсыздану, ауыры – үрейі ұшу.
Көңіл күй – ... ... ... ... Кейпіне қарай адамдар
шат, жайдары, жылы жүзді, ақжарқын, не болмаса көңілі бәсең, ызалы, түсі
суық, қайғы-қасіретті, тұндыраған, қабағы ашылмайтын деп ... ... оны ... орта ... ... тигізіп тұрады. Егер
оның қызметі жақсы жүріп жатса, ұжымы ... ... ... ... болса, көңілі де көтеріңкі ... ... ... жағдайы, жүйке жүйесінің ерекшеліктері әсерін тигізеді. Адмның
өмір-тіршілігі үшін елеулі ... бар ... да ... ... береді. Мысалы, адам көптеген бері айналысып ... ісі ... ... ... қолы ... ол ... ... болады.
Керісінше, ол ылғи да сәтсіздікке ұшырай берсе, көздеген мақсатына жете
алмаса, жанын қоярға жер таба алмай ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан да «Көңілсізден күлкі шықпас»,
«Адам көңілден азады» деген мақалдар тегіннен-тегін ... ... ... рухани өмірінің мазмұны бай адамдар тіпті ауыр жағдайларда
да мойымайды. Оптимистік жарқындық, болашаққа ... ... ... ... ... ... адамдардың басты қасиеті.
Адам өз көңілінің қожасы болу керек екендігін оптимистер іс ... ... бір түрі – ... ... ... ... ... күйіп-пісу, ызаға терең бөлену деген мағнаны білдіреді). ... ... ... ... бұрқ етіп өте қатты көрініс беретін, адамды
уақытша есінен айыратын өте күшті эмоцияның түрі.
Аффект кезінде адамның «есі ... ... Дені сау ... ... ... жеке ... ... деп түсіну керек. Бұл
адамның өзін меңгере алмағанының көрінісі. Ерік-жігері күшты адам мұндай
ұшқалақтыққа, лепірмелікке бармайды, істеген нәрселерін ойланып істейді.
Дені сау ... ... ... ... ... аффектісін ажырата білу керек. Ерекше көрініс ... ми ... мен ... асты ... ... ... сигнал жүйесінің реттеушілік ролі кемігендіктен
болады. ... ... ... жеке ... ... ... жүреді. Аффект шамадан артық эмоционалдық зорлану жағдайына
алып келеді.
Шамадан артық эмоционалдық зорлану ... ... әр ... ... ... байланысты орын алатын жағымсыз
эмоционалдық күй-жағдайлар (фрустрация, дискомфорт, ... ... ... ... ... ... эмоционалдық
зорланудың ден саулыққаа тигізетін теріс әсері өте үлкен.
Эмоционалдық жағдайдың адамға әсері өте күшті түрлерінің бірі стресс.
Стресс ... ... ... ... ... мөлшерден тыс ширақтылық
деген сияқты бірнеше мағынаны қамтитын жалпылама ... ... ... ... ұзақ ... ... ауыр түрі ... жүдетіп, қайғыға
батырады. Ұзақ әсер ететін стресстің әсерін Әбу Әли Ибн Синаның қойларға
қойған тәжірибесімен ... Ол бір ... ... ... ... ... жеке жалғыз өзін қамап баққан. Ал екінші қойды басқа
қораға қасқырдың үйшігінің жанына орналастырған. Бірінші қой ... ... ... ... ... ... ... жеп тұрған.
Ал екінші қой қасқырды көрген сайын үркіп, ... ... Ол ... ... да алмай, жүдеп-жадап әлсіреген. Адам да сол сияқты жақсыны
көрсе жақындағысы келіп, жағымды стресс туады. Ал жаманды кездестіргенде
одан жанын ... ... құты ... ... ... ... ... осы
екі мысал стрестің жағымды және жағымсыз түрлерін біршама сипаттайды.
Стресті тудыратын әсерлерге қарай физиологиялық және психологиялық
стресс деп екі ... ... ... стресті мәліметтік және
эмоциялық стресс деп те атайды. Тосыннан тосын жағымсыз хабар естігенде
мәліметтік ... ... ... Адам ... жауап таба алмай, қатты
қиналады, не істерін білмей, абыржып қалады. Ал эмоциялық ... ... ... оқыс ... не ... ... ... қалғанда
байқалады. Мұндайда жоғары жүйке әрекетінде тежелудің серпінісі қанат
жаяды. Соның нәтижесінде адамның ... ... ... ... ... ... кіріспе» /40/ деген еңбегінде эмоция мен
сезімнің айырмашылықтарын былай көрсеткен.
Эмоция мен сезімнің айырмашылығы (Қ.Жарықбаев)
|Эмоциялар ... ... ... түрлі органикалық |Сезімдер – адамдардың бір-бірімен |
|қажеттеріне байланысты туып отыратын|қарым-қатынас жасау қажетінен ... ... ... ... ... және ... ... |
|қуанғаннан, қамыққаннан көзіне жас |отыратын ... ... ... |
|алса, не болмаса бір нәрсеге мәз |сезімдері адамда бірден қалыптаса |
|болып, шек сілесі ... ... ... ... ... ... ... | ... ... | ... ... ... |Сезімдерде мәнерлі қозғалыстар ... сырт ... ... ... ... ... - әсерлі |
|ым-ишаралар) көбірек байқалады. |сезім жеке адам ... ... адам өзін тек ... ... ... ... ... көрсете алады. | ... ... ... ... ... ми қабығының жұмысынан, атап|
|мен (ми бағанасының үлкен ми ... ... ... ... жақын жері) гипоталамус |жасалып, өзгеріп отыруынан жақсы ... ... зат ... ... ... екінші сигнал |
|температурасын реттестіретін жүйке |жүйесінің басқарушылық ролі ... ... ... ... ... Сөз арқылы адам |
|осы жүйкетік орталықтарға зақым ... ... ... |
|келсе, адам тойғанын білмейтін |Мәселен, сөз ... ... ... ... шөлі ... ... ... |
|жағдайға ұшырайды. ... ... ... |
| ... ... ... арқасында |
| ... мен ... |
| ... кең жол ашылады. |
| ... ... мен ... ... да ... ... ... сипатта |
|Жануарлар эмоциясы биологиялық ... ... ... ... жиынтығы. | ... ... ... ... | ... ... ... | ... ... ... ... үсті ... рефлекторлық қызметіне негізделеді. Стресс кезінде ... мен ... ... ... ... ... жаңа деректері бойынша оған қосымша соматотропин жөне
соматомединдер де ... ... оның ... ... өрлеуіне
себеп болады. Соматотропин иммундық жүйенің қызметін белсендіріп,
ағзаның ... ... тұру ... арттырады. Глюкокортикоидтар мен
соматотропиннің мөлшерлік қарым-қатынасы ... ... ... ... ... байланысты ағза не әлсірейді, не ширақтанады.
Л.А.Орбелидің /45/ ілімі бойынша стресстің ... ... ... ... ... бар. ... тітіркендіргіштің әсерінен ондағы
пайда болған жүйке импульстері ... үсті ... ... ... мен ... ... ... күрт көбейтіп
жібереді. Симпатикалық жүйке ұштарынан ... ... ... ... ... тыс асырады. Олар
бауырға әсер етіп, гликогенолизді (лат. гликогенолиз — гликогеннің
ыдырауы) ... де, ... ет ... ... ... ... (лат. липолиз —майдың ыдырауы) ... ... май ... қан ... т. б. шұғыл өзгерістер туады.
Бүгінгі күні «стресс» ... ... ел ... жиі ... ... ... қажытты ғой»- деп те жатады. Сонда «стресс» ... ... адам үшін ... деген ұғымның құбыжықтай көрінетіндігі
рас. Бұл сөздің ағылшын тілінен ... ... ... ... ... рет стрессті ғылыми тұрғыдан сипаттаған канадалық ғалым
физиолог Ганс Селье /85/. Оның 1936 жылы ... осы ... сол ... ... болып келген ғалымның атын бүкіл ... паш ... ... ... орта ... ... оқыс ... жауабын, дәлірек
айтқанда, «зақымдаушы әсерге жауап белгісін» анықтады.
Алайда оның бұл жаңалығы ... ... ... ... ... салып енгізді. «Стресс» терминін медицина ғылымына ХХ
ғасырдың 60-шы жылдарда пайдаланыла бастады.. «Стресс» ... ... ... ... ұғымдарды білдіреді. Адам мен жануарлардың
организдеріне қоршаған сыртқы ортадан ... ... ... ... ... физикалық ықпалдар (ыстық немесе суық, иондағыш сәулелер,
электр соққы, жарақат, ауыр қол ... ... ... ... дем ... ауада оттегінің аздығы т.с.с.), биологиялық әсерлер
(микробтар және олардың ... ... т.б.) ... ... ... ... - өте ... әсерге жауап ретінде туған
организмнің ... ... ... жинағы. Адамның жеке
ерекшелігіне, ... ... ... ... ... ... ... түрлері байқалады.
Сельенің байқауы бойынша әсер еткен қолайсыз ықпалдың ... ... ... бір ... ... ... Бұл ... айрықша
без бен лимфалық түйіндердің кері дамуы, бүйрек үсті ... мен ... ... ... ... мен ... ... ойық жараның дамуы, қанда нитрофильдер көбейіп,
эозинофилдер мен лимфоциттердің ... зат ... ... ... ... ... өте зор. Оның әсерінен
организмнің тіршілігіне қажетті барлық мүмкіншіліктер ... ... ... тұратын қоршаған ортаның жағдайларына ағза
икемделіп, бейімделу мүмкіншіліктері және оның ... ... ... Бұл ... ол әсер ... ... ықпалға ғана артып
қоймай басқа да жағдайларға көнбістене түседі. Бей дәстүрлік медицинада
қолданылып жүрген ... ... қан алу, ... ... нүктелерді
күйдіріп емдеу т.с.с. емдеу дәстүрі осыған негізделген. Сол себептен
денені қол жұмыстарына немесе физикалық жүктемелерге ... ... ... суға ... ... ойып қыста суға түсу) шынықтыру
арқылы организмнің көптеген ауру туындататын ... ... ... атам ... ... Оның ... Г.Сельенің
пікірі бойынша, қолайсыз ықпалыдың ... ... ... ... ... сыртқы қабаты гормондарының ... ... ... Сол себептен ол гормондарды адаптациялық (икемділік,
бейімділік), гормондары деп аталды.
Г.Селье ... ...... ... әсерге тәннің жауап
кайтаруы болып есептеледі. Яғни, стресс — тосын жағдайда қанға қажетті
гормондарды ... іске ... ... да ... ... ... құру ... тәнге сыртқы әсерге тойтарыс беруі үшін
өзінің ішкі мүмкіндіктерін пайдалануы.
Стресстің негізінен алғанда мынадай ... ... бар: ... үсті
бездері белсенділігінің артуы және ... ... ... ... ... ... (тимус) жиырылуы және соның
салдарынан лимфатикалық бездердің семуі немесе кішіреюі, ... ... және ... ... ... ... шырышты қабығында
нүктелі қан кету және ... ... ... ... ... ... стресстің дамуының мынадай үш сатысын атап көрсетеді:
Бірінші кезең (бастапқы кезеңі), «үрей ... деп ... ... ... ... ... ... бұдан былайғы тағдырыңызды
шешетін ... ... ... Бұл ... ... ... процесі өтіп жатады, егер осы кезде адам үрейге төтеп ... ол ... ... өліп ... де ... Мұндай жағдай Шығыстың
ұлы ғұлама дәрігері Әбу Әли Ибн Сина ... ... ... ...... жүзеге асуы. Ол тәннің ... іске ... ... ... ... ... қуат ... жеңуге көмектеседі, адамның өзіне деген
сенімін ... ... ... туындатады. Сол арқылы
алғашқы қорқыныш ... ... ... ... Ал егер ішкі
эмоционалдық қысым ұзақ уақыт бой бермесе, ... ... ... оған төтеп бере алмайды. Ұзақ стресс және қиын ... ... ... ... ... ... ... организм өзінің
бейімделу мүмкіндіктерін тауысады, сондықтан ол біртіндеп гиперстресске
айналады. Гиперстресс немесе дистресс соматикалық ... ... ... ... ағзаның «бейімделу қуаты да шексіз емес».
Сөйтіп ұзақ стресс және үрейлі ... ... алып ... ал қысқа
мерзімді стресс керісінше, тәннің белсенділігін арттырып, ширата түседі.
Мәселен, спортшы жарысқа қатысу барысында, артист сахнаға шығу ... не ... ... жеңу ... ... қол ... кезең — постстресс — діңкенің құру кезеңі. ... ұзақ ... ... ... ... жасалуы, жүйкені әбден
діңкелетіп, денсаулықты бұзады. ... ... ... ... аурулар тәндегі гомеостаздың (ағзаның бейімделу тепе-тендігін
сақтауы, өмір сүруге қабілетін жоғалтпауы) бұзылуына алып ... ... ... ... Сонымен бірге стресстен
тек жүрек талмасы, қан қысымы, невроз не ... ... ... ... ... ойық ... да ... белгілі.
Ұзаққа созылған стресстік жағдай адамның дене қозғалысына, сөйлеу
қабілетіне өзгерістер енгізуі мүмкін. Осындай келеңсіздікке алып ... ... ... ... ... көз-қарас бойынша стресс жүйке жүйесі мен ішкі
сөлденіс (секреция) бездерінің ... ... ... ... серпілісі деп түсіндіріледі. Оның дамуында ... ... ... ... ... ми құрылымдары, гипоталамус,
шеткі жүйкелер мен вегетатаивтік ... ... және ... ... ... бездері, ұйқы безі т.б. бездер ... ... ... ... ... жағдай әсер етуден
осылардың бір функциялық жүйеге бірігуінен стресс – реакция дамиды. Ол
кейде ауру ... ... ... ... ... дерт ... ... болады. Осыған байланысты қай жағдайларда
стресс организмнің бейімделу мүмкіншіліктерін көтеріп, оның төзімділігін
артырады? Қай ... ... ... ... ... ... мәнінде көпшілік жағдайларда ұзаққа созылған және ... ... ... кейінде организм тіршілікке
икемділігін жоғалтпай өмір сүре береді. Демек, организм ауыртпалықтарға
икемделіп, бейімделе алады деп ... ... ...... деген сөзбен аудару оның мағнасын
толық қамтымайды. Бейімделу ... тірі ... ... ... де тән және қарапайым серпілістер мен өзгерістер. Адаптация
деп - жүйке және ... ... ... ... ... қорғану бейімделу процестері аталады. Таулы ... дем ... ... ... әсерінен тыныс алуы жиілеп, қан
айналымының жылдамдығы ... ... ... ... ... ... тасымалдайтын эритроциттердің өндірілуі көбейеді.
Осыдан оттегінің аздығына адаптация дамуына ... ... алу, ... қан ... ... ... бір функциялық басым жүйке
қалыптасады. Сүйек кемігінде, жүректе, өкпе ... ... ... гиппертрофия, гипперплазия дамиды.
Бұл құрылымдық өзгерістер дамуы үшін организмде нуклеин қышқылдары
мен нәруыздардың (белоктардың) ... ... ... ... ... мида жаңа қалыптасқан шартты байланыстардың болуы имундық
жүйелерде микробтарға қарсы ... мен ... ... қан ... ... мен ... ... сүйек кемігінде қан жасушаларының өндірілуі және шеткі ағзалар
мен тіндерде гиперфазия, гипертрофия дамуы байқалады. ... үшін ... ... ал амин ... ... ... ... түсіп тұратын заттар болғандықтан дұрыс тамақтанудың
маңызы зор. Ал дұрыс тамақтанбаған ... ... ... ... азаяды. Асқа жарымаған адам қанша суық суға шынықса
да, оның ауруға төзімділігі артпайды. Қорытындылап ... ... ... (қол ... суық ... ... таулы жерлерге
т.с.с) жаттығулардың нәтижесінде организмнің ... және ... ... ... т.б. ... төзімділігін артырып, стресс-
реакциялар адаптациялық әсер тетігі болып ... ... әсер ... тым күшті болып, шамадан асып кетсе, организмнің ... ... туа ... ... жүре ... ... жеткіліксіздігі
болса, онда стресс көптеген соматикалық аурулардың себептеріне айналады.
Қазіргі кезде эпидемиологиялық және экологиялық проблемаларға
психоэмоционалдық ... ... ... қатарына қосылып отыр.
Олардың ішінен шамадан артық ... ... ... напряжение немесе ПЭН) мектеп жасындағы ... жиі ... ... ... психологтарының
зерттеуі бойынша жалпы көпшілік ... ... ... ... ... ... саяси және экономикалық жағдай үлкен
роль атқарады. Зерттеулер бойынша жақында өткен қайта құру ... ... ... өте ... ... ... ... мазасыздану, болашаққа сенімнің төмендеуі, өмір сүру
қажеттіліктерін ... ... ... ... ... эмоционалдық зорлануына алып келгені дәлелденген.
Осы мәселені ескере отырып халыққа медико-психологиялық ... ... ... Бұл ... үш ... ... ... ПЭН жағдайындағыларға көмек көрсетіп, оларды стрессогондық
жағдайларға адаптациядан өту ... ... 2) ... ... ... жұмыстар жүргізу; 3) психологиялық көмек
көрсету кабинеттерін ашу және осы кабинеттерде қызмет атқаратын мамандар
даярлау.
РФ денсаулық сақтау министрлігі жанындағы ... ... ... алу ... зерттеу институты 1994-2000 жылдары Мәскеу
қаласының тұрғындары арасындағы репрезентативтік іріктеу жасалып, ... ... ... ... ... ... эмоционалдық зорлану жағдайында жүргендердің саны 26 % ... ... ... ... ... ... ... адамның
санасында әлеуметтік ортада болып жатқан ... ... ... ... ... тән ... ... заттық мазмұнымен сипатталады. Барлық қажеттілікті қанағаттандыра
алмаумен байланысты орын ... ... ... шамадан артық
эмоционалдық зорлану ... ... ... ... ... ... құрылымы өте күрделі болуы мүмкін. Қажеттілікті
қанағаттандыра алмауға себеп болған жағдайлар, шарттар, ... ... ... ... ... әлеуметтік ортадағы өзгерістер мен
жағдайлар, ағзада болып жатқан физиологиялық процестер
Стресс алдымен ағзаның спецификалық емес қорғаныс құралы ... ... ... ол ұзақ ... созылған жағдайда ағзаның қорғаныс
күштері әлсірей бастайды. Стресс түрлі жағдайда ... ... ... әр-түрлі болғандықтан стресті де түрлі қабылдайды. Осы
психикалық ерекшеліктер ағзаның түрлі факторларға қалай қарсы тұра ... ... ... ... - ... өзі ... ... бермейтін өте нәзік құбылыс. Мысалы: ... ... ... деп ... тәсілі бар. Бұл жағдайда адам керексіз
факторды елемей, назар аудармай, байқамауға тырысады. Оны өзі ... ... ол ... сана ... жүзеге асып
жатады. Ал стрестік факторды интеллектуалазияциялау, яғни мәселені ойлап
барып шешу ... ... ... жүзеге асады. Мұнда адам қалыптасқан
жайда рационалды ... ... ... одан ... жолын
қарастырады.
Стрестік жағдайда адамның өзін қалай ұстауы – белсенді немесе
енжар болуы да оның ... ... ... ... ... адам ... ... сеніп, өзі жол тауып шығуға тырысады.
Ал, инертті, енжар адам тағдыр ... ... ... ... ... ... іште ұстау психологиялық тұрғыдан алғанда өте зиянды
нәрсе. ... ... өз ... бар ... болса керек. Негізінде, стрессті қабылдауға онымен ... ... ... парасатының деңгейіне, өзгешіліктеріне
тікелей байланысты екені дәлелденген.
1.2. Балаларда орын ... ... ... психоэмоционалдық
зорлануының көрініс беру түрлері
Жас балаларда психоэмоционалдық зорлану немесе стресс тез пайда
болады да, ... ... өте ... Ал ... ... қартайған
адамдарда ол көпке созылып жүйке арқылы ішкі мүшелердің қызметін бұзады,
көбінесе жүрек-қан тамырлар жүйесін әлсіретеді.
Нәрестелерде қозу ... ... ... және ... оларда стресс оңай тез туып, тез өшеді.
Мектеп жасындағылардың, әсіресе бастауыш сынып оқушыларының стресс
жағдайы жиі ... ... ... ... ... жүрген балалар
партада тапжылмай сабақ оқуы ... ... ... салмақ түсіріп,
қинайды.
Мектепте оқитын балалардың оқу белсенділігіне байланысты балалардың
психоэмоционалдық жағдайы әртүрлі ... ... ... ... ... ... жылдам қимылдайтын, жақсы ... ... ... тұрақты болады да олардың саны 54
%. Нашар оқитын, ... ... ... психоэмоционалдық жағдайының
нашар болатындары - 20%-ке ... ... ... басым көпшілігі
эмоционалдық шамадан артық зорлану жағдайында ... ... ... стресс жағдайы мен ... ... ... ... өзара қатынасы балалардың сынақ жұмыстарын
орындау барысында, тақта алдында жауап берген кезінде айқын көрінеді.
Бастауыш сынып оқушыларында жиі кездесетін қиындықтар ... ... орын ... Өсіп ... келе ... ... алуан түрлі қасиеттер байқалады. Осы бір көп сырлы қасиеттердің
жағымды және жағымсыз жақтарымен қатар ... ... ... де ... ... Бала ... ... жақтарына қайырымдылық,
инабаттылық, сыйлаушылық, тілалғыштық, шынайы адалдық, жақсы-жаманды
айыра ... ... өмір ... ... ... ал ... ... тұрақсыздық, өтірік айтушылық, өзімшілдік, беймазалық,
ұшқалақтық сияқты қасиеттер жатады. Бала бойында ... ... ... ... өзіне-өзі сын көзбен қарап, мінездегі
кемшіліктерді сезіну, әділетті, ... ... ... ... шығу үшін ... ... мен ... жатады. Егер кішкентай
кезінен бала мінезіндегі көріністер өмірімен сабақтасып, тәрбиемен
ұштасса, ол қайырымды, ... бір ... ... ... табанды болып
ер жетеді, ал олардың бойында ынжық мінез қалыптасса біртіндеп ол
сылбырлық, ... ... ... ... мінездерге
айналады. Бала өскен сайын көп көріп, естіп білуге ұмтылады. Өз ... ... ... ... достасу, пікірлесу сияқты мінез-
құлық көріністері қалыптасады.
Мектепке дейінгі жас ... ... ... ... ... отбасындағы тәлім-тәрбие алу ерекшеліктеріне
байланысты бала ... ... әр ... ... орын алуы ... ... депривация көрініс берген және осы симптомы барлардың
мектепке ... ... ... ... ... ... және оқушының күнтәртібіне адаптациядан өтуі қиын болады.
Депривация (жетіспеушілік деген мағнаны береді) орын алған ... ... ... ... ... ... ... қоршаған сыртқы ортаның аз және
ондағы тітіргендіргіштерінің аз өзгеруімен байланысты орын
алады. Баланың ... ... және ... ... ... Мұндай жағдайда
балалардың қоршаған ... ... ... неше түрлі
құбылыстарға әсерленуі, теледидардағы бағдарламаларға деген
әуестігі шектелген болып, олар ... ... ... онша кқңіл аудармастан, барлық жаңалықтарға селқос
қарайды. Нәтижесінде балалардың оқу процесіне де қызығушылығы
төмендейді, ынжық мінез көрсетеді.
2. Когнитивтік депривация керісінше, ... орта ... ... ... ... ... ... танып
білуге, мазмұнын ұғынуға мүмкіндік бар екеніне бала түсінбей
қалады, ... ... ... ... ... ... дамымаған болады. Мұндай ерекшелік ... оқу ... ... ... барлық нәрселерге
терең, жан-жақты меңгеруге деген қабілеті ... ... ... ... ... ... ... бермейді, ал жақсы оқитындарға қазғаншақтықпен қарап,
ескертулерге дөрекілік көрсетеді.
3. Эмоционалдық депривация баланың өзіне эмоционалдық ... ... ... ... ... ... болған
туысқандарымен қатынас жасауының шектелуімен байланысты
көрініс береді. ... ... ... ... ... барлығына ортақ ... түрі ... ... ... ... ... да ішінде эмоционалдық жүйесі онша жетілмегендер
отбасында орын алған ата-аналарының арасындағы келіспеушілік,
ажырасу т.с.с. ... ... орын ... ... ... ... ұялып, басқалардан сыр
сақтап, ... ... ... ... ... ... ... мінез көрсетеді.
4. Әлеуметтік депривация баланың ден саулығымен байланысты ... ... ... орындауға мүмкіндігінің
шектеулілігімен байланысты қалыптасады. ДЦП, сал ... ... тағы ... ... салдарынан кейбір
балалар ойын шағындағы өздерінің құрбыларымен қимыл ойындарға
толық қатынасуға шамасы келмегендіктен өзін кем ... ... ... олра ... ... ... ... күйде болып жүреді де, өздерін кемтармын ... ... ... ... ... депривация түрлерінің барлығы балалардың ... ... ... ... ... эмоционалдық зорлану жағдайына
алып келуі мүмкін. Сондықтан балаларды дер кезінде осы ... ... ол ... ... жағдайында болып, баланың неше түрлі
қырсық мінез көрсетуіне алып келеді.
Шамадан артық эмоционалдық зорлану нәтижесінде балаларда ... ...... алып ... ... ... өзге
адамдарға болмаса жануарларға себепсіз зиян келтіруге тура ... Ал ... – бұл жеке ... ... ... стрессогондық жағдайдан өзін-өзі қорғау реакциясы болауы мүмкін.
Бастауыш сынып оқушыларының агрессивтілігінің негізгі себебі қорғаныс
функциясымен ... ... ... оған әр ... анықтама береді.
Біреулері ол адамның қоршаған орта құбылыстарынан өзін қорғауға арналған
тұқым қуалаушылыққа негізделген ... деп ... ... ... ... өзі өмір сүретін ортада жетекші роль атқаруға
бағытталған әрекет (Моррисон) деп түсіндіреді. ... ... ... да бар ... Дуб, ... Агрессия
терминімен жеке тұлғаның субъект субъекттік ... ... ... ... ... дегеніміз – адамның алдында тұрған бөгетке
кедергі жасап, қиындықты жеңуге деген белсенділігі. Сондықтан агрессияның
оң және теріс ... бар ... ... ... ... ... өз өмірін немесе басқа адамдардың өмірін сақтауға, табыс көзіне
төнген қауіпті ... ... ... ақтауға болады. Сонымен
қатар, ешқандай ақтауға болмайтын агрессия байқалуы мүмкін. Барлық басқа
психологиялық ... ... ... әр ... ... ... Агрессиясы өте төмен немесе мүлдем жоқ болса, ол адамның қорғаныс
функциясы ... ... да ол ... ... пен ... алып
келеді, ал кейбір адамдардың агрессиясы өте жоғары дамыған болады да ол
шатақ ... ... ... ... ... ... ... агрессивтілігі келесі көрсеткіштермен ... ... ... ... және ... ... туғызған
жағдайға бала реакциясының адекватты емес дәрежесі; агрессия жүруінің
екпіні; агрессивті әрекеттің асқыну дәрежесі. ... ... ... ол ол ... формада болады, ал асқынған, ауыр жағдайларды
физикалық түрде көрініс береді.
А.Басс және А.Дарки /77/ агрессияны сипаттағанда оны негізгі ... ... ... – мотивациялық агрессия. Осы құбылысты туғызған
себеп сылтаулар. Психолог ең алдымен агрессияның осы түрін ... ... ...... ... ... ... қорғау үшін,
басқаларды жәбірлеуге қолданатын әрекеттері. Бұл қасиеттің ... ... ... ... ... Агрессияны зерттеуге қолданылатын
әдістемелердің бірі – ... ... ... ... ... әдістеме көмегімен агрессияның формасын диагностикалауға болады.
Балаларда себепсіз агрессия ... ... ... ... орын алуы ... Бұл құбылыстың түрлерін, себебін және
мөлшерін анықтауға болады. ... осы ... ... ... ... ... байқалған балалардың ата-аналарына оның ... ал ... ... коррекция жұмысын жүргізуі керек.
Бастауыш сынып оқушыларының кері эмоцияларын тудыратын себептердің
жиі кездесетін түрі – ... Бала ... ... ... ... болу өте ... ... Сондықтан осы оқушы статусына үйрену,
оның барлық міндеттерін толық мойындап алу - бала үшін күрделі сын болып
табылады. ... өту ... ... оның ... Адаптация келесі құрамды бөліктерден тұрады:
А) Мамадық адаптация. Мектепте оқитын ... ...... ... ... бала осы мамандыққа адаптациядан қысқа мерзімде
өтуі ... Бұл ... ... ... ... орындауға, оқу процесін
ұйымдастыру ерекшеліктеріне, мектеп режиміне және оқу мазмұнын меңгеруге
тез икемделуні және өз ... үйге ... ... ... ... Әлеуметтік-психологиялық адаптация. Жеке тұлғаның сыныптағы
балалармен топішілік қатынасқа түсуге және ... ... ... ... ... ... мінез-құлықының
қалыптасқандығы. Әлеуметтік-психологиялық икемделу барысында жеке тұлға
өзін қоршаған ... ... ... сол ... өмір ... ішкі ... ... Бастауыш сынып оқушыларының
мектеп өміріне адаптациядан өтуі дұрыс жүрсе оның ... ... ... ... ... ... ... сынып оқушыларының
мектеп өміріне адаптациядан өтуінің келесі үш формасы анықталған:
1) ... ... ... ... ... ... ерекшеліктеріне, мәліметтік-танымдық әрекеттер
түрлерін ... жаңа орта ... және өз ... адаптациялануы.
2) әлеуметтік адаптация, мектепке қабылданған баланың өзі оқитын
сыныптағы және басқа оқушылармен ... ... ... ... ... оның оқу әрекеттерін
бағалауы, оқушылар тобының ішкі интеграциясының қалыптасуы және
топтың ... ... ... ... ... дидактикалық адаптация, оқушының оқулықтар және басқа құрал-
жабдықтармен ... ... ... жұмыстардың
формаларына үйренуі.
Адаптациядан өтудің ... ... оның ... ... Е.Е.Кравцова, А.А.Нурахунова, В.В.Степанова т.б.
зерттеуілердің айтуы ... ... ... ... сезімге бой
алдырғыштығы: ашуланшақтық, қызғаншақтық, долылық, өкпелегіштік, өзіне-
өзінің ... ... ... ... ... ... қатар отбасының әлеуметтік тұрмысы: толық ... ... жоқ ... ... ... ... даярлықтан өткізе
алмауына алып келуі мүмкін. Отбасында баланың жеке тұлғалық дамуына
психологиялық ... ... ... ... ... ... біршама
қиындықтар туғызады. Олардың ішінде ... әсер ... ... ... /28/ т.б. ... ... ... жалқаулық, қыңырлық, сенімсіздік, өтірік айту, өзімшілдік т.б.
Кей кезде балалардың үлгерімі нашар болуы, оның ... ... ... және үй ... өз ... ... үйренбегендікпен, өз уақытын дұрыс пайдалану ... ... ... ... Л.В.Занков,
А.Н.Леонтьев /52/, Л.А.Венгер, Д.Б.Занков баланың танымдық өрісінің
бұзылуының көрсеткіштері ретінде ... ... бала ... ... ... ... ойлай алмауы, жалпы танымдық
әрекеттерінің жетілмегендігі. Оның негізгі ... бала ... ... ... ... ... оларды психологиялық
заңдылықтар бойынша дамыта алмаушылық. Бұл жағдай ... ... ... ... туғызады.
Кіші мектеп оқушыларының адаптациядан өте ... ... ... орын ... Ата–аналарға кіші мектеп жасындағы
балалардың ... ... ... ... барысында осы
ауытқулардың орын алуына себеп болатын жағдайларды ... ... және ... ... ... бойынша кеңес беру қажет.
Мінез өзі өте ... ... ... Ол ... ... Жеке ... мінездеме бергенде оның
ерекшеліктерін басқалармен салыстыра отырып қарама-қарсы көрсеткіштермен
сипаттайды: кеңпейілді – іші тар, жеңілтек – ... адал – ...... ... батыл, сезімтал – қатыгез т.с.с. Бұл жеке
көрсеткіштер ... ... ... оның көрсеткіштері болып
табылады. Барлық көрсеткіштер бір-бірімен тәуелді байланыста. Сондықтан
егер адам қорқақ болса ол көп жерде ... ... ... өте ... сыйсымдылығы, басшыларға ерекше ізет көрсетіп, иланушылық
(ұйып сену), тілалғыштықпен көзге түсіп жүруі мүмкін. Олар өте ... ... ... үшін ... ... кетуі, сөзінен айнып
кетуі кездесіп тұрады. Батыл, шешім қабылдағыш, адам қорқақ болуы мүмкін
емес, ол мырза, басқалардың пікірін сыйлайды, бірақ ... тік ... ... емес ... тәуекелшіл болып, өз өміріне қауіп тудыруы
мүмкін.
Бала ... ... ... психикалық аурулардың,
мысалы бала шизофриниясының алғашқы белгілерінің ... да ... ... ... ... іс-әрекетке деген мотивациясы да , жұмысының
нәтижесі де нашарлайды. Бұл ... ... ... ... керек,
өйткені ол сау бала сияқты жұмыс атқара алмайды, шизофринияға тән
ағзаның энергетикалық ... ... ... ... ... ... қажу, көңілсіздік пен салғытрттық
бұл жағдай да жалқаулық емес аурудың белгісі болып табылады.
Осы айтылған жағдайлардың бәрінде баланың ... ... ... ... ... ... Оны ... педагогтар
барлық уақытта толық танып біле бермейді. Оны анықтаудың өзіне ... ... ... ... ... ... күрт өзгерістер байқалса - міндетті түрде дәрігерге
қаралған жөн. Жағдайға ... мына ... ... ... керек: баланың сабақ үлгерімі нашарлап, өз деңгейінен төмен
көрсеткіштер ... ... ... мен ... ... жүгіну
керек, өйткені оның оқуға деген ынтасының төмендеуі жалқаулықтан емес,
оған деген талаптың жоғарылығына байланысты болуы ... бала ... бас ... ... тым салғырт қараса, оның ... ... құру ... ... бала ... ... ... жүрген
болуы мүмкін; бұрын белсенді, жақсы оқып жүрген ... ... ... ... ... ... оның ... маман дәрігерге көрсетіп алған жөн; балалардың жай ... ... тыс ... ... Сонымен қатар баланың жақсы оқу
үлгерімін ... ... атап ... оны ... ... ... жөн.
Үнемі ұрыс еститін бала ешнәрсеге құлқысыз болатыны белгілі. ... көп ... оның ... ... жылы ... ... жылы психологиялық климат қалыптастыру - бала тәрбиесінің
ең маңызды бөліктерінің бірі.
Балалар ... ... ... өзін өзі ... ... ... ... ата-аналар баланың мінез-құлқының өзгеруіне негіз болған
себептерді анықтап, оның немен байланысты орын ... ... ... бас ... ... балаларда астения кездесетін жағдай
орын алады. Оны жалқаулықпен шатастыруға болмайды. Сондықтанда бала
ойнап ... бас ... алса оны ... ... дәрігерге
көрсетіп, ден саулығын тексертіп алған жөн. Педагогтар мен ата-аналар
бала өмірінде орын алатын көптеген жағдайларды толық ... ... ... ... ... ... ... туады.
Зерттеу барысында балалардың шамадан ... ... ... беру ... ... ... депрессияға
ұшырау, агрессияның анық байқалуы, депривация түрлерінің орын ... ... ... ... ... ... ... сабаққа,
мектепке деген ынтасының төмендеуі, ашушаң, ызақор болуы және ден
саулығына байланысты ... деп ... ... шамадан артық эмоционалдық зорлануына негіз болатын
қиындықтар
Әрбір жас шағы ... ... ... ... ... болып
табылады және бала дамуының осы кезеңінде оның жеке басының ... ... ... көптеген өзгерістермен сипатталады.
Л.С.Выгогтский жас шағы дамудың ... ... ... ... ... бір шама ... ... деп қарады, оның мазмұны дамудың жалпы
циклінде алатын орны мн және дамудың жалпы заңдарының одан әрі ... ... ... ... Бір жас ... ... өтуге
бұрынғы кезеңде болмаған жаңа құрылымдар пайда ... және ... өзі ... ... ... ... ... көптеген жағдайлардың жиынтығымен анықталады.
Бұл - әр ... оның ... осы ... қойылатын талаптар жүйесі,
айналасындағылармен қарым-қатынастарының мәнісі, әрі ол игеретін білім
мен іс-әректтер типі, әрі осы ... ... ... Жас ... ... ... жағдайлардың жиынтығына бланың дене дамуының
түрлі жақтарының (мысалы, сәбилік шақтағы ... ... ... ... ... организм өзгерістерінің
ерекшелілтері т.б ) ерекшеліктері де енеді.
Жас ерекшеліктерін ... ... ... балаларға тікелей
әсер етпейді. Ортаның қайсы бір элементерінің ... да бірі ... ... ... ... ... әр балаға
объективті түрде әр түрлі әсер етеді. Осы сыртқы және ішкі жағдайлардың
жиытығы ... ... тән ... ... да, ал ... ... ... келесі жас кезеңдеріне көшудің
қажеттілігі мен ерекшеліктеріне сабақтас келеді.
Сонымен, жас шағы балаға оның ... сол ... ... мен тіршілік жағдайларының өзіне тән ерекшеліктерімен, оның
айналасындағылармен қарым-қатынас ерекшеліктерімен, баланың жеке басының
психологиялық құрылымы дамуының ... ... мен ... ... ... бір ... ерекшеліктердің жиынтығымен
сипатталады.
Жас шамасына қарай даму кезеңдері ауысуының негізгі механизмдерін
Л.С.Выготский және Д.Б.Эльконин /95/ анықтаған. ... ... ... жас ... ... ... ... даму
деңгейі бөлімдердің, тәсілдердің, қабілеттердің даму деңгейі арасындағы
байлаыс анықтайды. Д.Б. Элькониннің көрсеткеніндей, даму процесінің осы
екі түрліше ... ... ... ... жас кезеңдеріне өтудің
өте маңызды ішкі негізін, ... ... ... ... ... ... ... болмыспен байланысты оның үлкендерге қарым-
қатынасы арқылы ... ... ... ... ... ... заттарды, олармен манипуляция жасау арқылы белгілі бір
дағдыларды игереді, оның ұғымдар қоры ... ... ... жасау тәсілдері байиды, тіл байлығы жетіледі. Осының барлығы
баланың дербес іс-әрекеттер жасау ... ... ... ... ... ... өзгеруіне негіз
болды. Ал соңғысы осы кезеңіндегі психикалық ... онан ... ... ... ... бала енді ... өзінің
тікелей іс-әрекеті арқылы да танитын болады). Бала өзбетімен қоршаған
ортаның ... ... ... көптеген заттар мен
құбылыстарды терең және жан-жақты меңгере бастайды.
Баланың бұрынғы даму жетістіктері мен тіршілік ... ... оның ... ... ... ... ... үлкендердің оған деген қарым–қатынас формаларын ... ... Бұл ... ... ... дамуындағы жылдамдауды
болдырады. Осыған ұқсас жағдай (мүлдем басқа дәрежеде ... ... да ... ... ... ... кезеңдері деп
аталатын кезеңдер ... ... ... ... ... және ... өзара қарым-қатынас
жасаудың алдыңғы кезеңіне тән тәсілдер мен осы ... ... ... ... ... арасындағы үйлесімділік бұзылған жағдайда
пайда болды. Осы курделі психологиялық проблемалар балалардың өздерін
өздері бағалауы, қоршаған ортадағы ... ... және ... ... ... ... болуымен сипатталады.
Оқушылардың іс-әрекетінде, мінез-кұлқында психоэмоционалды ... ... - ... тез ... ... ... ... дау-
жанжалға берілгіштік, агрессияның анық ... ... ... тән ... ... ... Бұл жағдаймен мұғалімдер оқу процесі
барысында әр минут, әр сабақ сайын, күнде кездеседі және бұл ... оның ... ... мен мұғалімнің денсаулығына кері әсер
ететіні де құпия емес. Соңғы уақытта психология ... ... ... ... термин де пайда болды. Қ.Жарықбаев // мұның
себептерін келесідей айқындайды: біріншіден, бала ... ... ... ... жетелейді; екіншіден, өктем мінез арқылы ... ... ... көз ... ... ... арқылы
беріледі; үшіншіден, ұзақ уақыт бойы қабылдаған ақпараттық әсер агрессия
мен оған сай ... ... ... соңғы он жылдан астам уақыттың ішінде көрерменге ұсынылып
отырған теле-видео өнімдердің ешқандай сұрыптаудан, ... ... ... ... ... оқушылары күн сайын оларды қабылдап, өз
іс-әрекетіне ұстаным етіп отырғаны сонша, бұрынғы кезеңдегі ... ... ... ... ... «мультиктер» оларды
мүлдем қызықтырмайды, іш пыстырарлық болып ... ... ... ... ... ... ... емес. Ал олардың
ұғымынша, бас кейіпкер өте күшті, ... ... ете ... болуы
керек, ал ар-намыс, ақылға, мейірімділікке сүйенгендер оларға үлгі ... ... ... бала ... ... ақпараттың жағымды,
жағымсыз жағын дұрыс бағалай алмайды, экранда берілген қалпында, шындық
ретінде қабылдайды. Көп ... ... мен ... ... сол ... ... іске ... жатады. Жалған деректерге, асырмалы
эмоцияға негізделген, адамгершілікке жат ақпараттар оқушы ... ... ... ... да, ол оның ... ... ... мінезіне
өз әсерін тигізеді.
Нәтижесінде біздің оқушыларымыз ... ... ... ... заң ... ... барып жатады.
Сонымен бірге оқушылардың өктем мінезінің қалыптасуына қоғамның
әлеуметтік жай-күйі де әсер етеді. Бұл жағдай жеке ... бір ... ... ... ... оның тұлғасының құрамдас ... алып ... ... бәрі ... мектептегі
психологиялық климаттың нашарлауының, әлеуметтік ... ... ... ... бір ... ... ... мінезділіктің жоғарғы деңгейіне мектеп ұжымдарының ішіндегі
психологиялық жағдай да себепкер. Ашушаң, жанжалшыл, төбелесшіл, өктем
мінезді ... ... ғана емес ... ... ... ... нәтижесінде олардың бәрінің ... ... ... ... анық ... отыр.
Ұдайы агрессиялық мінез-құлық таныту және соның нәтижесінде ортаның
да психоэмоционалды күйінің нашар болуы оқушылардың функционалды жүйесін
де нашарлатады. Сондықтан да кейінгі ... ... ... ... ... ... ... жарасы, есте сақтау қабілетінің
нашарлауы сияқты аурулардың көбейгені тектен-тек емес. Медициналық
мәліметтерге ... ... 10-15 жыл ... ... аурулар оқушыларда
сирегірек кездесетін болған.
Сондай-ақ балалардың иммундық жүйесіне де көп зақым келіп отыр.
Физиологтардың ... ... адам ... ... ... ... қанға
кортизол деген гормон көп мөлшерде бөлінетін болса, қуанышты, көтеріңкі
көңіл-күйде болса эндорфин ... көп ... ... ... ағзадағы өзге гормондарға басымдылық көрсетеді екен. Сондықтан
ағзаның толыққанды ... ... ас ... ... ... тиімді
шешуге мүмкіндігі нашарлайды. Сондықтан да оқушылардың денсаулығының
нашарлап, жылдан жылға бірнеше аурумен қатар ... ... ... келе жатқанын денсаулық қорғау орындары мәлімдеп отыр. Өйткені ден
саулық пен эмоционалдық күй-жағдай бірін-бірі ... ... ... ... ... ... Жай ғана мысал келтірелік. Кез
келген кикілжіңнен баланың асқазанындағы қышқыл мен пепсиннің көлемі
артады, ал бұл ... жиі ... ... ... ие болған
жағдайда асқазанның қабырғаларында жара пайда болып, басқа да ауру
түрлері дами ... ... ... ... жақсаруына көмектеседі деген
қағида бар. Ал бұл стрестік жағдай жиі және үнемі болатын ... алса ... ... ... ... Оқушының кез келген жұқпалы
аурудан зардап шегетіні де сондықтан. Сондықтан да оқушылардың ... дәл осы ... ... тікелей байланысты
екендігін естен шығармауымыз ... Оның ... ... ... бірі дене ... ... ... де назардан тыс қалмасын.
Жоғарыда көтерілген мәселелерден шығатын қорытындымыз: дене тәрбиесі
мен спорт - дау-жанжалды реттейтін, эмоционалды зорығудың алдын ... ... ... ... ... бірден бір құрал. Бұл
құралға дене тәрбиесі пәнінің мұғалімдері ие. Оның педагогикалық әсері
мектеп үшін өте ... ... ... ... дене ... және ... ... ғана арқа сүйемеуі керек. Оқушылар өз
бойындағы ашушаңдық пен ... ... ... және
физиологиялық денсаулығына қандай зиянын тигізетіндігін білулері керек.
Сондықтан да ... ... ... ... ... ... әсерінің механизмін ашып көрсету қажет.
Балалардың шамадан артық зорлануы олардың шатақ мінез ... ... ... ... бастауыш мектептің негізгі міндеті — баланың
бастапқы тұлғалық қалыптасуын қамтамасыз ету, оның қабілеттерін айқындау
және дамыту болып ... Өсіп ... келе ... бала ... алуан түрлі
қасиеттер байқалады. Осы бір көп сырлы қасиеттердің жағымды, жағымсыз
жақтарымен қатар елеусіз мінез көріністері де бала ... ... ... ... ... ... инабаттылық,
сыйлаушылық, шынайы адалдық, жақсы - жаманды айыра білушілік, алдағы
өмір жолына ... ... ал ... ... ... ... айтушылық, өзімшілдік, беймазалық, ұшқалақтық сияқты қасиеттер
жатады. ... ... ... ... ... ... ... сын көзбен қарап, мінездегі кемшіліктерді сезіну, әділетті,
әділетсіздікті ... ... ... ... шығу үшін ... ... жатады. Егер бала мінезіндегі көріністер өмірімен сабақтасып,
тәрбиемен ... бала ... ... бір ... ... жүректі,
табанды болып ер жетеді. Ал, бала бойында ынжық мінез қалыптасса ... ... ... ... ... мінездер пайда
болады. Бала өскен сайын көп көріп, естіп білуге ... Өз ойын ... ... ... сияқты мінез-құлық қалыптасады. Баланың
дамып, нықталып келе жатқан мінезін дұрыс жолға сала білудің маңызы зор.
Ежелден мәлім қағида - адам ... таза ... ... болып
қалыптасуына отбасылық ықпалдың алар орны ерекше. ... ... ... Өкінішке орай кейбір реттерде мектептегі тың жаңалықтар
мен бағдарламаларды еркін меңгеріп, ... ... ... ... ... бар ... рухани және материалдық қолдау
көрсетуге ой-өрісі, шамалары жетпейтін ата-аналарда кездесіп қалады.
Мектепке балалар көбінесе отбасынан ... ... ... ... ... оқу ... ісі ... ата-анасы берген қабілеттерін
шыңдау үшін бағытталады. Міне осы орайда балалардың бойындағы жағымды
қасиеттерді оятып, ... ... жою ... ... ... тиімділігіне байланысты. Қорыта келе,
балада тұрақты жағымды қасиеттер, дұрыс мінез қалыптасуы үшін ... ... ... ... ... ұсыныс береміз:
1. Баланың өз қолынан келетін іске толық ерік беру. Басқаның күшіне,
көмегіне сеніп кетпей, өз қолынан ... істе ғана ... ... ... ... ... ... оны ерлікке, батырлыққа үйретсе, тәртіпке
бағындыру оны ... ... ... Баланы еркіне
жібермеу оны жасқаншақ, қорқақ етеді. Ал, тіпті тізгінсіз қоя ... ... ... ... беру, баланы бейбастық, ессіз, тентек етіп шығарады.
Қазіргі кезде стресс туындайтын ықпалдардың түрі мен сапасы қатты
өзгерді. Бірақ негізгі мәні сол ... ... ... ... ... жан ... (жан ... мен күйзелістері, ауыр
қайғы–қасіреттері, көңіл-күйдің қобалжулары мен абыржулары, табиғат
апаттары т.с.с) ... ... ... әлеуметтік (ақпараттар
тасқыны, уақыт тапшылығы, қоғам заңдары мен жеке ... ... ... қимыл-қозғалыстарының азаюы,
қоршаған ортаның иондағыш сәулелерімен, химиялық улы ... т.б.) ... ... Оларды санап шығудың өзі қиын.
Бұл келтірілген жағдайлар барлық адамзатқа, оның ішінде тіпті жақсы
дамыған, экономикасы тұрақты қалыптасқан ... ... ... ... ... ... ... осы аталған себептерге бүгінгі нарық ... ... ... лайық жұмыссыздық, ертеңгі ... ... ... ... ... ... аздығы, бағаның тұрақталмай ұдайы көтерілуінен ... ... ... кері ... ... жан ... ... күшейтіп отыр. Осыдан көптеген адамдар ... ... шығу ... таба ... аласуда.
Эмоциялық стестің жалпы даму заңдылықтары ... ... ... ... ... ... жан-дүниелік ауыртпалықтар
адамның кейбір жағдайларға адаптациясын туындатса, шектен тыс
ауыртпалықтар көптеген дерттердің ... ... ... ... тым ... бара ... ... ауыртпалықтардың ауру
туындататын ықпалы адаптациялық бейімділіктен басым болып отыр.
Кезінде Өтейбойдақ бабамыз ... ... деп ... пен ... ... ... ... ол кезде дерттердің аңғарымдық
мүмкіншіліктері қазіргіден төмен ... ... ... ... ... тек ... ... ақыл-есінен айырылғанда ғана байқағанын автордың
мына сөйлемінен түсінеміз: «Серейлік ықпалдар ... тек ... ой, ... ... ... толғамдық естік жалғамның
тоғалылығының ... ... ... ... ғана көз
көргелік бермек» бұл сөйлемнен жан-дүниелік ауырпалықтарға әр ... ... ... ... ... Ол ойы ... ... көңіл-күйі қатты толқып тұратын адамдарда ақыл-есінің бұзылуына
дейін әкелетін дерттер болуы ықтимал дейді.
Бұл туралы қазіргі ғылым не дейді? Эмоциялық ауыртпалықтың ... ... дене ... мен ... ... ... ... бірнеше конституциялық түрлерін ажыратады. Солардың
ішінде бүгінгі күні адамдардың орталық ... ... ... қозу мен ... процестерінің күшіне, олардың өзара
бірімен-бірі теңгерілу және ауысу ... ... И.П. ... кең ... Осы ... ... жоғары жүйке жүйесі
әрекетінің түрлері: 1-түрі күшті, ұстамды, жігерлі – түрімен көрінетін
адамдардың етіі ... ... ... өмір қиыншылықтарға
төзімді, икемділікпен шеше ... ... ... ... ... ... сангвиниктер деп атайды. 2-түрі күшті
ұстамды, салмақты түрмен сипатталатын адамдардың ... ... ... ... ... ауыр ... ... адамдар ойына
келген істі бітірмей, басқа іске кіріспейді. Олардың миында қозу мен
тежелу үрдістерінің орын ... баяу ... Бұл ... ... деп ... ... ... ұстамсыз адамдар көп
жағдайда алды артын байқамайтын, тіпті шамасын білмей артық кетіп
қалатын, ... ... ... Бұл ... ... холериктер деп
атаған. 4-түрі әлсіз, қиындықтарға төзімсіз, жұрттың айтқанына көнгіш,
енжар ... ... ... ... ... ... бойынша
меланхоликтерге жатады. Осынған байланысты эмоциялық ауырпашылықтарға
жоғарылығы 1 және 2-түрлеріндегі адамдар жеңіл түрде икемделсе, 3 ... ... ... ... ... ... артынан
ден мүшелерінің көптеген ауруларына ұшырайды.
Енді адамдардың конституциялық ерекшеліктерін Өтейбойдақ бабамыз
қалай ажыратқанына тоқтала кетейік.
Ойсоққыға ... ... ... ... ... ... жүйке жасушасының тобы пайда болады. Ол мида
ұдайы қозу ошағын туындатады. Бұл қозу ... ... ... ... ... үрдістерімен қоршалады. Артынан қозу үрдісі
өз бетінше, ... ... әсер ... ... түсіп,
айналасындағы ми орталықтарына тарайды. Осылай белсенділігі ... ... ... қозу ... туындатып, мидың басқа
құрылымдарын жұмылдырып, жүйеге біріктіреді. Ішкі ағзалар мен ... ... ... ... Ары ... ... ... әсерсіз-ақ
организмде дерттік үрдістер туындап немесе ойда бар ... ... Жан ... ... ... жан ... дамитын дене
мүшелерінің аурулары психосоматикалық аурулар деп аталады. Оларға
жүректің ишемиялық ауруы, гипертониялық ауру, асқазан мен ... ... ... ... буын ... ... дерттер, аурулары
т.б. жатады.
Сонымен жағымсыз ойсоққының әсері: 1. адамның ... ... ... ... 2. ... алған тәжірибелерінен, 3.
организмнің стресті шектейтін жүйесінің туа ... ... ... ... немесе бейімділігінен және 4.
ауыртпалық туындатқан ықпалдың күші мен қарқынына байланысты ... ... ... ... аз ... ... ауыртпалықтарға
төзімсіз келеді.
Осы көрсетілген стресс ... ... ... ... ... ... ... айқын көрінеді.
13-14 жастағы жас ... ... ... ... ... ... жас ерекшелігіне байланысты бүйрек
үсті ... ... көп ... ... ... ... ... олардың өзара ... ... ... ... ... стресс не
жағымды, не жағымсыз, не пайдалы, не пайдасыз болады. Ол стрестің күші
мен уақытына байланысты. Егер ол өткінші, адамның ... селк ... көп ... ... онда организм ішкі серпініс қорын тез жиып
алып, стресс әсеріне тез ... оған ... тұра ... ... әсері өте күшті болып және созылмалы ... ... ... т. б. ... ... қоры азайып,
организм тығырықтан шыға алмай қатты қиналады. Жүйкетік абыржу,
беймазалық, қынжылу ... ... қан ... жоғарылап, зат алмасуы
бәсеңдеп т. б. күрт өзгерістер туып, денсаулық өте төмендеп кетеді.
Егер балалар ... ... ... онда ... өсуі мен ... ... ... мен тәрбиешілер балалардың көңіл-күйін
көтеретін жағдайларға көбірек көңіл бөлуі қажет. Бұл ... ... ... сөз ... өйткені өмірде ондай жағдай мүмкін емес.
Жағымды стресс көбірек, ал ... ... ... болса екен деген
тілек. Ол тәннің қоршаған орта тарапынан жасалған оқыс әсерге жауабын,
дәлірек айтқанда, «зақымдаушы әсерге ... ... ... ... бұл ... ... ... кедергілермен біраз жылдарды араға
салып енгені де белгілі.
Балалардың эмоционалдық зорлану ... ... ... ... ... ... — кез-келген сыртқы әсерге тәннің жауап
кайтаруы болып ... ... ...... ... ... ... жедел іске қосу, басқа да көптеген ... ... құру ... ... ... әсерге тойтарыс беруі үшін
өзінің ішкі мүмкіндіктерін пайдалануы.
Кейде оқытушылар мен ... ... ... жүрген
немесе неврозда жағдайдағы балалар «жалқау» болып көрінеді. Оған
ұрысып тәрбиелеп, нашар көрсеткіштері үшін ... ... Ал, ... ... ... ем, ... ... керек. Тез шаршау дененің
көп тұстарнылдығы жағымсыз сезімдер, ауа-райын сезіну(метеиосезімдік)-
басталып келе жатқан невороздың белгісі. Ал үнемі шаршау көңілсіздік,
қалжырау, салғырттық, ... тән ... Оның ... кей ... анық ... ... ... да кейде
баланың өзіне де ата-анаға да бұл жалқаулықтың себебі түсініксіз болып
жатады. Оның үстіне, әсіресе ұл ... ... өз ... ... ... Сондықтан кей жағдайда үлкендер балаға
демалыс беріп, емдеудің орнына ... ... ... ... мәжбүрлеп жатады. Мұндай балалар тек дәрігердің емінен кейін
ғана қалпына келіп, сабаққа белсенді араласа бастайды.
Мінез-құлқында қиындығы бар ... ... ... ... ... ... ... келтіріп мына кесте арқылы көрсетуге
болады.
Қиындықтар түрлері
| |Мінез-құлқындағы ... ... ... ... ... ... |қиындықтардың пайда |
| | | ... ... ... ... өріс ... ... |Отбасының әлеуметтік |
| ... бой ... ... ... ... |
| ... долы, өкпелегіш, |В.В.Степанова |толық емес отбасы, |
| ... ... | ... жоқ ... |
| ... ... | ... т.б. |
| ... т.б. | | ... |Еріктік өріс (ашушаң, қыңыр,|А.В.Запорожец, |Жеке тұлғаның дамуында|
| |сенімсіздік, қызғаншақтық, ... ... ... |
| ... айту, өзімшілдік |т.б. ... ... |
| |т.б.) | | |
| ... ... бұзылуы. | ... ... ... ... ... ... |заңдылықтар бойынша |
| |әрекеттердің басымдығы, |Л.В.Занков, ... ... |
| ... ... ... ... |А.Н.Леонтьев, |бойындағы |
| ... ... ... ... |
| |жетілмегендігі т.б. | ... ... |
| | | ... ... ... ... ... ... көпшілігінде
психоэмоционалдық үйлеспеушілік орын алады да олардың қиындықтары
қоршағандарға да ... ... ... ... ... бала алдында тұрған қиындықтар біртіндеп олардың мінез-
құлқындағы үйлеспеушілікке алып келеді деп ... ... ... ... өте жоғары дәрежеде болуы және оны толық
орындауға баланың ... ... ... ... өте ... ... қарым-қатынас құрудағы және эмоционалдық ... ... ... шамадан артық эмоционалды зорлануға алып
келеді.
Бек А. бойынша мінез-құлықтың үйлеспеуінің негізгі қозғаушы ... ... ... ... болуына әсер ететін семьялық жүйенің |
|лық ... |
| ... ... жабық семьялық жүйе |
| ... ... ... ... қатынастағы |
| |талап, ... ... ... ... |
| ... ... |изоляция, жоғары |және пайда болуына жол |
| | ... ... ... адам ... қарым-қатынас құрудағы және эмоционалдық көмек |
|аралық ... ... |
| ... ... ... ... |өз ойын және ... |
| |басқалардан ... ... ... қиындық |
| ... күту | | ... ... ... басқаларды қабылдауда жекелік қалыптасу және |
| ... ... |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... және қиын ... ... ... ... процестер ... | |
| ... ... ... сезімдер» |
| ... ... | |
| ... ... айту ... |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... | |
| ... | ... ... ... ... жат дене ... сезіну, |
|қтық және ... ... ... ... | |
| ... ... кету ... ... |
| ... және ... сезінбеуі, |шағымсыз физиологиялық |
| ... ... ... ... ... |
| |біреуге көңілі ... ... |
| ... ... ... ... | ... кезде психологияда балаларды шамадан артық зорлану
жағдайынан шығарудың ... ... мен ... ... дер кезінде қажетті көмек көрсету үшін олардың психологиялық
жағдайына әсер еткен себептерді ... ... ... ... оларды осы жағдайдан шығару жолдарын анықтап
алу қажет.
2 бөлім. БАЛАЛАРДЫҢ ПСИХОЭМОЦИОНАЛДЫҚ ЗОРЛАНУЫН ДИАГНОСТИКАЛАУ ЖӘНЕ
КОРРЕКЦИЯЛАУ
2.1. ... ... ... ... жағдайын
диагностикалау нәтижелері
Балалармен жүргізілетін диагностикалық бағдарлама баланың өмір
жағдайы мен психологиялық дамуының түрлі жақтарын анықтауға ... ... ... ... кіші ... ... ... анықтауға арналған тестерді жүргізу нұсқасын жасап алып,
диагностикалық зерттеу бағдарламасының ... құру ... Олар ... жан-жақты талдауға арналған болады.
1. Отбасының әлеуметтік тұрмысына байланысты жағдайы: толық емес
отбасы, материалдық жағдайы төмен ... ... ден ... Эмоциялық өрісі (сезім әрекетіне бой алдырғыш); ашуланшақ, долы,
өкпелегіш, өзіне-өзінің көңілі толмаушылық, жалқаулық.
4. Еріктік өріс ... ... ... ... ... ... ... Оқу әрекеттерінің қалыптасқандығы. Танымдық өрісінің ... ... ... ... ... дұрыс ойлай алмауы,
жалпы танымдық әрекеттерінің жетілмегендігі.
6. Оқу әркеті бұзылған баланың сыныптастарымен, ... ... ... ... Басқалармен қарым – қатынас ерекшелігі.
8. Компенсаторлық формалардың барлығы: олар ... ... ... әлде біреудің тәрбиелеу әрекетінің нәтижесі ме.
Кіші мектеп жасындағылардың ерекшеліктерін диагностикалау мінез-
қүлқының ерекшеліктерін анықтау үшін ... ... ... Оқушының тәртібін сабақ үстінде және сабақтан тыс ... Оның ... ... (әр пән ... ... ... ... т.б.
3. Оқушыдан оны не қызықтырады және жақсы көретін сабақтары жөнінде
әңгімелесу;
4. Достары жөнінде әңгіме жүргізу;
5. Оқушы жөнінде достарымен, ... ... ... ... ... кіші мектеп жасындағы балалармен жұмыс істегенде
көбінесе графикалық тесттермен тәсілдерді қолданады. ... ... ... ... мен ... ... нәтижелі болып
табылмайды. Балалармен сенімді қатынасты орнатуды қамтамасыз ... беру ... ... бір ... ... ... ... қатар, бұл баланың коммуникативтік қиындығына орай
уайымдап жатқан мәселесін анықтап беруге көмектеседі.
Мінез-құлқы қиын ... жеке ... ... ... ... рөл ... Осыған байланысты біз оқушылардың өзіндік
бағалауы қандай екенін анықтау үшін А.И.Липкинаның «Үш ... ... «Үш ... ... ережесі. Әдістемені жүргізу үшін ... ... ... болады?» деген тақырыпта шығарма жазып келу
тапсырылды. Шығарманы мұғалімдермен ... ... ... Әр мұғалім
өз бағасын қояды. Шығарманы таратып берер алдында оқушыларға: «Сендердің
жұмыстарыңды үш мұғалім тексерді әрқайсысы өз бағасын ... Ал, ... ... ... ... ... — делінді. Сосын: оқушыларға
келесі сұрақтар қойылды:
1. Сен өзіңді қаңдай оқушымын деп ... ... ... ... Сені ... бағалар қуантады? Қандай бағалар ренжітеді?
З.Сенің жазған жұмысың «3» ... ... ал, ... ... ... Сен оған ... ба? ... оқушылардың өзіндік бағалауы қандай
деңгейде екендігін анықтаймыз.
«Үш баға» әдістемесінің нәтижесі
|Көрсеткіштер ... ... ... баға ... |7 |19 ... |15 |3 ... |0 |0 ... нәтижесі көрсеткендей балалардың басым көпшілігі өздерін
үздік оқушымын деп ... да ... балл ... ие ... Ал ... ... бағалары өздерінің күтіп жүрген нәтижелеріне
сай келмегендіктен балалардың мектепке ырзашылығы төмен ... ... ... арналған жоспар бойынша байқау
әдісі
Мақсаты: темперамент типін және жүйке процестерінің тепе-теңдігін
анықтау.
Орындау ережесі: төменде берілген жоспардың ... ... ... ... талдау арқылы темперамент көрсеткіштері мен
жүйке процестерінің жүру ... ... ... ... өзі
жүргізген бақылау нәтижесін төмендегі тұжырымдамалармен салыстырып, әр
қайсысының тұсына жауаптарын «+» немесе «-» деп белгілеуі керек.
Тұжырымдамалар.
1. Жылдам ... ... ... жағдайдағы оқушы өзін қалай ұстайды:
а) іске жеңіл араласып кетеді
ә) беріліп әрекеттенеді
б) жай әрекеттенгенімен, артық сөз ... ... ... ... ... Мұғалімнің ескертуіне қалай қарайды:
а) енді қайталамайтынын айтқанымен, алайда ... ... ... ... сол ... ... оған ескерту жасағанға тас-талқан болып ашуланады
б) тыңдайды, бірақ үндеместен жұмысын орындайддіы
в) үндемейді, бірақ өкпелейді
3. Оны ... ... ... ... қалай сөйлеседі:
а) асығыс, жанын беріп сөйлегенімен, басқалардың ... ... тез, бар ... ... басқаларды тыңдамайды
б) жай, асықпай, бірқалыпты, бірақ сенімді
в) терең қобалжып күдіктенеді
4. Бақылау жұмысын тапсырарда оқушы өзін қалай ұстайды: ол жұмысты ... ... ... ... ... ... ... жинап
алғаннан оның есіне түскен жағдайда:
а) болған оқиғаға жеңіл ... ... ... тырысады, қате жібергеніне ызаланады
б) мұғалім өзі келіп жұмысты жинап алмағанынша, ... ... ... ... қате жайлы аз сөйлейді
в) есептің дұрыстығына сенімсіз, күдік туғызған болса да ... ... ... Қиын ... ... оны ... ... алмаса өзін қалай
ұстайды:
а) тастайды, біраз ... ... ... ... жалғастырады
ә) біраз уақыт ызаланып отырсада райынан қайтпай нәтиже шығарады
б) ... ... ... ... ... ... асығып тұрған жағдайда, мұғалім, басқа оқушылар немесе
белсенділер тобы оған сабақтан соң қалып, бір ... ... өзін ... ... тез ... ызаланады
б) бір сөз айтпай қалады
в) сасқалақтап қалады
7. Бейтаныс ортада өзін қалай ұстайды:
а) аса белсенділігін ... тез ... ... үшін ... ... тез шешім қабылдайды
ә) бір ғана бағытта белсенділігін ... мен, көп ... ... ... шешімді тез қабылдайды
б) айналада болып жатқан жағдайларға асықпай қарайды, асығыс шешім
жасамайды
в) қысылып, сасқалақтап ... ... ... ... ... ... бақылау нәтижесін бағалап шығу үшін төмендегі
кестеге бақылау нәтижесін әр баланың қатарына түсіріп шығу керек (сәйкес
келген ... « +» ... «-» ... қою ... әрекеті басым көп жағдайда «А» жауабымен бағаланса, ... ... ... ... «Ә» – ... ... флегматик,
«В» – меланхолик темпераменті типінің өкілі деп тұжырымдауға болады.
Егер ... ... екі ... ... онда баланың темпераменті осы
екі темпераменттің қосындысы болып табылады.
|№ | аты |А |Ә |
| 1 ... |20 ... ... ... |
| 2 ... |30 ... оқу ... ... |
| 3 ... |10 ... өмірімен байланысты емес |
| 4 |Әсел |10 ... ... ... емес |
| 5 ... |30 ... оқу ... байланысты |
| 6 ... |30 ... оқу ... ... |
| 7 ... |20 ... ... байланысты |
| 8 ... |10 ... ... ... емес |
| 9 |Құрмет |20 ... ... ... ... |Мақсат |30 ... оқу ... ... ... ... |10 ... ... байланысты емес |
|12 |Мұқит |20 ... ... ... |
|13 ... |30 ... оқу ... ... ... ... |30 ... оқу процесімен байланысты |
|15 |Нұрбота |20 ... ... ... ... ... |10 |Мекетеп өмірімен байланысты емес ... ... |20 ... ... ... ... ... |30 ... оқу ... ... |
|19 |Разия |10 ... ... ... емес |
|20 ... |10 ... ... байланысты емес |
|21 |Шынар |20 ... ... ... ... ... |30 ... оқу ... байланысты |
Берілген тақырып бойынша салынған суреттердің ... ... ... ... ... мен оқу ... оқу ... мотивациясының жоғарылығын керсетеді, оны 30 балмен бағалайды.
- Сыртқы мектеп атрибуттары оқуға қатысты емес ... ... оң ... тән, ... сыртқы мотивациясы 20 балмен
бағаланады.
- Мектептегі ойын жағдайы мектепке қатынасы оң ... ... ... ойын ... 10 ... ... мектепке қызығушылығын ... ... ... ... 7 балаланың мотивациясы мектептік емес екені анық
байқалатынын көрсетті. Сондықтан олармен ... ... ... болды.
Екінші тапсырмасы.
Оќу мотивациясының даму деңгейін бағалау үшін Н.Г.Лусканов арнайы
сауалнама жасаға. Онда 10 ... ... ... ... «Иә»,
«Білмеймін», «Жоқ".
Сауалкама
1. Саған мектеп ұнайда ма немесе ұнамайды ма?
2. Таңертең сен ... ... ... ... барасың ба, әлде
үйде ќалғың келеді ме?
3. Егер ... ... ... ... ... шарт ... ... оќушылар ғана келсін десе, сен сабаќќа келесің бе, әлде ... ... ... ... ... ... ... ұнайды ма?
5. Саған үй тапсырмасын бермегенін ќалайсың ба?
6. Сен сабақта үзілістің көп болғанын ќалайсың ба?
7. Сен ... ... ... жиі ... ... Саған мұғалімнің ќатал болғаны ұнайды ма?
9. Сенің сыныпта достарың көп пе?
10. Сыныптастарың саған ұнайды ма?
Бағалау шкаласы.
«Жоқ» деген жауап - 0 ... -1 ... - 3 ... балл ... оќушылар мектепке бейімделу деңгейі жоғары;
20-24 балл - бейімделу деңгейі орта;
15-19 балл - бейімделу деңгейі төмен;
10-14 балл және одан ... - ... ... ... ќарым-
ќатынасын, яғни мектеп дезадаптациясын көрсетеді.
Оќу мотивациясының динамикасын бағалау үшін сауалнамада сұраќтар
ќайталанып келеді. Оќу мотивация деңгейінің төмендеуі ... ... ... ал оның ... - ... және
дамудағы оң динамикасын білдіреді.
Жүргізілген зерттеулер ... ... ... ... ... ... оқу мотивациясын зерттеу нәтижесі
|№ |Баланың аты ... ... ... |
| 1 ... ... |
| 2 ... ... |
| 3 ... ... |
| 4 ... ... |
| 5 ... ... |
| 6 ... ... |
| 7 ... |орта |
| 8 ... ... |
| 9 ... ... ... ... ... ... ... ... ... |Мұқит ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... |Полат |жоғары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... - ... ... ќатынасы оң; берілген талаптарды
адекватты ќабылдайды; оќу материалдарын оңай ... ... ... ... айтќандарын мұќият тыңдайды; тапсырмаларды
сыртќы баќылаусыз-аќ орындайды; өзіндік жұмысќа, барлыќ ... ... ... ... ... ... жоғары
мәртебеге ие.
Ортаңғы деңгей - оќушының мектепке ќатынасы оң; оќу материалдарын
түсінеді; бағдарламаның негізгілерін меңгереді; тапсырмаларды өзбетінше
орындайды, тапсырмаларды орындауда ... ... ... ... етеді;
сабаќќа ќызығушылыќпен дайындалады: сыныптағы көп оќушылармен достыќ
ќарым-ќатынас жасайды.
Төменгі деңгей - ... ... ... ... ... ... білдіреді; мектепішілік қатынаста көңіл-күйінің
нашарлығын көрсетеді; ... ... оќу ... ... ... тапсырмаларға ќызығушылыќ көрсетпейді; сабаќтарға
немќұрайлы дайындалады; баќылау мен ... ... ... ... ... сыныпта жаќын достары жоќ.
Зерттеу нәтижесінде балалардың басым көпшілігінің мектепті жақсы
көретінін және өздерінің мектептегі өмірін оқу ... ... ... ... ... бір оқушының мектепке теріс
қатынасы анық байқалды, ал төрт баланың мектептік мотивациясы ... ... ... осы ... мектептік мазасыздануы жоғары
және соның нәтижесінде бала теріс эмоцияға бөленіп, ішкі ... ... ... артық зорлану жағдайында жүреді деп
болжам жасауға болады.
«Жануарлар мектебі» жобалау әдістемесі
(мектепке оқушылардың бейімделеуін диагностикалау)
Көптеген балаларға мектепте бейімделу ... ... Бала өзі ... ... ... менкездеседі. Нәтижесінде балада мектеп
неврозы пайда болуы мүмкін. Мектеп ... ерте ... және ... ... ... және ... ... табылады.
Бұл жағдайды диагностикалауда психолог ең алдымен, психологиялық
қорғаныстың әртүрлі формаларымен кездеседі. Психологиялық ... ... ... бұл ... механизмдерін
жобалау әдістеменің көмегімен зерттеуге болады. Мұндай әдістемелердің
бірі – «Жануарлар мектебі».
Бұл әдістеме мектеп неврозы ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндік береді. Жақсы атмосфера және бағалау
пікірінің жоқтығы баланың еш кедергісіз сурет салуына жағдай туғызады.
Сонымен бірге, ... салу ... ... ... қызықты және
дағдылы. Суретті талдауда оқу ... ... ... ... көруге болады.
Бұл әдістеменің тек мектепке бейімделеу кезеңінде ғана емес, сонымен
бірге үлкен жастағыларға да, яғни әртүрлі сабақтарда, оқу ... ... және ... ... ... анықтауда қолдануға болады. Бұл әдістемені топтық және жеке
формада жүргізуге болады.
Керекті жабдықтар: қағаз, түрлі-түсті қарандаштар.
Алдын ала дайындық.
Жүргізуші: Қазір біз сіздермен бірге ... ... ... ... ... ... ... бос ұстаңыздар,
көздеріңізді ... Ашық ... ... ... ... деп
елестетіңдер. Басыңызға жапырықтар, аяғыңызға жұмсақ шөптер шайқалып
тиеді. Алқапта ... ... ... ... ... ... ... Қандай жануарлар мектепте оқиды екен? Ал қандай
жануарлар ... ... ... ... болдыңдар? Осы сезімді ары
қарай дамытыңыздар. Мен оңға ... ... ... біраз уақыт осы
«Жануарлар мектебінде» болыңдар, содан кейін көздеріңізді ашасыңдар!
Нұсқау:
Жүргізуші: Сіздер ... ... ... Ал енді ... ... алып не ... суретін бейнелеуді өтінемін.
Тапсырма орындалады.
Өз суреттеріңе нұқият қарап, «мен» өзім деген жануарларды тап. Оның
жанына «х» немесе «м» ... ... ... ... ... ... ... қағаздың жоғарғы жағына жақын орналасуы өзін жоғары
бағалаушылықты, ұжымдағы ... ... ... жағынан жеткіліксіз қызметтілікті білдіреді. Суреттің
төмеңгі жағына жақын орналасуы өз-өзіне сеңбеушілікті, өзін ... ... Егер ... ... ... онда балада барлығы
нормада деп есептеуге болады.
2. Фигураның контурлары.
Фигураның ... ... ... ... ... ... ... (кедергілердің, тікендердін типтері арқылы),
жолды күнгірт салу – ... ... ... ... қорғану болып
табылады. Егер үшкір бұрыш салса – агрессиялықты, ал егер ... ... ... – қорғыныш пен мазасыздықты, тікен, қоршау қойылса ... епн ... ... Басып салу.
Суреттерді бағалау кезінде басып салуының трұрақтылығына көңіл
аудару керек. Ол тұрақтылықты білдіреді. Жай, ... ... салу ... пайда болуын бөлунуі, өшіргені көрсетеді.
4. Көз, құлақ, ауыз т.б. Детальдардың болуы.
Көздің бейнелеуі мәліметтін жағымсыздығын, құлақтың ... ... ... датальдарын мұқият салу). Өзіне деген айналасындағы
адамдардың пікіріне ... ... Ашық ... ауыз ... ... ... ... Тістер – вербальды агрессияның
белгісі.
5. Адамдарды салу ... ... ... Бір- ... ... ... балалар (ойнау,
оқу әрекеті және т.б.) және ... ... ... ... ... арсындағы жағымды қарым-қатынасты көрсетеді.
Кері жағдайда, оқушылармен қарым-қатынас жасауы қиынға соғатының
айтуға болады.
6. ... ... ... ... ... ... Олардың арасында қарама-қайшылық жоқ па, соны бақылау
керек. Мұғалім мен ... ... ... ... ... қалай орналасқан?
7. Оқу іс-әрекетінің бейнеленуі.
Оқу іс-әрекетті бейнеленбеген жағдайда, балаға мектептің оқудан
тыс ... ... Егер ... ... оқу ... ойын іс-
әрекеті жоқ болып, жануарлар мектебін ... онда ... ... әлі ... және ... ... міндеттерін
мойындағысы келмейтінін көрсетеді.
8. ... ... ... қуантатын түстер баланың мектептегі жағымды эмоциялық
жағдайын көрсетеді. ... ... түс ... және ... ... ... байланысты жағымсыз ассоциация бейлененбеген,
оның қолданған түстік гаммалары, бояулары да ... ... ... қарым-қатынасын білдіреді.
Суретте жағымсыз ассоциация жоқ, ... ... ... ... та ... бір-бірін сызықпен сыныптастары
арасындағы қарым-қатынастың қиыншылығын білдіреді. Мұғалімнің бағасы өте
жоғары. Бала ... ... ... ... ... ... жоқ, бұл ... қарым-қатынасқа түсудегіқиыншылықты білдіреді.
Сурет аяқталмаған, жануарлар боялмаған болса, мұғаліммен оқушы
арасындағы айырмашылық нақты емес. Мұғалім тіпті жоқ ... да ... ... ... өшіріліп,қайтадан салынған. Қарандашпен
қатты бастырылып салынған. Қағаз бүлінген. Бұл суретті балада мектеппен
байланысты мазасыздықбар деп талдауға болады. Мұндай ... ... үшін ... ... ... ... ... ішкі агрессияның барлығы, яғни жануарлардың құлақтары мен
мүйіздерін ... ... ... ... білдіреді (өшіру).
Балаға мектептің оқудан тыс жақтары қызықтыруы ықтимал. Баланы бас
ауруы мазалауы мүмкін.
Жағымсыз ... бар ... ... бала-қоян),
сыныпта агрессия сезіледі (мұғалімде- тістер, тырнақтар,оқушыда- тістер
және инелердің болуы). Өзін басқа оқушылар мен мұғалімдерден бөлек ... ... ... ... бала өзін ... еркін сезінбейді екен.
Сыныптастарымен қарым-қатынаста қиыншылық болуы мүмкін.
Мектепке ... ... ... ... ... ... мектебі» әдістемесін толық
дәлелдеп берді. Осының ... ... ... ... ... ... өткізілді. Жүргізілген жұмыстардың
нәтижесінде көп балалардың мәселелері шешілді.
Осының ... ... ... ... ... ... пайда болатын қиындықтарды анықтап, оны шешуге және ... ... ... ... ... мектебі әдістеме бойынша зерттеу нәтижесі
|№ |Баланың аты | Сурет мазмұны |
| 1 ... ... ... ... мектеп өмірімен |
| | ... ... мен ... арасындағы |
| | ... ... ... ... ... |
| 2 ... ... кейіпкерлер ақиқат мектеп өмірімен |
| | ... ... мен ... ... |
| | ... ... ... қатынасы жақсы |
| 3 |Әсем ... ... ... ... сезімдерін аңдар |
| | |бейнесімен анық ... бала ... ... |
| | ... ... ... |
| 4 ... |Суреттегі кейіпкерлер ақиқат мектеп ... |
| | ... ... мен ... ... |
| | ... байқалады, мектепке қатынасы жақсы |
| 5 ... ... оқу ... ... көрініс берілген, |
| | ... ... ... оқытушыларға деген қатынасы оң |
| | ... ... ... болу ... анық байқалады |
| 6 |Баян |Мектептегі оқу процесімен байланысты көрініс берілген, |
| | ... ... ... ... ... қатынасы оң |
| | ... ... ... болу ... анық байқалады |
| 7 |Бақберген |Суреттегі кейіпкерлер ақиқат мектеп өмірімен |
| | ... ... мен ... ... |
| | ... байқалады, мектепке қатынасы жақсы |
| 8 |Қалығаш ... ... ... ыңғайсыз сезімдерін аңдар |
| | ... анық ... бала ... ... |
| | ... өмірімен байланысты |
| 9 ... ... ... ... ... өмірімен |
| | ... ... мен ... ... |
| | ... байқалады, мектепке қатынасы жақсы |
|10 |Мақсат ... оқу ... ... ... ... |
| | ... мектеп өміріне, оқытушыларға деген қатынасы оң |
| | ... ... ... болу мотивациясы анық байқалады |
|11 |Мөлдір |Мекетеппен байланысты өзінің ыңғайсыз сезімдерін аңдар |
| | ... анық ... бала ... ... |
| | ... ... ... ... ... ... кейіпкерлер ақиқат мектеп өмірімен |
| | ... ... мен ... арасындағы |
| | ... ... ... қатынасы жақсы |
|13 |Марина |Мектептегі оқу процесімен ... ... ... |
| | |оқуға, мектеп өміріне, ... ... ... оң |
| | ... оқуда табысты болу мотивациясы анық байқалады |
|14 |Нағима ... оқу ... ... ... ... |
| | ... ... ... ... ... ... оң |
| | ... оқуда табысты болу мотивациясы анық байқалады |
|15 |Нұрбота |Суреттегі кейіпкерлер ақиқат ... ... |
| | ... оқушылар мен оқытушылар арасындағы |
| | ... ... ... ... жақсы ... ... ... ... ... ... сезімдерін аңдар |
| | ... анық ... бала ... ... |
| | ... өмірімен байланысты ... ... ... кейіпкерлер ақиқат мектеп өмірімен |
| | ... ... мен ... ... |
| | ... ... ... қатынасы жақсы |
|18 |Полат ... оқу ... ... ... ... |
| | ... ... ... ... ... ... оң |
| | ... оқуда табысты болу мотивациясы анық байқалады |
|19 |Разия |Мекетеппен байланысты ... ... ... ... |
| | ... анық ... бала мазасыздануы мектеп |
| | ... ... ... ... ... ... байланысты өзінің ыңғайсыз сезімдерін аңдар |
| | ... анық ... бала ... мектеп |
| | ... ... ... ... ... ... кейіпкерлер ақиқат мектеп өмірімен |
| | ... ... мен ... ... |
| | ... байқалады, мектепке қатынасы жақсы ... ... ... оқу ... ... ... ... |
| | |оқуға, ... ... ... ... ... оң |
| | |белгіде, ... ... болу ... анық ... |
Менің отбасым кешқұрым пиктограмма әдістемесі.
Мақсаты: баланың отбасындағы қарым-қатынасын және ... ... оған ... ... ... ... ... баланың отбасындағы әр адамға ... ... ... ... тыс ... ... Отбасындағы
жағдайды баланың өзі де, ата-анасы да өте жақсы бағалауы ... ... ... ... ... ... жоғарылатып,
мазасыздануын толғандырып жіберуі мүмкін.
Құрал-жабдықтар: бір парақ қағаз, түрлі-түсті қалам, ... ... Мына ... өз ... ... сал. ... ... белгілі бір іспен айналысып жатқанын көрсеткен дұрыс болады
деп тапсырма түсіндірілгеннен соң оны бала ... ... бала ... соң, ... ... ... ... сұрақтарға жауап алу
керек:
а). Мына суретте кімнің отбасы салынған, өзінің, қандай да бір ... ... ... ... болуы да мүмкін.
б). Бейнеленген кейіпкерлер қай жерде және қазіргі кезде немен ... ... Егер ... ... бөлек алатын болсақ, онда оның қай жынысқа
жататынын, отбасында қандай роль атқаратынын анықтау.
г). ... ... ... ... және ... ... ... оның себебі неде, бала олардың қайсысын және не үшін ... Егер ... ... жеңіл көлікпенен серуенге алып бара
жатырсаң, ... ... орай ... ... орын ... ... үйде қалдырар еді?
е). Егер балалардың біреуі өзін ... ... онда ол ... ... беру.
Суреттер бойынша интерпретация келесі 4 құрамды бөліктен тұрады:
1. Суреттің құрылымын талдау.
2. ... ... ... және ... ... әрекеттесуінің
ерекшеліктері.
3. Отбасы мүшелерін салу реті және олардың сыртқы көрінісіне ... ... ... символикалар және оның мағынасын талдау.
Сыныпта өткізілген «Менің отбасым кешқұрым» ... ... ... өзін ... саны (пайызы) |
|ыңғайлы сезінуінің көрсеткіштері | ... |9,1% ... |27,3% ... |63,6% ... ... ... ... тәлім-
тәрбиелік мағынасы төмен екенін көрсетеді. Өйткені балалардың 63,3
пайызы өздерін ыңғайсыз ... олар ... ... ... және ... болған табыссыздыққа соларды кінәлі деп
есептейді.Сондықтан олардың отбасындағы жағдайын төмен деп ... 27,3 ... ... орта деп бағалады.
Олардың отбасында ... ... ... бар, ... бар, сенім білдіретіндері де бар. Тек олар өзін
отбасында кішкентай ... ... ... ... гөрі жақсы
көреді, оларға ең жақсы киім, жақсы орын даярладық деп түсінеді.
Балалардың 9,1 ... ... ... өте жақсы, ата-аналары
оларды көретініне сенеді, олардың өз болашағына ... ... ... ... 11 сынып оқушылары мектеп бітіріп,
өз бетімен өмірдегі жолын тауып алу ... ... ... ... ... ... көп ... болжамдауы
қажеттілігі туып отырған балалар. Сондықтан олардың мазасыздану деңгейі
жоғарылап, уайымы айқын байқалуда. Балалардың осы проблемаларын ескере
отырып, ... ... ... ... қажет екені байқалады.
Пиктограмма «Отбасы суреті» әдістемесінің нәтижесі.
| ... ... ... ... интерпретациясы |
| |аты | |
| 1 ... ... ... ... және ... |
| | ... ... ... анық ... ... |
| | ... шешім қабылдауға пысық, тұйық, эмоционалдық |
| | ... ... |
| 2 ... ... қарым-қатынасқа қызығады және икемділігі |
| | ... ... ... анық ... ... |
| | ... шешім қабылдауға пысық, тұйық, эмоционалдық |
| | ... ... |
| 3 ... ... анық ... басқаларға сенімі төмен, |
| | ... ... ... адам деп сезінеді, қорқақ, |
| | ... ... |
| 4 ... ... ... қызығады және икемділігі |
| | ... ... ... анық ... ... |
| | ... ... ... ... ... ... |
| | ... ... |
| 5 ... ... ... ... ... сенімсіз, |
| | ... ... ... ... қабылдауға пысық, |
| | ... ... ... ... |
| 6 ... |Эгоцентризм, қарым-қатынасқа қызығады және икемділігі |
| | ... ... ... анық ... ... |
| | ... ... ... ... ... эмоционалдық |
| | ... ... |
| 7 ... ... ... қызығушылығы жоғары, сенімсіз, |
| | ... ... ... шешім қабылдауға пысық, |
| | ... ... ... ... |
| 8 ... |Эгоцентризмі анық байқалады, сенімі төмен, қорқақ, өзін |
| | ... ... деп ... ... ... 9 |Құрмет |Эгоцентризм, танымдық қызығушылығы жоғары, сенімсіз, |
| | ... ... ... ... ... ... |
| | ... ... ... ... ... |Мақсат |Эгоцентризм, қарым-қатынасқа қызығады және икемділігі |
| | ... ... ... анық ... ... |
| | ... шешім қабылдауға пысық, тұйық, эмоционалдық |
| | ... ... ... ... |Эгоцентризмі анық байқалады, басқаларға ... ... |
| | ... ... кішкентай адам деп сезінеді, қорқақ, |
| | ... ... ... ... ... анық байқалады, сенімі төмен, қорқақ, өзін |
| | ... ... деп ... ... жоғары.|
|13 |Марина |Эгоцентризм, қарым-қатынасқа қызығады және икемділігі |
| | ... ... ... анық ... ... |
| | ... ... ... ... ... эмоционалдық |
| | ... ... ... ... |Эгоцентризм, қарым-қатынасқа қызығады және икемділігі |
| | ... ... ... анық ... мазасыздануы |
| | ... ... ... ... ... эмоционалдық |
| | ... ... ... ... |Эгоцентризмі анық байқалады, сенімі төмен, қорқақ, өзін |
| | ... ... деп ... мазасыздануы жоғары.|
|16 |Оксана |Эгоцентризмі анық байқалады, басқаларға сенімі төмен, |
| | ... ... ... адам деп ... қорқақ, |
| | ... ... ... ... ... анық ... сенімі төмен, қорқақ, өзін |
| | ... ... деп ... ... жоғары.|
|18 |Полат |Эгоцентризмі анық байқалады, сенімі төмен, қорқақ, өзін |
| | ... ... деп ... ... ... |Разия |Эгоцентризм, қарым-қатынасқа қызығады және ... |
| | ... ... сенімі анық байқалады, мазасыздануы |
| | ... ... ... ... ... эмоционалдық |
| | ... ... ... ... ... анық ... басқаларға сенімі төмен, |
| | ... ... ... адам деп ... қорқақ, |
| | ... ... ... ... ... анық байқалады, сенімі төмен, қорқақ, өзін |
| | ... ... деп ... ... ... ... ... қарым-қатынасқа қызығады және икемділігі |
| | ... ... ... анық ... мазасыздануы |
| | ... ... ... ... ... ... |
| | ... ... ... ... сынып оқушыларының отбасындағы жағдайлары
әртүрлі болды, дегенмен ... ... ... ... ... ... ... эгоцентризмі және
мазасыздану діңгейі көңіл аударатындай жоғары екендігін ... осы ... ... ... оларды түзету-дамыту
тренингінен өткізу қажет екені байқалады.
«Оқу мотивациясын ... ... ... деңгейін бағалау үшін ... ... ... 10 ... жауаптары 0-ден 3 балға дейін бағаланады
(теріс ... -–0 ... ... -1 ... ... -–3 ... 30-25 балл
жинаған оқушылар мектепке бейімделуінің ... ... 20-24 ... ... 15-19 балл ішкі ... 10-14 балл және ... балл -–мектепке деген теріс қарым-қатынасын, яғни мектеп
дезадаптациясын ... ... ... ... ... ма ... ұнамайды ма?
2. Таңертең сен уйқыдан тұрғанда мектепке қуанышпен барасың ба, ... ... ... ... Егер ... ... ертең барлығыңның келуің шарт емес, келгісі
келген оқушылар ғана келсін ... сен ... ... ... ... үйде ... ба?
4. Кейбір сабақтың болмай қалуы саған ұнайды ма?
5. Саған үй тапсырмасын ... ... ... Сен ... ... көп және ұзақ болғанын қалайсың ба?
7. Сен ... ... ... жиі айтасың ба?
8. Саған мұғалімнің қатал ... ... ... ... ... ... көп ... Сыныптастарың саған ұнайды ма?
Оқу мотивациясының динамикасын бағалау үшін сауалнамада сұрақтар
қайталанып келеді. Оқу ... ... ... ... ... кұрсеткішін, ал оның жоғарылауы ... ... оң ... білдіреді.
Жүргізілген зерттеулер оқушының мектепке бейімделуінің үш деңгейін
бөліп ... ... ... мектепке қатынасы оң; берілген талаптарды
адекватты қабылдайды; оқу материалдарын оңай меңгереді; мәліметтерді
толық игерген; мұғалімнің айтқандарын ... ... ... ... ... ... ... барлық пәндерге
қызығушылықпен қарайды; тапсырмаларды мұқият ... ... ... ... деңгей -–оқушының мектепке қатынасы оң; оқу материалдарын
түсінеді; бағдарламаның негізгілерін меңгереді; тапсырмаларды өзбетінше
орындайды, ... ... ... ... ... талап етеді;
коррекция сабаққа қызығушылықпен дайындалады: сыныптағы көп оқушылармен
достық қарым-қатынас жасайды.
Төменгі ... ... ... қатынасы теріс; денсаулығының
нашарлығына реніш білдіреді; көңіл-күйінің нашарлығын көрсетеді; тәртіп
бұзады; оқу ... ... ... ... ... көрсетпейді; коррекция сабақтарға немқөрайлы дайындалады;
бақылау мен ... ... ... ... пассивті; сыныпта жақын
достары жоқ.
«Оқу мотивациясын анықтау» сауалкама нәтижесі
|Деңгейі ... саны | ... |11 | ... |7 | ... |4 | ... тест ... жүргізілген зерттеу нәтижесі балалардың оқу
мотивациясы үш ... ... ... ... ... ... деңгейде – 10, орта деңгейде – 7, төмен деңгейде – ... ... сай ... ... мотивациясын тексеруге арналған әдістеменің
екінші тапсырмасы оқушыларға “Мектепте маған не ... ... ... салу тапсырылады. Автордың пікірінше тақырыпқа ... ... ... ... ... ... Мотивациясы дамымаған, мектеп мотивациясы жоқ, ... ... ойын және ... ... басым. Мұндай жағдайда оқушылар
машинаны, әскери әрекеттегі ойыншықтарды, оюларды және т.б. ... ... ... ... ... ... сурет салудан бас
тартып, өзі жақсы көріп ... ... ... ... ... ... деңгейі жоғары және мектеп талаптарына ... ... ... ... ... ... ... оқушылар ешнәрсе
салмаса немесе басқа оқушының берілген ... ... емес ... салса, онда бұл жағдай психикалық дамуы артта қалған балаларға
қатысты. Мұндай жағдай 0 баллмен бағаланады.
Берілген тақырып бойынша ... ... ... ... ... ... мотиві мен оқу белсенділігі, оқу жағдайындағы
мектеп мотивациясының жоғарылығын керсетеді, оны 30 балмен бағалайды.
- Сыртқы мектеп ... ... ... емес ... ... оң ... тән, бірақ сыртқы мотивациясы 20 балмен
бағаланады.
- Мектептегі ойын жағдайы мектепке қатынасы оң ... ... ... ойын мотивациясы 10 балмен бағаланады.
“Мектепте маған не ұнайды?” суретті талдау нәтижесі
|№ |Баланың аты | ... ... |
| 1 ... ... оқу ... ... мұғалімдер сынып |
| | ... ... ... оқып ... ... |
| 2 ... ... оқу ... ... ... ... |
| | ... ... ... оқып жатқаны салынған. |
| 3 |Әсем ... ... ... ... ... ... жүрген |
| | |кез ... |
| 4 ... ... ... ... және ... ... суғарып, |
| | ... ... ... ... қарым-қатынаспен |
| | ... |
| 5 ... ... оқу ... ... ... сынып |
| | ... ... ... оқып ... ... |
| 6 ... |Мектептегі оқу процесімен байланысты, мұғалімдер сынып |
| | ... ... ... оқып ... салынған. |
| 7 ... ... оқу ... ... ... ... |
| | ... ... ... оқып ... ... |
| 8 |Қалығаш ... ... ... ... ... жанында |
| | ... ... |
| 9 ... ... оқу процесімен байланысты, мұғалімдер сынып |
| | ... ... ... оқып ... салынған. |
|10 |Мақсат ... оқу ... ... ... ... |
| | ... оқушылар сабақ оқып жатқаны салынған. ... ... ... оқу процесімен байланысты, мұғалімдер сынып |
| | ... ... ... оқып ... салынған. |
|12 |Мұқит |Мектептегі оқу процесімен ... ... ... |
| | ... ... ... оқып жатқаны салынған. |
|13 |Марина ... оқу ... ... ... сынып |
| | ... ... ... оқып ... ... |
|14 |Нағима ... ... ... ... ... ... кез |
| | ... ... ... ... ... ... спорт алаңында ойнап жүрген |
| | |кез ... ... ... ... ... ... емес, мектеп жанында ойнумен|
| | ... ... ... |Мектепте сынып жетекшісі және оқушылар ... ... |
| | ... ... ... барысындағы қарым-қатынаспен |
| | ... ... ... ... ... ... және ... гүлдерді суғарып, |
| | ... ... ... ... ... |
| | ... ... ... ... өмірімен байланысты, спортзалда ойнап жүрген кез |
| | ... ... ... ... оқу ... ... мұғалімдер сынып |
| | ... ... ... оқып жатқаны салынған. |
|21 |Шынар ... оқу ... ... ... ... |
| | ... оқушылар сабақ оқып жатқаны салынған. |
|22 |Эльмира ... ... ... ... ... ... кез |
| | ... ... тест ... ... зерттеу 5 балаланың мотивациясы
оқумен ... ... ... ... мен ... тыс ... ... анықталды және мектепке қызығушылық
сыныптастарымен ойнауға байланысты екені анық ... ... ... ... ... ... қажет болды.
Зерттеу нәтижесінде балалардың шамадан артық эмоционалды зорлануына
негіз болып отырған себептерді ... Олар ... ... ... эмоционалдық зорлану себептерінің қорытынды кестесі
|№ |Эмоционалдық зорлануға себеп болатын |Балалар саны |
| ... | |
|1 ... ... ... |7 |
|2 ... ... |8 |
|3 ... жағдайдан қорқу |5 |
|4 ... ... ... |6 |
|5 ... ... |7 |
|6 ... ... қорқу |2 |
|7 ... ... |4 |
|8 |Өзі ... ... ... |6 |
|9 ... қорқыныш |4 ... ... ... ... |3 ... ... ең кең ... себептер үлгермеушіліктен,
оқу барысында сәтсіздікке ұшыраудан, мұғалімнен, өзі түсінбеген
жағдайлардан және ... ... ... болып отыр.
2.2. Бастауыш мектеп жасындағы балалардың эмоционалдық
жағдайын коррекциялау
Психологиялық ... беру және ... ... ... болатын психотехникалар мен ойын коррекциялары жүйеге
келтірілген. Психолог оларды пайдалану ... ... ... ... ... алуы ... сынып оқушыларының шамадан артық эмоционалдық зорлану
жағдайына ... ... ... ... соң оларды осы
жағдайдан шығарып, олардың басқалармен сыйысымды мінез-құлық көрсетуіне,
ізгі ниеттілік қасиеттерін ... ... ... ... және олардың ата-аналарын қосып өткізген тренинг
сағаттарының үлгі-жоспарларын ұсынамыз. Бұл ... ... ... варианттарын, тақырыптарын анықтап алуға болады.
Шамадан артық эмоционалдық зорлану жағдайында жүрген балалармен
жүргізілетін ... ... ... ... қабылдау барысында оқуға даярлығын анықтау үшін
психодиагностикалық минимум бағдарламасы бойынша зерттеуден өткізу.
2. Балаларды мектепке ... ... ... ... ... ... ... іс-шараларын жүргізу.
3. Балалардың ... ... ... ... ... ойындар ұйымдастыру.
4. Үлкен үзілістер кезінде сауықтыру ойындарын ұйымдастыру.ционалдық
зорлану жағдайынан шығарып, олардың басқалармен сыйысымды мінез-құлық
көрсетуіне, ізгі ... ... жан ... ... бағытталған отбасы мен мектептің
бірлесіп жүргізетін жұмыстары туралы ата-аналарға кеңес беру.
6. Ата-аналарға арналған психологиялық ... беру ... ... ... ... оқушыларын психодиагностикалық зерттеу нәтижелерімен
таныстырып, оны талдау, балалардың ырзашылығымен оның ... ... ... ... ... ... орын ... балалармен арнайы
түзету-дамыту және коррекциялық жұмыстар жүргізу.
9. ... және ... ... ... ... үшін мини ... мен ... сабақтар ұйымдастыру.
10. Балалар мен олардың ата-аналары арасында түсінбеушіліктер орын
алғанда одан шығу ... ... ... ... ... ... ... бар отбасына психологиялық көмек көрсету.
12. Талапкерлерге арналған өзіне-өзі ... ... ... ... ... көмегімен мектепте психологиялық білімді насихат жүргізу
апталығын өткізу.
14. Сұраныс бойынша мінез-құлқында ауытқулары бар балаларға ... ... және ... ... ... ... ... сынып оқушыларымен және
олардың ата-аналарымен психологиялық білім беру және ... ... ... ... құрғанда психодиагностикалық зерттеу
барысында анықталған жеке тұлғалық ерекшеліктері мен олар ... ... мен ... ... ... шағымдары ескеріледі. Балалар
туралы шағымдар келесі екі түрде ... ... ... ... қарым-қатынас жасамауы. Ата-аналар баланың оқшау жүретінін
оның мінезінің ... сол ... ... жеке ... ... сурет салғанды ұнататындығымен түсіндіреді. Кейбір балалар
басқалармен қарым-қатынас жасай алмауымен ... ... ... ойнап, ал кейде бұртыйып ... ... ... ... ... ... оны ... мағнадағы шағымдар бала мінезінің шатақ болуымен байланысты
оны көндіру, тіл алдыру мүмкін еместігі, олар үлкендерге өрескіл, дөрекі
сөйлеп, бағынбаушылық көрсететінін ... Бұл ... ... ата-
аналардың өз ұрпақтарымен ғана емес, өздері де бір-бірімен тіл ... ... де ... болады. Отбасы өте күрделі ... оның бір ... ... ... барлық қатынастар
жүйесіне теріс әсер етеді.
Психокоррекция жүргізу туралы ... ... үшін ... неде ... нақты анықтап алу қажет болды. Оқушылар әлі ... ... ойын ... ... ... ... ... мәдениетін қалыптастыру ойын коррекциясын жүргізу туралы
шешім ... ... жеке ... ... ... байланысты жүргізілетін коррекцияның негізгі әдісі болып
табылады. Жеке тұлғалық ... ... және ... ... ... ... барысында әр адамның өз
тәжірибесінде қалыптасқан, дағды болып ... ... ... ... ... ... ... тобының жұмысын бастар
алдында қатысушыларды мінез-құлық ережелерімен таныстыру арқылы алдында
тұрған мәселені шешуге бағытталған ... ... ... бойынша
жүргізілетініне даярлау керек.
Бастауыш сынып ... ... ... ... ... ... сай жүргізу қажет.
Арнайы тренингтерде қосымша принциптер мен ережелер қолданылуына
байланысты әлеутеттік-психологиялық тренинг ұйымдастыруға негіз ... ... ... негізгілерін атап көрсетеміз.
1. Өзара диалогизация принципі. Бұл ... ... ... ... теңдік, қатысушылардың өзара сыйласуы мен бір-
біріне деген толық сеніміне негізделген. Егер ... ... ... ... ... онда ... диалогқа тән қасиеттерді
жоғалтады да, монологқа ауысады. Бұл тренинг табиғатына қарама-қайшы
келеді.
2. Тұрақты кері ... ... ... өзі туралы
берген деректері топтың барлық іс-әрекетінің нәтижелерін талдап отырған
басқа топ мүшелеріне жеткізіліп отыруы. Кері ... ... ... жасаудың келесі қадамдарына өтуіне, ұнамсыз қарым-қатынас
тәсілдерін ... ... оның ... ... ... ... береді. Ол үшін қатысушының басқаларға солар туралы пікірін
айтуға және өздері туралы ... ... ... ... ... ... арнайы саналы түрде ұйымдастырылған кері байланыс
балалардың оң қасиеттерін барынша дамытуға мүмкіндік береді.
3. ... ... ... ... ... ашуына, өздерінің жеке маңызды проблемаларын анықтап,
түсініп алуына көмектеседі. ... ... ... ... ... ерекшеліктерін тануға көмектесетін жаттығулар қарастырылады.
Топтың әр мүшесінің белгілі бір шешім қабылдауына және оны ... ... ... ... ... өзін ... білуіне көмектесу
керек. Бұған вербалды қарым-қатынас тәсілі мен қатар ... ... ... ... ... ... оңтайландыру принципі. Жүргізушіден нақты диагностика
нәтижелеріне сүйене отырып әр ... мен ... ... ... ... мінездемесі айқындалып, сонымен қатар әсер ету
шарттарын оңтайландыру мақсатында ... ... ... ... ... ... Арнайы жаттығуларды қолдану ... ... ... ... түрткі беруі, олардың барлық күшін керек
арнаға бағыттауы керек.
5. Интеллектуалдық және эмоциялық сфераларды ... ... ... ... ... ... болғандықтан
қатысушылар өз өмірінде болған жағдайды шынайы айқындау жағдайында
өтеді. Бұл ... ... ... ... ... ... ізгілікті қарым-қатынасқа жетелейді. Ал екінші
жағынан, болған жағдайларды талқалау кезінде интеллектілі аналитикалық
процестерді ... ... ... ...... ... қолданылатын топтық ойындар мен дискуссия элементтері.
6. Тренингке әр адамның өз еркімен қатысуы принципі. Балалармен
жүргізілген ... ... ... ... ішкі ... ... Тұлғаның позитивті өзгерістері мәжбүр ету кезінде пайда болмайды,
оны ... етіп те ... ... ... ... ... принципі. Тренинг тобы жабық, тұрақты
құраммен жүргізілуі керек, тек сонда ғана топ мүшелерінің толық ашылуына
әсер ететін ерекше ... орын ... ... ... ... ... Ену принципі. Тренинг тобының жұмыс уақытың ұзақтығы жұмыс
басында ... ... ... ... ... ... ... қорытындыға дәйек береді: өте ауқымды эффектіге ие болу үшін
жүргізу мазмұны блоктарға бөліп жұмыс істегенде ғана ... ... ... ... ... ... ... тренингтер 1-
1,5 сағат, ал кейде бұдан ұзақ ... ... ... ... ... ... ұзақ үзілістен кейін топтық
процесстерге эмоциялы ... көп ... ... ... ... топтар мектептің сабақ кестесімен сыйымды кездерде
жүргізіледі. Қосарланған сабақты аптасына кем дегенде бір рет ... ... ... Бұл ... ... ... ... естіп қоймауы шарт. Егер жүргізушіге аудио немесе ... ... ... ... ... ... рұқсат алуы керек.
10. Еркін кеңістік принципі. Бөлмеде ... ... ... ... 3-4, 7-8 ... ... ... мүмкіндік болуы керек. Сондықтан тренингтер кең ... ... ... ... тренинг тобымен алғашқы кездесу
барысында топтық жұмыс ережелері мен таныстырылып, ойын ... әр ... ... ... ... ... Бұл мәселе екі
кездесу барысында шешілді. Біріншісінде — міндеттері, ... ... ... ... ... ... ... тренингке қатысу
немесе қандай да бір себептермен бас тарту сияқты шешімдер қабылдайды.
Екінші кезеңде ... ... ниет ... ... ... ... барысында мотивтеранықталады /қызығушылық, ... жаңа ... ... ... ... ... ... шешу. Бұл топқа кездейсоқ ... ... ... ... ... ... тренинг барысы.
І. «Бұдан да тағы жылдамырақ бола ма?».
Мақсаты: аз ... ... топ ... есте сақтау.
1.Топ мүшелері көздерін жұмып ақырындап жүре бастайды /бір-бірінің
аяқтарын баспай, ... ... ... мұқият болуларын
қадағалау/. Топ жақсы араласқан соң "тоқта!" дейсіз.
2.Бәрі көздерін жұмып ... Сіз ... ... бір ... атап, иығынан жанап өтесіз. Ол көзін ашып, біреуге қолын тигізіп,
оның ... ... ... тартылмай және барлығының есімі аталмай
қалмауын қадағалаңыз. Енді ... ... ... ... ... да бөлек жылдам ойнауын сұраңыз.
3.Ол үшін оиыншыларға мынадай кеңес беріңіз: ... ... ... ... ... ... аталып кетті деген сөз. Сөйтіп оның
барысында есімдер ... ... әр ... ... ... ... Осы кезеңге
ойыншыларға қанша уақыт қажет болғанын айтыңыз, ол уақытты алдағы
қорытындымен салыстырыңыз, ... ... ... ... ... басқасының есімін атаған соң, оның қолын
алу керек. Әрі ... олар ... ... және ... ... Мұның артықшылығы есімі аталмағандар ... ... ... бәрі қол ... ... ғана ойын бітеді.
Қарым-қатынас адамның өзін адам екенін сезіну үшін қажет.Сондықтан
мен «сенімен қарым-қатынас жасау жағымды ма?» ... ... онда ... «қарым-қатынас жасай білесіңдер ме, ... ... ... ... ... сендер қарым-қатынаста
қандайсыңдар?" деген сауалдар қойылды. Оны тест ойыны арқылы анықтауға
тырыстық.
Шарт. Тренингке қатысушылардың әрқайсысында қатысушы бала ... ... ... ... ... ... ... әр баламен қалай қарым-
қатынас жасайсыз, бағалайсыз.
Кесте.
«+» - 2-сенімен қарым-қатынас жасау өте ... - 1-сен ... ... - 0 - ... ... көп ... - 1-сенімен қарым-қатынас жасау кейде жағымсыз.
«-» - ... ... ... өте қиын.
Қатысушы әр бала түгеліне дерлік ... ... Әр ... ... ... аты жазылып өзіне беріледі.
Әркім бағалап болған соң «+» тер мен «–« тер жеке ... ... ... өз ... ... сынып ішіндегі қарым-қатынаста жағымды, жағымсыз балалар
анықталады.
Адамдар ... ... ... ... ... ... қарым-қатынас тәрбиесі, қарым-қатынас
жиілігі, қарым-қатынас өркениеттілігі тағы сол сияқты, әрбір адамға
етене таныс ... ... ... қалған бар әдет ретінде
күнделікті өмір ағымы барысында айтыпты, ... ... ... ... яғни олардың функционалдық мазмұнына мән ... ...... ... өзара тығыз байланыс-
тылықты қамтамасыз ... ... ... ... ... реттеуге, дұрыс бағыт түзеуге, ой-сананы дамытып әркімнің
өмірден лайықты орнын табуға мүмкіндік туғызу.
Қарым-қатынас адам өмірінің ... ... ... ... бара
жатқан құбылыс. Оның мән-мазмұнының өте-мөте сан алуан екендігіне
күмән жоқ. Қарым-қатынас тіршілік ... ... ... адам ... Қалыптылығын сақтауды қамтудан бастап, адамдардың мән-мазмұнды
табиғатындағы толымды өмір сүру жолын жетілдіру, оның ... ... ... ... өмір ... ... айналдыру мақсатындағы
саналы байланысын, өткені мен бүгінгіні және болашақтық сабақтастылығын
қамтамасыз етеді. ... жеке ... күй ... ... ... ... ... жекеленген адамдардың, ықшам және
әлеуметтік ... ... ... ... ... орнатып,жүзеге асыратын негізгі құрал. Осы ... ... өзі ... берілер сипаттар мен анықтамалар
мүмкіндігінің толассыз болатындығын, оның әлі де беймәлім тұстары ... ... ... беретінін көрсетіп отыр. Біздің негізгі
мақсатымыз осы қарым-қатынас ... ... ... ... ... мәні жоғары деп саналатын яғни ... ... ... орныққан, атап айтқанда «қарым-қатынас» қызмет түрі деп
санайтын мәселеге ерекше тоқталып, орнын ажырата көрсету ... ... ... ... ... Өйткені ол да қызметтің басқа түрлері
сияқты белгілі бір ... ... ... ... ... оның
берер нәтижесі бар. Белгілі бір жағдайда ... ... ... сөз. ... ... әрбір жеке адамның немесе тұтас алып
қарағанда қоғамның бірлескен қызметіне түзетулер ендіру мен ... Яғни ... ... ... емес ... Олай ... жағдайда қарым-қатынас нақтылы өндірімді қызмет
түріне жатады. Яғни қызметтің бұл түрі материалдық және рухани игілігі
бар ... ... ... ... игі әсер ... жағдайын адамның жеке
басты рухани ... ... Яғни ... ... ... ... адамның ішкі жан сарайына деген нақты мейірімділік
көзқараспен, оның потенциалын толықтай іске ... адал ... ... жәрдем беру әрекетімен көрінеді. Егерде қарым-қатынас мақсаты
адамның ішкі ... игі әсер ... ... алса, онда қарым-
қатынастың іскерлік және өнегелілік нәтижелік ... ... ... ... ... ... ... өсуі үшін тек
тілеулейік ниетпен шектелмей, оның мәселелерін көре ... әрі ... ... жәрдем беру керек. Мысалды еске алайық.Шағынға адамның
көңіл-күйіне досының ... ... ... ... ... дедік.
Бірақ шын пейілдегі бірге қамығуда, қатынастың ойдағыдай
қалуына жеткізе алмайды. Мұның себебі мынада: Айталық өзін ... ... ... ... жоқ ісі ... ал ол өз ... келмейді. Ал «жәбірленушіні» қарсы алған досы, ... ... оның ... ... шығарса, досының көңіл-күйі
көтеріліп жуасиды. Бір қарағанда байланыс мақсатына жеткендей көрінеді.
Ал шын мәнінде ... адам үшін ... ... ... ... ... жағдайды асықпай байыптап, қателік ... ... ... ... басу ... ... қателігіне досының көзін
жеткізіп, алда осындай қателіктен сақтану жолына ... ... ... ... өтті-деп есептеуге болады.
Алайда басу айтушының өзі тек шын көңілменен ... ... ... кісі ғана ... ... ... білімдар
адам болғаны абзал. Досының қателігін бетіне бірден басып айтып салу
байланысқа теріс ықпал жасауы мүмкін. Яғни, дос ... ... ... ... абай ... ... ... талдау ғана нәтижеге жеткізеді.
Кінәні дүрсе қоя бетке басу қарсы кісіге қорғануға ... ... ... ... екі ... ... көңіл-күй орнығады.
Бұл мәселені талдауда белгілі орыс оқымыстысы В.А.Яров үлкен
жетістіктерге жеткен. Ғалым тұжырымы мінез-құлықты диспозициялық реттеу,
яғни ... ... ... деп ... Осы концепсияға байланысты
субьект мінез-құлығына ... ... ... жеке ... жүйесі негізінде анықталынады. Диспозициялық
құрылу ... ... ... ... ... деңгейінде
элементарлы бағыт-бағдар көрсетілсе, екінші деңгейде әлеуметтік бағдар
берілуі тиіс екен.
Үшінші деңгейде адам өмірі мақсатындағы құндылық ... ... және осы ... қол ... ... жасалады. Яғни қарым-
қатынас процесін реттеу үш деңгейде өтілуі шарт.
1. Қарым-қатынас процесіне қандай көзқараспен ... ... ... ... сай ... ... шешу мақсатында
қарым-қатынас процестерін белсенді ... ... ... ... ... Бұл ... қойылған мақсатқа жеткізетін тиімді
құрал ретінде қарым-қатынастың рөл атқара алатындығы туралы түсініктің
орнығуы іске асады. Сондай ақ ... оң ... ... ... ... ... ... портнетмен өзара
ықпалдастық процесін жақсы жолға қою үшін барлық күш-жігерді ... пен ... ... орын ... ... қарым-қатынас процесі
қарым-қатынасқа түскен серіктестің жеке жол табуды, ситуация ерекшелігін
ескеріп отыруды талаптайды. Өзіңнің тұлғалық әсер салуың қарым-қатынасқа
түскендердің ... ... ... ... ізі ... саналады.
2. Қарым-қатынасқа түскен серіктеске қатысты көзқарас.
Табысты қарым-қатынасты қалау үшін ең ... ... ... ... бөлу аса ... Ғылыми тілмен яғни А.А.Ухтомскийдің
сөзімен айтқанда «Әңгімелеуші доминантқа ... бөлу өз ... ... ... Барлық күш-қайрат, ынта-жігер, жан шуағы, көңіл-
күйі, яғни барлық «мақсаттағы бет алыс», қарама-қарсаңында отарған адам
мен өз арадағы ... ... ... ... ... «сен»
сенімділік әлеміне жол ашуға жұмсалуы керек. Бұлардың бәрінің де мүмкін
болатындығын өз басын құрметтей ... бәрі де ... ... ... ... партнерге қатысты ықтималды
диспозиция-серігіңнің жеке басты жан-дүние ... мен ... оның жеке бас ... мен ... қол ұшын ... ... әрқашанда болуын талаптайды.
3. Өзіңе қатысты көзқарас.
Өзің туралы, ... кім, ... ... ... білу, өз
бағаңды білу, басқа адамдармен қарым-қатынас жасауға өзара ықпалдастықта
болуға елеулі әсерін жасайды. ... ... адам ... бойындағы
бар асылды немесе керісінше кемшілікті реалистік-ақиқатты тұрғыда көре
алады, басқа адам туралы ой-пікір тұжырымы ақиқат-шындық, ... ... ... ... ... ... адамдар басқа туралы тегінде
дұрыс, жақсылық ойлап, тілек тілеуші ... ... адам ... көтеріп
тұрады.
Адамдағы өзіне қатысты көзқарас оның әлеуметтік мінез-құлқына
да әсерін ... ... ... ... ... ... өз ... құрметтеу сезімі төмен адамдарда мынадай ... ... ... ... және әлжуаз пайым жасау, сана-сезім
өз әлсіздігі мен дәрменсіздігінің беті ... ... ... ... ... ... қашу, қосылмай беймәлім жүру немесе жасанды ролмен,
бет пердемен көріну әрекеттерімен болу сияқты ерекшеліктер болады.
Мұндай адамдар ... ... ... жараланғыш, барлық нәрсеге
қарайды және сезімге алғыш келеді. Өз басын ... ... ... ... ... ... ... белсенділігі төмен,
саясатқа, қоғамдық шараларға немқұрайлы қарайды және басқару ... ... адам ... әлеуметтік тәртібінің дұрыс болуының
шарты: өзіңді ... ... өз ... ... ... жағыңды да білу, өз басыңдағы жағымды жақтарды ... ... ... ... ... соны білу ... озық
әлеуметіңді дамытуға ұмтыла білу болып табылады.
ІІ. Стреске қарсы 10 амал мен ереже:
1. Ең қиын кездердің өзінде ... ... ... ... ... өз ... жалғыздан-жалғыз қалдым деп
ойлайтын адамға дос-жарандар өте қажет. Досыңызбен телефон арқылы
аз ғана ... өзі ... дәрі ... ... әсер етуі ... ... ... нәрсені жоюға тырысыңыз. Мысалы, егер сіз
әріптестеріңізбен жанжалдассаңыз немесе жұмыста қиындықтар болса,
олармен ... ... ... ... дұрыс
ұйымдастыруға тырысыңыз.
3. Жақын адамдарыңызбен өз проблемаларыңызды талқылаудан қорықпаңыз.
Ұрыс-керіс, дау-жанжалдың көбі үйде ... ... ... ... ... ... жүйкесі шаршайды да болмашы
нәрсеге ренжігіш, ашуланғыш келеді.
4. Ол ... ... ... ... қайталамас үшін ғана
еске аларсыз. Өзгертуге болмайтын нәрсе туралы ойлап, өзіңізді
кінәлау ештеңеге әкелмейді. ... іс ... Оны ... ... ... енді үнтаспа лентасы секілді кері ... ... ... ... ... жеріңіздегі мүліктер, жиһаздарға назар
аударыңыз. Пәтеріңізді ... ... ... ... ... және сары ... аулақ болыңыз, өйткені қызыл
түс адамды қоздырады, сары түс болса, алғашында жылы, жағымды әсер
еткенімен, ақыр соңында адам ... ... ... ... тым ашық түске боялған жерлерде ересектер жиі
ұрысып, балалар болса жиі ... ... ... ... ... ... ... түстерді таңдаңыз.
6. Егер стресс уақыттың жетіспеуінен туса,өз өмірімізді қалай тиімді
ұйымдастыруға болатыны жөнінде ... Ең ... ... 15 ... ерте ... көріңіз. Осылай сіз асып-саспай
жиналып жұмысыңызға кетіңіз.
7. Өмірдегі басты мақсаттарыңызды айқындап алыңыз, барлық ... ... ... ... Алға ... мақсатқа қарай
апаратын жолдарға кішкентай жетістіктің өзі жан ... Дене ... ... ... ... шығармаңыз. Олар жүйкенің
тозуын жеңуге көмектеседі (өйткені, бұлшық етте стресс гормонының
антогонисі – сүт қышқылы ... ... - өте ... ... элемент! Осыны ұмытпаңыз.
Сондықтан музыканы, әсіресе, бұрын көңіліңізді көтерген ... ... Және де ең ... – көңіл көтеру, күліп-ойнау өміріңізден берік
орын алсын. Өйткені, күлкі сіздің ... ... ... ... ... ... бойда күлімдеп, тағы
бір таңның сіз үшін атқанына қуаныңыз.
Уақытты босқа өткізбеңіз: жуынып ... ... ... ... Бұны ... ... ... ба? Бейнеңізге қарап бет-ауызыңызды
тыржитып, оны келеке етіңіз – сіз ... ... ... ... ... ... Дәл осындай балалық қылық – жастықтың,
жан, ... ... ... ... ... ... соң тренинг ойындары кеңінен пайдаланды. ... ... ... келтіреміз.
Тренинг ойындары.
«Телеграф»
Шеңбер бойынша қатысушылардың барлығы бір-бірінің қолдарынан ұстап
тұрады да, ортаға жүргізуші шығып: «кімде кім Илястың досының жолдауын
жариялайды»-дейді. ... ... ... ... аманатты тезірек
адресатқа жеткізуге тырысады. Бұл ... ... ... ... тұрады. Егер «телеграф» жұмысында сымтетіктің бұзылып
қалғанын көрсе басқа тапсырма беріледі. Жіберуші мен адресат та ... ... екі ұшын ... ал ... боймен телеграмма қайта
жіберіледі.
«Мафия»
Топта 1-12 немесе одан да көп адам болуы мүмкін. Ойынның ... ... ... ... бар (мұндағы М-мафия, (3 кеспе
қағаз) ... ... бос ... ... ... ... не жазылғанын көрмеуі керек, әркім тек
өзінінің ролін ғана ... (бұл ... ... ... ... Одан
кейін кеспе қағазы жиналып немесе басқа ... ... ... кіші қала ... ... ... ... және бейбіт тұрғындар бар. Ойынның мақсаты – тезірек
мафиядан құтылу.
1. ... ... ... Сөз ... ... ... ... іс әрекет
жоспарымен танысады. Оған 30 секунд уақыт ... ... соң ... ... ... ... ... Комиссар сөзсіз «Сұрақ-жауап» жүргізушіден
мафияның кім ... ... Оған ... ... осы ... деп жауап береді.
3. Барлығы көзді ашып, кім мафия екендігін талқылайды.
4. «2«мафиозия» осы деп ... ... ... ... ... дауыс беруші кім «мафиоза» екенін шешеді, ойынға
қатысушылардың тағы біреуі ... ... ... ... кім ... ... ... алдында қатысушылар үрейленіп, ол қандай адам екендігін
және ол ... ... ... біле ... үрейленеді.
7. Ойын жалғасады. Түн болады барлығы ұйықтағанада тек мафия сергек
болып ... ол ... ... де ... тұрғындарды өлтіреді.
(бұдан «мафия» бірдей уақытта саусағын жоғары көтеру керек)
8. Жүргізуші барлық қатысушыны шеңбер бойымен есептейді, егер ол сол
кезде қатысушы ... ... ... жоғары көтерсе, өлтіру үшін.
Егер мафия келісімісіз бірдей уақытта дауысын бермесе онда барлығы
қалады. Мафия бір мәрте ... ... құқы ... ... ... Азан ... барлығы оянады. Мафия түргі әрекеті
барысында бейбіт тұрғындарды өлтіруге келісіледі немесе барлығын тірі
қалдыру туралы келісімге келеді.
Қайтадан ... ... ... кім ... ... тек бір ... ... «қауіптенуші» ойынды аяқтайды. Ойынның 7 пункті
қайталанады. Әлі ... ... Олар ... ... бейбіт тұрғындарға
қандай қастандық жасайтынын ойынды жүргізуші ашық ... ... ... ойнаушыларды «отқа май құйғандай» қоздарып. Кейде қатысушыларды
қорқыныш сезімі билеуі мүмкін. Сол эмоционалдық жағдайға ... ... ... артық зорлануынан шығуына мүмкіндік береді.
«Соқыр» жән жетекшісі.
Бір «соқыр» (көзіне қара мата ... ... оны алып ... қоршаған заттармен таныстырады (стол, қабырға және т.б.) 5-
минут. Бұл уақыт ішінде топтағылардың бірнешеуі ... ... ... ... ... ... Жетекші бірнеше мәрте заттардың
орындарын ауыстырады.
Орнына басқа «соқыр» келеді. Осындай орын ... ... ... ... аяғында барлығы үнсіз тұрады. Содан соң соқыр
болған адам өзіне ... ... ... ... ... ... өзінің
сезімі жайлы әңгіме жазуға немесе сурет салуға ... ... ... «Бос ... ... ... отырады, басқа қатысушылар оның арқасында
тұрады. Бір орын бос ... ... ... ... ... ... Команда берілген кезде барлық қатысушылар орындарынан тұрып музыка
ырғағымен билейді. Музыка тоқтаған кезде барлығы ... ... ... орын ... ... сол ... ойыннан уақытша шығады.
Келесі айналымда бір оырндақ алынып тасталады да қалған балаларға ... ... ... жағдайда ойын жалғатырылады (ойын өте ... Бұл ойын ... ... ... ... ... емін-еркін
қатынаста болуға үлкен әсерін тигізеді.
Келесі кезеңде «Ауа шарында ұшу», «Адам тұрмайтын құрлық», ... ... «Су ... қайық», «Бұлақ сияқты», «үшінші» ойындары
ұйымдастырылады. Әрбір ойын алдында ... ... ... ... дене ... ... комплексті түрдегі жаттығулар, тынығуға
арналған ойындар) беріледі.
Ойын тренингінен соң ... ... ... ата-аналармен
әңгімелесу нәтижесінде балалардың да, ата-аналарының да ойы бір жерден
шыққанын көрсетті: олар жалпы ... ... ... оң ... бет ... анық ... атап өтті.
Отбасында қақтығыс, түсінбеушілік, ұрыс-керіс ... ... ... ... ... басым көпшілігі ұнамсыз
нәрселердің ... ... өзін ... ... ... орын ... мен,
бұрынғыға қарағанда ұсақ-түйек ... бола ... ие ... ... мен балаларының көрсеткіштерін
салыстырмалы талдау барысында олар бір-біріне өте жақын болып шықты.
Негізгі ...... ... ... және ... ... зорлану
жағдайына ұшырау, мазасыздану және агрессивтілік көрсеткіштері
төмендеді.
ҚОРЫТЫНДЫ
«Оқушылардың шамадан артық ... ... және одан ... ... жүргізген дипломдық зерттеу нәтижесінде келесі
қорытынды жасадық.
1. Адамдардың шамадан артық эмоционалды зорлануы туралы ... ... ... кеңінен талданған. Өтейбойдақ
Тлеуқабылұлының «Шипагерлік баян» ... Абай ... ... қара ... ... ... оқулықтарында эмоционалдық
жағдайлар сыныптастырылып, оның түрлеріне сипаттама берілген. Г.Сельенің
пікірі бойынша, ... ... ... ... ... ... бездерінің сыртқы қабаты гормондарының артық түзіліп өндірілуі
жатады. Сол себептен ол ... ... ... ... ... деп ... ... көз-қарас бойынша стресс жүйке жүйесі мен ішкі
сөлденіс (секреті) ... ... ... ... ... ... деп түсіндіріледі. Шын мәнінде көпшілік
жағдайларда ұзаққа созылған және жиі ... ... ... ... ... ... ... өмір сүре береді.
Демек, организм ... ... ... ... ... ... Бұл ... психологияда жаңа емес, сондықтан ол көп саладағы
зерттеулерде орын ... ... ... Э.Фромм, А.Адлер, К.Юнг,
К.Хорни, Дж. ... ... ... т.б. ... ... ... табиғатын зерттеу нәтижесінде оның табиғатына
нешетүрлі көзқарастар қалыптасты. Г.А.Андеева, В.В.Знаков, ... ... ... ... ... Т.Г.Румянцева, Я.Л.Коломинский
т.б. көптеген ғалымдар еңбектерінде балалардың мінез ауытқуларының
аныќтамасы мен сипаты, ауытқулардың пайда болу ... мен шығу ... ... ... ... орын ... агрессиялықты зерттеу
және коррекциялау мәселелері орын алған.
3. Зерттеу барысында балалардың ... ... ... ... беру ... ... ... депрессияға ұшырау,
агрессияның анық байқалуы, депривация түрлерінің орын алуы, мектептік
адаптациясының төмен ... ... ... ... ... мектепке деген
ынтасының төмендеуі, ашушаң, ызақор болуы және ден саулығына байланысты
жағдайлар деп ... ... ... зорланудың табиғатына байланысты басқа да
мінез ауытқуларымен қатарласып жүреді. Әсіресе баланың агрессивті мінез
көрсетуіне, мазасыздануға стресс ... ... ... ... ... ... ... де стресстің нәтижесі болып келеді. ... ... ... ... ... эмоционалды зорлануын зерттегенде
оған не себеп болғанын анықтау үшін оның ... ... ... (Басса-Дарки, Собчик тесті, Флипс тесті, темпераментін
анықтау, пиктограмма әдістерімен) зерттеу керек. ... ... ... көпшілігі мазасызданғыш, экстравертті, агрессивті екені
анықталды. Бұл көрсеткіш жалпы балалар ... өзін өте ... ... оқытушылар қойған бағаларды менсінбеушілік, соған байланысты
ыза қысып, балалардың стресс жағдайында жүргені ... Ал ... ... ... ... ... дәлелденген.
4. Біз зерттеуге 4 сыныпты алғанымыздың себебі бұл жас ... ... ... ... ... Психокоррекциялық іс-
шаралар барысында ата-аналар мектепті білім беретін, ... ... көзі ... шақырған кезде келетін ... Осы ... ... және ... ... ... дәлелі
болды.
Шамадан артық эмоционалдық зорлануы байқалған балаларға
психологиялық көмек ... ... ... келесі ұсыныстар
жасадық.
1. Балалармен психокоррекция жұмысы оларды өздерін-өздері ... ... ... ... түсінуден бастау керек.
Сондықтан балалармен «депрессия қаупі жоқ па?» деген ... ... ... ... ... ... Психокоррекцияға балалармен бірге олардың ата-аналарын қатыстырып
жүргізілсе ол іс-шараның тиімділігі арта түседі. Психокоррекциялық жұмыс
барысында келесі ... ... ... ... ... ... әр ... жағдайларда өзін-өзі ұстай ... ... ... ... ... ... болатын жағымды дұрыс
жолдарын қарастыру;
- Адамға деген сенімділік, эмпатия ... ... ... ... ... ... ... кеңес беу
жұмыстарын жүйелі түрде жүргізіп отыру;
- Ата-аналар мен олардың балаларына арналған психологиялық ... ... ... ... ... ... ... жасау, әр түрлі психологиялық білімін жетілдіру
іс-шараларын ұйымдастыру).
3. Дипломдық ... ... ... ... ... байқалған
балалармен коррекция жүргізуге және олардың ата-аналарымен психологиялық
білім беру жұмысын жүргізуге және студенттерді ... ... ... ... болады.
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. ҚР Президенті Н.Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауы, 2007.
2. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Назарбаевтың ... ... 2030» ... 1997.
3. Қазақстан Республикасының «Білім беру туралы» Заңы, ... ... ... туралы Конвенция, 1995.
5. Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі ... ... ... 2004.
6. Қазақстан Республикасының «Балалар құқығы тіралы» Заңы, 2002.
7. ... И.А., ... Г.А., ... М.Н., Шерьязданова Х.Т.
Психологическая служба в вузе. – Алматы: 2004.
8. Абрамова Г.С. ... ... - М.: ... ... Н. Бала ... қалыптасуы және оны тәрбиелеу жолдары. –
Алматы, 1972.
10. Анциферова Л.Н. Психология формирования и развития ... - ... ... А. ... тестирование. В 2 т. М., 1982.
12. Асмолов А.Г. Личность как предмет психологического исследования. -
М.: ... ... Т.М. ... ... ... оқушыларына арналған кітап.
Алматы: Мектеп, 1985.
14. Айзенк Т.Дж. Проверьте свои способности – М., 1972.
15. Аткинсон Р. Человеческая ... в ... ...... Альманах психологических тестов – М., 1995.
17. Арнольд О. Бальзам на душу или как ... ... – М.: ... ... А.А. Личность и общение – М., 1995.
19. Божович Л.И. ... ... ...... 1995.
20. Бекмұратова Г.Т. Мінез-құлқында ауытқушылықтары бар балалардың
ерекшеліктерін психологиялық тұрғыда зерттеу. Этнопсихология және
этнопедагогика конференциясы материалдарының тезистері. - Алматы:
2005.
21. ... М.Р. ... ... - М.: ... ... Р.Т., ... Д. Ваш ... подросток: практ. Руководство
для отчаявшмхся родителей. Пер. С англ. – М: ... ... ... Р., ... Д. ... - ... ... Бютнер К. Жизнь с агрессивными детьми. - М.: 1991.
25. Веккер В.К. Психические ... – Л., ... ... В.К. ... механизмы мотивации человека – М.,
1990.
27. Валлон А. Психологическое развитие ребенка. - М.:, 1967.
28. Выготоский Л.С. Собрание сочинений в 6 томах. - М.:, ... ... в ... /Под ред. А.В. Петровского – М., 1995.
30. ... Э.А. ... и ... – М., ... Гиппенрейтер Ю.Б. Введение в общую психологию – М., 1996.
32. Годфруа Ж. Что ... ... – М., ... ... Р.М. ... ... ... - М.:, 1997.
34. Гудкина Н.И. Несколько случаев из практики школьного психолога. -
М.:, 1991.
35. ... Е.А., ... Т.М. ... конфликт, гармония. - Киев:
1989.
36. Дубровина И.В. Настольная книга школьного психолога. - М.: 1996.
37. Добрович А.Б. Воспитателю о ... и ... ... - М.:
1987.
38. Жарықбаев Қ. Жалпы психология. - Алматы: 2004.
39. Жарықбаев Қ., Калиев С. Қазақ тәлім-тәрбиесі. – Алматы: 1995.
40. Жарықбаев К. ... ... ... - . ... ... Жарықбаев Қ. Психология.- Алматы: 1993.
42. Ениколапов С.Н. Некоторые результаты исследования агрессии. - М.:
«Наука», 1979.
43. Иванников В.А. Психологические механизмы ... ...... Изард К.Е. Эмоции человека – М., 1980.
45. История зарубежной психологии. Тексты. /Под ред. П.Я. ... Ждан – М., ... ... А., ... Е. В ... ... вы, мы, он, ты, я – М.,
1989.
47. Калиев С., Майғарапова Ш. ... ... ... ... негіздері. – Алматы, Рауан: 1990.
48. Қоянбаев Ж. Семья және балалар мен жеткіншектер тәрбиесі.- ... ... ... В. Прикладная психология. - С-Пб.: 2001.
50. Козлов Н.И. Как относиться к себе и людям, или Практическая
психология на каждый ... М., ... ... Э., Смит Л. ... лидерства. - Питер: 2001.
52. Леонтьев А.Н. Проблемы ... ... М.: МГУ: ... ... А.Р. ... и восприятие – М., 1975.
54. Лурия А.Р. Речь и ... – М., ... ... ... тесты /Под. ред. А.Ф. Кудряшова – СПб.,
1992.
56. Малашкина М.М. Популярная ... ... – М., ... ... З. ... и дети. Книга для учителя. - М.: 1992.
58. Леонтьев А.Н. Деятельность. ... ... – М., ... ... А.Н. Проблемы развития психики – М., 1972.
60. Мектеп оқушыларының психологиялық ерекшеліктерін анықтауға арналған
психодиагностикалық қызмет.- ... 2004 – 122 ... ... М.М. Жас және педагогикалық психология. – Алматы: 1994 –
230 б.
62. Немчин Т.А. Состояния нервно-психологического напряжения. Л., ... ... Р.С. ... В 3 т. т.3. М., ... ... Т.Р. ... психология. І т. – Шымкент: 2006.
65. Нұрмұхамбетова Т.Р. Тәжірибелік психология.ІІ т. – Шымкент: 2007.
66. Овчарова Р.В. Семейная академия: Вопросы и ... - М.: ... ... А.А. Введение в практическую психокоррекцию. - М.: 2000.
68. Общая психология - Под. ред. А.В. Петровского – М., ... ... ... ... Е.М. ...... ... А.В., Ярошевский М.Г. Психологический словарь.- М .,
1990.
71. Популярная психология для ... Под ред. ... ... ... ... Н.К. К ... о развитии мышления.- М: 1981.
73. Петровский А.В. Педагогикалық және жас ерекшелігі психологиясы.-
Алматы: ... ... О.Н. ... ... ... Психология. Адамзат ақыл-ойының қазынасы. 10 томдық.. Алматы, 2006.
76. Прученков А.С. Тренинг личностного роста. – М.: 1999
77. Рогов Е.И. ... ... ... ... - М.: ... Рыбалко Е.Ф. Возрастная и дифференциальная психология.- М. : 1990.
79. Римский С., Римская Р. Практическая психология. М., 1999.
80. Рубинштейн С.Л. ... ... ... В 2 т. – М., 1989.
81. Словарь практического психолога /Под. ред. С.Ю. Головина. – Минск:
изд. Харвест, 1997. – 660 с.
82. ... Л.Д. ... ... – М., ... ... А.М. ... и ... – М., 2001.
84. Столяренко Л.Д. Основы психологии. - . ... ... ... Г. ... без ... М.: 1988.
86. Семья в психологической консультации. Под ред. А.А.Бодалева,
В.В.Столина.- М.: ... ... Е.В. ... ... мир.- М:, 1991.
88. Тихомиров О.К. Психология мышления – М., ... ... Ә. Әдеп ... – Алматы: Рауан, 1997.
90. Фрейд З. Введение в психоанализ – М., 1991.
91. Фресс П., Пиаже Ж. ... ... – М., ... ... Э. Душа ... – М., 1992.
93. Хоменстаускас Г.Т. Семья глазами ребенка. -. М.: 1989 – 248 б.
94. Шеврандин Н.И. Социальная психология в ... М: 1995 – ... Цзен Н., ... Ю. Психологические игры в спорте. – М., 1997.
96. Эльконин Д.Б. Детская психология.- М:, 1990 - 452 б.
97. Юнг К. ... типы ... ... ... ... ... ... білім және ғылым министрлігі
«Оқушылардың шамадан артық эмоционалды зорлануы және одан шығару жолдары»
тақырыбында орындаған
ДИПЛОМДЫҚ ... 1 ... ... ... ... нәтижесі
| |Балалардың аты ... |
| | ... |
| 1 ... ... деңгей |
| 2 ... ... ... |
| 3 ... ... деңгей |
| 4 ... ... ... |
| 5 ... ... деңгей |
| 6 ... ... ... |
| 7 ... ... деңгей |
| 8 ... ... ... |
| 9 ... ... деңгей ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... |Ортаңғы деңгей ... ... ... ... ... |Нағима ... ... ... ... |Төменгі ... ... ... ... ... ... |Перизат ... ... ... ... ... ... |
|19 ... ... ... ... |Феруза ... ... ... ... ... ... ... |Эльмира ... ... ... 1 ... араналған мини-лекция
Тақырып: Депрессияның дауасы
Мамандардың бақылауы бойынша, депрессияға ... егде ... ... ... ... Егде адам ... қартайып бара жатқанын
уайымдаумен бірге моральдық –қоғамдық тұрғыдан да ... ... түсе ... ... да өзі осы ... ... ұғымды білдіреді ). Өзінің ешкімге қажетсіздігі, оның
пікірімен ешкімнің ... ... ... ... ... ... оқшау сезінеді. Мұндай жағдай оған өте ауыр соғады. Оған
қаржы ... мен ... ... ... ... ... да ... қиындай түседі. Депрессиядан әсіресе орта жастағы
әйелдер мен жасөспірімдер жиі зардап шегеді. Жасы ... ... ... ... өңі қаша ... Бұл оларды қатты
күйзелтеді. Ал жасөспірімдер ... ... ... ... және ... мен ... ... зардап
шегеді.
Депрессияның негізгі белгілері – терең мұңға берілу, бейшара
күй кешу, өзін ... ... ... да ... ... ... сезініп, мұның бәрі де адамның өмірге деген қызығушылығын
төмендетіп, тіпті өз ... ... ... алып келеді. Депрессияға
ұшыраған адам күні бойы диванда жатып, үйдің ... ... ... не ... терезе алдында жатқан ағаштарға қарап тұруды
дағдыға айналдырады. Депрессияның адал серіктері – жиі ... ... жан ... ... ... істеу қабілетінің нашарлауы. Депрессия
өте ұзап кеткен жағдайда дам өзін-өзі өлтіруге де бекінуі ... ... ... ... ... ... белгілері
байқалудан-ақ оған қарсы шешуші түрде күрес жүргізу ... ... ... ... ... ... берілуші болмаңыз. Өзіңізді
аямаңыз. Жасанды түрде көзіңізге жас алмауға тырысыңыз. Жағдайды
талдауыңыз және бәрі бітті ... ... ... ... ... ... керек. Достарыңызға қоңырау
соғып, кездесу туралы уағдаласыңыз. Достармен кездесу депрессияға
қарсы тамаша амал. ... ... ... ... ... да ... ... зор.
Әртүрлі антидепрессанттарға әуестенбеңіз. Олар тек уақытша
ғана көмектеседі. Бір жаман жері – ... ... тиіп ... ... ... ... соның ішінде әсіресе күшті әсер етуші
тыныштандыратын химиялық препараттар тіндерге жиналып, ... ... де ... улай ... Егер ... ... ... бел байласаңыз, онда ... ... ... ... ... ... мұндай
дәрілік тыныштандырғыштар өте көп. Оларға бір парасы мыналыр:
• 1 ... ... ... 2 стакан жаңа астра гүлдерін 200 мл. қайнаған
суға 1 сағат тұндырып, кейін сүзгіден ... ... 1-2 ... 3-4 рет ... ... ... тұнбасын алып ішсеңіз де болады. Күніне 3 рет 25
тамшыдан.
• Депрессиялық жағдайда тиімділігі ең жоғары халық емдерінің бірі бұл ... ... ... шөбі) тұнбасы. Ежелден тәуіптер оны «көңілді
көтеріп, мұңды жоғалтатын шөп» деп атаған. Бұл шөптің 1 ас ... ... ... су ... ... мұқият қымтап, жылы жерде 2 сағат
тұндырыңыз, кейін сүзгіден өткізіңіз. ... ... ... ... 3 рет ... қаупі жоқ па?
Депрессия – көңіл-күйін күйзеліске ұшырып, тұла ... ... ... түкке тұрғысыз адам есебінде сезіну
жағдайы. Осындай ... түсу ... ... ... тұрған жоқ па? Төменде
12 түрлі пікір берілген. Солардың әрқайсысының ... мына ... ... ... ... қойып шығыңыз.
а) үнемі дерлік;
б) жиі;
в) сирек;
г) ешқашан.
1. Жұмыстан бос кездері өзімнің айналысатын сүйікті ісім бар.
2. Мені біреу сынаған ... ... ... Мені ... ... етіп жүрген сияқты.
4. Мен өте ерте оянамын және көп ... ... ... ... Бір ... ... отыра алмаймын.
6. Мені ренжіту оңай.
7. Шешім қабылдауым үшін көп уақыт қажет.
8. Күнделікті жұмыстарға көп уақытым кетеді, қалай ... ... ұзақ ... ... Мені ... жеңіл.
10. Мен түйінді мәселелерімді өзге адамдармен ортақтасамын.
11. Ұсақ-түйек ... ... ... ... Миым ... ... кездерім болады.
Жүргізілген сауалнама нәтижесін келесі кестедегі бағалау шкаласы
бойынша талдап шығу керек.
Баллды есептеу
а ... ... |0 |1 |2 |3 ... |3 |2 |1 |0 ... |3 |2 |1 |0 ... |3 |2 |1 |0 ... |3 |2 |1 |0 ... |3 |2 |1 |0 ... |3 |2 |1 |0 ... |3 |2 |1 |0 ... |3 |2 |1 |0 ... |0 |1 |2 |3 ... |0 |1 |2 |3 ... |3 |2 |1 |0 ... 12 ... ... Сіз жолы ... ... кез келген
жағдайдан қиналмай шығып кете алатын қабілетіңіз бар. Қызмттің бір
түрінен екіншісіне - ... ... ... ... ... ... сезімдердің жинақталуына жол бермейсіз. Жалпы, сіз
депрессиядан ... ... да ... өйткені ол сізден аулақ.
13-тен 24 баллға дейін. Сіздер депрессияға бастайтын белгілер бар
сияқты. Ойыңызды минақтап, ... ақыл ... ... ... басыңыздан кешкен оқиғаларды саралап талдауға тырысыңыз. Жақын
адамдарыңызбен сыр бөлісесіз бе? Срңғы рет қашан ... ... ... ... Сіз ... көп ... күтетін, ал сәтсіздіктер үшін
тек өзіңізді ғана ... ... ... ... әдебиет
сатып алыңыз да, депрессия туралы көбірек мәлімет алыңыз және ... ... балл және одан да ... ... дәрменсіздік, тәбеттің
нашарлауы – дәл қазіргі ... ... ... ... ... емес пе? ... Сіз депрессияға ұшырағансыз. Мұндай жағдайдан
өз күштеріңізбен шыға алуыңыз ... ... ... ... жөн. сары ... ... ... күдер үзбеңіз. Бәрі де
жақсы болады!
№ 2 ҚОСЫМША
Ата-аналарға арналған семинар.
1 тақырып. Стресс жағдайы.
Қазіргі өмірде стресстен қашып құтылу мүмкін емес, ... ... ... ... ... ... ... кешігу,
сабағыңдағы келеңсіздіктер...
Кей адамдар мұндай ... ... ... проблеманы
болмасын шыбын шаққан құрлы көрмейді. Екінші ... салы суға ... ауру ... ... Демек, бұл тек көңіл күйіне әсер ететін
психологиялық ... ғана ... адам ... ... шешуші әсер ете
алатын медициналық проблемалар. Стресс кезінде адам ... ... ... жатады? Осыны әңгімелеп көрсек.
Ағзадағы барлық құбылыс мидың қозуынан ... ... ... ... те осылай басталады. Ол алдымен мидың елегінен өтеді. Келесі
кезекте оған эндокриндік жүйе қосылып, бүйрек үсті бездері ... ... ... бір ... ... нерв ... ... бастайды,
артериалды қан қысымы көтеріледі, жүрек ... ... ... қарсы тұруға көмектесетін көптеген өзгерістер жүзеге аса
бастайды. Қатты стресс денені сау адам үшін ... ... тез ... ... ... ... үшін оның психофизиологиялық әсері қатты сезіледі:
көңіл-күй бұзылады, ұйқы нашарлайды, эмоционалды қозу ... ... және дем алу ... ... де ... ... ... бәрі де
қалпына келеді.
Ал хроникалық, яғни созылмалы стресс ұзаққа созылған келеңсіз
жағдайлар, күн ... ... ... ... – адам денсаулығы үшін өте
зиянды. Өйткені бұл жағдайда ең ... ... ... бронхиалды
астма, жүректің конорлы аурулары, қант ... ... ... ... ... ... ... ағзаның спецификалық емес қорғаныс құралы
ретінде белгілі болды. Бірақ ол ұзақ мерзімге созылған ... ... ... әлсірей бастайды. Стресс түрлі жағдайда болады. Кейде
жағымды ... өзі ... ... ... ... ... Мысалы, екі
адам кездесіп, ғашық болып, үйленсек ... Адам ... ... ... ... бас қосуы, бір біріне үйренуі, жаңа ... де ... ... ... ... 3 ... тақырып. Стрестің жеке тұлға ерекшеліктерімен байланыстылығы.
Адамдардың психикалық бейімі әр-түрлі болғандықтан стресті де түрлі
қабылдайды. Осы ... ... ... ... ... ... тұра білу тәсілдерін анықтайды. Писхлогиялық қорғаныс- адамның өзі
толық сезініп, түсіне бермейтін өте ... ... ... стресстен
қорғанудың- «ығыстырып шығару» деп атлатын тәсілі бар. Бұл жағдайда адам
керексіз факторды елемей, ... ... ... тырысады. Оны өзі де
сезінбеуі мүмкін, ол кейде сана ... ... асып ... стрестік факторды интеллектуалазияциялау, яғни мәселені ойлап барып шешу
тәсілі жүзеге ... ... ... ... адам ... ... ... көтеріп, талдап, одан шығудың жолын қарастырады.
Стрестік жағдайда адамның өзін қалай ұстауы – белсенді немесе енжар
болуы да оның ... ... ... ... жігерлі, пысық
адам алдымен өзіне сеніп, өзі жол тауып шығуға тырысады. Ал, инертті, енжар
адам тағдыр жесегіне ... ... ... ... ... ... жағдайда нервоздарға, вегетативті кемшіндерге бейім келеді. Олардың
эмоциялық ... ... ... мөлшерден асып жатады. Ерлер өз
эмоциясын тежеуге жәжбүр. ... да ... ... жиі ... ... ... аурудан аз қорғанған. Оның үстіне қазіргі
еркектер дене ... ... ... ... қатты күйзеліс
кезінде ағзада түрлі ... ... ... бастайды. Егер ер адамдар
спортпен шұғылданатын болса, ол қосындылар ... ... Ал ... ... өз ... сыртқа шығармай, теледидар алдында отыра беру
жүрекке зиян. Эмоцияны іште ... ... ... ... өте ... Шетелдіктердің әрқайсысының өз психотерапевті бар екендігі сондықтан
болса керек. Ал ... ... оны біз ... арқылы шешуге тырысады.
Әрине, ішімдік қысқа мерзімге ... ... ... оның буы тарағаннан
кейін де шешілмеген мәселе сол күйінде қала бермек.
Негізінде, стрессті қабылдауға онымен ... ... ... ақыл-
ойының, парасатының деңгейіне, өзгешіліктеріне тікелей байланысты. Мысалы,
мәселеге философиялық тұрғыдан қарайтын адам мен ... ... ... адам мен ешқандай сенімі жоқ адамның ке- келген құбылысты қабылдауы
әр түрлі.
Ал, стрестердің адам ... ... ... ... ... да, ол ... ... қабілетін әлсіретіп, иммундік жүйесіне
тікелей әсер етеді. Мысалы, қателі ісік адам ағзасының ең бір ... ... бас ... ... ... ... ... болған рак ауруы стреске тікелей байланысты. Бұл ... ... ... ... ... тағы бір ... Адамдар бұрын дәрі-
дәрмке көмегі арқылы күресіп келген. Негізінен бром, валериан тамшыларын
қабылдайды. ... неше ... ... ... ... ... басатын дәрілер бар. Бұл да стресстен қорғанудың бір түрі. Әйтсе де
түрлі препараттар да ішімдік сияқты тек уақытша ған ... ... ... ең ... ... - ... ... өмір сүруге тырысу. Жақсы дем алу, спортпен айналысу,
денсаулықты ... ... ... қана ... ... ... ... білдіру, ақыл-ой көкжиегін кеңейту, көп оқу, көп іздену,
күйгелек болмау-өзге жол жоқ. ... ... мен ... ... ... ... ... алдағы уақытта стресс генді факторлардың
көбейе беретіндігін көрсетіп отыр. Сондықтан да, көп нәрсе адамның өзінің
өзге көңіл-күйін қадағалай, қай ... ... ... ... ... арылып барып ұйықтап, ертесіне жақсы үміттермен ояну ... ... бір ... 4 ... ... ... ... байланыстылығы.
Гимназиялық сыныптардың оқу процессін ұйымдастыру ерекшеліктері
балалардың қарым-қатынасының тығыз болуына, ... жете ... ... ... сағынып жүретіні айқын байқалды. Ал жалпы білім беретін
сынып ... ара ... ... ... бар ... анық.
Зерттеу барысында социометриялық талдау, трансактілік талдау, ... Лири ... т.б. ... ... балалардың жекелік
ерекшеліктерін жете талдауға және татулығын, ұжымшылдығын т.б. әлеуметтік
қасиеттерін бағаладық.
Оқушылардың қарым-қатынас мәдениетін ... және ... ... ... тәрбиесінің ерекшеліктері мынада: ата-ана тарапынан жылылық пен
мейірімнің жетіспеушілігі, ... ... ... ... ... жасауы.
А.Бондура мен Р.У.Уолтерсомның жасаған ... ... ... ... ... ... ... олар әрдайым
өздерінің дегенін талап ету нәтижесінде, агриссивті балалар ... ... ... ... жазаға қарсы көрсетілген агрессияны
басып, іште ұстауға мәжбүр етуі. Осы ... ... ... ... тәуелді қарым-қатынас, балалардың қастандық ызасы
мен ... өзге ... мен ... ... онан ... процесс тереңдетіле түседі.
Қорытындылай келе айтсақ баланы ата-ана тарапынан өз бетінше ... ... ... ... ... тәсілдері баладағы агрессия
деңгейінің артуына мүмкіндік жасайды.
Агрессивтілік әрекет, тұлғанын ерекшелік ... ... ... ... қызғаныш, көреалмаушылық, жек көру, өкпелеу, қорқыныш,
ыза, қапалық сезімдерімен тығыз байланысты, әсіресе бұл көріністер 5-6 ... ... ... бір ... болмағандықтан жиі кездеседі.
Баланың алғаш алған эмоциялық тәжірибесі ұзақ жылдарға берілуі мүмкіндігін
атап айта ... аса ... Бұл ... көрсеткен А.В.Запорожец.
агрессивті әрекет формасы өзінен-өзі ұлғайуы ... міне ... ... ... әрекеттері, ұрлыққа баруы кері әсерден
жеңілдегендей болады. 5-7 жастағы ... ... ... ... оның ... ... байланысты, оның құлшынысы мен
күйзелуіне бағыттылығы. Л.С.Славин атап көрсеткендей, жағымсыз күйзеліс бұл
балаға ... да бір ... ... ... ... ... ... 5 ҚОСЫМША
Көңіл-күйді бағалау тесті.
Адамның күнделікті өмірде кездесіп жататын жәй ... ... ... оның жан ... ... көп нәрсе айтуға болады.
Үрей, мазасыздық өздерін сергіте алмайтын, шаршап-шалдыққан жандарға тән
мұндай жағдай түбінде неврозға алып ... Мына ... ... ... ... ... жан жүйеңіздің қандай күйде екенін
анықтауға болады.
Сауалға «иә» немесе «жоқ» деп ... ... ... жалғыз қалған кезіңізде қобалжисыз ба?
2. Міндеттерім өте көп деп ойлайсыз ба?
3. Төңірегіңіздегілердің сіз туралы не ойлайтындығы ... ... ... ... селк ете ... ... бола ... Ұсақ-түйек нәрсеге бола тынышсызданасыз ба?
6. Ақша туралы бас қатырасыз ба?
7. Автокөлікте келе ... ... өтіп ... қатты
күйінесіз бе?
8. Бір нәрсе толғандырған кезде ұйқысыздықтан азап шегесіз бе?
9. Ұйықтатқыш дәріне қажетсінген ... ... ... ... дәрі қабылдап көрдіңіз бе?
11. Өзіңізді «шырматып жүрмін» деп есептейсіз ... ... не ... ... ... ... ... Ұялшақтығыңыз басым ба?
14. Босаңсуыңыз жеңіл ме?
15. Өзіңізге таныс адамдардың көпшілігімен салыстытғанда мазасыз күй
кешуге бейімділігіңіз ... ... ... ... бір ... уайымдап қобалжымай жүрмін деп
есептейсіз бе?
17. Көңіл-күйіңіз болмашы нәрседен бұзылады ... ... ... ... ... бір ... кеткіңіз келетін сәттеріңіз бола
ма?
20. Көңіліңіз күйзеліске түскен сәттерде ауырып қалмасыз ба, ... ... ... не ... ... есекжем шығып кетпей
ме?
21. Айқай-шу сізді жиі түршіктіре ме?
22. Ұсақ-түйек әкімшілік талаптар жүйкеңізге тие ме?
23. Жолыңыз ... ... ... ... түсе ... ... ... күлсе, оған ренжисіз бе?
25. Ұйықтар алдында сыртқы есік ... ма, жоқ па деп жиі ... ... не ... ... ... ... ба?
27. Егер достарыңыз сізге қонақ боп келеміз десе, сіз оларды күтуне
көп уақытыңызды бөлесіз ... Жаңа ... ... ... ... шкаласы:
14-ші сұрақтан басқасына «иә» деген жауапқа 1 балл;
«жоқ» деген жауапқа – 0 ... 14-ші ... ... ... ... 1 балл деп есептеңіз.
|№ |Аты ... |
| ... |10 |
| ... |9 |
| ... |8 |
| ... |6 |
| ... |7 |
| ... |8 |
| ... |10 |
| ... |10 |
| ... |9 |
| ... |8 |
| ... |6 |
| ... |7 |
| ... |8 |
| ... |6 |
| ... |9 |
| ... |8 |
| ... |6 |
| ... |7 |
| ... |8 |
| ... |10 |
| ... |9 |
| ... |8 ... ... талдау.
10 балл және одан көп. Сіз өте беймаза ... ... ... ... сонша беймазасаз. Стресске бейімділігіңізді өзгерте ... ... және ... үрейді босата басуға қол ... ... бір ... ... ... аласыз. Миға жеңілдік
берудің ең қарапайым әдісі – қиялға берілу. Шамалы бос уақытыңыз болса,
жатыңыз да көзіңізді ... Күн ... ... ... құмға келіп
соққан толқынның үнін есіткендей және күн сәулесінің жылуынан денеңіз
рахат сезімге бөлінгендей ... ... ... ... ... Босаңсудың осындай әдісін меңгеру арқылы сіз көптеген
стрессктік ... оңай шыға ... ... ... 9 ... ... ... дәрежеде өзіңізді ұстай
білгеніңізбен бәрібір сіз беймаза күй ... ... ... ... ... де аса ... балл және одан да аз. Сіз ... келісімді жасайсыз және
алға қойған проблемаларыңыздың көпшілігін шеше алатын мүмкіндігіңіз бар.
Зерттелінген балалардың ... ... ... ұстай білгенімен
бәрібір беймаза күй кешуге бейім екендігін көрсетті. Босаңсу ... бұл ... аса ... ... анық байқалды.
Жаныңыз жараланғыш па?
Біз бүкіл өмір бойы өз ... ... ... ... ... оның ... еріп ... жанымызды жаралап алғанымызды
білмей де қалатынымыз бар. Мына ... ... дәл ... ... ... ... берілетіндігіңізді және ренжуге бейім не
бейім еместігіңізді дұрыс бағалай аласыз.
Жауаптың түрлері: жоқ – 1 балл, кейде – 2 ... жиі – 3 ... ... – 4 балл.
1. Асқа тәбетіңіз шаппаған кезіңіз болды ма?
2. Бір нәрсені тура келгенде мазасызданып, тыпыршисыз ба?
3. Ауа-райының ... ... ете ... ... ... ... сәттеріңіз болды ма?
5. саусақтарыңызбен столды тықылдатып немесе орындықта ... ... ... жиі ме?
6. Диета сақтайсыз ба?
7. Шудан денеңіз түршіге ме?
8. Жұмысқа не кездесуге кешігіп барасыз ба?
9. Жүрегіңіз жиі соғатын кез бола ... ... ... ... ... ... ... назар аударуынан қымсынбайсыз
ба?
12. Жұмыстағы және үйдегі істерден шаршап-шалдықпайсыз ба?
13. ... ... ... ... кезі ... ма?
14. Біреуге қызғаныш білдіресіз бе?
15. Достарыңызға ... ... ... ... ... Сіз өте ... ... Өмірді жайбарақат
қабылдайсыз және адамдармен тіл табыса аласыз. Бірақ бұған масаттанбай-
ақ қойыңыз; осындай балл ... ... ... ... ... ... қиялға берілушілер де кездеседі, олар өздерін
жоғары бағалайды.
20-40 балл. Сабырлы адамсыз. Өте ұнамсыз нәрселердің әсерінен ... ... ... ... ... дегенмен ұсақ-түйек нәрсеге бола
күйгелектенбейсіз.
40 баллдан жоғары. Сізде реніш сезімі өте күшті, ... ... ... ... байсалдылықпен, ал айналаңыздағы адамдарға
шыдамдылықпен қарауға тырысыңыз.
|№ |Аты ... ... ... ... | ... ... |
| ... |28 |30 |
| ... |29 |27 |
| ... |31 |34 |
| ... |26 |29 |
| ... |27 |28 |
| ... |29 |18 |
| ... |31 |31 |
| ... |26 |26 |
| ... |27 |27 |
| ... |29 |30 |
| ... |31 |27 |
| ... |26 |34 |
| ... |27 |29 |
| ... |29 |28 |
| ... |31 |18 |
| ... |26 |31 |
| ... |27 |26 |
| ... |29 |27 |
| ... |31 |30 |
| ... |26 |27 |
| ... |27 |34 |
| ... |29 |29 ... ... ... ... нәрселердің әсерінен
кейде өзін ұстай алмай қалатын, дегенмен ... ... ... ... ие ... Ата-аналарымен салыстырмалы
талдау көрсеткіштері бір-біріне өте жақын екенін көрсетті.
№ 6 ... ... ... болады?
Материалдар: аудиокассетасы бар магнитафон, ватман, сурет құралдары,
А4 форматтағы ақ ... тест және ... ... ... ... ... ... сәлемдесу» жаттығуы
Мақсаты: коммуникативтік дағдыны топтық өзара әрекетті ... ... ... ... ... 10 ... Бүгінгі күнді 4 кіші топтарға бөлінуден бастайық. Ол қыс,
көктем, жаз, күз ... ... ... ... ... ... -
сәлемдесу ойлап тауып, оны ым-ишара арқылы басқа кіші топтарға көрсету.
Талдау: Жаттығу ... ... ... ... тапсырманы қалай орындады?
Сәлемдесу тәсілі жылдам ойлап табылды ма?
Топтан қалай сәлемдесу қажеттігі жөніндегі, идеяны
кім ұсынды?
Қандай сәлемдесу сізге ерекше ... ... ... ... ... сезіндіңіздер?
«Стресті қалай жеңуге болады?» атты мини-лекция
Мақсаты: теориылық аспектілерге тоқталу және ... ... ... 15 ... ... ... себептерін көптеп жазады. Бұл кінәні
сезіну, құндылықтарды жоғалту, оқуды жек көру және т.б.
Көбісі сртесс фактор болып табылатын мектепті ... Не ... Одан ... тәсілі өмір стиліңізді және өзіңізді өзгертіңіз!
Уолтер Расселдің сөзін келтіргім келіп отыр: ... жек ... ... жек ... ... ... ... бөліне
бастайды, соның нәтижесінде қажып, шаршап және жалығасыз немесе
ауырасыз. Сіз не ... де ... ... Болмаса сүйсініп
жасайтынды ғана істеңіз». Осылайша шығыстың ерте ... ... ... ... тәсілмен сүйеніп жасаңыз. Сабаққа, оқуға деген
махаббат дене мен рухани күш ... қажу мен ... ... дене және ... ... ... аударыңыз. Стрестің
физиологиялық белгілері: ұйықтай алмау, бас ауру жүрек дүрсілдеу,
арқөаның, ... ... ... ... қорытпауы, спазмалар.
Стрестің психологиялық белгілері ұмытшақтық, есте сақтау қиындықтары,
себепсіз қорқыныштар, ашуланшақтық болып ... Бұл ... ... ... ... ауруларды, психикалық шаршауларды
туындатады және дәріге бағынышты етеді.
Стресті болдырмау үшін не ... ... ... ... ... ... қоры, әсіресе В тобы тез
таусылады. Көптеген дәрігерлер күнде витамин ішуге ... ... де ... ішіп ... ... ... ... дене жаттығулары өте ... ... ... ... жасаңыз, билеңіз, ән айтыңыз, қалада серуендеңіз, бассейінге,
моншаға барыңыз.
Үшіншіден, психикалық және дене релаксациясы ... ... ... ... музыка тыңдаңыз, түнгі аспанға бұлтқа
қараңыз және ... ... өмір үшін ... ... қолдауы қажет.
Психологиялық тренингтерге барыңыз, жанұя салтанаттарынан қалмаңыз, жаңа
қызықты адамдармен танысыңыз. ... ... ... ... ... олар ... ... мейіріміңізге өте қажет етеді емес пе.
7. Кіші топтардағы пікір – сайыс
Мақсаты: теориялық материалды бекіту.
Уақыты: 25 ... 4 ... ... ... ... ... төрт түрлі
сөздері бар таратпалар қатысушы үшін дайындалады.
Нұсқау: сіздерге келесі тәсілмен 4 кіші топтарға бөліну қажет. ... ... ... таратпа салынған қобдиша бар. ... ... ... ... сөздер аласыздар, ол сөздерге
ұқсастар бір топ боласыздар. Іздегенде ... ... ... ... ... Әрбір жиналған топ оны ым-ишарамен көрсетеді.
Сөздер: витаминдер, жаттығулар, релаксация, ... Ал енді 4 ... ... ... ... ... ... төрайым таңдаңдар. Қазір
мен сіздерге талқыланатын сұрақтарды ... ... ... ... ... мен топ қағидасын сақтаңыздар. Жұмысқа 2 ... ... ... ... сөйлемін аяқтаңыздар.
2-ші топқа тапсырма: «Стресс қалай қарсы тұруға болады?»
3-ші топқа тапсырма: Стрестік ситуациялардан мысалдар келтіріңдер.
4-ші топқа тапсырма: Егер сіз ... ... тап ... не
істеу қажет.
Ал, енді спикерлерді талқылау барысында өңделген топтық идеялармен
таныстыруды сұранамыз.
Сонымен бірге, ... ... ... ... те жақсы әсер береді. Оны барлық сыныптарда 30 минут шамасында
өткізу керек. Тренинг туралы материалдар да ... ... өз ... массаж жасау, шынығу, көңілді қозғалмалы ойындар да ... ... ... Ал ... күш ... ... ... ойындар
оқушыларды сергітіп, көңілдерін орнықтыра алмайды. Сондықтан оларға
жатып істейтін жаттығуларды үйде орындауын ... ... ... жаттығу кешенін ұсынуға болады:
1. Еңкейіп, аяқ пен ... ... ... ... алға ... ... отырып жату және қайтадан бастапқы қалыпқа келу.
2. ... ... оның ... ... ұстап қолды дене
салмағымен қолды бүктеу, жазу.
3. ... ... іш ... салмақ сала отырып, денені
көтеріп-түсіру.
4. Етбетінен жатып, аяқ пен қолды бір ... ... ... ... дене қимылдары арқылы оқушылардың бойындағы ағрессияны
жойып, оларды қылмыстық әрекеттерден, өктем ... ... ... Бұл дене ... ... дамытып, ағзаны шыңдауымен қатар
дене тәрбиесі сабағы арқылы әлеуметтік мінез-құлықты тұрақтандыруға
жасалған қадам бола ... 7 ... ... ... ... да ... ... ойлауды,
актерлік шеберлікті дамытуға арналған кітаптар төменде келтірілген:
1. ... ... ... ... ... бірінші сабақтан басталады, бұл жаттығудың
бірнеше нұсқасы бар.
а) нұсқасы
Барлығы шеңбер болып отырады да, әрқайысысы ... ... ... ... ... сын есім сөзді айтады. Мысалы: Қанат-қызықты,
Үсен –үлкен.
Келесі қатысушы сын есімді қайталайды, келесі аталған ... ... атын ... ары ... кете ... ... ... жаңа ат, тренинг үшін бұл атаумен бірге жетуге ... ... ... ... ... ... телефон»
Көптеген нұқаулар:
А) Жүргізуші қатысушылардың құлағына шеңбер бойымен бір сөз ... ... ... ... Бұл сөз ... ... жетпеу
керек. Егр ол өзгерсе, әрбірі кері ретпен не естіді, соны ... 2 ... ... біреуіне парақта сурет болғанын көрсетеді
де, ол ... ... ... жазып, бейнелейді.
3. Жаттығу « Мен өзімді сүйемін»
Қатысушы, тек қана тұрақты барлықтарына қалай сөйлеуді, ... ... ... ... 3-5 мин ... "Мен өзімді сүйуге
тиістімін, не үшін» тақырыбында ... ... ... ... тиіс. болмайды көңілі алаңдату . Одан кейін барлық тілеушілер
сөйлейді , не үшін олар мына адамды сүйетіндігін .
4. ... ... ... ... , ... айтып береді, жалпы әңгімеге тиісті жаңа
ертегіден батырды енгізу .
5. ... ... ... ... ат ... ... ... қатысушы сонан соң , «қоса өру» өз
әңгімесі, жалпы әңгіме ... ... ... - ... ... .
6. Жаттығу «Жанұялы фотография»
Отбасының басын таңдайды барлық үй іші рольдері және ... ... ... ( ... ... , ... ,
әпкетайлар, олардың күйеулер , балалар)
7. ... ... ... ұрық»
Барлығы шеңберде отырады. Орталыққа әрбір отырған орындыққа зат
қойылады және, мынау "тиым салынған ұрық" мына затқа ... бөлу ... ... ... және жақын келеді. Сонан соң әңгімелерді ... ... өз ... ... көңіл бөлуі жарияланады.
Барлығы параққа сөйлем жазады, жалғасысы парақта менің ... ... ... ... ... ... ... өзіне
таңдайды, әрбір қатысушы не оқитынын шатысып қалады. Содан соң барлық
жұптарға бөлініп параққа ... ... ... ... соң
шеңберде талқылау жүреді
8. Жаттығу « Мен екпіндімін»
Әр түрлі екпіндермен сөз ... ... ... ... ... ... кім көбірек ойлап табады? Содан кейін тапсырма беріп,
қандай екпін айтылуы ... ... ... ... құттықтау»
«Әткеншек» - бір бірімен әртүрлі халықтарда танысша құттықтайды.
1. Қол алысу. (сыртқы шеңбер –ерлер, ішкі де –назды әйелдер);
2. ... : ... бас ... ... ... баста болып, жүрегі сіздерде;
4. Жапонша (қолдар ... ... ... ... тіке
әңгімелесушіге тіке көзбен қарауға болмайды;
5. мұрын жоғары;
6. Француздарша -әйелдер ... ... ... ... алып секіреді.
Әртүрлі жаңа нұсқауларда жұп ауысады. Сыртқы шеңбер орында қалады,
ішкі келеі қатысушыға оңға бір ... ... және ... ... ... Хат тасушы –барлығы бір –біріне мына сенің екі жақсы ... ... ... ... ... ... жылда мен саған тілеймін»
тақырыпта хат жазады. Одан кейін кімге хат ... ... ... ... ... ... ... өзінің жазуын айтады.
Дене терапиясымен байланысты жаттығулар.
11. Жаттығу (зарядка)
Таңертең оянып, жаттығу жасаймыз, екеуімз бір – бірімізге ... ... ... тұрып, Қолға және кеудеге орнымызды алмастыра
жаттығуды істейміз..
12. Жаттығу «Күрес» (жұппен) аяқты орнынан қозғалтпай, ... ... ... ... күреседі.
13. Жаттығу «Арқа»
Қолдармен тіреліп, тырысып күреседі, аяқты ... ... адам ... ыңғайлы күйде тұрып,
14 . Жаттығу «Балауыз таяқшалар»
Топта 6-8 адам болады. Барлық ... ... жылу ... ... ... ... ұстайды, (көздерін жұмып) барлық жақтан барлығы ... ... ... ... өтуі ... Жаттығу «Кім тап»
Барлығы ортаға жұмулы көзбен шығады. Қатысушыға фактура мата, қол
бет киім олар кімдікі ... ... ... Одан ... жүреді. (сөйлесуге болмайды)
16. Жаттығу «Қыздыру», «Кішкене паравоз»
Барлығы көзді жұмып, орталық арқылы жүреді де ... ... ... ... ... ашып алда тұрғанға таза, ұқыпты алып бару керек. ... ... ... ... ашып тек қана ... ... кішкене паравоз қозғаушы температурасы ұлғайғанда, «құрамын»
тағы қосу тиіс. Тек біріншісінің көзі ашылады.
17. Жаттығу «разминка»
Бір –біріне 10 қадамдай ... ... ... тұрады.
1. Көзді жұмып бір –біріне қарама қарсы ... ... ... бұл адам не ... ... бұл ... қалай қатысты.
Негігі позицияны алу.
2. Көзді жұмып жақындап келіп, тиіп кету.
3. Арқаларын бір –бірімен жету, ыңғайлы ... ... ... ... қайтадан тиіп кету. «қосыла кету» жақын бағытта келу.
5. Бұл ... ... ... ... айтып, қолдарын алу,
шеңберде сөйлесу ... ... ... Жаттығу «Шатақтар»
Барлығы көзін жұмып бөлмемен тарап кетеді де өзінің оң ... ... одан ... сол ... ... қолды іздейді. Барлығы бұл
жаттығуды ән ойнағанда , бірдей уақытта көзді жұмып жасайды
Шарты –егер қол бос емес ... онда ол ... ... Сізде
кімнің қолы екендігін барлығы шатаса бастағанды, көзді ... ... ... ... ... төрайымы!
Құрметті Мемлекеттік аттестациялық комиссия мүшелері!
Cіздердің назарларыңызға «Оқушылардың ... ... ... және одан ... жолдары» тақырыбында орындалған диплом жұмысы
ұсынылады.
Зерттеудің көкейкестілігі. Жеке адамның эмоциялық жағдайының тұрақты
болуы оның өмір сүретін ортасына, экономикалық және ... ... ... ... ҚР ... Н.Ә. ... ... Жолдауында балаларға салуатты өмір салтын үйретіп, «әр оқышының
білімі мен ... ... ... /1/ ... ... екендігі
көрсетілген. Оқушылардың жеке тұлғалық даму ерекшеліктерін дер кезінде
диагностикалау, олардың ... ... ... ... ... ... ... көкейкесті мәселердің бірі болып отыр. ҚР
Президент Н.Ә. Назарбаевтың Қазақстан халқына ... ... ... ... ... ... ... екені
келесі сөздермен айтылған: «Біріншіден, осы өңірде тұрақсыздық пен ... етек жая ... ... географиялық орналасуы жағынан
алғанда Қазақстан бел ортасында тұрған өңірде есірткі таратудың тыйылмай
отыруы» /2/. ... ... ... ... ... ... қиянат зорлық көрсету, нашақорлық, токсикомания, адам ... ... ... ... ... бой ... ... психологияда дәлелденген.
Психологияда балалардың жас ерекшеліктерімен байланысты орын алатын
эмоционалдық тұрақсыздықтар көптен бері зерттелінуде. ... ... /28/, ... /45/, ... /85/, Дж. ... ... К.Роджерс /45/, Ө.Тлеуқабылұлы /76/, К.Юнг
/97/, В.Франк /91/, Ф.Перлз /25/, Изард /44/, З.Фрейд /90/ ... ... /40/ т.б. ... ғалымдар еңбектерінде эмоционалдық
жағдайлардың аныќтамасы мен сипаттамасы, ... ... ... себептері және одан шығу жолдары талданған. Осының ... ... ... ... кездесетін агрессияның айќын
дәлелдемелері арќылы ... ... ... мектеп
табалдырығынан аттауымен байланысты көптеген жаңалықтарды меңгеруімен
байланысты, бала өміріндегі кризистік даму кезеңдерімен байланысты ... ... ... ... кейбір көрсеткіштерінің шамадан
артық дамып кетуі, мазасыздануының, агрессиясының орын алуы байқалады.
Осы құбылыстардың ерекшеліктерін зерттеушілер ... ... ... Басс және ... т.б. ... зерттеп, оның
типологиясын жасаған. Аталған зерттеулер нәтижесін оқушылардың шамадан
артық золаруын болдырмау және осы жағдайдан ... ... ... ... ... ... ... зорлану орын алғанда оларға нақты ... ... мен ... ... ... ... біз дипломдық
зерттеу тақарабын «Оқушылардың шамадан артық эмоционалды ... ... ... ... деп ... ... ... беру жүйесіндегі психологиялық қызмет.
Зерттеу пәні: мектеп психологінің ... ... ... қызмет
көрсету мазмұны.
Зерттеудің ғылыми болжамы: оқушылардың шамадан артық зорлануының
себептерін анықтап, одан шығару амалдарын өз уақытында жүргізу ... ... ... ... ... туады.
Зерттеу мақсаты: бастауыш сынып оқушыларының шамадан артық
эмоционалдық ... ... алу және ... ... және коррекциялық әдістерді пайдалану жолдарын үйрену.
Зерттеу міндеттері:
- мектеп ... ... ... ... ... ... ... еңбектеді талдау;
- оқушыларда орын алатын шамадан артық эмоционалды зорлануының түрлерін
және себептерін анықтау;
- психоэмоционалдық зорлануға стресс, мазасыздану, депрессия ... ... ... және ... ... зорланудың балаларды агрессивтілікке, мазасыздану
жағдайларына алып келуін дәлелдеу;
- мектеп ... ... ... ... артық эмоционалдық
зорлану ерекшеліктерін коррекциялау.
Зерттеу базасы: Шымкент ... ... ...... ... және № 36 орта ... ... әдістер. Зерттеу барысында келесі ... ... ... ... ... ... еңбектерді
теориялық талдау арқылы бастауыш сынып оқушыларының эмоциясына сипаттама
жасау, оқушылардың жекелік қасиеттерін зерттеуге «М және Д», ... ... ... ... ... әдістемесі
бойынша өлшем жүргізу, балалардың депрессиясын анықтау тестері және
басқа әдістемелер көмегімен зерттеу, ... ... ... ... ... ... жүргізу.
Зерттеу кезеңдері. Жоспарланған зерттеу жұмысы екі кезеңде
ұйымдастырылады. Бірінші ... ... жас ... ... ... зерттеідің теориялық негіздері
талданып, оларды анықтауға ... ... ... ... ... ... қаласындағы Н.Ондасынов атындағы № 38
гуманитарлық мектеп-гимназиясының психологиялық қызмет көрсету жүйесі
арқылы мектеп оқушыларының ... ... ... ... ... ... балалар анықталды. Барлық
психодиагностикалық зерттеу нәтижелері ережелерге сай ... ... ... ... беру және ... ... жұмыс жазылды.
Диплом жұмысы кіріспе, екі бөлім, қорытынды, ... ... ... ... - өте ... психикалық процестердің бірі. Сезімдер адамның
тіршілік қажетіне, өзара қарым-қатынасына байланысты сан ... ... Адам ... ... ... болады.
Демек, адамның өмірі қоғамға байланысты, оның әрекеті де қоғамдық саналы
әрекет, сондықтан оның сезімдері де ... ... ... ... ... ... ... отырады. Сезімдерден эмоцияларды айыра
білу қажет.
Сыртқы дүние заттары мен құбылыстарының адамның ... ... ... ... ... ... психикалық
процестің түрін сезім деп атайды /38/. Қажеттіліктердің түрлеріне,
жағдайға байланысты сезім ... ... және ... ... ... ... ... наздану, мазасыздану, зерігу, психоэмоционалдық
зорлану.
Сезімдер мен эмоциялардың бірнеше ... ... бар. ... көрсететін осындай ерекшеліктердің бірі – қарама-қарсы, полярлық
сапалықтар деп аталады (сүйсіну-сүйсінбеу, көңілдену-қажу, шаттық-уайым,
т.б.). Олар өз ара екі ... ... ... қарама-қарсы
мағынада болады.
Сезімдердің екінші ерекшелігі – олардың белсенді және солғын көрініс
беруіне байланысты. Адамға ... күш ... ... ұмтылдыратын,
көтеріңкі сезімдер стеникалық (стен – грек тілінде күшті деген мағнаны
білдіреді) эмоция деп ... ал ... ... ... ... іс-
әрекеттерін баяулататын сезім түрлерін астеникалық (астения - әлсіз) деп
атайды.
Шамадан артық күшті тітіргендіргіштер адамда ... ... ... Адам ... ... ... ... оның діңкесі құрып,
берекесі кетеді. Адамның осылайша шамадан тыс зорлуын ... ... - ... тілінде шамадан тыс зорлану деген мағнаны
білдіреді) деген терминмен ... ... үш ... ... ... Оның алғашқы көрінуі мазасыздану кезеңі деп аталады. ... ... ... ... ... оны жеңуге күш
салу, немесе зорлану ... деп ... Адам ... ... нәрсеге
төтеп беруге шамасы келмеген жағдайда титықтап, әрекет жасаудан қалады.
Мұндей қолайсыз әсер ... ... ... да, дене ... де ... адам ... ... ортамен байланысын үнемі қадағалап,
реттеп отыруы қажет.
Сезімнің бұл ерекшеліктерінің ... ... ... ... ... ... алу ... айқын көрініп отырады. Сезім
адамның бүкіл ... оның жеке ... ... ... Адамның әр түрлі ... мен ... ... мен ... ... ... ... мен
сеніміне, мінез-құлқы мен білім көлеміне, санасы мен ерік ... ... ... мен эмоциялардың адамның өмір тәжірибесінде алатын орны
үлкен. Әр адам өз ... ... ... ... ... өмір ... ... сезімдерсіз табысқа жетуі қиынға соғады. Сезімнің қораш,
селқос, солғын болуы іске кедергі жасайды. Адам не үшін ... ... ... ... неге ... ... соны өлердей жек көріп
отыруы керек.
Осы айтылған эмоциялардың барлығына ортақ ... бір ... ... сан ... ... ... болып отыратындығы. Ч.Дарвин осы
күнгі адамда байқалатын мәнерлі қозғалыстардың біразы біздің ерте кезде
ата-бабалаларымыздың тіршілігінде елеулі орын алған әрекеттің ... ... ... ... ... адам ... жұдырығын түйіп
тістенеді, қабағын түйіп бұлығады, демін әзер алып, танауы делдиіп
кетеді, жүрегі ... ... ... ... ... өзінше шығу тарихы бар. Бұл мысалдан жабайы адамдардың
өздерінің ... ... ... ... ... деп тұрған адамның
қабілетін, даярлық белгісін байқауға болады. Ертедегі адамдар жабайы
аңдармен арпалысқа түсердің алдында ... ... ... ... ... ... айқасатын болған. Қазіргі адамдар үшін мұндай көріністер
дөрекі, ебдейсіз қимылдар қимылдар болып ... ... ... ... ... қылығына ешқандай сыйысымсыз сипатта болады.
Бұған көбінесе сотқар, ызақор, кекшіл адамдар бір табан жақын тұрады.
Адамдардың сана сезімі ... ... оның ... да ... ... бола бастайды.
Адамның эмоциялық жағдайы оның темпераментімен байланысты
екенін, стресс жағдайының адам өмірінде маңызы өте ... ... ... ... көңіл бөлінуде. Оған тоқталардың алдында бұл ... ... ... ... ... ежелден болғанына назар
аударалық. Өтейбойдақ Тлеуқабылұлының «Шипагерлік баян» атты еңбегінде
стресс ... ... - ... ... көптеген деректер
келтірілген. «Алланың өзіне жазған тиесілі несептік ризыған тергегі
адамзатының әрбірінің өмірлеуі ... ... ... ... өтерден
«Шопан үсті боз торғайға ұйалық» болмақ. Кейде бұл өтерден ... ... ел ... лан ... қыз қатын, шаңырағы отын
болмақ»-деп көрсеткен.
Эмоциялық шокты – «ұшықтық сілейме»-деп ... ... «... ... ... тұрған күйі, отырса отырған беті, жатса
жатқан қалпы бежірейген күйі қатып қалған ... ... ... ... ... ... барғаныңды сезбейді. Тіпті түртсең
қозғалым, қарау тақылетті пенделік тіл алысымдық ... ... ... емес, жетпек емес» деп сипаттама берген.
Ө.Тілеуқабылұлының «Шипагерлік ... /76/ ... ... ... ... - ... тақырыппен адам организмінің ... ... ... ... құбылыстар өзіне тән субьективтік модальдылықпен
және заттық мазмұнымен сипатталады. Барлық қажеттілікті қанағаттандыра
алмаумен байланысты орын ... ... ... шамадан артық
эмоционалдық зорлану (ШАЭЗ) ... ... ... ... ... ... өте күрделі болуы мүмкін. Қажеттілікті
қанағаттандыра ... ... ... ... шарттар, адамның алдына
қойған мақсатына кедергі болған әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... процестер
Стресс алдымен ағзаның спецификалық емес қорғаныс құралы ретінде
белгілі болды. Бірақ ол ұзақ мерзімге созылған ... ... ... ... ... Стресс түрлі жағдайда болады. Адамдардың
психикалық бейімі әр-түрлі болғандықтан стресті де түрлі қабылдайды. ... ... ... ... ... ... қарсы тұра білу
тәсілдерін анықтайды. Писхлогиялық қорғаныс - ... өзі ... ... ... өте ... құбылыс. Мысалы: стресстен қорғанудың-
«ығыстырып шығару» деп атлатын тәсілі бар. Бұл жағдайда адам ... ... ... ... байқамауға тырысады. Оны өзі де
сезінбеуі мүмкін, ол кейде сана ... ... ... Ал стрестік факторды интеллектуалазияциялау, яғни мәселені ойлап
барып шешу тәсілі жүзеге басқаша жүзеге асады. ... адам ... ... ... ... талдап, одан шығудың жолын
қарастырады.
Стрестік ... ... өзін ... ...... немесе
енжар болуы да оның психологиялық ... ... ... пысық адам алдымен өзіне сеніп, өзі жол тауып шығуға тырысады.
Ал, инертті, енжар адам тағдыр жесегіне еріп, өзгелердің ... ... ... іште ... ... ... алғанда өте зиянды
нәрсе. Шетелдіктердің әрқайсысының өз психотерапевті бар екендігі
сондықтан болса ... ... ... ... ... ... адамның ақыл-ойының, парасатының деңгейіне, өзгешіліктеріне
тікелей байланысты екені дәлелденген.
Үнемі ұрыс еститін бала ... ... ... ... ... көп ... оның ... тыңдау, жылы сөздер айту,
отбасында жылы психологиялық климат қалыптастыру - бала ... ... ... ... нашар мінездер арқылы өзін өзі қорғап отырған болуы ... ... ... ... өзгеруіне негіз болған
себептерді анықтап, оның немен байланысты орын алғанын түсінуі керек.
Кейде бас жарақатына байланысты ... ... ... ... ... Оны жалқаулықпен шатастыруға болмайды. ... ... ... бас ... алса оны міндетті түрде дәрігерге
көрсетіп, ден саулығын тексертіп алған жөн. Педагогтар мен ... ... орын ... көптеген жағдайларды толық түсінгенде ғана
оны шамадан артын зорланудан сақтауға мүмкіндік туады.
Зерттеу ... ... ... артық эмоционалдық
зорлануының көрініс беру түрлері ... ... ... ... анық байқалуы, депривация түрлерінің орын алуы,
мектептік адаптациясының төмен болуы, шатақ мінез көрсетуі, сабаққа,
мектепке деген ынтасының ... ... ... ... және ... байланысты жағдайлар деп анықтадық.
Мектеп жасындағылардың, әсіресе бастауыш сынып оқушыларының стресс
жағдайы жиі кездеседі, өйткені бұрынғы ... ... ... ... ... сабақ оқуы жүйке жүйесіне біршама салмақ түсіріп,
қинайды.
Мектепте оқитын балалардың оқу ... ... ... ... ... болатыны байқалған. Л.И.Прихожанның
/36/ зерттеуі ... ... ... ... ... ... психоэмоционалдық жағдайы тұрақты болады да олардың саны 54
%. Нашар оқитын, қимылдары сылбыр ... ... ... ... - 20%-ке ... болып, олардың басым көпшілігі
эмоционалдық шамадан артық зорлану жағдайында жүретіндігі дәлелденген.
Осы көрсетілген ... ... мен ... ... ... ... ... қатынасы балалардың сынақ жұмыстарын
орындау барысында, тақта алдында ... ... ... айқын көрінеді.
Бастауыш сынып оқушыларында жиі кездесетін қиындықтар ... ... орын ... Өсіп ... келе жатқан бала
бойында алуан түрлі қасиеттер байқалады. Осы бір көп сырлы қасиеттердің
жағымды және жағымсыз ... ... ... ... көріністері де бала
бойында болады. Бала мінезінің ... ... ... ... ... ... ... жақсы-жаманды
айыра білушілік, алдағы өмір жолына ұмтылушылық жатса, ал нашар мінез
көріністеріне ... ... ... ... ... сияқты қасиеттер жатады. Бала бойында назар салып ... ... ... сын ... ... ... ... әділетті, әділетсіздікті аңғаруы ойлаған мақсатын
орындап шығу үшін ... ... мен ... ... Егер ... бала мінезіндегі көріністер ... ... ... ол ... байсалды, бір сөзді, батыл жүректі, табанды болып
ер жетеді, ал олардың бойында ынжық ... ... ... ол
сылбырлық, жалқаулық, күйгелектік, қорқақтық, ... ... Бала ... ... көп ... ... білуге ұмтылады. Өз ойын
айту, басқалармен қарым-қатынас жасау, достасу, пікірлесу сияқты ... ... ... ... бар оқушыларды анықтап, қиындықтар не
себептен пайда болатынын жүйеге келтіріп мына ... ... ... ... ... ... ... |
|№ |қиындықтардың ... ... ... ... |
| | | ... ... ... ... өріс (сезім |Е.Е.Кравцова. ... ... |
| ... бой ... |А.А.Нурахунова, |тұрмысына байланысты: |
| |ашуланшақ, долы, өкпелегіш, ... ... емес ... |
| ... көңілі | ... жоқ ... |
| ... жалқаулық, | ... т.б. |
| ... т.б. | | ... |Еріктік өріс (ашушаң, қыңыр,|А.В.Запорожец, |Жеке тұлғаның дамуында|
| |сенімсіздік, қызғаншақтық, |Л.С.Выготский, ... ... |
| ... айту, өзімшілдік |т.б. ... ... |
| |т.б.) | | |
| ... ... ... | ... |
|3. |Бала дамуындағы өнімсіз ... ... ... |
| ... басымдығы, |Л.В.Занков, |жеке тұлғаның |
| ... ... ... ... |А.Н.Леонтьев, |бойындағы |
| ... ... ... ... |
| |жетілмегендігі т.б. | ... ... |
| | | ... ... ... ... балалардың басым көпшілігінде
психоэмоционалдық үйлеспеушілік орын ... да ... ... да ... ... ... ... А.Бектің
зерттеулерінде бала алдында тұрған қиындықтар біртіндеп олардың мінез-
құлқындағы ... алып ... деп ... Ата-аналардың
баларға қойатын талаптарының өте жоғары дәрежеде болуы және оны ... ... ... ... ... ... өте қатаң
сынылуы, өзгелермен қарым-қатынас құрудағы және ... ... ... ... шамадан артық эмоционалды зорлануға алып
келеді.
«Оқушылардың шамадан артық эмоционалды зорлануы және одан шығару
жолдары» ... ... ... ... ... келесі
қорытынды жасадық.
1. Адамдардың шамадан артық эмоционалды зорлануы туралы ой-пікірлер
көптеген ғалымдар ... ... ... ... «Шипагерлік баян» еңбегінде, Абай Құнанбаевтың өлеңдері
мен қара сөздерінде, Құбағұл Жарықбаевтың ... ... ... оның түрлеріне сипаттама берілген. Г.Сельенің
пікірі бойынша, қолайсыз ықпалыдың әсерінен алдыңғы ... ... ... ... ... гормондарының артық түзіліп өндірілуі
жатады. Сол себептен ол гормондарды Г.Селье адаптациялық (икемділік,
бейімділік), гормондары деп атады.
Бүгінгі ... ... ... ... ... ... мен ... (секреті) бездерінің қатысуымен дамитын организмнің күрделі
жүйкелік-гуморалдық серпілісі деп түсіндіріледі. Шын мәнінде ... ... ... және жиі ... ... ... ... тіршілікке икемділігін жоғалтпай өмір сүре ... ... ... ... ... алады деп
тұжырымдауға болдады.
2. Бұл проблема психологияда жаңа ... ... ол көп ... орын ... З.Фрейд, А.Фрейд, Э.Фромм, А.Адлер, К.Юнг,
К.Хорни, Дж. Доллард, ... ... т.б. ... ... ... табиғатын зерттеу нәтижесінде оның табиғатына
нешетүрлі ... ... ... ... ... Басс, А.Дарки, О.Ю.Михайлова, А.А.Реан, Т.Г.Румянцева, Я.Л.Коломинский
т.б. көптеген ғалымдар еңбектерінде балалардың мінез ауытқуларының
аныќтамасы мен ... ... ... болу себептері мен шығу көздері
талданған, стресс, онымен байланысты орын алатын агрессиялықты зерттеу
және коррекциялау мәселелері орын алған.
3. ... ... ... ... ... эмоционалдық
зорлануының көрініс беру түрлері стресс, мазасыздану, депрессияға ұшырау,
агрессияның анық байқалуы, ... ... орын ... ... ... ... ... мінез көрсетуі, сабаққа, мектепке деген
ынтасының төмендеуі, ашушаң, ызақор болуы және ден саулығына байланысты
жағдайлар деп анықтадық.
Шамадан артық эмоционалдық зорланудың ... ... ... ... ауытқуларымен қатарласып жүреді. Әсіресе баланың агрессивті мінез
көрсетуіне, мазасыздануға стресс негіз болады. Сонымен қатар шатақ ... ... де ... ... ... ... Сондықтан
балада көрініс берген шамадан артық эмоционалды зорлануын зерттегенде
оған не себеп болғанын анықтау үшін оның ... ... ... ... ... тесті, Флипс тесті, темпераментін
анықтау, пиктограмма ... ... ... Зерттеу нәтижесінде
балалардың басым көпшілігі мазасызданғыш, экстравертті, агрессивті екені
анықталды. Бұл ... ... ... ... өзін өте ... бағалау,
сондықтан оқытушылар қойған бағаларды менсінбеушілік, соған байланысты
ыза қысып, балалардың стресс ... ... ... Ал балалар
стресс жағдайда агрессивті мінез көрсететіні дәлелденген.
4. Біз зерттеуге 4 ... ... ... бұл жас ... ... ... қашып жүреді. Психокоррекциялық іс-
шаралар барысында ата-аналар мектепті білім беретін, ... ... көзі ... шақырған кезде келетін болды. Осы ... ... және ... ... қажеттігінің дәлелі
болды.
Шамадан артық ... ... ... ... ... ... ... туралы келесі ұсыныстар
жасадық.
4. Балалармен психокоррекция жұмысы ... ... ... ... проблемаларды қанығырақ түсінуден бастау керек.
Сондықтан балалармен «депрессия қаупі жоқ па?» ... ... ... ... ... ... ... Психокоррекцияға балалармен бірге олардың ата-аналарын қатыстырып
жүргізілсе ол ... ... арта ... ... ... ... ... ерекше көңіл аудару қажет:
- Баланы әр ... ... ... ... ... үйрету;
- Дау-дамай жағдайында, қатынастың ... ... ... ... ... Адамға деген сенімділік, эмпатия тәрбиесін дамыту;
- Баланы қоршаған ересектерге әрдайым ... ... ... ... ... ... отыру;
- Ата-аналар мен олардың балаларына арналған психологиялық ... ... ... (ата-аналар жиналыстарында, петагогикалық
кеңестерде баяндамалар жасау, әр түрлі психологиялық білімін жетілдіру
іс-шараларын ... ... ... ... шамадан артық зорлануы байқалған
балалармен коррекция жүргізуге және олардың ата-аналарымен ... беру ... ... және ... ... ... даярлау
барысында пайдалануға болады.

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 93 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Эмоционалдық кері әсерді зерттеу33 бет
«Өзін-өзі тану» курсын оқыту барысында оқушылардың рухани-адамгершілік құндылықтарын қалыптастырудың ғылыми-педагогикалық негіздері110 бет
Бастауыш мектеп оқушыларының оқу-танымдық қызығушылығын зерттеу тәсілдері55 бет
Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдысын қалыптастыру әдiстемесi (1-2 сынып)119 бет
Бастауыш сынып оқушылардың таным процестерін дамыту жолдары13 бет
Информатикадан оқушылардың іс-әрекетін бақылау мен бағалау негіздері58 бет
Мектеп оқушыларының фермер мамандығына қызығушылығын қалыптастыру55 бет
Оқушыларды зергерлік бұйымдардың жасалу технологиясының әдістемелік ерекшеліктеріне бейімдеу40 бет
Технология сабағында қолөнер бұйымдарын әзірлеу53 бет
Физика сабағында оқушылардың ізденімпаздық және логикалық ойлау қабілетін дамыту20 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь