Қазақстан тарихы - дәрістер

Кiрiспе

Ежелгi Қазақстан
“Қазақ атауының мәнi және мағынасы ”
Қазақ өңiрiндегi алғашқы мемлекеттер (б.з.д.VII ғ..б.з.V ғ.)
Қазақ жерiндегi алғашқы түрiк мемлекеттерi.
Қазақстан монғол шапқыншылығы заманында
Қазақ этносы мен қазақ хандыыныұ қалыптасып, құрылуы (XIV . XVII ғғ.)
Қазақ хандығының XVI . XVII ғғ. Саяси, әлеуметтiк.экономикалық жағдайы.
XVII.XVIII ғғ. Қазақ.ресей қатынастары
XVIII.XIX ғғ. Қазақтардың ұлт.азаттық көтерiлiстерi
XVIII . XIX ғғ. Қазақстанның экономикалық және әлеуметтiк дамуы
К I Р I С П Е

Тарих әр кезеңдеде қоғамда болған, болып жатқан оқиғалар мен өзгерiстерге байланысты адам санасында сан қилы ой туғызады. Бұл ой өз елi мен жерiнiң, халқының тарихын бiлуге ынталы әрбiр адамның бойында өткендi бағалау деген құштарлық сезiмiн оятады. Тарихи сана - ұлттық сананың негiзi, iргетасы. Демек, негiзi берiк iргетассыз сапалы ұлттық сана қалыптаспайды. Ал, ұлттық санасы қалыптаспай, оны кемелiне келтiрiп жетiлдiрмей, туған жерiнiң шын мәнiндегi перзентi болу да қиын. ¤йткенi, онсыз жанының жай-жапсарын жете танып, жағдайын жан-жақты түсiне алмайсың; сезiну болғанмен, болмысына ену жоқ; түйсiнгенмен, тұшыну жоқ; дел-сал күй кешесiң. Кеңес Одағы кезiнде басты күрделi оқиғалар мен кезеңдердi тарих ғылымы тұрғысынан сипаттау қатал саяси және сыңаржақты идеология қысымында болды. Бұл қазақ және Қазақстан тарихы беттерiнде “қара” немесе тек қана “ашық” бояулармен бейнеленуге әкелiп қоғам мүшелерiнiң соның iшiнде жас буын өкiлдерiнiң сана-сезiмi мен сенiмiн дұрыс тәрбиелеп қалыптастыруға үлкен кедергi жасады.
Қазiргi уақытта тарихшылар алдында тарих ғылымының дамуына сол кезде керi әсер еткен құбылыстардың түпкi себептерiмен салдарын объективтi түрде қайта сараптау мiндетi тұр. Бүгiнгi тарихымыздың шынайы сипатын, ақиқатты жолын көрсетуде бiршама ауқымды әрi мазмұнды ұмтылыстар байқалғанымен егемендiк елдiң өзiнде тарихи оқиғалар мен тұжырымдарды қайта бағалау принциптерiнде көптеген зерттеушiлер тарапынан бiрқатар теориялық және фактологиялық қателерге жол берiлiп жатқанын аңғаруға болады. Бұл еңбектiң түпкi мақсаты - ғылыми, объективтi тұрғыдан тарихи оқиғалар мен құбылыстарды жалпы оқырман қауымға, соның iшiнде, оқушы жастарға тиянақты тiлмен сындарлы логикалық жүйеде баяндап беру.
Үш түсiнiк - тарих, тарихшылар және когам бiрiнен бiрi дербес бола алмайтын тұжырымдар мен анықтамалар. Ең алдымен пәннiң анықтамасына тоқталайық. Тарих деген не? Әр заманның ұрпағына оның қажеттiлiгi қандай? Негiзiнде тарих дегенiмiз адамзаттың өткенi туралы ғылым. Егерде тек қана осы тұрғыдан тұжырымдайтын болсақ - тарихшы осы саланы зерттейтiн санаулы ғана мамандардың архивтердегi құжаттарды ғылыми жүйеге келтiрушi тµлқа тәрiздес болып көрiнедi. Бiздiң пайымдаумызша тарих-халық, ұлт зердесi. ¤йткенi, тарихта болған оқиғаларды ешкiм түзете алмайды және өз заманының ыңғайына қарап бағыштап ешкiм де жаңадан жаза алмайды. Бүкiл қайшылықтарымен, қаhармандық және қайғылы беттерге толы тарих қандай болса, оны әрқашан нақ сондай алуан түрлi, тұтас қалпында қабылдау керек.
Сайып келгенде, тарих - адамзаттың әлеуметтiк-мәдени тәжiрибесiнiң ауқымы кең жиынтығы, ал, тарих гылымы осы тәжiрибе жиынтығын баршаға паш етушi методологиялық жүйе. Қоршаған ортаны ғылыми тұрғыдан тану, соның iшiнде әлеуметтiк тәжiрибенi игеру - адамның дүниемен қарым-катынасының маңызды өзектi сипаттамасы. Бұл ретте таным қоғаммен бiрге дамиды. Дүние жөнiндегi әр заманның бiлiк деңгейi уақыт өткен сайын өзгерiске түсiп отырады және ол адамды өзгертедi. Осы тұжырымдарға сүйенсек тарихқа төмендегiдей анықтама беруге болады: тарих-бұл ұдайы дамымалы құбылысындағы ұрпақтан µрпаққа ауысып, әр кезеңде жаңадан тұжырымдалатын әлеуметтік тәжiрибе.
Ұсынылып отырған дәрiстерде атажұрт тарихын өзiндiк төл тарих реттес де және Еуразия тарихының бiр бөлiгi ретiнде карастыра отырып, әлемдiк өркениеттiлiк үрдiсiндегi қазақ халқының орны мен ролiн оқушы қауымға ашып көрсетiлген. Басылымның негiзгi мақсаты - жоғары оқу орындарындағы тарих бағдарламасы мен оқулықтарға сәйкес оқырманға жаңаша ой салу, тарихи қубылыстарды объективтi, ғылыми турғыдан түсiнуге қажеттi азаматтық тиiмдi көзқарас қалыптастыру. Ұсынылып отырған дәрістер бұрын жарық көрген осы iспеттес еңбектерге салыстырмалы түрде фактологиялық мысалдармен, теориялық тµжырымдармен толықтырылған. Еңбекьегі жекелеген қағидалар, ой-толғамдар мен түйiндер маман ғалымдар, зерттеушілер мен студенттердің, жалпы оқырмандар арасында сауалдар мен пiкiрталастар, жаңа ойлар туғызары сөзсiз.
        
        Қазақстан тарихы - дәрістер
Кiрiспе
Ежелгi Қазақстан
“Қазақ атауының мәнi және мағынасы ”
Қазақ өңiрiндегi алғашқы мемлекеттер (б.з.д.VII ғ.-б.з.V ... ... ... ... ... ... шапқыншылығы заманында
Қазақ этносы мен қазақ хандыыныұ қалыптасып, құрылуы (XIV - XVII ... ... XVI - XVII ғғ. ... ... ... ғғ. ... қатынастары
XVIII-XIX ғғ. Қазақтардың ұлт-азаттық көтерiлiстерi
XVIII - XIX ғғ. Қазақстанның экономикалық және ... ... ... А Р И Х ... ә р і с т е р
Қазақстан тарихы (дәрiстер)
Оқырманға ұсынылып отырған дәрiстерде Қазақстан Республикасы тарихының
күрделi де ... толы ... ... және жете ... ... ... тұжырымдар деңгейi тұрғысынан, баяндау тәсiлi мен
фактiлiк ... ... ... Авторлардың тарихи оқиғаларға берген
жеке пайымдаулары мен түйiндерi, бағалаулары, оқырмандар тарапынан сөзсiз
толық қолдау ... да ... Ел ... ... ... де, ... де қалыптасу кезеңiнде мұндай ой-өріс сәйкессiздiктердiң болуы
заңды да. Кiтапта ұсынылған өзiнiдiк ... ... ел ... ... ... мыңжылдықтың табалдырығына дейiн қамтуға мүмкiндiк бередi.
Авторлар қазақ халқы бастан кешкен бүкiл тарихты ... ... ... оны ... мен ... ... ... тындырған, ғалымдар
еңбектерiн негiзге ала отырып егемен елiмiз - Қазақстан тарихын өзiнше
пайымдайды. ... ... ... ... оқу ... ... және бұл пәннен Мемлекеттiк ... ... ... орта оқу орындары студенттері мен Қазақстан тарихынан
дәрiс беретiн оқытушыларға, магистрант-аспиранттарға, жалпы ел ... ... I Р I С П ... әр ... ... ... болып жатқан оқиғалар мен
өзгерiстерге байланысты адам санасында сан қилы ой туғызады. Бұл ой өз ... ... ... ... ... ... әрбiр адамның бойында өткендi
бағалау деген құштарлық сезiмiн оятады. Тарихи сана - ... ... ... ... ... берiк iргетассыз сапалы ұлттық сана
қалыптаспайды. Ал, ұлттық ... ... оны ... ... ... ... шын ... перзентi болу да қиын. ¤йткенi,
онсыз жанының жай-жапсарын жете танып, жағдайын жан-жақты ... ... ... ... ену жоқ; ... тұшыну жоқ; дел-сал күй
кешесiң. Кеңес Одағы кезiнде басты күрделi оқиғалар мен кезеңдердi ... ... ... ... ... және сыңаржақты идеология қысымында
болды. Бұл қазақ және Қазақстан тарихы беттерiнде “қара” немесе тек ... ... ... ... ... ... соның iшiнде жас
буын өкiлдерiнiң сана-сезiмi мен сенiмiн дұрыс тәрбиелеп қалыптастыруға
үлкен кедергi жасады.
Қазiргi ... ... ... ... ... ... сол кезде
керi әсер еткен құбылыстардың ... ... ... ... ... ... мiндетi тұр. Бүгiнгi тарихымыздың шынайы сипатын, ақиқатты
жолын көрсетуде бiршама ауқымды әрi ... ... ... елдiң өзiнде тарихи оқиғалар мен тұжырымдарды ... ... ... ... тарапынан бiрқатар теориялық және
фактологиялық қателерге жол ... ... ... ... Бұл ... ... - ... объективтi тұрғыдан тарихи ... ... ... ... қауымға, соның iшiнде, оқушы жастарға тиянақты
тiлмен сындарлы логикалық жүйеде баяндап беру.
Үш түсiнiк - ... ... және ... ... бiрi ... ... ... мен анықтамалар. Ең алдымен пәннiң анықтамасына
тоқталайық. Тарих деген не? Әр ... ... оның ... ... ... дегенiмiз адамзаттың өткенi туралы ғылым. Егерде тек қана
осы тұрғыдан тұжырымдайтын болсақ - ... осы ... ... ... ... ... құжаттарды ғылыми жүйеге келтiрушi тµлқа
тәрiздес болып көрiнедi. Бiздiң пайымдаумызша тарих-халық, ұлт ... ... ... ... ... ... алмайды және өз заманының
ыңғайына қарап ... ... де ... жаза алмайды. ... ... және ... ... толы ... ... ... әрқашан нақ сондай алуан түрлi, тұтас қалпында қабылдау керек.
Сайып келгенде, ... - ... ... ... кең ... ал, тарих гылымы осы тәжiрибе жиынтығын баршаға паш
етушi методологиялық жүйе. Қоршаған ... ... ... тану, соның
iшiнде әлеуметтiк тәжiрибенi игеру - адамның дүниемен қарым-катынасының
маңызды ... ... Бұл ... ... қоғаммен бiрге дамиды. Дүние
жөнiндегi әр заманның бiлiк ... ... ... ... ... ... және ол ... өзгертедi. Осы тұжырымдарға сүйенсек тарихқа
төмендегiдей анықтама беруге ... ... ... дамымалы құбылысындағы
ұрпақтан µрпаққа ауысып, әр кезеңде жаңадан тұжырымдалатын ... ... ... ... тарихын өзiндiк төл тарих реттес
де және Еуразия ... бiр ... ... карастыра отырып, әлемдiк
өркениеттiлiк үрдiсiндегi қазақ халқының орны мен ролiн оқушы ... ... ... негiзгi мақсаты - жоғары оқу орындарындағы тарих
бағдарламасы мен оқулықтарға сәйкес ... ... ой ... ... объективтi, ғылыми турғыдан түсiнуге қажеттi азаматтық тиiмдi
көзқарас қалыптастыру. Ұсынылып отырған ... ... ... ... ... ... салыстырмалы түрде фактологиялық мысалдармен, теориялық
тµжырымдармен толықтырылған. Еңбекьегі жекелеген қағидалар, ... ... ... ... зерттеушілер мен студенттердің, жалпы
оқырмандар арасында сауалдар мен пiкiрталастар, жаңа ... ... ... ... Ж Е Л Г I Қ А З А Қ С Т А Н
Әлемнiң барлық ... ... ... мен ... оның ... ... ортақ көрiнiстер көп және олар өзара байланысты. Егерде
Қазақстан тарихының ашылған немесе ... ... көп бе ... ... ешқандай күмәнсiз ғылым-бiлiм игермеген мәселелер үлесi әлi ... ... ... ... түсiнiктер адам еңбегiнiң қалдықтары ... ... ... ... ... қалдықтар, тамақ қалдықтары -
жануарлардың сүйектерi сақталып, үңгiрлердi, үңгiме қуыстарды зерттеуге
негiзделедi. ... ... ... ұлт ... ... ... ... орын алады. Мұндай мәлiмет-деректер адамзаттың
даму процессiн тең шеңберде және мазмұнды түсiнуге мүмкiндiк ... ... ... ... қауымдастығы жөнiндегi негiзгi дәлел-дерек -
тастан жасалған еңбек құралдарының қалдығы.
Аталған тұжырым қоршаған айналаны ... бойы ... ... Казiргi кезде тарих ғылымында адам қоғамы дамуының кезектiгiне
үш ... ... бар: ... ... және ... ... адам өз дамуында кезекпен келетiн бiрнеше жүз жылдап
саналатын кезеңдердi басынан өткiздi - тас, қола және ... ... ... ... ... мезолит, неолит кезеңдерiне бөлiнедi. Палеолиттiң
ерекшелiгi Еуразия мен ... ... сол ... ... ... болып табылады.
Ежелгi тас ғасыры дәуiрi - адам мен оның ... ... ... ... ... ... ... жабайы
өсiмдiктердi жинап, жануарларды аулаған, олар күрделi де ұзақ даму ... Бұл ... ... ... ... ... деп ... ол
бейнесiздiгiмен, қоғамдық қатынастардың жетiлмегендiгiмен, тіпті ... да ... ... ... - мезолит дәуiрi, ал одан кейiн неолит пен ... және ... ... ... ... мен балықшылар мәдениетiнiң
қалыптасу және даму ... ... ... Ал, ... ... бiзден қаншалықты қашық болғанымен, бiз алғашқы қауым аңшылары мен
жинаушыларының ежелгi мәдениетi шектес ... ... ... ету арқылы тығыз байланыста дамыды деген ғылыми тұжырым жасаймыз.
Алғашқы адамдардың пайда ... ... ... ... 3,5
млн.жыл бұрын әлемдегi ауа ... күрт ... ... ... ... ... соқтырды. Бұл құбылыс тiрi жануарларды
табиғат құбылысына икемденуге мәжбүр еттi. ... ... ... тез ... ... ... яғни ... Мезгiл өткен
сайын олар екi аяқпен қозғалу, күнделiктi ... ... ... ... ... ... дайындау қол-күшiнен көрi ой-өрiсiнiң жұмысын
жетiлдiрiп бiрте-бiрте жеделдеткен. ... ... ... кол ... көрi ... ... ... болып басым түседi.
Бұндай жануарларды ғылым екi түрге бөледi: австралопитек және адам.
Австралопитек ( үш-төрт түрлi оңтүстiк маймылы) ... төрт ... ... ... өңiрiнде дүниеге келген. Солардан бұдан екi миллион ... ... ... ... калпы - Хомо (адам) пайда болады. Одан
кейiн ... 2-1,5 млн. ... ... Хомо-Хомо хабилис, яғни қабiлеттi
адам қалыптасады. ¤зiнен бұрынғы туысынан көрi ол ... ... және ... ... ... ... бұл түрi ... қорғаныс құрылыстарын салуды игередi, аң аулау ... ... ... кезеңi (1,6 млн.- 200 мың жыл бұрын) тiке
жүретiн homo erektus ... ... ... ... ... ... олар Африкада қалыптасып кейiн топ-топ болып Еуропа, Шығыс Азия
(синантроп), ... Азия ... ... ... ... ... архантроп немесе ежелгi адамдар тобын құрады, олардың еңбек және
қорғаныс құралдары сүйек, ... ... ... Адам ... тас ... µзає ... - бiздiң дәуiрге дейiн 2,5 млн.- 5 мың.жылға созылып палеолит
және неолит болып аталады. Палоелиттiң өзi екi ... ... ... (
2 млн. - 40 ... ... және ... (40-12 мың. жыл бұрын). Тас
дәуiрiнiң соңғы кезеңiнде адам ... ... ... ... ол ... ... атауы берiлген.
Ғылымда бiршама мерзiм тас дәуiрiнде бiздiң ... ... ... ... орын ... ... ... археологиялық iзденiстердiң
нәтижесiнде Оңтүстiк Қазақстандағы Тәңірказған, Бөрiқазған, Ақкөльде ежелгi
адамдардың тұрғын орындарының табылуы бµл ... ... ... таңда
Қазақстанда палеолит мәдениетiнiң ескерткiштерiнiң екi өңiрi белгiлi -
Оңтүстiк Қазақстан және Сары - ... ... ... 300 мың жыл бұрын homo erektus кәдiмгi адам
қалпына жақындады деп есептейдi, ал, homo sapiens ( ... ... ... бұдан 200 мың жыл кейiн салып қалыптасқан. Зерттеушiлер
оларды палеантроп – көне адамдар деп атайды. Бүгiнгi адамдарға ... ... ... ... ... 40 мың жыл ... пайда болған. Жалпы, әлем
ғылымында кәзiргi адамның қалыптасу орны ... ... ... ... тұжырымдар бар. Ол тұжырымдардың басым көпшiлiгi ... ... ... кейiн әлемге түрлi жолдармен тараған деп есептейдi.
Бұл құбылысқа қоршаган айнала, ... және ... ... ... араласпай өмiр сүруi өзiнiң әсерiн тигiздi. Неандертальдықтар
өздерiнiң дамуында салыстырмалы түрде айтарлықтай ... ... Олар ... киiм ... аң ... өңдеудi игердi. Әсiресе,
палеолиттiң соңғы (жоғарғы) кезеңiнде адамдардың қол өнерi жетiле ... адам ... ара, ... ... ... ... ... т.б.
тiршiлiкке қажет құрал-саймандарды ... ... Осы ... ... өңiрiн түгелдей мекендейдi, елiмiздiң Шығысы және Оңтүстiк Сiбiр
мен Алтайда ежелгi қоғам мәдениетiнiң ... ... ... ... ... ... ... ежелгi адамдар ескерткiштерiне қоса Орталықта -
Қарабас-3, Батпақ-7, Ангренсор-2; Шығыста - ... ... ... ... ... жаңа ... орындар ашылды.
Палеолиттiң орта және жаңа кезеңдерi ғылымда ... ( б. з..д. ... жыл ), ... ... 5 - 3 мың жыл ) деп ... ... әр ... тән эволюциялық ерекшелiгi бар. Мезолит тұсында адам садақ пен жебе
және тасты оңдеудiң ... ... ... ... тас ... қатар адамдар мал өсiру және жер оңдеуге де бейiмделедi.
Қазакстанда неолит мәдениетiнiң бiрнеше орталықтары табылған. Мысалы,
елiмiздiң оңтүстiгiнде ( ... Орта Азия ... ... ... ... ... ... жасалған өрнек бояулы
ыдыстар табылған). Солтүстiк Қазақстанда неолит кезеңiнiң екi орны ... ... бар. ... ... ... Есiл ... далалық
және қырлы өңiрлерiн жайлап (Виноградовка-2, Тельман) аң ... ... ... мәдениетiнiң ошақтары Торғай, Тобыл ... - ... ... ... ... ... ... Батыс
Қазаєстанда неолиттi ойық және тюлуз мәдениеттерi сипаттайды. Маңғыстаудан
табылған неолит кезеңiнiң ескерткiштерi, ... ... ... VI-V мың. ж. ) аң аулау, өсiмдiктер дақылын жинау арқылы ... ... ыдыс құю және жiп иiру ... ... заманға дейiнгi III - II мың жылдықта (энеолит кезеңi) ауа
райының ... және ... ... ... тұрғындары өндiрiстi
шаруашылықтың түрi - мал өсiрудi жаппай игередi. Бұл ... ... ... ... ... ескерткiштерi табылған: Ботай,
Красный Яр, Бестамақ, Соленое озеро т. б. Мұнда алғашқы кезеңдерден ... ... мен ... ... яғни адамдар iрi елдi
мекендерге орналасады, жылқыны көлiк ретiнде ... аң, ... ... ... ... ... ... (Оңтүстiк Орал),
хвалынь (Едiл жағалауы), афанасьев (Алтай), усть-нарым ... ... ... ... өзi Еуразия даласындағы тайпалардың
тарихындағы этностың және мәдени бiртұтастықты сипаттайды.
Қола ... ... ... ... мәдени-шаруашылық
өзгерiстерi б. з. б. II мыңжылдықта малшылық-егiншiлiк экономикасы мен
металл оңдеу ... ... ... Бұл ... ... ... ... әлеуметтiк-экономикалық жағдайды түбiрiнен
өзгерттi. Қоныстарын жиi ауыстырып отыра, жiгерлi, пысық малшы тайпалары
тұңғыш ... құра ... ... ... ... ... елеулi орын алды. Қару ендi жабайы хайуандарды ... үшiн ... ... қатар, тайпалар арасындағы қақтығыстарда да ... ... ... ... қару ... бiрте-бiрте металл
өңдеудiң дербес саласына айналды.
Б.з.д. II мыңжылдықтың ортасында Қазаєстан өңiрiндегi адамдар қола
металды ... ... ... ... мен қару ... ... ... Жер қойнауындағы полиметалдардың, соның iшiнде қалайы-мыс қорының
барынша молдығы өңiрiмiзде қола дәуiрiнiң ...... ... ... Тұрғындардың қоғамдық құрылысы мен отбасылық-некелiк
қатынастарында елеулi ... ... бола ... Қола ... ... ... - мал шарушылығы мен металды жедел
қарқынмен ... ... ... ... ... еңбектiң
мамандандырылуына, сөйтiп, қоғамдық өмiрдегi ... ... ... Жеке ... ... ... меншiк кеңейдi, рулық қауым
iшiнде мүлiк теңсiздiгi күшейдi. Бiрiншi ескерткiштiң ... жерi ... ... ... ... ... Андронов елдi мекенiнiң атына
орай бұл мәдениет ғылымда шартты түрде “Андронов мәдениетi” деп аталды. ... ... ... ... ... далалық малшы-егiншiлердiң
мәдени ортақтығы айқын сипатталады. Барлық ... ... ... ... даласына кең тараған бұл тайпалар неолит
дәуiрiндегi өзгерiстердi айқын мәдени бiркелкiлiкпен ауыстырған. ... бұл ... ... ... ... ... көрсетедi. Қоныс - мекендер кең жайылма шалғыны бар
өзендердiң жанына ... ... ... ... ... үйлерi үлкен жертөлелер болды; олардың жанынан әр түрлi
шаруашылық жайлар мен мал ... ... ... Бұл қоныс-мекендерге
мал бағу кәсiбi ... ... ... ... ... тән ... мәдениетке ерекше тән сипат - ... ... ... қарулар және сәндiк заттар: ұңғысы бар, дүмi ... ... ... бар ... ... найзалар мен жебелердiң өзгеше
ұштары, бiлезiктер, айналар, моншақтар және әр түрлi ... ... ... ... тұрғындарды басқа тайпалардан айыратын мәдени-
этнографиялық ең басты белгiлерi жерлеу ... ... ... бар
балшық ыдыстардың өзiнше бiр жиынтығы, металл бµйымдардың ... ... ... ... ... және қола ... мен балшық
ыдыстар түрлерiнiң әдемiлiгi мәдениеттiң де деңгейi жоғары ... ... ... ... бойынша андроновтықтар финн-угор
этникалық тобына жатқан.[1]
Үндi-иран ... ... ... - ... ... және ... мен ... басқа да деректерiн,
археологиялық материалдар комплекстi талдау негiзiнде ... және ... ... тайпаларының үндi-иран немесе арий тектi екендiгi туралы
тұжырым бар.[2] Андронов мәдениетiнiң алғашқы ескерткiштерiн 1914 жылы ... ... ... Одан ... ... бiр топ ... ... тарихи құбылыс ретiнде ғылыми байламдар жасап қола дәуiрiнiң
кезеңдерiн саралап бердi ... ... ... ... Орал ... мәдениетiне хронологиялық топтама жасалып, әр ... ... ... ... - ... XVIII - XVI ... ... кезеңi -
б.з.б. XV-XII ғасырлар; замараев кезеңi - б.з.б. XII- VII ... ... ... ... сипаттауда Қазақстан ғалымдарының қосқан
үлесi зор.[4]
Андронов мәдениетiн кезеңдерге бөлуге ... бұл ... ... пiкiр ... бұл ... федоров кезеңi
мен алакөл кезеңiнiң хронологиялық шеңберлерiн бағалау жөнiнде ... ... кең ... ... мынадай: бұл кезеңдер бiрiнен соң бiрi келiп
отырды, соның өзiнде неғұрлым ертеректегi кезең ретiндегi федоров ... ... ... ... ал осы ... ... ... тайпалардың
экономикасы мен мәдениетi дамудың шырқау шегiне жеттi. Екiншi көзқарас
бойынша, федоров пен алакөл уақытындағы ... бiр ... ... өлке ... әр түрлi топтардан құрал¬ан, солардан қалған неолит
кезеңiнде басталған жабайы жануарларды қолға үйрету қола дәуiрiнде жетiлiп
адам ... даму ... ... ... ... ... Арал ... батыс, орталық және шығыс аудандарындағы
неолиттiк тұрақтарда жабайы жануарлардың ... ... ... төрт ... малдың да сүйектерi табылған. Қола дәуiрi шаруашылық
нысаны ретiндегi мал ... ... ... ... ... ... саны және құрамы көбейдi. Мал бағу үй маңынан бiрте-
бiрте ... ... ... ... өмiр-салты көшпендi сипат алады.
Табын құрамында ұсақ малдың (қой-ешкiнiң) және жылқының үлес-салмағы
артады. Ежелгi замандағы мал ... ... ... ... ... соңғы кезеңiнде Қазақстанның ... ... мал ... келелi саласына айналып және көшпелiкке ... ... ... бұл ... ... барлық өңiрiне тән емес. Мәселен,
қола дәуiрiндегi Шығыс Қазақстанда ... көрi ... ... қола ... тайпалардың негiзгi кәсiбi байлықтың
қорлана бастауына жеткiзiп, қоғамдық ... ... ... тұрпатындағы түрлi даму тенденциялары қоғамдық ұйымдағы күрделi
өзгерiстерге негiзгi себепкер ... ... және ... ... топтар саралана жiктеле түстi. Еркек-көсем,
жауынгер материалдық ... ... ... ... ... рудың
жетекшiсiне айналғандықтан туыстық әке жағынан ... ... ... әулеттiк қауым өзiнiң дамуында бiрнеше кезеңнен
өттi. Алғашқы түрiнде ол ... ... ... ... ... ... ... және тµрмыстық мәселелердi шешуде
қоғамның ... ... ... ... ... басшысының беделiне өз
еркiмен бағынуды мұра етiп алған едi. ... ... ... ... жұп ... болды, мұның өзi ерлi-зайыптылар байланысының берiк
болуымен және ортақ балалар иемденуге еркектер мен ... ... ... ... ... ... төрт-бес ұрпақтан
құралды және аумағы 200 шаршы ... кең ... ... ... ал ... үйлерден рулық қоныстар қалыптасты.
Бұл қоғамда өндiрiстiк-отбасылық ұжым болып өндiрiс құрал-жабдықтары
мен ұжымдық еңбек өнiмдерiне ортақ меншiк болды. ... ... ... қола ... ... кезiнде, дамыған қауымдар оқшаулана
бастайды; мұның өзi ... ... ... ... ... меншiктiң орын алуына әкеледi. Қазақстанның батысында сақталған
сол кезеңдегi адамдардың тұрмысын сипаттайтын ... осы ... ... әр кезеңiне дiни нанымдар мен табынушылықтар тән.
Қола дәуiрiндегi тайпалардың тµрмысы мен ... ... ... ... ... адам ... ... (күн, от, жануарлар,
өсiмдiктер) құдырет деп бiлдi. Күн ... ... ... ... бiр ... ... ... шұғыла түрiндегi өрнегi бар
қаптырмалардан, қыш ... ... ... ... ... ... отқа табынуын сол дәуiрдегi кең тараған өлiктi
өртеу ғұрпы ... ... ... ... от ... ... және ... адамды жат рухтардан қорғайды.
Қола дәуiрiнiң соңғы кезеңiнде көшпелi мал шарушылығының дамуына
байланысты күнге ... ... ай мен ... ... ... ... көшпелiлер солар арқылы керуен бағытын, ауа ... ... Сол ... келе ... қазақтардың рухани қазынасы - ата-бабаларға
және о дүниеге сиыну. Олар бабалар аруағының желеп-жебеуiне жетуге ... ... ... болып қорғайды деп сенетiн, сонымен ... ... ... биiк ... ¤лген адамды о дүниеге қажет болды
деп күнделiктi ... ... - киiм, ... ... ... қару, сәндiк
заттар мен жабдықтауға тырысқан. Оған үйге ұқсас ... ... ... ... соң ... ... та әкелген. Қола дәуiрiнде күнге, отқа, айға,
жұлдыз дарға, сондай-ақ ... ... ... ... шалу ... ... ... алдыңғы кезеңiнде адам өзiн рулық қауымның бөлiнбес
мүшесi деп сезiнген және одан тыс өмiр ... деп ... ... қола
дәуiрiнде, яғни алғашқы қауымдық құрылыс ыдыраған дәуiр де, ... ... ... көп ... тайпа, ру көсемдерiнiң немесе
қоры мол отбасыларының малы мен еңбек құралдарына тиюге тыйым салу, оларды
“киелi” деп бiлу ... ... ... ой-өрiсiнiң дамуы оның өзi туралы
ұғымның күрденеленуiне, дiни дүниетанымының пайда болуына әкелiп соқты.
Қазақстан ... ... ... және оларға қысқаша
сипаттама. Қола дәуiрiнiң 50-ге жуық қонысы мен 150 iрi ... ... ... батыс шегi Жезқазған-Ұлытау-Арғанаты-Терiсаққан
өзенiнiң жоғарғы бойлығы арєылы өтедi. Олардың iшiндегi ең ... ... ... ... болады. Солтүстiгiнде бұл шекара Есiл мен Тобыл
өзендерiнiң ... ... ... Ертiстiң сол жағасы мен Шыңғыс
жотасына дейiн созылады, ал ... бұл ... ... Бетпақдала
шөлiнiң солтүстiк шетiнен Жетiқоңыр өңiрiнен, ... ... ... мен ... өзендерiнiң алқаптарынан мәлiм. Ол кездегi неғұрлым
игерiлген ... ... ... ... және ... ... ... көптеген салаларының аңғарлары, Бұғалы, Бегазы, ... ... ... ... ... және ... ... Осы өңiрде
б.з.б. X-VIII ғасырларда көрнектi Дәндiбай-Бегазы мәдениетi ... ... ... ... ... және ... ... Бегазы қойнауында қола ескеркiштерiнiң алғашқы қазылған жердiң
атына қарай ... ... ... (б. з. б. II ... Солтүстiк және Батыс
Қазақстанда андроновтық тайпалар ... ... ... тағдырлары бiр-
бiрiмен тығыз байланыста дамыды. Бµл өңiрде сол ... ... аса ... 200-ге жуық ... 300-ден астам кабiрлер ашылған.[8] Олардың iшiнде:
Вишневка-1 ( Петропавл маңында), Бескөл, Петровка-1, Алтын күз, ... ... ... ... ... Семиозерное,
Тастыбµтақ, Алексеевское, Семипалатное қабырлерi бар.[9]
Қола дәуiрiндегi Шығыс Қазақстан тайпаларының мәдениетi алдыңғы,
ортаңғы және ... үш ... ... ... ... ... мәдени єауымына жататын ортаңғы єола ескерткiштерi неғұрлым ... ... ... ... ... Пеньки-1,2
тұрақтары; уақыты жағынан кейiнгi ең ... ... ... афанасьев
мәдениетiне жақын Қанай ауылы iргесiндегi бейiт ... ... ... ... ... ... Зевакино селосы, Сарыкөл маңындағы,
Кiшi қойтас, Нұрмамбет қойнауларындағы т.б. қорымдар баршылық. Соңғы қола
мәдениет кезеңiн ... ... ... селоларының
iргесiндегi қоныс пен қорымдардан жинақталған деректер анықтайды.
Оңтүстiк Қазақстан мен Жетiсу ... ... ... ... ... ... ... қорымдар мен қоныстардан алуға
болады. Олардың iшiнде жан-жақты зерттелген ... ... және ... ... ... ... жоталары, Ойжайлау мен Масаншы
поселкасының маңы. Алматы облысында ... ... ... ... мен ... ... ... маңынан және биiк тау
єойаттарынан табылған. Талдықорған өңiрiнде ... ... ... ... ... ... және басқа да жерлерде осындай
ескерткiштер бар. Iле Алатауы мен Күнгей Алатаудан, Аңрақай ... ... ... тау ... ... ... қорымдар табылған.
Солтүстiк-Шығыс Жетiсу аумағында Қапал, Мыңшұңқыр, Талапты, Құйған,
Қарақұдық, Биғаш, Ақсай, Сағыныды, Арасан, Биен сияқты ... ... қола ... ... көрнектi ескерткiшi - Iңкәрдария жағасындағы
(Қызылорда Қаласының оңтүстiк-шығысы) Түгiскен адырына орналасқан Солтүстiк
Түгiскен мазары.
Сайып келгенде, қола дәуiрiнде ... ... ... ... ... болды: неолит кезеңiнiң шаруашылығы мен тұрмысының
ежелгi түрлерiнiң орнына - ... пен мал ... ... ... - ... ... ... тас құралдарының орнына әр
түрлi металл ... ... ... келдi. Шаруашылықтағы кәсiптiң
жаңа түрлерiне көшу тұсында халықтың саны өсiп, ... ... ... кезеңнен бастап қазақ өңiрiндегi адам қоғамының дамуындағы ... ... ... ... ... пайда болып, алға қарай жедел
дамып, тайпалық үстем топ және ең алдымен ... ... ... ... дәуiрдiң аяқ кезiнде, Дәндiбай мен Беғазының мазарларынан
және Түгiскен кесенелерiнен бұлардың айрықшылануы ерекше ... ... ... ... ... ... Еуразияның Шығыс Еуропадан Орталық
Азияға дейiнгi далалық өңiрiне тән. Мұнда барлық ... ... iрi ... құрылып және олар көршiлес жерлерге тарайды.
Екiншi лекция.
“ҚАЗАҚ ... МӘНI және ... және ... ... ұлттың атының шығу тегi, яғни,
этимологиясы, мән-мағынасы мен сөз ... ... ... Әлемдiк және әр
халықтың тарихнамасында талай пiкiр туғызып, ... ... ... ... шығарып бiрауызды пiкiрге (шешiмге) келе ... ... ... ... ... шығу тегi, оның ... ... де талай заманнан берi талқыланып, сан дәлел-деректер, келелi
пiкiрлер айтылып келе жатқан кәделi мәселе. Бұл ... ... ... ... қалыптасу тарихы мен уақытын “қазақ” атауының
деректемелерде жарыққа шығуынан ажырата бiлу ... ... бiр ... ... мен оның ... ... ... жарыққа шығуы
үнемi бiр уаєытта бола бермейдi, iлгерiндi-кейiндi болып отырады. Алайда,
бiр ұлттың ұлттық атының шығу тегiн, ... ... сол ... ... мен ... тарихын түсiнуге көмегi көп маңызды мәселелердiң бiрi.
Сондықтан, қазақ тарихын оқудан бұрын, “қазақ“ атауы ... ... ... ... мен ... ... жөн ... атауының төркiнi. “Қазақ” атауының төркiнi, қай ... ... ... ... ... бойы сан ... ... айтылып, ғылыми
еңбектерде терең талданып келедi. Елiмiздiң бүгiнгi күнi ... ... ... ... сараптай келе, төмендегiдей ... ... ... деген атау XV ғасырда жарыққа шыққан, яғни, қазақ
мемлекеттiлiгiнiң ... ... ... ... пен ... ... тайпалар Әбiлқайыр ханның үстемдiк саясатына батыл
қарсылық бiлдiрiп, Шығыс Дештi Қыпшақтан ... ... Шу мен ... бойларына қоныс аударған. Алғаш рет осы ... ... ... ... ... мағынасы: “Өз ұлысынан бөлiнiп шыққан, қашақтар“
деген сөз болу керек деп ... ... ... Ал ... ... ... ... Ежелгi Қытай жылнамалырындағы “Үйсiн“, “усын”, яки “асу” деген
ұлыс аттары “қазақ“ атауының дыбыстық баламасы дейдi. ... ... ... Хи ... ... ... ... қуаттайды.
3. “Қазақ“ атауы “Таң патшалығы тарихында”( 7 - 8 ғасырларда) “каса”,
“хаса” түрiнде жазылған. Бұл атаудың тарихи ... ... ... ерте ... ... ерте кезде қазақтармен қарым-қатынас жасаған, жазу-сызу
мәдениетi сол күйiнде қала берсiн көбiнiң жазба деректерiнде, атап айтқанда
ханзу, ... ... ... ... және түркi тiлдерiндегi жазбаларда
кездеседi. Бұл елдердiң тiлдiк диалектикалық ерешелiгi мен жазу-сызудағы
дағды-дәстүрлерiне сай, ...... ... ... - аса, ... хаса,
хайсак, касак, көсек, гәсуг, гасаг, хасык, т.б. болып жазылып келген.
Осылардың iшiнде ... ... ... ... ғана ... ... және ... Мухаммед әл-Ауфи 1228-жылы Индияда
“Таңдаулы әңгiмелер мен аңыздар жинағы” атты ... ... ... ... ұлысқа бөлiнген, бұлардың iшiнде үш тайпа шығыл, үш ұлыс
қазақ бар “ ... Ал, ... ... ... ... қолына
алып, қарлық қағандығын құруы 766 - жылдағы оқиға болатын.
982-жылы парсы тiлiнде жазылған “ ... ... ... шекаралары )
атты кiтапта Алан мемлекеттi және оның қалалары жайында жазылып: “ ... ... ... ұлыс ... ... дерек кездеседi.[12] Шығыс ғалымдарының
әйгiлi тұлғаларының бiрi - Әбiлқасым Фирдоуси ( ... ...... ... ... “ “Қазақ хандығы” деген ел көк ... ( ... ... ... күштi және көп санды ел” деумен, ... ... ... ... ... ... араб авторы Мәсғудидiң
шығармасында “касак” деген халық аты ... Ал, ... ... З.У. ... ... араб ... ... әл-Купидiң шығармасында “қазақ” деген
сөздiң бар екенiн атап айтады.
Византияның императоры Константин Порифордни (905 - 959 жж.) ... ... ... ... ... елдi ... деп атаған.
Ол кезде (Х ғасырда) Кубанның шығыс жағында қазақ халқының құрамында ... саны мол ... бiрi ... елi тұрғандығы тарихта белгiлi. Егер,
қыпшақтар өздерiн “қазақ“ деп ... ... ... оны ... ... Ал, ... ол кезде орыс пен украин казачествосының
аты түгiл, заты да жоқ едi.[13]
Бұл мәселе туралы бұрынғы Кеңес мемлекетiнiң ... - ... ... ... ... ғасырдан басталған жылнамаларында єазаєтар
туралы бiрсыпыра деректер сақталған. Әйгiлi тарихи жазба ... ... ... ... орыс ... ... Кубань өзенiнiң
оңтүстiгiндегi қасақтарға әскери жорық жасап, оларды жеңгендiгi баяндалған,
ал 1066 жылы Тмутаракан князы Ростислав ... ... ... ... осы тұжырымымызды күмәнсiз анықтайды. Тағы бiр нақтылы деректi ... ... ... ... ... ... бiздi ойландыратын
мәлiмет - Шыңғыс әскерлерiнiң оңтүстiк Ресеймен Кавказға ... ... ... ... ... шежiресiндегi” мына мәлiметтер де зерттеушiлердi
елең еткiзедi. Онда: ”Солтүстiк жақтағы қаңлыларға, қыпшақтарға, асаларға,
сасаларға, ... ... ... ... ... аттанып, Едiл мен Жайыє өзенiнен өтiп, Киев қаласына шабуыл ... ... ... ... ... “, ... Зерттеушiлердiң басым
көпшiлiгi шежiрешi Никоннiң өзi “қазақтар“ деп осы жолғы шабуылға тап
болған ... ... ... аса, т.б. ұлыстарды айтқан болу керек. Осы
тұжырымдарды айқындайтын деректер шоғырын әмiр ... ... 737 жылы ... 1356 жылы ), ... П. Путковтың “Қазақ атауы
туралы “деген мақаласынан; белгiлi орыс тарихшысы Карамзиннiң еңбектерiнде
де жиi-жиi кездестiруге болады.
XIX-шы ғасырдың аяғында ... ... ... ... ... аф, ... А. ... “Түрiк халықтарының этнологиясы мен этнографиясы
“деген еңбегiнде көптеген жазба деректер келтiрiп, қазақ деген түсiнiктiң 9
- 10 ... ел ... ... әйгiлi халықтың аты ... ... ... қазақ атты халықтың сол уаєытта болғандығын
дәлелдейдi. Ол-олма ... ... ... ... ... ... мәлiметтер жинап, қазақ
халқының оныншы ... ... ... ... көрсеткен батыл тµжырымдарға қадам жасағанды.
Бұрын ғылымда кеңiрек айталмай жүрген Моңғол ... ... ... да ... ... ... ... деректер
сақталған. Соның iшiнде зерттеушi Icләм Қабышұлының “хасаг“ деген сөздiң
моңғол әдебиетiнде оныншы ғасырдың өзiнде ... әрi ... орын ... ... ... ... де белгiлi болғанын айқындайды. Автордың
деректерi бойынша “хасаг ... ... ... ... ... ... ... кездесiп отыратынын атап көрсетедi. Автордың
тұжырымы бойынша, ежелгi заманда ... ... ... “ деп
атаған.
Бұл проблемаға әр кезенде жазушылар мен публицистерде бiршама көңiл
аударды. Мысалы, Т. Жанұзақов: ... ... ... ... ... ... ғасырдан бастап жалпы атау және этнотермин ретiнде
кездескен... кейiннен оныншы, он бiрiншi ғасырларда осы ... ... ... ... ... ... ... қыпшақтардың, ноғайлардың
iшiнде де қазақтар болған” дейдi.[14]
Сайып келгенде, жоғарыдағы деректер мен ... ... мен ... орын ... ... ... XV-шi ... ғана
жарыққа шыққан деген пiкiрдiң мүлдем дәлелсiз екенiн көрсетедi. Ежелгi
“усин”, “Уйсiн”, ”асо” деген ... ... ... ... ... ... ... Егерде Үйсiн мен қазақ бiр мағына ... онда ол ... ... бiрдей сақталуының өзi күрделi проблема
болар едi. Бiздiң ойымызша, қазақ-жалпы халықтың аты, ал ... - ... Ұлы жүз ... аты ... ... ... ... деректерге
қарағанда, аталған еңбектерде кездесетiн ... ... ... ... жиi ... ... аттарымен байланыстыра зерттеуге болады.
Аса елiнiң тағы бiр аты - Алан ... ... ... ... ... ... мен ... бiрге жасаған заманы тұстас екi тайпаның аты
болған, асалар үстем орынға ие болғанда бұл екi ... ... бiр ... Ал, ... ... ... кезеңде олар “алан бiрлестiгi” деп
аталған. Соңғы кездегi ғылыми тұжырымдарда ... кiшi ... ... ... ... ... айтылу тµрғысынан қарағанда алан ... ... пiкiр кең орын ... тұжырымды да дәлелдейтiн нақтылы тарихи оқиғалар мол. Алан (аса)
тайпалары б. з. д. ... ... ... ... Қызыл-Орда облысының
солтүстiгi мен Батыс Қазақстан аймағында мекендеген. Х-шы ... ... ... ... ... да: “ Ал ... ... қасақ (қазақ)
ұлысы бар” деп көрсетiлген. Тiптi, бiр топ Қытай ғалымдарының еңбектерiнде
“алан” мен “аса” деген ... ... ... ... ... ... ... “қазақ” пен “алаш” атауының қосарлана қолданылуын еске
түсiредi деген де тұжырым бар.
Аталмыш, ... ... ... “қазақ” атауының тарихи
деректемелерде жарыққа шығуының өзi ерте кезеңде жүргендiгiн анық көремiз.
Алайда, “қазақ“ ... ... ... ... ... ... айналған
емес, ол әркелкi кезде ру немесе тайпаның атын ... ал, ... ... ... ... болу ... Бµл ... дәлелдейтiн бүгiнгi
қазақ жүздерi мен ру ... ... ... ... ... Уақыт өткен сайын “қазақ“ атауы халық, ұлт атына айналған.
Келесi қазақ, Қазақстан тарихы ғылымында объективтi тұжырымдамасын
ала ... ... ... бiрi ... атауының мән-мағынасы туралы.
Жазылып-айтылып жүрген (оқулық пен зерттеу еңбектерiндегi) пiкiрлердiң
бiрсыпырасы жалпы ... ... ... аңыздар мен шежiре, ауызша
шығармаларды сабақтаудан туындаған. Олардың басым көпшiлiгi: ... және ... ... ... ... болуын бiр-бiрiмен байланыстыра
баяндайды. Қазақ арасында таралған тарихи аңыздың бiрiнде: ерте заманда
ауыр ... ... ... ... ... әрi батыр өлiм халiнде
жанталасып жатқанда ... бiр ақ қаз ... ұшып ... ... ... оны ... құтқарып алады да, айдын шалқар көл жағасына бастап
барады. Бұл қаз, аққу болып келген перизат - ақ қыз ... ... ... ... ... ... туған ұл “қазақ“ атанады.
Бұл аңыздағы оқиғаларға мазмұндас мәлiметтер Қытай елiнiң жазба
деректерiнде кездеседi. Онда: ... арғы тегi Шу ... ... ... ... ... тайпа бастығының аты Апаң ағайынды
он жетi ... бiрi ... ... бiрiнiң төрт баласының бiреуi ақ қазға
“аққуға” айналып кетiптi, ендi бiр баласы ... ... мен Кен ... ... кигу ... атаныпты” делiнген.[15] Заманымыздың екiншi
ғасырымен өлшенетiн Үйсiндер туралы аңызда да олардың дамуындағы құстардың
орнына ерекше мән ... ... кең ... ... бiрi ... ... және ... деген сөздердiң шығу төркiнiне арналған. “Алаш”, “ Алаш хан”, ”Алаш
мыңы”, ... сан ... ... ... ... ... ... көптеген аңыздар
болған. Тұңғыш рет бұл аңыздарды Жалаири XVI ... ... ... ... ... ) болса, кейiн алаш туралы деректердi Рашиди
мен Әбiлғазы да жинақтаған. ... ... ... ... хан елi Ұлытау мен Кiшiтау, Сырдария бойы, Қарақұм мен ... ... Күнi ... ... ... Жаңқабыл өзенiнiң жағасында “
Алаш хан ордасы“ деп аталатын үлкен сарайдың тамтығы бар, осы ... ... оң ... ... хан күмбезi“ деп аталатын ескерткiш
сақталған.[16] Осы ... яғни “ ... алты ... ... ... ... жылы Қарқаралы маңынан табылған ... руна ... ... ... ... аңыз ... VI - XII ғғ. ... өмiрiн қоғамдық баяндайды. Қазақ арасында кең тараған негiзгi
түсiнiк “алты ... деп ... ... тайпалардың құдырет тiлегiмен
суреттеледi. Ендi бiр дерек бойынша: ол атақты батыр болған, VIII - ... ... ... ... қатысқан. Сайып келгенде, “алаш”, “алаш
мыңы” - ертедегi қазақ ... ... ... ... ... ... бойы ... келе жатқан елдiң жалпы атауы.
Ғалымдардың бiр тобы “қазақ” сөзiнiң төркiнiн халықтық ... Оның да ... әр ... Соңы ... ... ... бiр ... саяды. “Тiзбектелген түйелi көшi қайтқан қазға ұқсап тiзiлiп бара
жатқан жұртты көрiп, көршiлерi: “ Мыналар қалай ... ... ... ... ... деректердi, ел аузындағы аңыз-шежiрелердi,
зерттеулердегi болжамдар мен тұжырымдарды жүйелеп, бiрнеше топтама-салаға
бөлуге болады:
- ерте ... ... ... ... ... ... аңыздың
жүлгесiмен “қазақ“ деген сөздiң төркiнi кәдiмгi жыл құсы қаз-аққудың ... ... ... яғни ... ... ... немесе қазға теңеу
арқылы пайда болған деп есептейдi.
- ... ... ... көне ... тiлiндегi мағынасы яки қолданылу
дағдысы “өз елiнен бөлiнiп шығып, еркiн жүрушiлер “, “ ... ... ... ... өз еркiмен кетушiлер”, “ер жүрек ерiктiлер” деген
мағынаны бiлдiредi. ... ... ... арғы тегi ...... ... ... атауының арғы тегi, ежелгi заманда қазақ даласын мекендеп,
қазақ халқының құрамына енген тайпалар мен ... ... ... ... аз ... ... яки осы негiзде өзгере тарихи
тiлдiк диалектикалық ... ... осы ... ... өзiн ... көрелiк. Әлемге аты әйгiлi
Абай өзiнiң “ Қазақтың түбi қайдан шыққаны туралы“ қара сөзiнде арабтардың
көшпелi халықтарды “хибаии“, “хұзағи“ (киiз ... ... деп ... Ал, ... ... ә. ... бұл жөнiнде екi түрлi пiкiр
бiлдiредi: ... - ... ... ... “Қаз “ және ... ... ... ... ... ... ... - “Қазақ“ деген сөз “ еркiн жүрген
адам” деген ұғымынан алынған. Оны ... ... ... ... деп ... ... Р. ... та осы пiкiрдi жақтайды.
Аталмыш мәселе туралы ғылыми байламы байыпты, терең ... ... ... ... ... ... М. Х. Дулати өз
тұжырымын былай жазады: ”Әбiлқайыр хан өлгеннен кейiн өзбек ұлысында ырың-
жырың ... дала ... ... ... өз ... ... бола
Керей мен Жәнiбек хандардан пана сұрады. ... ... ... алды.
Алғашында әлгi қашқындар, ал кейiннен ... да көп ... ... ... ... кетiп, бiраз уақыт мал-мүлiксiз, қаңғып жүрген адам
болғандықтан, оларды жұрт қазақтар деп атап ... ... ... тағылған
осы ат бекiп қалды”.[17] Түркия тарихшылары “қазақ” есiмi ... ... ғана ... кейiн бүкiл тайпалардың содан соң мемлекеттiң
атына ... ... ... ... ... атауының мағынасын
анықтауда Ш.Уалиханов, Ш. Құдайбердұлы, В.В. Радлов, А.Н. Самойлович ... ... ... ... ... ... өз ... ел болған“ деген
пiкiрдi жақтайды. Келтiрiлген ... ... да ... ... ... ... ... XX-шы ғасырға дейiнгi зерттеу
қорытындылары екенi айғақ. Демек, бiз қозғап отырған проблеманың ... шешу ... өзi ... ... екендiгi айқындалады.
“Қазақ” проблемасы жаңа заман тарихы кезеңiндегi әлемдiк тарихты
зерттеушiлердiң, әдебиетшi-публицистердiң назарынан тыс ... ... бiр ... ... ... ... басым көпшiлiгi (Қ. Қайдаров,
Қ. Құрышжанов, А. Абдрахманов, ¤. Қойшыбаев, А. Ақынжанов, А. Н. ... ... ... т.б.) қазақ деген ... ... ... ... ... ... ... құрамына қосылған рулардың тайпа аттарын
мен байланыстыра зерттеп, тiл, тарих, этнография т.б. ... ... ... ... ... М. Ақынжанов пен жазушы С. Мұқановтың
пiкiрлерi құлаққа жағымды ұялайды. ... ... ... деген сөз “қас“
және “сақ“ деп аталатын екi ... ... Қас ... ... ... сақ ... - Орта Азиядағы көшпендiлер. Егерде олай болсақ ... ... ... ... ... сақтар“ деген ұғымға келедi.[19]
Академиктер Ә. Марғұлан, Н.Я. Марр және Грозныйдың пайымдауынша
“қазақтар арабтар ... ... ... ... теңiзiнiң төңiрегiнде
хазарлармен байланысты жасайтын болған. Хазарлар арасында “ қазар ұң“,
“бершiлiк“ ... екi ... ... ... ... А.Н. ... ... сөзi
жөнiндегi жоғарыда келтiрiлген пiкiр - болжамдарды талдай келiп, бµл сөздiң
шығу төркiнi мен ... ... екi ... бөле қарайды. Сақ одағы
құрылғаннан кейiн олар ... ... жаңа ... ... енсе де
олардың “қас” тайпа атауы жаңа этнонимде сақталып қалды, яғни, этнонимдiк
түбiрiн жойған жоқ. Сөйтiп, ... ... ... ... бiз ... Каспий теңiзi атында сақталып қалған ең алғашқы “қас“ тайпа атауының
iзiн көремiз. Ал, ... ... ... ... Орта Азиядағы
көшпендiлердiң бiр кездегi ең iрi бiрлестiгiн құрған “сақ” атауын бiлемiз.
Бұл ... ... ... ... ... екi “с” дыбысының бiреуi өзара
ықпал ету әсерiмен түсiрiлiп, казiргi ... ... ... ... қазақ сөзiнiң мағынасы осы өңiрдегi барынша ... ... ... сөзiнiң бiрiншi сыңары “қаз” дегеннiң кәдiмгi құс атынан
басқа да мағыналары бар. Қазақтың тұрмыстық және ... ... сәби ... ... немесе демеусiз өз еркiмен аяғын тiк басып ... ... ... ... ... басу”, “қаз-қаз басу” делiнедi. Ат үстiнде тiк
тұруды яки төбе басында қарауыл қарап жалғыз тұруды “қаздию” ... де ... ... ... шығу төркiнi жөнiнде бiз қозғап өткен ... ... ... ... ... ... ... бар. Бiрақ та
ғылымдағы негiзгi түйiн - “қазақ” атауы бiрден халық немесе ұлт ... ... ... ... аты, ... одақ аты ... әлеуметтiк-
саяси, әскери термин ретiнде жарыққа шығып, бiрте-бiрте жетiлiп, халық
атына айналған десек ... ... ... түседi. Сөз жоқ, қандай
құбылыс болмасын ол алғашқы мағынасын жоймайды. Бµл мағынаның түп ... ... ... төл тiлiнен, қазақтармен ... ... ... ... тарихи-тiлдiк лексикамыздың көне куәлiктерi
iспеттес жазба деректерден iздеу қажет.
Қорыта келгенде мынадай мәселердi ойда ... жөн. ... шығу ... ... орай ... ... дәл, тоқетер жауап жоқ.
Қазақ халқы құрылу ... мен ... ... этнонимнiң пайда
болуынан ажырата бiлу керек. Мұның маңызды болатын тағы бiр себебi, XIV-XV
ғасырларды ... ... ... ... ... ... ... атауымен бiр мезгiлде “өзбек”, “өзбек-қазақ”,
“моғол”деген басқа да ... ... ... ретiнде де қолданылған “Моғолстан” тарихи-жағрафиялық
терминi “моғол” ұғымымен байланысты. Қазақстан мен Орта Азия ... сөзi ... ... иран және ... ... деректемелерде солай
жазылған. XIV ғасырда мұнда көшiп келген монғол топтарының жергiлiктi ... ... түсу ... ... ... ... пен мемлекетке
қатысты “моғол” және “Моғолстан” ұғымдары әлi де сақталып қала ... ... ... ... қарай халықтың араласу процесiнiң
нәтижесiнде жаңа этникалық-саяси бiрлестiк - ... тiлдi ... ... ... оның денi қазақ халқының құрамына ендi.
Шамамен алғанда XIV ғасырдың 50-60-шы жылдарынан бастап Ақ Орданы
мекендеген тайпалар ... ... ... ... ... өзбектер
деп жиi атала бастады. XVI ғасырдың естiген-бiлгенi көп авторы Ибн-Рузбихан
Исфахани өзбектерге “Үш халықты”, анығын айтқанда ... ... ... ... үш ... ... шайбанилықтар, қазақтар,
манғыттар. Деректемелерден көрiнiп отырғандай, осы ... үш ... ... ... енген этникалық-саяси бiрлестiктер, сондай-ақ
Шығыс Дештi Қыпшақтың тайпалары мен руларының XV ... соңы - ... ... ... бiрге Мауараннахрларға кетiп қалған бiр
бөлегi туралы айтылады.
XIV және XV ғасырдың ... ... ... ... ... және Арал ... ... қарай жатқан даланы өзбек ұлысы деп
атады. Бұдан ... ... ... ... ... XVI ғасырдың
араб авторлары (Насыр ад-дин ибн эл-Фурат, эл-Асади, эл-Айни т.б.) ... ... ... ... патшалары”, ”Қыпшақ патшалары” деп
атады. Тек ... ... Шами мен ... ... ... ғана XV ғасырдың 60-
шы жылдарындағы Ақ Орда жерлерiн “өзбектер елi” ... ... ... ... ... ал ... - ... патшасы” (падшах-и узбек)
деп атай бастады.
Қазақ халқының қалыптасуымен ортақ этникалық-саяси ... ... ... бастаған халықты деректемелерде “өзбек-қазақ”, кейiн
“қазақ” деп атай бастады. “Қазақ” ұғымы елiмiздiң барлық өңiрiне ... ... ... болды, “өзбек” ұғымы Мухаммед Шайбанидiң
бастауымен Орта Азия ... ... ... ... ... ... ... - XVI-шы ғасырдың бас шенiндегi оқиғаларды
баяндайтын Масуд ибн ... ... ... ад-дин Бинаидiң, Молда
Шадидiң, Мырза Мұхаммед Хайдардың, Махмуд ибн Уәлидiң және басқа да ... ... ... ... әулеттер хандарының билiк үшiн күрес
фактiлерiне толы, ... ... ... ... айтылған Мұхаммед
Шайбанидiң қоластындағы тайпалардың Орта Азияға қоныс аударғанын қоспай-ақ
тiптi Қазақстан өңiрiндегi халықтың ... ... ... ... қала берсiн.
Сондықтан егер Шығыс Дештi Қыпшақтағы XV ғасырдың екiншi жартысындағы
және одан бұрынғы уақыттағы ... ... ... XVI ... ... ... ұғымдары мен қатар “қазақ” этнонимiн
жиi әрi айқын қолдана бастаса, мұның өзi қазақ халқын өмiршең этнос ... ... ... бар, ... әдетте этнонимдер хроникаға бiрден
енбейдi.
Моғолстан мен Ноғай Ордасы ыдырағаннан кейiн ... ... мен ... ... ... батыс бөлiгiне таралуы табиғи -тарихи
қажеттiлiктiң нәтижесi едi. “Қазақ” этнонимi халықтың төл атау ... ... ... оның ... ... ... ... бекiдi. Бұл
халықтың этникалық бiртұтастығын ұғынатын эпикалық ... ... ... ... ... - Қазақ әрi күрделi процесс.
Оның түпкiлiктi қатаң ... ... ... телу ... ... археологиялық- этнографиялық, антропологиялық және лингвистикалық
деректер жиынтығының түйiндiсi қазақ халқының XIV-XV ... ... ... негiздеп айтуға мүмкiндiк бередi.
Үшiншi лекция.
Қазақ өңiрiндегi алғашқы мемлекеттер (б.з.д.VII ғ.-б.з.V ғ.)
Ғылымдағы деректер бойынша ... ... ... ... ... болған. Cкифтер жөнiнде бiзге жеткен деректер өте ... ... ... ... туралы да, мекендген өңiрi жайында да нақты
дәйектеме жоқ. ... ... ... ... мен ... ... сүйенген бiраз ғалымдар скифтердi өара теңiз
жағалауының оңтүстiк бөлегiн түгел қамтыған ... ... ... Буга мен ... Азау теңiзiне дейiнгi аралыққа орналастырса, ендi
бiразы оларды Едiлдiң төменгi ағысынан шығысқа қарайғы кең ... деп ... ... ... ... скифтер бұдан
кейiн Едiлдiң батыс жағалауына өтiп, одан ... ... ... ... Дағыстан мен Дербент асуы арқылы азербайжан жерiне өткен.
Осынау аз деректер өзi негiзiнен скифтердiң ... ... ... ... жасаған соғыстарынан хабардар көне грек
тарихшылары арқылы бiзге жетiп ... Осы ... ... скиф ... жөнiнде нақты мәлiметтердiң нық айтылуына ... ... ... ... Ишпақай-б.ж.д. 670 жылға дейiн; Партатуа-
бiздiң ж.с.д. 670-650 жылдар; Мәди (Мадий)- бiздiң ж.с.д. 650-633 ... ... 516 жыл; ... ж.с.д. 460-456 жылдар; Октамсад-
бiздiң ж.с.д. 456 жыл; Атей- бiздiң ж.с.д. IV ... ... ... I ... Солтүстiк Үндiстанды,
Ауғанстанды, Орта Азия және Қазақстанның оңтүстiгiнде “сақ” (Геродоттың
пайымдауынша ... деп ... iрi әрi ... ... ... Олар ... парсылармен тығыз қарым-қатынаста болып, б.з.б. VI
- V ғасырларда Ахеменидтер ... ... ... Бұл жөнiнде
Ахеменидтiк сына жазба деректерiнде жұтаң ... да, анық ... ... онда сақтардың: хаомаварга ( хаом сусынын қайнататын
сақтар), тиграхауда ( шошақ ... ... ... ... (теңiздiң
арғы бетiндегi сақтар) деп аталатын үш тобы бар екенi айқын айтылған.
Сөйтiп, жазбаша деректемелер б.з.б. V - IV ... ... ... ... тайпалар мен тайпалық топтар туралы бiлуге
мүмкiндiк бередi: оңтүстiкте тиграхауда ... грек ... және ... ... деп ... ... - ... орталық аудандарда - исседондар, ... ... ... ... бәрi рулық-тайпалық бөлiмшелер ретiнде тiлi ... ... ... сақ және ... ... этникалық-мәдени
бiрлiгiне кiрген.
Сақтар заманында шаруашылық кәсiбiнiң жаңа түрi - ... ... ... ... ... мен Азия дала тайпаларының негiзгi кәсiбi
болған. Бұл шаруашылық Қазақстан ... ... ... ... ... үш түрi ... көшпелi, жартылай көшпелi және ... ... ... ... шарушылықтың басқа салаларының үлес салмағы
өзгерiп отырған.
Шаруашылықтың бiрiншi түрi ... және ... ... далаларында, жыл бойы көшiп-қонып жүруге негiзделген.
Көшпендiлер ... ... ұзақ ... ... қой, түйе және ... ... ... өздерiнiң малымен бойлық бағыт және, ендiк
бағыт ... да ... ... ... жабылған күркелi арбаларда
көшiп-қонды. Жылдың суық мезгiлiнде көшпендiлер уақытша ... ... ... ... қамысты өзен жағалауларын жайлады. қосалқы шаруашылық
салаларының iшiнде аң ... ... ... ... ... ... түрiнде қыстап шығатын тұрақты
үйлер болды, ... ... ... жыл сайын қыстауға оралып отырған.
Шаруашылық кәсiбiнiң бұл түрi Тянь-Шань және ... ... ... және Шығыс Қазақстанның дала, орман және тау ... ... ... ... ... ... арасы жақын болуына орай
шаруашылықтың бұл түрiнiң көшiп-қонатын жерлерi қашық емес, яғни ... тiк әдiс деп ... түрi кең ... ... байланысты Жетiсуда,
Шығыс Қазақстанда және осы өңiрлерге табиғаттас аймақтарда жердi қауымдық-
рулық және тайпааралық шекаралар ... ... ... ... су көздерiн әр маусым үшiн бөлiп отырумен сипатталатын көшпелi-
жайылымдық ... өте ... ... I мыңжылдықтың басында қалыптасты.
Қыстау маңындағы жерлерде егiншiлiктiң маңызы сақталды, оларда ... ... ... ... ... ... түрi - отырықшы мал шаруашылығы Оңтүстiк
Қазақстан аудандарында Сырдария, Шу, Талас, Арыс ... ... ... ... табиғи су қоймалары мен шабындық
алқаптары бар жерлерде кеңiнен тарады.
Сақтардың мал ... ... қой малы ... Қой еттi мал ... жоқ, күнделiктi тұрмыстағы киiз басу, арқан есу, жiп иiру де ... ... ... ... ... ... киiздiң бiрнеше түрiн:
ағаш үйге ұстауға және жерге төсеуге арнап қарапайым, қалың, қара киiздер
және киiм тiгу үшiн жұқа әрi ... ... ... баса ... ... жылқы үлкен маңызды рөл атқарған, оның да екi ... тез ... және ... ... ... төзiмдi. Сақ заманында
доңғалақты көлiк дамыған, жүк арбалары екi, төрт және алты ... ... ... ... ... ... құралдарын,
киiмдер, қару-жарақтар, тұрғын ... ... ... жасауға керектi
шикiзаттардың көпшiлiгiн ертедегi мал ... ... ... өзi
өндiрiп, өзi өңдедi. ¤нерлi шеберлер өз қауымы мушелерiнiң қажеттi заттарын
жасап берiп, оған айырбасқа ауылшаруашылық өнiмдерiн алды. ... ... қоса ... және ... ... та кең iнен ... ... шикiзаты, бiрқатар шаруашылық ... ... ... ... ... әкелiндi. Бiрақ неғұрлым кей iнгi уақыттағы қолөнер
өндiрiсiнен ... - сақ ... ... рiнiң баяу дамығандығы және
мал шаруашылығына тығыз байланыстылығы ерекшеленедi, үй кәсiбi де ... ... кете ... ... ... кен iсi руда ... алғашқы өңдеу техникасы андронов
дәуiрiмен салыстырғанда едәуiр iлгерiледi. Бұл қоғамда әсiресе қола құю iсi
мен басқа металдарды ... ... ... табыстарға жеттi. Құйма
қалыптар ретiнде қыш, металл, тiптi тас та ... ... ... мен ... жасау үшiн олар екi немесе үш ұялы жармалардан ... ... ... қол ... сақ металл өңдеушiлерi бұйымдарын
жасаудың “ жойылатын үлгi” тәсiлiмен құю ... ... ... ... Сақ ... арасында қола және мыс қазандар, құрбан шалғыштар мен
шырағдандар жиынтығы ерекше ... орын ... олар ... ... мен ... ... ... жұрт таныған ескерткiшiне айналды.
Ертедегi құймашылр ат-тұрманын, қару-жарақ пен тұрмыстық құралдар
жасауға ерекше назар аударған. Көне сақ ... ... ... әрi
күрделi болатын. Оның қола ауыздықтары екi ұшы кiшкентай ... ... ... ... қару-жарағы жебелi шағын садақтардан, парсылар
ақинақ деп атаған, шабуға да, ... де ... ... ... ... ... және бiтiмi әр түрлi (бiр жағы iстiк
не ... ... ... жағы ... ... ұзын сапты қарулар) жауынгерлiк
балталардан тұрды. Сақ ... ... ... iстелген
дулығадан, шағын қалқаннан және жебе ... ... ... ... ... металл өңдеумен бiрге қолөнердiң тұрмыстық ыдыс-аяқ
жасау, тас қашау, суйек ою, терi ... жiп иiру және ... ... ... де ... ... көшпелi тұрмысы ыдыс тың жаңа түрлерiн
туғызып, жаңа материалдарды - металл, терi және ағашты қажет еттi. ... ... ... ... ... ... ... көрi терi, ағаш
және металл ыдыстары көбiрек қолданылып, соңғылардың өндiрiсi кең дамыды.
Ал Жетiсу, Ертiс бойы және ... ... ... аудандарында
керамикалық ыдыстардың өндiрiсi бұрынғысынша басым болып, олардың түрi қола
дәуiрiндегi отырықшы, бақташы тайпалардың ыдыстарынан ... ... ... ... I ... басы сақ ... ... қатынастар ыдырап, жаңа әлеуметтiк құрылымның қалыптасу үрдiсiнiң
жедел ... ... Осы ... алғашқы iрi қоғамдық еңбек
бөлiнiсiнен, мыс пен қола ... ... ... пайда болуымен мен
дамуына байланысты үлкен әулеттерi кейiн шағын және моногонды ... ... ... және ... ... ... сақ
экономикасына әбден орнығуына орай, металлургия өндiрiсiнiң дамуындағы
прогресстiк өзгерiстер ... ... ... өсуiне, айырбастың дамуына,
жеке меншiктiң қорлануына және адамдардың меншiкке ие болу ... ... ... ... Ал, ... негiзгi құрал-
жабдықтары мен еңбек өнiмдерiнiң бөлiну процесiнiң ... да ... ... ... ендi ... ... қатынастардың орнына
құрылған аумақтық-өндiрiстiк принцип бойынша ... ... ... Тарихи даму алғашында ... ... ... ... ... ... ... қауымдардың рулық құрамына
қарамастан, экономикалық және аумақтық мүдделер ... ... ... ... ... сақтардың қоғамдық құрылысы - шағын
отбасылар тобы - (патрономия)-көшпелi қауым-тайпа-тайпалар ... ... ... ... ... ... негiзделген
патрономиялар өзiндiк өндiрiстiк күшке ие болды, бiрақ, рулық институттарда
бұрынғыдай өндiрiстiк ... ... ... ... ... ... принциптердiң түптеп сақталуы қалып
қойды. Алғашқы рулық қатынастардың ыдырау заманын ... ... ... ... ... қауым кезеңi деп атайды. Тайпа құрылыстың
маңызды сатысына айналды. Тайпаға тән ең ... ... және ... ... оның өз ... ... және осы ... тән тiлдiк
диалектiнiң дамуы, дiни ұғымдары мен ғұрыптарының ортақтығын, ортақ iстердi
талқылау үшiн тайпалық кеңестiң, жоғарғы ... мен ... ... ... Бұл ендi әскери-демократиялық құрылысқа негiзделген қоғамдық билiк
пен басқарудың ұйымдастырылу түрiне ... ... ... ... ... ... ... қатынастың жаңа және жоғарғы үлгiсi
болды.
Бүгiнгi ғылыми зерттеулерде сақтар қоғамының халқы үш топқа ... - ... ... ... үндi-иран жазбаларындағы аты
“арбада тұрған”, “ратайштар”); екiншiсi - ... жiгi, ... ... құрбан табақ пен айрықша бас киiм болған; қауымшыл ... жiгi яғни ... ... екi өгiзi барлар тобы. Жiктердiң
әрқайсысына тән дәстүрлi түсi ... ... ... ... ... ... ал, белгiсi жебелi садақ болған. Патша садағын баласына
әрi ... ... ... сол ... де ... мен ... садақ пен жебелердi бiрге қойған. Садақты мейлiнше шебер ату ... ғана емес ... ... ... тән ... болған. Патша
жауынгерлер жiгiне жататындар құдайлардың қалаулысы, аспан пен жердiң
дәнекерi, ... ... ... ... көзi ... Ол ... бейнесiне айналып, қоғамның дәуiрлеуi де күйзелуi де ... дене күшi мен ... ... тiкелей байланысты болды.[23]
Сақтар қауымына тән өзiндiк ... мен ... ... оның Иранның Ахеменид және Бактрияның көркем өнерiмен, екiншi
жағынан, Қытайдың ерте дәуiрлердегi өнерiмен тығыз байланысты ... ... ... ... “аң стилiндегi” өнерiнiң қай жерде, қай
заманда пайда болып ... ... ... ... ... бар.
Сақтар арасында зергерлiк өнер мейiлiнше жетiлiп, биiк ... ... ... ... ... құю, ... ... өнерiмен жете таныс болған, олар алтын мен күмiстен, ферузадан
әсемдiгi мен ... ... ... таң ... бұйымдардан
адамдардың киiм-кешегiн, аттың ер тұрманы мен ... ... ... ... ... ... жануарлар басымен
әсемделген өңiржиектер, сақиналар, лағыл мен ... ... ... ... ... ... сәнiн кiргiзетiн қаптырмалар болған.
Зергерлiк өнерде шеберлер ... ... ... ... ... қақ алтынмен аптау әдiсiн кеңiнен қолданған. Сақтар арасында
ағашты өңдеп, оюлап бедерлеу iсi қатты ... ... ... мен ... ... алуан түрлi қапсырмалардан көруге
болады. Ағаш ... ... ... өңд еу және одан ... - ... ... түйме жасау кәсiбi де жедел дамыған.
Тұтас алғанда сақтардың немесе сақ-скифтердiң “аң ... ... ... ... ... ... мифологиясының бейнелеу
өнерiне келiп дарып-сiңуi, көшпелiлер идеологиясын бiлдiретiн айрықша
белгiлер жүйесi ретiнде ... ... ... ... ... ... ... көпшiлiгi парсы
патшаларының жаулап алу жорықтарына байланысты жазылған тарихи шығармаларда
кездеседi. Мысалы, көршi патшалықтардың бiрiнен ... бiрiн ... ... ... құрамына енгiзген парсының Кир патшасы (бiздiң ... ... ... ... өзiне қаратқаннан кейiн сақ бiраз тайпаларының
бiраз жерiн ... ... ... ... сақ ... ... деректер келтiрiлген: Зарина-бiздiң ж.с.д.-VI ғасыр; Томирис-
бiздiң ж.с.д.- 531-528 ... ... ... ... жыл; ... ... ... өңiрiндегi ежелгi елдердiң алғашқылары қатарына ... ... ... Олар ... II ғ. 160 жылы ... ... жерiне Орталық Азияның түкпiрiнен көшiп келiп,
жергiлiктi тұрғындарды бағындырған. ... ... ... ... ... ... батыс шекарасы Шу мен Талас арқылы өтедiдағы,
қаңлылармен шектеседi. Шығысында хундармен орта ... ... ... ... ... Ферганамен (Дуанмен) ұштасып жатты. Үйсiндердiң
астанасы Чигучен (Қызыл алқап) Ыстық көлдiң маңындағы ... ... бар ... қала ... б. з. I-шi ... дейiн iз қалдырған үйсiндердiң саяси
тарихы олардың өытаймен ... ... ... қарым-қатынас
жасағанын, үйсiндердiң гуньмолары, қоғамындағы ... ... ... ... ... ... ... этникалық тегi ғылымда
толық зерттелмеген. ­алымдардың бiр тобы үйсiндер шығыс иран тайпаларынан
шыққан ... ... ... - ... арғы ... олар түрiкше
сөйлеген деп жазады. Сондықтанда, тағы бiр объективтi сауал - қазақтың ұлы
жүзiнiң iргелi руы “Үйсiн” қайдан ... ... ... мағынасы осы кезге дейiн анықталмай отыр. Ол қытайдың
иероглифтiк жазбаларынан ғана ... оның ... ... ... бiрi - Ұлы жүз ... ... ... компонентi болып
табылатын тайпаның өзiн атайтындай “Үйсiн” сөзiне сәйкес келедi. Бiрқатар
зерттеушiлер бұл транскрипцияны Орта Азия ... ... ... ... ... бейiм.[24] Соңғы зерттеулерде бұл ... ятии ... ... бiрi ... мүмкiн деген өзгеше түсiнiктеме
берiлiп келедi, ал, ежелгi дәстүрлi оның транскрипциясы ... ... ... ... иероглифтерi мен сәйкес болған. Бұл терминнiң
тағы бiр нұсқасы у-сун деп ... екi ... ... ... ... а-
сман, яғни асман, “аспан” тәрiздес деген жорамал да ... ... ... ... ... сипаттайды.
Жетiсудың табиғи жағдайы Мойынқұм мен ... ... ... ... ... ... жүрiп отырып, жаз күндерi мал ... ... ... ... тау ... шөбi ... көшiп баруына қолайлы болған. Бұл аймақта жайлау қашықтығы 30-
100 шақырымнан аспаған. Сондықтан ... ұзақ ... ... ... әсiресе көктем мен күзгi жайылымдарында отырып қалады екен.
Олар сол арадан тұрақты үйлер салып, оның ... егiн егiп, ... ... ... ... ... егiншiлiкпен айналысатынын
анықтайтын бiр дәлел - олардың ... ... ... мал ... ... ... көп ... еңбек құралдарының болуы.
Ежелгi уйсундерде егiншiлiк пен отырықшылық болғаны туралы да жазбаша
деректемелер сақталған. ... Хань ... ... Бань Гу т. ... үйсiн елдi мекендерiнiң немесе төңiрегiнде олардың отырықшы
шонжарлары көптеп кездеседi деп жазады. Ендеше үйсiндер шаруашылығы кешендi
мал ... мен ... ... Олар ... қой, ешкi, сиыр, түйе
және басқа малды ұстаған. Үйсiн байларының табындарында 500-ге жуық ... ... ... ... ... пен биязы жүн маталардан
тiктiрсе, ал, қарапайым қалың жұрт киiм-кешектерiн түрпiдей қылшықты ... ... мен қой ... тiктiрiп киген. Жiбектi Қытайдан
жүрдек аттарға айырбастаған немесе тарту-таралғы және салық ретiнде да ... ... ... ... саздан жасаған, ал, ер ... ... ... ... ... ... құятын ожаулар
ойып жасайтын болған. Үйсiндер мыс, қорғасын, қалайы, алтын кендi орындарын
пайдаланған, темiрдi балқытып, одан пышақ пен ... ... ... ... Түрлi-түстi тастардан, асыл металдардан моншақтар мен
сырғалар, ... ... ... ... үйсiн қоғамындағы меншiк қатынастар туралы
да ... Н.В. ... ... аудармасында, Сыма Цяньiң “Тарихи
жазбаларының” (“Шицзи”) 123-шi ... ... деп ... ... көп. Олардың ең бай адамдарында төрт-бес мың ... ... [25] ... ... ... ... үйсiндердiң бiрден-бiр жеке меншiгi деуден
аулақпыз Ол тек байлықтың өлшемi ғана болды. өожайындар ... ... ... да ... ... ... ... негiз бар. Сонымен қатар
басқа жануарлар да iрiлi - ұсақты қожайындардың ... ... ... ... бар. ... ... ... қозғалмалы және қозғалмайтын
мүлiк деп бөлуге ... ... ... ... - мал, ... мен тұрғын үйлер, екiншiсiне жер жатқызылады. Жеке ... ... ... түстi, өйткенi, ол айырбас ... ... ... ... ерте замандағы Орталық ... ... бiрi ... Б.з.б. II ғасырда саны 630 мың адам болған
Үйсiндер атты жасақтар мен жаяу ... ... көп ... ... Гуньмо мен тақтың екi мұрагерiнiң әрқайсысында 10 мыңнан 30 ... ... ... 73 ... ... ... жерi үш бөлiкке: сол
жақ (шығыс), оң жақ (батыс) және гуньмоның өзiне қарасты ... ... ... ... бәрi “ ... ... тәуелдi” болды.
Хунну және гұндар мемлекетi. Хунну тайпалары туралы ... ... ... 822 жылмен анықталады. Осы кезде олар өытай елiне ... ұрыс ... ... ... ... ... үдiумелеуiне орай
б.з.д. III ғасырда Ұлы Қытай қорғаны ... Бұл ... ... ... ... ... одақ ... танылып, оны сайланатын көсем
басқарған. Б. з. д. 209 жылы ... ... ... ... ... ... баласы Мәди басқарып ел нығаюдың шырқау ... ... ... 188 жылы ол ... iрi ... ... өзi хұнндардың
басымдылығын мойындап жыл сайын салық төлеп тұрған.
Ғұндар егiншiлiк кәсiбiн де ... ... ... ... ... ... ... оларды - ақсақал-рубасылары басқарған, ал, ел
iшiндегi қатынастарды ақсақалдар кеңесi мен халық жиналысы реттеп ... ... үш рет ... жиналатын әдет болды, бұндай жиындар
бiрiншi, бесiншi және тоғызыншы айларда өткiзiледi, сюй деп ... ... ... ... ... Сол ... ... мемлекеттiк iстердi
талқылап, ат жарысы мен түйелердiң жарысын ... деп ... Ғұн ... ... ... ... болып, соғыс
тұтқындарымен бағынышты өңiрлердiң халқынан құралған құлдар болған. Олар үй
қызметшiлерi, бақташылар, ... және жер ... ... ... тән өзiндiк саяси құрылым да қалыптасты, ... осы ... мұра ... ... ... ықпалын тигiзбей
қалмады. Елдi шаньюй басқарды, оның қолында дерлiк шексiз билiк болды. Одан
кейiн түмен ... ... ... ... Олар ... ... iнiлерi
немесе жақын туысқандары болатын. Барлығы 24 түмен басы және олардың көшiп-
қонып ... өз өңiрi ... ... өз ... ... тағайындап отырған. Алайда, шаньюй өзiне бағынбаған ... ... ... ... ... ала алатын, өздерiнiң
жүзбасылар мен онбасыларына түменбасылардың нақ сондай құқығы ... мен ... ... ... ... Қарапайым халықтан сан-
алуан салықтар ... ... ... ... ... және ғұн ... ... қатынастар бiршама дамыды, қоғамда ... ... ... ... ... ... таптық қанауымен
байлықтың қорлануының алуан ... ... ... ... ... ... бiрде-бiреуi тұтастай бүкiл жүйенi
анықтайтын доминанттық маңызға ие бола ... ... ... ... ... ... ... қарамастан, бұл бiрлестiктердi құл
иеленүшiлiк немесе патриархаттық-құл иеленүшiлiк ... деп ... ... мен ... ... ... ... көшпелi немесе
ертедегi таптық бiрлестiктердiң ерекшелiгi сол өзiн әкiмшiлiгi мен ... бар ... ... ... ... ... ру-тайпалық
құрылыстың органдары iшiнара сақталып, тек қоғамның жаңа ... ... ... және өазакстан тарихында елеулi маңызы бар мемлекет немесе
бiрлестiк бұл кангюйлер. Кангюйлер ... пен Шу ... ... ... ал ... ... орта ағысының солтүстiк жағын
мекендеген тайпалар деп анықтайды бүгiнгi ... ... ... ... ... ... деректемелерiндегi мәлiметтер аз және ... ... ... шыққан ғылыми еңбектерде олар ... ... ... ... Бұл ... ... ... аталған этнонимдер б.з.д.
III ғасырында Оңтүстiк және ... Азия ... кең ... ал
мемлекет ретiнде де дәл осы ... ... ... Мемлекет басында
шығыстағы сақ юэчжей халқының Уын руының өкiлдерi арасынан ... ... ... ... бұл елдi патша басқарады, оны ресми түрде “би, ... ... ... ... ... ... мен екi кеңесшiсi
болған. Кангарларға бес дербес өңiр бағынышты ... ... ... ... ... астанасы Сырдарияның орта ағысындағы болып Битянь
қаласы болды. Бiздiң жыл санауымыздың басында кангарлар Аралдың солтҮстiк
және батыс жағалауларындағы алан ... өз ... ... ... ... ... Фуму, Юени, Ги Юетянь секiлдi бес шағын бiрлестiктердi тiзе
бүктiрдi.
Кангар мен аландар негiзiнде ... ... мал ... ... ... Сырдарияның кеңiстiктерiнде олар жер өңдеудi де
кәсiп ... ... ... ... ... қой, жылқы, түйе өсiрген, ал,
отырықшылыққа аса ден қойғандары көбiнесе қашық жайылымды ... ... ... сиыр ... ұстаған. Ғылымда қаңғар мен алаңдардың этникалық құрылымы
жағынан иран ... ... ... ... мүмкiн екi түрлi болжам
пiкiрлер басым айтылады.
Сарматтар. ‘’Сарматтар’’ этнонимi алғашқы рет ... ... III ... ... ... Осы ... ... скифтер елiне
жүйелi түрде шабуылдары басталады. Яғни, олар ... ... ... жерлерiн шөлге айналдырған. Тiптi сарматтардың роксолан ... Рим ... ... ... ... онда да ұрыстар жүргiзген.
Олардың iзiмен аландар алаңдар да iлесiп жүрген.
Сарматтар бағындырған халықтарының саяси ... ... ... б. з. д. I ғ. ... ... ... күрескенде сарматтар соның
жағында болған. Б. з. д. 49 жылы ... ... ... ... ... патшасының одақтастары сирактарды (сарматтардың басқа
тайпасы) жеңедi.[29] ... ... ... ... ... ... өара теңiздiң солтүстiк өңiрiне ... ... ... ... ... шығады. Жалпы сарматтар, қандас-туыс
бiрлестiктер бастаған айбарлы тайпалар одағы шыққан тегi ... ... ... ... ... болатын. Ғылыми тұжырымдарда
олардың савроматтармен ... ... ... ... ... ертедегi темiр дәуiрi мен бiздiң заманымыздың шегiндегi
деректер мен ... ... ... ... ғылымнан
мынадай тұжырымды көремiз: бұл кезде өазақстан тұрғындарының нәсiлдiк-
этникалык ... ұзақ та ең ... ... өтiп ... ... ... қалыптасты, оған аралас тураноид нәсiлiнiң
қазақстандық нұсқасы казiргi өкiлдерi үшiн ... ... ... болғаны
ешқандай күмән туғызуы мүмкiн емес.
Төртiншi лекция.
Қазақ жерiндегi алғашқы түрiк ... I ... ... ... этникалық құрамында бiрқалыпты
өзгерiстер болған. Түркi тiлдес тайпалардың үлес-салмағы ... ... ... әлеуметтiк, саяси-территориялық өзгерiстердiң жедел
қарқынмен жүруi I мыңжылдықтың ... ... бұл ... бiрiгуiне
және сол арқылы iрi мемлекеттiк бiрлестiктердiң (қағанатар) қалыптасуына
негiз болады. Яғни, Оңтүстiк Сiбiр, Орта Азия, ... ... ... ... ... ... Түрiк, Шығыс Түрiк, Батыс Түрiк, Ұйғыр
қағанаттары, сонымен қатар, Енисей ... ... ... және Арал
жағалауында Оғыз мемлекеттерi бой қөтередi. Бұл кезең ғылымда көне түрiк
заманы деп ... ... ... ... ... ... ... iшiнде қазақтардың
этно-саяси негiзi қалыптасады. Бұл заманда дала тұрғындарының рухани ... ... жаңа ... ... ... ... ... этностар
мәдениетiнiң және өз негiзiнде), жазбаша түркi әдебиетi, түркi тайпалары
арасында: буддизм, манихея, христиан, ... ... ... ... олар ... өркениеттiлiктiң жетiстiктерiн ала келедi. Көшпендi
және жартылай көшпендi өмiр салтының жағдайындағы, казiргi қазақ ... ... - ... пен қала өмiрiн дүниежүзiлiк рухани
қазыналық орын алған, ерекше ... тән ... ... ... ... жеке бiр этностың немесе ... ... ... ... ол Ұлы Дала ... ... өткен кеткенi
туралы тұжырымдарға қиянат болар едi. Еуразияның ... ... ... ... ... ... ... бойы қалыптасып дамыған
барлығына табиғаттас тарих пен мәдениеттiң иелерi. Тарихи ... ... ... өткен сайын өзгеруi оларды жоққа шығармайды-олар
жаңадан қалыптасқан ... ... ... ... ... ... одан әрi жандандырады. Яғни, әр тайпа немесе ... ... ... ... даму ... жаңа ... елдердi қалыптастыруға негiз болады. ... ... ... даму ... олардың көршiлесi немесе туысының тарихынан бөлiп,
жеке талдауға болмайды.
Еуразия Даласында қола дәуiрiнде пайда болған ... ... ... бiрлiк пен сабақтастық, скифтер заманында ең жоғарғы даму
дәрежесiне көтерiлiп жоғалмай көне түркi ... жаңа ... ... одан әрi дами ... ұлы ... аудару дәуiрi (II-V ғғ.) өазақстан және Орта
Азияның және Еуропаның этно - саяси картасын терең және ... ... ғ. ... тiлдi теле ... ... топтары Солтүстiк Моңғолиядан
бастап, Шығыс Еуропаға дейiнгi ұлаңғайыр далаға кең ... ... ... ... ... ... ағысына дейiн жетедi.
Бұл жерде көне түрiк тайпаларының ... ... ... дүниежүзiлiк ғалымдарды ойландырып келедi. Көне түрiктердiң
орналасқан өңiрi және тiл ... ... ... ... ... шығыс бөлiгi, яғни Орта Азия мен Оңтүстiк Сiбiр - Алтай
мен Хинган тауларының маңызы ... Бұл ... өңiр ... ... ... дамып бiр-бiрiн мәдени алмасуларымен байытып келген. Ұлы
Даладағы этногенетикалық құбылыстардың ерекше ... ... ... ... Көне және ... ... тiлдес тайпа
бiрлестiктерге жалпы тән ерекшелiк-олардың көршiлес тайпалық одақтармен
етене жақын ... ... ... ... ... ... бiр ... яғни, түркi тiлдес тайпалардың шығыстан ... ... ... ... ... ... ғұндар мемлекетiнiң күйреуi және
Орталық Азияда бұдан ... ... ... ... дербестенуiмен
байланысты деп тұжырымдалған. Ал, соңғылардың ғұндармен байланысы ... ... ... мол. Ғұндардың өзi (тiл туралы ... ... ... ... түлi екi пiкiр бар. ... ... тiлдес тайпалар алдындағы этносаяси ... жаңа ... ... ғұн ... шет ... қалыптаса бастаған.
“Түрiк” атауы тұңғыш рет 542 жылмен межеленген ... ... ... ... ... деп ... Алтайда теле
тайпасының қыруар әскерiнiң талқандалуы салдарынан түрiктерге 50 мың үйдiң
келiп қосылғанынан кейiн, олар тым күш ... ... ... ... ... ... ... жеңедi. Кейiн, осы өңiрде Бумын-қаған
билiгiмен Түрiк ... ... Бұл ... бiрлестiк
Бумынның мұрагерi Мұқан-қаған ... (553-572 жж.) ... ... ... ... Солтүстiк өытай мемлекетiн
алым-салық төлеуге көндiрiп, Орта Азиядағы үстемдiкке ие болады.
Түрiктердiң батыс ... ... да ... және ... VI ... 60-шы жылдарында Түрiк қағанаты сол ... ... ... Иран, өытай) бiрге саяси және ... ... орын ... өиыр ... ... ... арасындағы
сауда керуенiн бақылау құқығына таласқан. VI ғасырдың 80-шы ... ... ... және ... қуатының күшейуi, түрiк
мемлекетiнiң қонысының ... ... ... топтардың (аристократия)
басып алған өңiрлердi дербес басқаруға ұмтылысы, 581-582 ... ... ... ... ... ... бәрi қағанатты терең
дағдарысқа соқтырып ел iшiндегi билеушiлер арасында iрiткi туғызады. Ал ... 582-603 ... ... каганаттың шығыс (кiндiказиялық) және
батыс (ортаазиялық) елдерiне бөлiнуге әкеп ... ... және ... ... ... екi ... да ... созылмалы соғыстар
жалғаса бередi.
Түрiктердiң басқа тайпаларға ... ... ... ... сексенжылдық тарихи даму жолы қоғамдық ... ... ... ... билiктi тiкелей қолына алған қағ¬ан шыққан тегi
жағын қарамағындағылармен туыстық ... ... сол ... болу
керек қоғамдағы билеушi топтардың сұранысын қанағаттандыруға мүдделi болды.
Ал, ... ... ... ... көзi соғыс болды, бiрақ қоғам
мүшелерiнiң дерлiгi бейбiт мал ... ... ... ... қанағаттандырғысы келдi. Осыны ескерген қағандар,
кейде қалың бұқараның мүддесiн есепке алып, Қытай ... ... ... ... ... ... бiрақ, көбiне нәтижесiз
аяқталып отырды. Алайда, ғылыми тұжырымдарға сүйенсек, Қытай императорлары
барлық кезеңде ... ... ... ... ... ... ... көздеген. Кiндiк Азиядағы түрiк бiрлестiктерiнiң екi жүз
жылдық тарихында ... ... ... ... ... ... ... сирек кездеседi. Бейбiт экономикалық мүдделелердегi
(сауда т.б.) ... ... ... ... ... ... соғыстарын белсене қолдауға итермеледi.
620-629 жылдарда екi ел шекарасында 67 рет соғыс ... ... ... ... ... жиналатын түрлi салық-төлемдер көбейтiлiп
елдегi бұқараның ... ... Оның ... Эль-каган әмiрлiк
еткен кезде елдi ... жаңа ... ... ... ... ... ... нұқсан келiп, ал көптеген шешушi билiк
оргындарын қытай, соғды өкiлдерi басып алады.
Сөйтiп, ... ... ... ... ... ... теңсiздiк пен таптық қанауды тереңдетiп, жалпы халықтың арасында
билеушiлерге соның iшiнде “келiмсектерге” деген ... ... ... ... ... ... ... шиеленiсуiн
өытай шекарасындағы шенеунiктердiң орталыққа ... ... ... болады. Мысалы, ‘’ Түрiктердiң әдет-ғұрпы қарапайым
және олардың мiнез-құлқы табиғатынан ашық. Хели ... Н.А.] ... Чжао ... ... ... ... ұстаған. Ол оны даналығы үшiн
құрметтеп толық сенiм ... ал Чжао ... ... мемлекеттiк
iстердi басқаруға араласады. Сонымен қатар, Хели басқарудың түрлi салаларын
хуларға ( соғдылықтар) берiп, өз ... ... ... ... түрлi төлемдер саны мен мөлшерi ... ... ... ру-
тайпалардың, Хелиге наразылығы күшейе түстi.”[31]
Аталмыш себептердiң нәтижесiнде басталған қағанаттағы саяси дағдарыс
629 жылы ... ... ... ... ... империясының бұл елдi
жаулап алуына әкеледi. Осылайша, Бiрiншi Түркi мемлекетiнiң ... ... жолы және ... Орта ... ... ... ... Қытай мен Жерорта теңiзi арасындағы сауда керуенi - Ұлы ... ... ... ... ... ... ... соғдылықтармен
парсылар болса, жiбек маталарын алушылар Оңтүстiк ... ... ... ... ... саудасы түрiктер мен соғдылықтарға көп ... ... ... ... ... тiкелей қолдауымен соғыстан
түсетiн табыстармен қатар, қытайлықтардың төлейтiн келген салықтарын ... ... ... ... ... бiр ... көп ... аса
бағалы жiбек маталары жинақталған. Ал, IV ғ. аяғында Соғды елiнiң өзiнде
жергiлiктi ... ... ... мата ... ... ... мұндай өндiрiстер Иран, Византия, Сирия және Египет елдерiнде дамып,
осы елдер арасында бәсеке туғызады.
VI ғасырда түрiктер Иранды, ... ... өара ... және ... ... жаулап алғаннан кейiн осы өңiрлерде бiртұтас ... ... Орта ... ... ... ... ... Иран арасындағы шекара Сасанидтерi араб басқыншылығынан күйрегенше
өзгермеген. Бұл кезде ... ... ... ... қарай Иран, Хорезм
және Едiл жағалауы арқылы жүрген.
Түрiк қа¬анатының iшiндегi iрi ... ... ... ... соғыс
VII ғасырдың басында екi мемлекеттiң құрылуына әкеледi: Батыс ... ( Орта ... ... және ... ... ... ... қағанаты
(Монголия).
Батыс түрiк қағанатының (ғылыми деректерде он оқ елi ... ... ... ... ... көрi ... ерекшелiктерi болған. Бұл
өңiрдегi халық отырықшылыққа бейiм ... жер ... ... және саудамен
айналысқан. Батыс түрiк қағанатының әлеуметтiк құрылымы да күрделi болды.
Сондықтан да ... ... бұл ... ... ... ... деген тұжырым жасайды. өала және жерөңдеу мәдениетiнiң
дамуына Соғды тұрғындарының Ұлы Жiбек жолындағы, яғни ... ... ... ... ... ... сауда және жер өңдеушiлер елдi
мекендерi мен қалалары көп әсерiн тигiзген. V-VII ғасырларда Талас, Шу ... ... ... ... ... қалалар мен бекiнiстер
тұрғызған, бұл VII-VIII ғасырларда Жетiсу және Шу даласында 20-ға ... ... ... ... ... ... сол кездегi
қалалармен салыстырғанда iрiрек болып салынып, орталықтары цитадель ... деп ... ... ... ... ... қол-өнершiлер
бөлiгiн құраған.
630 жылы бұл өңiрде болған өытай жорықшысы Сюань ... ... ... 500 ли ... оның ... ... да көлемi 6-7
ли құрайтын Суяб, Талас және көптеген ұсақ ... ... ... ... бола тұрса да түрiктерге бағынған, ал ... ... ... ... ... ... этникалық құрамындағы
мәселелерге тоқтала келiп жергiлiктi халықпен соғдылықтар арасында аса көп
айырмашылықты байқамаған. Халықтың ... ... ... және ... ... келе, олардың әдет-ғұрпындағы келеңсiз жақтары ретiнде
сауда-саттыққа, баюға аса ... ... ... бұл мысалдан өңiр
тұрғындары арасында жер өңдеушiлiк пен сауда қатынастарының ежелгi заманнан
дамығанын көремiз.
VII-VIII ғасырларда Батыс ... ... ... ... ... салыстырғанда аса күштi болмаған. өолында әскери күш жинақтаған
түрлi ру-тайпалық бiрлестiктердiң өзара ... ... ... бола ... Бұл ... ... қорғаныс мүмкiндiгi бар, қолына
қарулы күштер шоғырландырып, жан-жақты сауда-дипломатиялық ... ... ... ... ... орны аса ерекше ... iшкi және ... ... ... ... жағдай болмасын қалалар әр-
уақытта өздерiн дербес “үшiншi ... ... ... ... ... ... немесе салық төлеушiлер деген атау берген. ... ... да, ... ... ... соғдылықтардың орны өте ауқымды болған-
олардың қолында мемлекеттiң бүкiл экономикалық тетiгi, ақша ... Cуяб ... ... ... ... табылған
монеталардың сырты соғды тiлiнде жазылған аңыздарға толы және ғалымдар
олардың барлығы соғды шеберханаларында ... деп ... ... аяғында шығыс түрiктерi 8 жылдай соғысып өытай
үстемдiгiнен құтылды, ... ... ие ... ... ... ... ... ал (Эльтериш-каган) оның көмекшiсi және кеңесшiсi
Тоньюкөк өзiнiң iс-қимылы ... ... ... руникалық
жазуымен тас стелласында қалдырған. Қағанаттың ордасы Отюкенде (Хангай
таулары), ... ал, ... ... ... ... тауларына дейiн
жеткен. Шығыс түрiк қағанаты өзiнiң әскери және саяси дамуының шырқау
шегiне ... ... ... ... ... оның ... Қытайға бiрнеше сәттi соғыс жорықтар ұйымдастырылып, кидандарды
ойсырата жеңдi (696-697). Тувамен Енисей қырғыздарын тiзе бүктiрумен ... ... ... ... айналады. Зерттеушiлер Батыс түрiк
қағанатының iшкi саяси өмiрiне әскери ... ... ... ... деп
есептейдi.
Түркештер - оларды Қытай тарихшылары Батыс түрiк ... ... ел ... ... тайпасы деп анықтайды. Ал, ... ... ... ... деген атпен белгiлi. Бұл мемлекеттiк ... ... ... ... ... Iле мен Шу өзендерi аралығын және ... ... ... оңтүстiгiне дейiнгi өңiрде көшiп-қонып жүрген.
Бұл аймақ мал шарушылығына қолайлы, ... ... ... қатар
құнарлы егiншiлiк ошақтары мен бiршама ... ... бар бай ... де Шығыс пен Батысты байланыстырған сауда-керуен жолдарының тоғысқан
өңiрлерiнде орналасу ... ... және ... ... ... Бiр ... ... Түрiк қағанатының әлсiреуi түркештер үшiн
тарих төрiне iлгерi қадамдар ... ... ... жылы ... ... ... ... қағанатта, яғни Шаштан
(Ташкент) Турфанмен Бешбалыққа дейiнгi ... ... ... ... өңiрлерде мемлекеттiк саяси ... ... Шу мен ... ... ... тағайындалады Ел 20 облысқа ... ... ... 7000 ... ... болған. Уч-элигтiң
iзбасары Сақалдың (қытай жазбаларында Согэ) кезiнде қытай әскерлерiнiң
қолдауымен ел ... ... ... ... да ... өткен.
Түркеш қағандығының саяси тарихы ... ... ... ... ... ... Орта Азия ... қауiптiң қара
бұлтын үйiрген арабтар шапқыншылығы үлкен дәуiрлiк iзiн қалдырды. ... Орта Азия ... мен ... ... араб ... қарсы
қажырлы күрестер жүргiздi. Бiрақ, 737 жылы түркештер соғдылармен бiрлескен
Амударья жағасындағы соғыста арабтардан ... ... ... ... созылған соғыстар түркеш қағандығының бүкiл ... ... ... ... ауыр ... ... ... өзара үкiмет билiгiне таласқан қиянкескi қырқысы да ықпал
етпей ... ... iшкi және ... ... ... ... Шығыс Түркiстан өңiрiндегi Қытай билiгiнiң нығаюына әкелiп
соқтырды.
Көптеген зерттеушiлердiң ... VIII ... орта ... ... ... ... батысын және Алтай мен Жоңғар өңiрiнде
бiршама жерлердi өз қарамағында сақтап қалса да, ... ... ... ... рөл ... ... ... Олар жөнiндегi Қытай тарихшыларының
деректерi (941 жылмен межеленген) бұл ... ... ... ... ... ... ... өңiрiне дейiн жайылған Түрiк империясының ... ... ... ... ... ... Ортақ билiк үшiн басмыл, ... ... ... арасында шиеленiскен күрес басталды. Ақыры, ұйғырлар тарих
сахнасына көтерiлiп билiктi иемдендi. Олар III-IV ғасырлардағы ... ... ... (биiк ... ... атаумен белгiлi. Ал, V
ғасырда ұйғырлар қытай ... теле ... деп ... ... ... ... ... өазақстан даласымен ОңтҮстiк-Шығыс
Еуропаға ... ... ... ал ... ... мемлекетiнiң қол астына
кiредi. Теле (ұйғырлар) тайпаларының негiзгi орналасқан өңiрi Жоңғария мен
Жетiсу жерлерi. Зерттеулерде баяндалғандай, ... ... ... (есiмi
белгiсiз) бiрнеше жүз қолбасшыларын дүреге салып, зәбiрлегенiне қорланған
ұйғыр тайпалары Ханғай ... ... ... ... ... ... туын
көтердi. Бұл Қытай ... ... ... елi деп ... өз
кезегiнде орхон-енисей жазбалары да “тогуз-огуз” атымен қуаттай ... ... ... күйрегеннен кейiн (630 жыл) ұйғыр тайпалары қарқынды
саяси күш алып, олардың iшiнде ... ... ... руы ... ... ие болады.[34]
VI ғасырдың 80-шi жылдарының шамасында токуз-огуз тайпалары
тҮрiктерден қатты ... ... ... ... жетедi. Бұдан
кейiнде ұйғыр қағанаты VIII-XI ғасырлардадәуiрлеу мен құлдырау кезеңiн
басынан ... ... ... 840 жылы ... ... ... Үш ... шамасында билiк құрған Ұйғыр қағандарының
сәтсiздiкке ұшырауы бүкiл Кiндiк Азиядағы геосаяси жағдайды ... ... ... ... басқаруды жояды. Деректердiң мәлiметi
бойынша қағандар бұрынғыдай мемлекеттiк билiктi толық жүргiзе алмады, ... ... ... ... ... қалды.
Ислам елдерiндегi тарихи деректемелердiң сiлтеуiнше түрiк қоғамындағы
мемлекеттiк билiк қарлұқ ... ... Ал Орыс ... ... бұл кезде Орта Азия мен ... ... жаңа ... ... ол ... мемлекетi деп аталған. Бұл мемлекет
туралы нақтылы тарихнамалық деректер сақталмаған, бiрақ та, ... ... ... ... мәлiметтер кездеседi. өарахандар
мемлекетiнiң жалғыз тарихшысы әбу-л-Футуха ал Гафира ал-Алмаидың ... атты ... ... ... ... XIII ... ... өарши
шығармаларында кездеседi.[35] өараханидтердiң шығуы туралы тарих ғылымында
жетi ... бар, В.В. ... ... шығу ... ... ягма және ... ... Ал қараханидтерден қалған аңыз бойынша бұл
елдiң бiрiншi (840) ... ... Кюль ... болған.
XI ғасырда өарахан мемлекетi Шығыс және Батыс болып құралды, оларды
белдi екi тайпа (шығыл және ягма) бөлек биледi. ... ... ... ... ... ... әмiрiн жүргiздi. Қағанаттардың
орталықтары: шығыста Қашғар мен Баласағұн (Қырғызстанның Тоқмақ қаласының
маңы), ал ... ... 893 жылы ... бiр ... ... ... ... нәтижесiнде Қарахан мемлекетi бүкiл Орта
Азия өңiрiн өздерiне қаратып үлгердi.
Осы кездегi аса маңызды тарихи оқиғалар ... ... ... ... ... ... дiнiн ... жатады. Академик
В.В.Бартольд араб жазбаларынан алынған деректерге ... Х ... ... ... ислам дiнiне қарсы болғанын деп көрсетедi.[36]
Түрiктердiң ислам дiнiн қабылдауы туралы сол замандағы араб ... ... “Х ... ... орта ... ... аймақтарда (Испиджаб
пен Шаш аралығы) мекендеген мыңға жуық көшпендi түрiктердiң және ... 200 ... ... ... дiнiн ... (960 жылы)” деген
деректер тiздегiн ... ... ... ... ... ... ... В.В. Бартольд
өз зерттеулерiнде түрiктер арасында ислам ... ... ... ... Богра-ханның есiмiмен байланыстырады. Автор, Сатурдың баласы
Муса ... 955 жылы ... ... дiн ... ... ... Мусаның бұл батыл шешiмiн түркiтанушы көбiнесе ... ... ... ... ибн ... ... ... Шынына келгенде, қарахандықтар арасында ислам дiнiнiң кең
таралуының себептерi жеке ... ... ... ... ... ... ... пен тарихи-табиғи қажеттiлiктен
туындаған едi.
Қарахандықтар мемлекетi алғашқы кезде түрiк әулетiнде қалыптасқан
дәстүрдi ... ол ... ... ... ... және ... ... өзгерiстермен толығып, нәтижесiнде Кiндiк Азия
дәстүрлерiнен тыс өзгеше саяси ... мен ... ... ... Орта Азия ... ... империяларында ертефеодалдық қоғамның
әскери сатылық құрылымын дүниеге әкелiп (икта), жаңа билеушi ... ... ... ... қиыр ... моңғол тайпалары-қарақытайлардың
Жетiсу өңiрiн басып алып, өз мемлекетiн ... ... ... ... тәуелдi етедi. өарақытайлықтардың үстемдiгi салық
жинаумен көрiнетiн вассалдық тұрғыда болғанмен Қарахандықтар мемлекетiне
тарих ... ... ... ... ... 1210 ... соғыста шығыс қарахандықтар мемлекетi түпкiлiктi күйрейдi.
Осы кезде Орта Азия, Жетiсу, Қашғар ... жаңа ... ... ... ... ... ... күрделене баий түстi. Түрiк тайпаларының феодалдық мемлекеттiлiк
пен отырықшылық өмiр салтына, қала өркениеттiлiгiне көшуi ... ... ... тiлi мен жазу ... бар ... ... ... Бұл табиғи құбылыстың дамуын моңғолдар шапқыншылығы
(апаты) уақытша тоқтатады.
Иран елiнiң қоғам қайраткерi ... Ибн ... ... Ирандағы барлау тобының бастығы) 846-847 жылдарда жарық ... және ... атты ... ... iшкi ... ... ... елдер туралы нақтылы деректер ... елең ... ... онда ... ... және ... тұратын халықтар” туралы деректердiң болуы. Яғни, ирандықтардан
алшақтау орналасқан (Амударияның арғы бетiндегi) Фараб ... ... мен ... он алты ... ... Түрiк әулетi оның
iшiнде өытай, ... және ... ... ... ... ... мәлiметтер қалдырған араб географы Ибн Хордадбектiң еңбегiн ... ... ... ... ... қатар бұл еңбекте
алғашқы рет қимақтар мен ... ... ... ... ... ... ... пiкiрiнше VIII-X ғғ. Алтай мен Ертiс
жағалауын, Шығыс ... ... өтiп, Орал ... мен Орталық
өазақстандға дейiнгi кең-байтақ даланы әркелкi кезде жайлаған қимақтар мен
қыпшақтардың этникалық құрамының ... ... ... ерекше. Осыған орай XI-XII ғасырлар да, яғни қыпшақтар көшiп-қонуының
соңғы сатысындағы тайпалық одақтарының негiзгi бес тобы ... ... 2) ... ... ... 3) Дөң тобы ... 4) ... ... ... 5) ... ... ... Қыпшақтардың шағын
этникалық топтары Фергана мен Шығыс Түркiстан оңiрiн жайлаған.[39] Бұдан
1200 жыл бұрын өмiр ... ... ... ... ... тән ... ... бар әртүрлi атаулармен берiлген. Оларды
Ресей жерiнде половцы, Кiндiк Азияда - ... ал, ... - ... ... ... бүкiл тарихында өз Сырдария бойындағы Оғыздар
мемлекетiмен, Орта Азиядағы ... ... және ... күресiп, ата-қонысын қорғаумен келедi. Осы кездегi Дештi-
Қыпшақтағы ... ... ... ... негiздеп келген қыпшақ пен қуман
тайпаларының көптеген топтары көшiп ... ... ... ... ... ... бiршама тұрақтанды.
Қыпшақ хандарының өкiмет билiгi әкеден балаға мұра ретiнде қалды.
Хандар әулетi ... ... Хан ... оның ... мен
әскерiнiң iсiн бақылаушы болған. Ол әскери-әкiмшiлiк жағынан көне түрiк
дәстүрлерiн сақтаған Орда деп ... ... ... екi ... ... қанат қосынымен Жайық өзенi бойында (Атырау облысындағы Сарайшық ... сол ... - ... ... ... ... ... негiзгi
орталығы Торғай даласында орналасқан. әскери ұйымдар мен әскери-әкiмшiлiк
басқару ... ... ... ... көңiл бөлiндi.
Басқару iсiнде билеушi ақсүйек топтың (хан, тархан, ... бек ... ... ... ... айқындалды, бұған қоса рулар ... өзi де ... ... ... ... ... әр түрлi топтарға
бөлiнген. Қыпшақ қоғамында әлеуметтiк және жiктелу жағынан айқын теңсiздiк
байқалды. ... ... ... - ... ... болып табылған.
Байлық өлшемi жылқы малының санымен анықталған. Сол заманды зерттеушiлердiң
пайымдауынша ... ... ... саны 10 мыңдай одан да тiптi асып
жығылған. Жекеменшiк ... ... ... ... жазаға тартылатын
болған, кәдiмгi хұқтың (төрелiк айту) ... олар ... тиiс ... Осы ... ... ... ... таңба пайда болып, ол
жеке малға ... Малы көп ... жеке ... ... ... мал жайылымдарын еркiн пайдаланған. Шаруашылыққа қолайлы жерлердi
иелену, көшiп-қону бағыттарды анықтау ... ... ... ... мен тайпа тектiлерi әрқашан уысынан шығармаған.
Қоғамның қатардағы мүшелерiнiң басым көпшiлiгi еркiн де ерiктi ... ... ... ... ... ... қарауына өткендiктен
оған тәуелдi болған. Малы жоқ, қолы ... ... ... ... отырықшылар (жатақтар) қатарын толықтырған. Ал
олардың ... ... ... ... соң ... ... аясына
қайта оралып отырған. Ұрыс-соғыс нәтижесiнде тұтқынға түскендер есебiнен
қалыптасқан құлдар қыпшақ қоғамында ешбiр құқы жоқ ... ... ... сатуға да, аяусыз жұмысқа салып, жазалауға да құқылы болды.
Жалпы, зерттеушiлердiң көпшiлiгi қыпшақ ... көне ... ... ... негiзгi ерекшелiк ретiнде қарастырады. Олар көбiнесе
сатылып немесе ... ... ... ... ... ... қалыптасу кезеңiне тән ерекшелiк - көнетүрiк
мемлекетiнiң дәстүрiн ... ... деп ... ... ғасырдың 60 жылдарында Маңқыстау өңiрiндегi салжықтармен болған
сәтсiз ... ... ... бiр ... Хорасан елiне
тәуелдi етедi. Кейiн осы ғасырдың соңғы ширегiнде қыпшақтар қайтадан күш
алып, ... оғыз бен ... ... ... ... ... жалғастырды. Ал, қыпшақтардың “құдыреттi” ханы 1096 жылы Хорезм
елiне де жойқын ... ... ... ... сәтсiздiкке ұшырады. М.
Қашғари деректерi бойынша қыпшақ билеушiлерi өарахандар және ... ... аса ... ... ... олар ... ... Жетiсу өңiрлерiне жиi-жиi шабуыл жасаған.
XI және XII ғғ. алғашқы жартысында ... ... ... ... елдi ... қыпшақ хандары мен Орта Азияның
мұсылман ... ... ... шайқастар болып тұрды. Ислам ... ... бұл ... ... ... Жент ... ... одан әрi өз қарауына солтүстiктегi қазақ жерлерi ... ... ... ... 1133 жылғы Жент түбiндегi ... ... ... ... кейiн Дештi өыпшақ
империясының ыдырауы басталады. В.В. Бартольд пен өазақстандық ғалымдардың
зерттеушiлерiнiң пайымдауынша ... ... ... ... ... ... Хорезмге билiгiне бейiмделушiлер
қатарының молаюы; екiншiден, бәсекелес белдi тайпа ... аса ... ... ... өкiмет билiгi үшiн өзара iшкi әулеттiк
талас-тартыстық ... ... 90-шы жж. ... Батыс өазақстанның бiр топ
зерттеушiлерi ... ... ... ... ... ... Кiшi
жүздiң байулы тайпасының берiш руынан шыққан деп дәрiптеп жүр. Ойдың
төркiнiне қысқаша ғана ... ... - ... империясы басып алғанға
дейiн де түркi халықтармен тығыз қарым-қатынаста болған ислам ... ... ... айтулы iсiмен көзге түскен талай тарихи тұлғалар,
қадiрмендi қолбасшылар мен, әйгiлi әмiрлер дүние ... ... ... әз-
Зәкiр Рухи ад-Дин Байбарыс әл-Бундукдаридiң орны бөлек. Ол Мысырдағы мамлюк
әулетiнiң негiзiн қалаушы, атақты әскербасы, аты ... ... ... көбiнде ерекше аталып жүрген жәйт-осы кезеңде Хорезм
билеушiлерi қыпшақ пен қаңлы хан ... қыз ... ... ... мемлекеттiк және әскери қызметтерiмен
қамтамасыз етiлген қыпшақ ... ... ... ... ... өыпшақтардың едәуiр бөлегiнiң Хорезмдiк саясатқа бейiмделуi мен өзара
жоғары өкiмет билiгi үшiн таластар нәтижесiнде ... ... ... ... ... Оның ... хорезмдiк саясаткерлер қыпшақ
көсемдерi арасындағы алауыздықты қолдан ушықтырып, ошпендiлiк ... ... ... Азияның мұсылман елдерiне аты әйгiлi ... ... жж.) ... тұсында қыпшақтар территориясында жиi шапқыншылықтар
ұйымдастырылып тұрды. Сығанақ өңiрiн басып алғаннан кейiн Жент қаласынан
солтүстiк Дештi Қыпшақ ... де ... ... ... ... Осындай
жорықтардың бiрiнде, Хорезмдiктер яғни 1216 ж. Ырғызға дейiн жетiп, Торғай
даласында қыпшақтар елiне қашып ... ... ... келе ... ... ... соқтығысып қалады. Деректер бойынша шағын
айқастан соң монғолдар түн жамылып кейiн шегiнедi. Бұл ... ... жер ... ... ... ... едi. ... қаупiнiң өршуi
қыпшақтар мен хорезмдiктер арасындағы жаугершiлiктi тоқтатып, ... ... ... ... ... Тарихқа осы кезден бастап-ақ Ұлы ... ... ... және ... Еуразияның саяси, әлеуметтiк-
экономикалық өмiрiне зор эволюциялық ... алып ... ... ... ... ... ... қатынастары мен әлеуметтiк
құрылымы. Дүниежүзiлiк ғылымдағы бiртиптi ... ... ... көне ... ... әлеуметтiк табиғатының сипаттамасы әр
түрлiше. Олардың құрылымы: әскери ... ... ... ... иеленушi империясы, феодалдық және ... ... ... ... толы. Сол замандағы әлеуметтiк байланыстар
мен наным-сенiмдерiн ... ... ... көне ... ... аса құнды. Мәселен, Хангай тауларын жарып өтетiн Баин-Цаган өзенiнiң
жағасындағы түрiк ... ... ... ... (582 жылы) тас
мүсiндегi жазбалар iрi-iрi тарихи ... ... ... ... ... көне ... ... iс-қимылы туралы ауқымды
әрi мазмұнды тұжырымдар жасауға мүмкiндiк алды. Соғды және түрiк тiлiндеегi
жазбалардың көпшiлiгi ... ... ... ... ... ... жайлаған түрiк, қырғыз және ұйғыр бiрлестiктерi мен мемлекеттердiң
билеушi топтарының өмiр ... ... ... ... және ... ... мен ... сипаттайды.
Сондай жазба ескерткiштердiң бiрi - дидактикалық поэма “ Кутадгу
билиги” (“құтты билiк”), ол кезде ... ... ... ... ... ... жарық көрген. Авторы, Жүсiп Баласағұн-
мемлекеттiк ... және ... ... ... ... ... ... шынайы бейнесiн руникалық жазумен ... ... ... ... ... ... ... құрылымға
негiзделген, яғни, қоғам мүшелерi сатылы деңгейдегi билеушi топтардың
әмiрiн мүлтiксiз орындау ... Ал, ... ... ... ... ... тайпаларды күшпен көндiрiп өздерiне тәуелдi ету. Аталған
көрiнiстер Моңғол, Талас және Тянь-Шан ... ... ... қағаны мен
әскери қолбасшыларының жазба-мұраларында кездеседi.
Ғасырлар бойы көршiлес ... ... ... көне ... құрылымы соған орай ыңғайланып, қалыптасқан. Рулардан ... ... ... ... өз ... ... саяси жағынан “Эль”
атауымен империяны қалыптастырған. Ру-тайпалық ұйым-бодун және әскери-
әкiмшiлiк ... ... ... ... ... ... оның берiктiгiн сақтаған. Хан “елдi басқарып, бодундарға
жетекшi болған”[41]. Ал, ру ... ... сай ... ... және дiндi ... дәурiштiк мiндеттердi атқарған. Бұнымен қатар
олар өз тайпалық одағының саяси ұйымын басқарып, әскери қолбасшы тұрғысынан
басқа тайпаларға ... ... ... ... ... төлеуге
мәжбүрлеген.
Келесi бiр маңызды және сан-алуан тұжырымдармен нәтижесiнде ғылымда
пiкiрталасқа толы проблема - бұл ... ... ... ... мен
мәдениеттiң дамуы. X-XII ғасырларда осы өңiрдегi қалалар тез көркейiп,
сауда, ... дiн мен ... ... ... әсiресе, Батыс
Түркiстан аймағындағы Суяб, Құлан, ... ... ... Испиджаб т.б.
қалалардың өсiп-жетiлiп дамуы өлкенiң әлеуметтiк құрылымы мен ... ... ... әкелдi. Бұл қалалар Еуропа мен Азия
елдерiнiң арасындағы сауда ... ... ... ... ... жерi ... прогрессивтi өзгерiстер арқылы әлемге танылды.
Бiрқатар жаңа қалалар - Қарашоқ, ... ... ... ... пайда болды. Бұдан бұрынғы Iле ... ... ... ... X-XII ... та¬ы да 56 қала ... болған.[42] Шу және
Талас алқаптарында, Сырдарияда ондаған жаңа қалалар қоныс тептi. Сонымен
бiр ... ... ... ... ... есебiнен “ескi”
қалалар көлемi кеңейдi.
Зерттеушiлер өазақстанның оңтүстiгiндегi кәсiбi ... ... бiрi ... ... (казiргi Сайрам) атайды. “Испиджаб iрi
қала. Оның рабады ... мен ... ... бар. Онда ... ... ... мата базары мен ... ... бар. Оның төрт ... қақпасы, Фархан қақпасы, Бухара қақпасы, әр ... ... ... ... әл-Макдиси. Испиджаб-ағын суы мол, қалың ағашты
және тамаша ... ... ... бiрi ... ... ... - тiкелей сауда орталығы жұмысы жанданып, ... ... ... басқа жақтарға мата, қару-жарақ, мыс пен темiр әкетiлiп
тұрғаны жиi аталады.
Сырдарияның орта ағысында орналасқан сол ... iрi ... ... 200 ... алқапты алып жатты.[44] Араб-парсы жазба
деректерiнде бұл қала ... одан ... ... ... деп те ... ... бас ... арабтар Фадлибн Сахлдың басқаруымен Отырар аймағын
жаулап ... ... ... ... Ол ... ... бастығын
өлтiрдi және Қарлук жабғуының ұлдарын қолға ... деп ... ... XII-XIII ... ... ... ... бар
дуалдармен қоршалған. Бұл дуал қайта салынған түрiнде IX-X ... ... ... ... ... Қазақстанда да, Ұлытау
бөктерiнде, Сарысу, Нұра, Кеңгiр өзендерi алқаптарында да кең ... ... ... бiр ... ... оң өзгерiстермен әлеуметтiк
қатынастардың дамуымен жетiлуiне байланысты ... Осы ... ... миграциялық құбылыс өрлеп, яғни ауылдан қала ... iрi ... ... ... ... ... тұрғындардың тұрмысында егiншiлiк
бұрынғысынша маңыздылығын сақтаған. Оларда жердiң ... ... құны ... гөрi ... ... Жер ... ... көбiне
сауда орындарын, керуен сарайларын, моншалар ... ... ... деп ... Мұстағалдар көп табыс тҮсiрiп тұрды да, ... ... ... ... ... ... ... қалаларда жер
бөлiктерiн сатып алуға ынталы болды.
Отырар төңiрегiндегi, Сырдарияның орта ... ... ... ... ... келетiн Весидж қаласы еңсе көтерген. Онда мешiт ... ... да ... ... Ол ... ... мұнаралы
қабырғамен қоршалған. Отырардан оңтүстiкке таман бiр күндiк жерде өзi ... бар ... ... ... Бұл ... ... ... аумағын алып
жатты, ал Шойтөбе қала жұртымен ... ... өзi ... оңтүстiкке таман 8 шақырым жерде болған. XI ғасырда Шауғар
құлдырап, округ ордасы ... ... ... XII ... ... ... ... салынып, қала дiни орталыққа айналды.
Еуразияға аты әйгiлi болған, жазба деректемелерде 568 ... ... орта ... ... ... ... ... елшiсi Земарх Киликискийдiң Батыс түрiк қағаны Дизабулға берген
ақпар-қағаздарында Тараз ... да ... ... 630 жылы қытай
саяхатшысы Сюань Цзан өзiнiң мұрағаттарында Таразды (Далассы) шеңберi ... (4-4,5 км) ... ... ... ... деп сипаттайды. VII ғасырда
Тараз “Ұлы Жiбек ... iрi ... ... ... ... қызыққан түрiк, қарлұқ, оғыз тайпалары, араб және иран
жаугерлерi кезекпен-кезек ... ... ... рет ... ... ғасырларда Тараз қаласының су ... мен ... ... кiрпiштен салынған моншасы болған. Оған жақын жерде Айша-Бибiнiң
күмбезi ... ... ... ... ... ... тағы бiр
ескерткiшi-өарахан күмбезi. Қираған күмбез XX ... ... ... соның салдарынан бастапқы жоба-негiзi бұзылып, сәндi өрнектерi
өшiп кеткен. Бiздiң ... тек қана оның ... ғана ... ... ... ... және ... өмiрiнiң iрi орталығы
болды. Оның төңiрегiнде Талас, Асса өзендердiң бойында - ... ... ... Адахкет, Ден, Нуджикент, өұлан, Мерке, Аспара, Жұл,
Баласағұн, Барысхан ... мен ... ... ... ... Сондай-ақ, Iле өзенiнiң алқабында өойлық, Талхиз, Екiоғыз ... да ... ... ... көне ... алар орны ерекше. Ол казiргi Атырау
қаласынан 50 шақырым жердегi Жайық ... ... ... ... дәл қай жылы ... ... ... археологтар С.П.
Толстов, Ә.Х. Марғұландардың зерттеулерiне ... және ... ... ... ... ... ... сенсек, қала
iргесi XI-XII ғасырларда қаланғанға ұқсайды. Ал нақты деректерге сүйенсек,
араб саяхатшысы Ибн ... ... ... 1334 жылы ... ... әлеуметтiк саласы дамыған қала екен. Сол кезде қалада екi құрлықты
жалғайтын, Бағдаттағыдай iрi ... ... ... ... қаласының
гүлденiп, өркендеу тұсы - Алтын Орда ... ... XIII-XIV ... ... ол ... ұрпағының Еуропа елдерiнен түсiрген алым-салықтарының
күн құрғамай Қарақорымға керуен тартқан және ... ... ... ... сауда-саттық, саяси, экономикалық байланысы жан-жақты дамыған ... ... iрi ... қала едi. Мұнда негiзiнен жоғары кастадағы әлдi
адамдар өмiр сүрiп, егiн, ... ... ... ... ... - қыш
бұйымдарды жасау, металл өңдеу, ақша соғу да өркендеген. Алтын Орда хандары
жаз айларында, немесе әбден қыс ... ... осы ... демалған, Жем,
Сағыз, үстiртке шығып, аң аулаған, саят құрған. Жергiлiктi ... ... ... ... Сол кездi көзiмен көрiп, куәгер болған итальян
саяхатшыларының бiрi ... ... ... ... ... мен жемiс ағаштары өседi екен” деп жазады.
Сарайшық тұрғындарының iргедегi Хорезм, Үргенiш қалаларымен ... ... ... ... Үндi, ... елдерi, Ресеймен де тығыз
байланыс орнатып, жүйелi қарым-қатынас ... ... өзi ... ... ... ... ... сынды Үлкен Сарайлардан кейiнгi Кiшi Сарай
(“Сарайджук”- моңғолдың кiшi Сарай сөзi) атануына ... ... Бұл ... Орла ... өмiр ... ... ... сондай-ақ өасым хан,
Ноғай ордасының ... да ... ... ... ... Темiр (1266-
1282), ­ияс-ад-дин Тоқта (Тоқтай) (1290-1312), Жәнiбек ... ... Урыс ... ... (1573.) бар. ... ... Орданың
құлауы Сарайшық қаласының бiр кездегi атақ-даңқының әлсiреп, жәй қалалардың
қатарына қалуына себеп ... ... ... қазақ мемлекетiнiң негiзiн
қалаушылардың бiрi өасым хан тұрып, өмiр сүрдi.
Ауыл өмiрi. Қалалардың өсуi ауыл шаруашылығының ... ... да, ... өзi ... пен мал шаруашылығының дамуына себепкер
болады. Табиғи ... ... ... ... ... ... ... қолдан суарумен байланысты болды. Баршаға мәлiм қай аймақтағы ел
болмасын су-тiршiлiк негiзi. Егiншiлiк неғұрлым ... ... ... Арыс, Бадам өзендерi алқабында, шағын көлемде-Жетiсуда,
Iле алқабында болды, ал, ... ... ... ... ... ... егiншiлiкпен тек өзен ... мен ... ғана ... ... ... де ... ... ұштастырылысып, бiр-бiрiнiң қажеттiлiктерiн өтеп тұрды.
Cуармалы егiншiлiк тек ... ғана ... ... ... ... - Торғай, Жыланшық, Кеңгiр, Жездi, Сарысу; Батыс ... ... Едiл, Жем, ... Елек, Торғай, Ырғыз өзендерiнiң бойларында да
дамыды. ¤ңiрдiң ежелгi тарихындағыдай бұл ... де ... ... мал ... ... ... iшiнде қалалар ... ... ... мал, ... жылқы өсiрдi. Алайда, қалаларға
мал өнiмдерiнiң денiн көшпелi-малшылар әкелетiн едi.
Қолөнер, сауда және ақша айналысы. Сол ... ... ... әлеуметтiк қатынастардың дамуы ауылдық ... ... ... ыдырауына әкелiп соқты. өұмырашылардың, ... ... ... ... ... ... тасқа ою-орнек оюшылардың қолөнер өнiмдерiне деген сұраным үнемi
артып отырды. Керамика өндiрiсi ерекше дамыды. ... ... ... ыдыс ... қолданысқа кеңiнен тарап, есесiне жапсырма дастархандар
мен ... ... ... ... ... бұйымдарындағы өрнектер алуан
түрлiгiмен, терең мазмұндылығымен және бояуларының ... ... Ақ, ... немесе қара түске боялып мөлдiр құйма ... ... ... ... ... ... ақ, қоңыр, жасыл және сары
бояулармен салынды, оның ... ... ... ... ... ... ... араб жазулары
салынған бұйымдар да ... ... ... ... ... жасау iсi бiршама дамыған, оның ... ... ... Мөлдiр түстi жасыл, көгiлдiр, сары және қызғылт түстi шынылар
көптеп жасалған. Бұйымдардың ... ... ... әрбiр аймақта
немесе қалада бiрқалыпты әдейi салынған. Шыны ... денi ... ендi ... ... құю арқылы жасалған. Қалып ретiнде
пайдаланылған ыдыстың қабырғалары мен ... ... ... ... ою ... ... ... Ал, үрлеп жасалған ыдысқа өрнектер
жапсырылған қайырмалармен, шыны тiндерiмен және ... ... ... шыны ... бар ... ... ... бұйымдар iшiнде немесе қола шырақтар мен ... ... ... олардың көпшiлiгi өнердiң шынайы туындылары болып
табылады. Темiрден қару-жарақ, садақ найза ұштары, ... ... ... ... ... кiлт, ... шынжыр және басқа да көптеген
заттар соғылды. өазақстан ... ... ... құю, ... көз ... ... және ... жалату секiлдi сол замандағы зергерлiк өнердiң
небiр техникалық тәсiлдерiнен жетiк болған.
Әр түрлi әсем заттар жасау үшiн ... пен ... ... ... бойтұмарлар, кездiк саптары, ойын құралдары, қысқыштар,
түйреуiштер, түймелер жасалды. ... ... ... ... iзi бар ... ... мүйiздерi Сүмбеден, Талғардан, өұланнан
табылған. Тастан, негiзiнен құмдақ тастан диiрмен бөлшектерi, келiлер мен
түйгiштер жасалған.
Cауда. ... ... ... ... ... сауда орасан
зор роль атқарды. Тауар ... бiр ... ... мен көшпендiлер
арасында жүрсе, ал екiншi жағынан, Оңтүстiк Қазақстан мен Жетiсу қалалары
Византия, Иран, Орта Азия, Кавказ, ... ... ... ... ... ... ... барынша дамытты. ... ... және ... ... ... ... ... орналасқан Испиджаб, Отырар, Тараз қаларының алар орны ерекше.
Олар бүкiл ... ... ... ... еттi. Және ... ... ... және солтүстiк бөктерлерiндегi, ... ... және Арыс ... қалалардың жәрмеңкелерiне түсiп
тұрды.
Iрi елдi мекендер мен қалаларда мата рыногы, көптеген рабаттар ... деп ... ... ... үлкен керуен сарайлары мен
арнайы үйлер болды. Көптеген рабаттар қалалардың ... ... ... жерде
орналасты, бәлкiм, керуен сарайлардың қызметiн ... ... ... ... алып ... ... ... жүрдi.[45] Транзиттi
сауданың бұйымдары өте көркем керамика, металл, асыл ... ... ... және ... iстелеген моншақтар, нефрит
бұйымдары, айналар болды. өалалардың тұрғындары ауыл шаруаларынан ... қара мал, жүн, терi, киiз, сүт ... ... ... ... ... астық, ыдыс-аяқ сияқты тауарлардан сұранысын
қанағаттандырған.
Ақша айналымы. ... ақша ... ... ... мен
қалалық мәдениетi дамыған өңiрлерде, яғни, өарахан қағандығының құрамына
кiрген Оңтүстiк ... және ... ... ... ... XI ғ. 20-шы ... орта ... дейiн өарахан
мемлекетiндегi ақша айналымы Саманид дәуiрiнен қалған құрылымды мирас ... iшкi ... мыс ... ... - фельс немесе “әдли” негiзгi
айналымға енiп, қолданысқа кеңiнен тарады. XI ғ. ... ... ... ... ... теңгелер құятын сарайлар Тараз бен Испиджабта
орналасқан.[46] ¤з кезегiнде Қазақстанның басқа да ... ... ... ... ... ж. б.) теңге өндiретiн сарайлардың өнiмдерi
ақша ... енiп ... ... және ... ... ... дамуына Ұлы Жiбек
жолы сүбелi үлес қосқан. Бiздiң заманның II-V ғғ. ... жолы ... ... ... ... ... ... Хуанхэ өткелiне баратын
да, одан әрi Тянь-Шаннiң солтүстiк сiлемдерiмен ... ... Ұлы ... ... ... Яшма қақпасынынан барып шығатын. Осы арадан сара
жол екiге айырылып, Такла-Макан ... ... және ... ... өтетiн. Терiстiк жолы Хами, Турфан, Бесбалық, Шихо көгал аймақтары
арқылы Iле алқабына жететiн; ... жол ... ... ... ... асуы арқылы Ыстық көлдiң оңтүстiк ... өтiп, ... Орта ... ... қарай шырқап кететiн; бұл оңтүстiк жол деп
аталатын. Ал ... жолы ... ... одан әрi ... ... ... ... Сирияға баратын.
Ең бастысы XI-XII ғғ. Қытайдан шығып, Жетiсу мен Оңтүстiк ... ... ... ... жол дамыған және саудаға қатысушы елдерге өте
тиiмдi болған. Оның себебiн бiрнеше ... ... ... Жетiсуда Орта Азиямен жүретiн сауда жолдарын бақылайтын Түрiк
қағандарының ордалары бар ... ... ... ... ... ... ғ. iшкi қырқыс салдарынан қауiптi болып қалған едi; Үшiншiден, аса бай
түрiк қағандары мен олардың ... ... әрi қоры мол ... арғы ... ... ... өтiмдiлiгiн бiрден-бiр қамтамасыз
ете алатын.
Қазақ жерiндегi ғылым мен ... X-XII ғғ. бұл ... ... ... ... ... ... нығаюы, мемлекеттiк құрылымдардың қалыптасуы, отырықшы-
егiншiлiк мәдениетi мен ... өсуi, ... ... күшеюi, Орта Азия, Алдыңғы Шығыс және Шығыс ... кең ... және ... байланыстар - Қазақстан аймағындағы
халықтар мен тайпалардың рухани мәдениетiнiң өрлеуiне негiзгi себепкер
болды.
Көшпелi және ... ... ... ... ... ... елеулi орын алды. Қазақстанның оңтүстiк өлкелерiнде ... ... ... ... ... ... ... тамыр жаюы
нәтижесiнде ежелгi түрiк руна ... ... араб ... ... ... ... ... Түрiк этносының оқшау тiлдiк топтарының даму
тенденциялары ... ... ... ... ... ... ... тiл және әдебиет ескерткiштерiнiң көпшiлiгi тайпааралық әдеби
тiлде ... ... ... мұра ... болды.
¤ңiрiмiздiң шыққан жергiлiктi түрiк және иран тiлдерiнде сөйлейтiн
ғалымдар, әдебиетшi мен ... ... бiр тобы өз ... ... халықаралық ғылыми тiл ретiнде арабша жазды. Солардың алдыңғы
шебiнде Қазақстанда туып ... ... әрi ... ... әлемде
“Екiншi ұстаз” деп бағаланған (Аристотельден кейiн) Әбу Насыр ... ... ибн ... ибн Узлағ әл-Фараби ат-Түрiк бар едi. әл Фараби ... ... ... ... ... ... ... дүниеге келедi. Ол
қолөнерiнiң шеберлiгi мен ғылым негiздерiн ... ... өз ... ... Кейiн араб тiлiн халифат орталығы Бағдатта терең бiлiп
үйренген.
Әл-Фараби ... ... ... сипатпен қарап, негiзiнен
идеалист бола тұра, материалистiк пiкiрлер де ... ... ол ... дүниенiң бар екенiн және оны түйсiк арқылы танып бiлуге болатынын
мойындаған, ... ... ол ... ... ... Нақ ... де ... дiн басылары әл-Фарабидi дiнсiз деп айыптаған. Терең
ойлы ғылымдар жүйесiнде жаратылыстану-математика саласындағы ... аса ... бөле ... Ол ... астрономия, физика
сондай-ақ геодезия мен архитектураның математикалық ... ... ... ... жүргiзiп, тiл мен ойлаудың, логика мен тiлдiң
өзара ... ... өте ... ... айтқан.
Әл-Фарабидiң ғылыми мұрасы Шығыс пен Батыстың ... ... ... оның ... Ибн ... Ибн ... Ибн ... Омар
Хаям, Роджер Бэкон, Леонардо да Винчи, Әл-Хорезми, әйгiлi астрономшы ... ... ... тiлшi ... Қашғари тәрiздi ... ... зор ... ... ... ... ... жерлесi
Исхақ Әл-Фарабиге және Шығыс ... ... ... ... ... географ әрi саяси қайраткер Жанақ ибн Хақан Әл-Қимақи еңбектерiне
де ықпалын тигiзген.[47]
XI ғ. ... ... ... ... мен ... ... бүкiл әлемге
өз туындылары қағидаларын шығарған. Ж. Баласағұн 1015 жылы түрiк семьясында
тәрбиеленiп, парсы-тәжiк әдебиетiн көп оқыған. Ол 6520 ... ... ... атты ... ... ... - дидактикалық поэмасында
идеалды қоғамның ... ... ... ... бөлiнген адамдардың
мiнез-құлқын, жүрiп-тұру ережелерiн, билеушiлер мен бағынушылар арасындағы
өзара қарым-қатынас ... ... Осы ... ... ... ... арқылы ол ел жетекшiлерiн жат қылықтардан сақтандыруға
ұмтылған.
Әлемге, соның iшiнде Шығысқа аты әйгiлi болған ... ... ... ибн ... ибн Мухаммед Әл-Қашғари) Қашғарда туып, бiлiм ... ... ... ... өлеңдерiн, ауыз-ертегiлерiн,
жұмбақтарын, әдет-ғұрыптарын ... ... ... ... ... ... ... тiлiнiң сөздiгi) атты еңбегiн жазған.[48]
Бүгiнгi ... ... ... бұл ... ... сол ... түрiк
халықтары өмiрiнiң нағыз қайталанбас энциклопедиясы деген тұжырым бар.
Осы ... ... дiнiн ... сопы-ақын Ахмет Иассауи
халықтың рухани ... ... үлес ... Ол ... ... ... арасына ислам мен мистицизмiнiң тарауына зор әсерiн
тигiздi. Аңыздарға ... ... ... (1166/67 жж. дүние салған)
бүгiнгi Шымкент өңiрiнен ... ... оның ... ... дiнiн ... ... ... Иассауидiң “Диуан-и Хикмет” (“Данышпандық кiтабы”) атты еңбегi
түрiк тiлдес халықтардың ең ежелгi әдебиет ескерткiштерiнiң бiрi. ... мен ... ... ... ... сонымен бiрге, жинақта
тарихи-мәдени және әлеуметтiк-тұрмыстық ... де ... ... тән ... ... ... көптеген шәкiрттерi мен
iзбасарларының болуы. Олардың iшiнде есiмi ... ... ... ... ... Сүлеймен Бақырғани. ¤зiнiң ұстазы сияқты Хакiм-ата мистикалық
өсиеттердiң жинағын қалдырған, бiрақ ол ... ... қара ... ... ... ... қара сөзбен жазылып, негiзiнен бұқара халыққа
арналған.
Тiл. Жоғарыда аталған неғұрлым танымал әдеби ... тiлi ... ... ... ... ... ... мұрасы екендiгiн айқын
дәлелдейдi. қыпшақ, оғыз, ... және ... ... мен халықтарының
тiлдерi негiзiнде X-XII ғасырларда араб графикасындағы ... ... ... ... ... ... ... және
қыпшақ-оғыз тiлдерiнде жазылды.
1212 жылы түркi тiлiнде құрандық негiздегi “Жүсiп-Зылиха” ... ... ... оның авторы әли есiмдi ақын болды. О бастағы ... тiлi ... ... тiлi тегiнде оғыз тобындағы диалектiнiң
ықпалына ұшыраған ... ... ... ... өңiрiнiң көпшiлiгiнде
қыпшақ тiлi кең тарады, тек қана өарахан әулетiнiң қол астындағы жерлерде
ғана көбiне ... тiлi ... ... i н. X-XII ... ... ... алуан түрлi нанымдар мен
сенiмдер болған: Ұмай ... ... ... ... ... ... табиғаттың дүлей күшiне рухқа табыну т.б.[51] Осы кезде ислам
бiртiндеп кiре бастайды, алайда жергiлiктi ... жаңа дiндi ... ... бұл құбылыс бiрнеше ғасырға созылады. Егерде Орта ... ... VIII ... ... ... ол ... ... өзiнде қазақ елiнiң солтүстiктiгiнде оңтүстiктен ... баяу ... ... аяғында ислам Жетiсу қалаларына тарады, нәтижесiнде
олардың көпшiлiгiнде мешiттер пайда болды. ... ... деп ... ... базарда үлкен мешiт бар, Барсханда “Үлкен мешiт
базарлардың ... ... ... мешiт Мединеде”, ал Меркеде ”Үлкен
мешiт ежелде шiркеу болатын”.[52] Араб ... Ибн ... ... ... ... ... рет Шабук (Сатук) өара-хақан қабылдаған, ал араб
хронисi Жамал Каршидiң деректерi бойынша ... ... ... Абд ... ... қабылдаған. Көптеген зерттеушiлердiң тұжырымынша мұның
екеуi де бiр адам ... ... ... ... ... ... дiни ... нақты
сипаттамай мүмкiн емес. Б.д.II мың жылдығының басында қыпшақтар тас
мүсiндерге ... ... ... ... ... ... отты құдай тұтқан. “ Кумандар, немесе ... ... ... ... сенедi және астрологияны оқып-үйренуге ... атап ... араб ... әрi ... әбу-л-Фи да.[54]
Қыпшқтардың бiр бөлiгi, ең алдымен олардың ... ... ... Орта ... таяу ... ... шығып, исламды қабылдаса, ал
басым көпшiлiгi мәжусилер және исламидтер ... қала ... дiнi ... ... XII ... ... жартысында кеңiнен
тараған. Көптеген зерттеушiлер оның себебiн қыпшақтардың Хорезммен ... ... ... ... ... ... бұл
құбылыс қыпшақ қоғамының әлеуметтiк-экономикалық және саяси ... ... ... Қыпшақ хандары Қыран (Икран), Алп-Дерек
исламды қабылдап, мұсылманның Қадыр-ханы, немесе ­айир-хан ... ... ... ... Бұл туралы атақты Әбiлғазы былай деп ... ... ... ... ... ... ... қазақ жерiнде тарауының бiр кепiлi бұл дүниежүзiндегi
басқа дiни құбылыстарға ... ... оның ... ... ... ... ... Орта Азия мен өазақстанның оңтүстiгiн де исламның
ғылымдағы сопылық мистикалық ағымының тарауын (арабша ... ... сөз; бұл ... ... ... ... киiм киетiн әдет-
ғұрпына байланысты) атап өтуге болады. Сопылық ... ... ... ... нәтижесiнде кеңiнен мәлiмделдi. Дүниенiң қызық-
рахатынан безудi, байлықтың күнәға ... бай ... ... жұмаққа бара алмайтынын уағыздау бұқараны сопылыққа тартты.
Сөйтiп, өазақстанда оның iшiнде оңтүстiгiнде VIII ғасырдан бастап
отырықшылық-егiншiлiк пен ... ... ... ... ... бiрi- ... - ежелгi мәжусилiк нанымдармен ... ... ... ... ШАПҚЫНШЫЛЫҒЫ ЗАМАНЫНДА.
XIII ғасырдың екiншi он жылдығындағы ... ... ... ... және ... ... өазақстан мен Шығыс Еуропа халықтары мен
мемлекеттерiнiң тарихи тағдырына орасан зор ықпал ... ... ... ... ... ... халықтар мен тайпалардың арасында
қалыптасқан дәстүрлi қарым-қатынасы мен ... ... ... ... шаруашылық-мәдени дамуына ауқымды, радикалды өзгерiстер
әкелдi.
XII-XIII ... ... ... ... әлеуметтiк-
экономикалық даму нәтижесiндегi қоғамдық құрылысы екi топтан тұрған-нояндар
және араттар қатардағы халық. XIII ғасырдың ... ... ... жеңiске жеткен Темучин Моңғол феодалдық мемлекетiнiң негiзiн
қалаған. 1206 жылдың көктемiнде Онон ... ... ... ... ... - моңғол билеушi топтарының қолдауымен салтанатты жағдайда
Шыңғыс хан деген атаумен ол ... ... ... ... ... топтардың мүддесiн қанағаттандыру мақсатында Шыңғыс-
хан нояндар табын iшкi өзара қақтығыстардан гөрi ... күш пен ... ... ... кең ... бар ... және де жаулап
алғаннан кейiн егiншiлiкпен айналысатын көршi бай әрi мәдениеттi елдердi
қанау ... ... ... алу ... ... ... ұйымдастыру принципiн мемлекеттiк құрылыстың негiзi
етiп алды. Елдiң бүкiл жерi мен халқы оң ... ... сол ... және ... (гол) атты үш ... ... бөлiнiп, әрбiр
аймақта он мың адамнан тұратын бiрнеше түмгелер (түмендер) ... Олар ... ... “жүздiк”, “ондықтан” тұрды. ¤те қатал тәртiбi мен
мұқият ... бар ... ... ... ... ... ... мергендер, сечендер басқарды.[56] Ғылыми
деректер бойынша, бүкiл моңғол жерi Шыңғыс ... ... ... ... ... ... 95 ... жiктелдi.[57] Шыңғыс-
ханның әскербасыларының көпшiлiгi көшпелi ақсүйектерден ... ... ... ... ... ... ... шықты. сондай әскери-
әкiмшiлiк жүйе моңғолдардың соғыс ... ... және ... ... Шыңғыс ханның үлкен баласы Жошы Енисей қырғыздарын және
Сiбiрдiң оңтүстiгiндегi басқа да “орман халықтарын” ... ... ... хан ... ... ... жасап, танғұттық Сися
мемлекетiн ... ... ... ... ... ... ... моңғолдарға өз еркiмен тiзе ... ... ... ... өзiн ... ... ... деп таныды. 1211 жылы басталған
Солтүстiк Қытайдағы соғыс жорықтарының ... ... ... сол
кездегi Цзинь мемлекетiнiң астанасы Чжундуды (Пекиндi) басып алды. Ал, осы
ғасырдың 20-шы жылдарының аяғында ... ... ... өзенiнiң солтүстiк
жағындағы бүкiл иелiгiнен iс жүзiнде айрылған болатын.
1218-1219 жж. моңғолдар көршi елдердiң көптеген ... ... ... ... ... мен буряттардың жерлерi жауланып, таңғұттар
мемлекетi құлатылады, Ұйғырдың Турфан бекiнiсi моңғол ... өз ... Цинь ... ... ... ... ... кейiн
моңғолдардың ендiгi мақсаты Орта Азия мен Иранды, Таяу Шығыс пен Кавказдың
ар жағын, Шығыс ... ... алу ... ... Арал теңiзi мен
Амудариядан әрi, батыс жақтағы Моңғол империясынан тыс ... ... ... ұлы Жошы мен оның ... ұлыс етiп, ... ... бұл бағыттағы соғыс жорығы казiргi өазақстанның Шығысы
мен Жетiсудан басталды, жергiлiктi халық ... ... ... саны мол ... ... ... бере ... Жетiсуды жаулағаннан
кейiн Шыңғыс хан Мауераннахрдағы бүкiл Орта ... ... ... ... ... бет ... Ол үшiн ... қоластындағы елдерден
жиналған жасақтармен бiрге жалпы саны 120-150 мыңға жуық жауынгерлерден
құралған ... қол ... ... ... ... 80 ... әскерi бар Отырар
қаласын қоршауға алады. Отырар ... ... мен Орта ... халық
бұқарасының моңғол басқыншылығына қарсы жүргiзген ерлiк күресiнiң айқын
көрiнiсi болды. өамал ... ... ... ... жанып кететiн
күбiшектер, ататын машиналармен жабдықталған ... хан ... бұл ... жыл бойынан ала алмады. Зерттеушiлер анықтағандай қаланың тiзе бүгуi
опасыздықтың кесiрiнен ... ... ... ... түн ... ... ашып монғолдардың қалаға кiруiне ... ... ... осы сәттi дереу пайдаланып қала халқын қырғынға ұшыратып мүлкiн
талауға түсiредi. Сөйтiп, ... ... ... жексен етiп, Шағатай мен
Үгедей бастаған жасақтары бұл кезде Бұқара мен Самарқанд ... ... ... ... ... ... ... халықтары да басқыншыларға ерлiкпен қарсы тұрды, соның
iшiнде Сығанақ тұрғындарының ерлiгi ерекше. Бұл қала ... ... ... iрi ... орны ... Жошы бастаған моңғолдар қаланы ұрыссыз
берiлудi талап еткен ... қожа ... ... қалаға жiбередi. Бұған
көнбеген қала тұрғындары Хасан қожаны өлтiредi. Күшi басым жаумен 7 ... ... ... ... ... тiзе бүгуге мәжбүр болады. Содан кейiн
қала үшiн соғыс жетi ... ... ... ... ... ... ... және Баршылықкент қалалары да алынды. 1220 жылы 4 көкекте
моңғол әскерлерi Жент қаласын бағындырды. Жошы жiберген ... ... ... ... ... ... алды.
1221 жылдың көктемiнде моңғолдар Орта Азияны жаулап ... ... ... ... ... мен Солтүстiк Үндiстан өңiрiне қарай
бағыттайды. Жебе және Субедей әскерлерi Калка өзенiнiң ... ... ... және ... ... аймақтарын жұтатқан соң,
өазақстан жерiн көктей өтiп, 1224 ж. ... ... хан ... қайтып
келедi.
Сонымен, 1219-1221 жылдардағы жойқын шапқыншылықтардың нәтижесiнде
Қазақстан мен Орта Азия ... ... ... ... енiп, үш ... ... Ертiстен Орал тауларына дейiнгi, онан әрi батысқа қарай
“моңғол атының тұяғы ... ... ... ... ... Атырау мен
Арал теңiзiне дейiнгi жерлер ... ұлы ... ... тидi. ... Жошы ... Орта ... иелiктерiнен - Амударияның төменгi ағысы
(Солтғстiк Хорезм) мен Сырдария бойы ... ... ... ... ... екiншi баласы Шағатайдың үлесiне Мауераннахр, Жетiсу
және Қашқар өлкесi ... Оның ... Iле ... ... ... Үгедейге Батыс Монголия мен Тарбагатай жерi қарады.
Оның ордасы казiргi Шәуешек қаласының маңында болды ( Семей ... ... ... ... ... Ал, ... ... негiзгi жұрты
қарашаңырақ Монголияны кенжесi Төлей иемдендi.
Сонымен ... өңiрi ... үш ... құрамына: үлкен
(далалық) бөлiгi-Жошы ұлысының ... ... және ... - ... ұлысына; Жетiсудың солтүстiк-шығыс бөлiгi - Үгедей
ұлысына кiрдi.
Шыңғыс хан тiрi ... ... ... ... ... үшiн ... ... көзi болды, бiрақ, империя басшысына бағыныштылығы ... хан ... ... ... жағдай күрт өзгердi, ұлан-байтақ даланы
алып жатқан әрбiр ұлыстарға орталықтанған мемлекеттiк ... ... ... ... Ұлыс ... ... ... күшi бар Шыңғыс хан
ұрпақтарының өз әулеттерiн толығымен ... етiп ... және ... ... иелiктерге айналдыруға итермеледi. Ұлыс ... ... ... ... ... ... соң империя бiрнеше дербес
мемлекетке ыдырады.
Ендi осы аталмыш ... ... ... ... мен оның ... тоқталсақ. 1227 жылы Жошы
дүние салғаннан соң оның ... ... ... ... ... ... ... жаугершiлiк саясатын жандандырып, кәзiргi Ресей өңiрiндегi
славяндарды талқандайды. Польша, Венгрия, Чехия т.б. ... ... Жетi жыл ... ... жж.) ... ... көлемiн
ұлғайтқан Батый хан ... ... ... ... ... ... алып жатқан (Қырым, Солтүстiк Кавказ, Батыс қыпшақ ... ... ... деп ... мемлекеттiң негiзiн салды, ал, оның
астанасы Сарай-Бату ... ... ... ... ... Сарай-Беркеге (Едiл бойымен Сарай-Батудан жоғарырақ) көшiрiлдi.
Оған Жошы ұлысының өңiрi - Шығыс Дештi-Қыпшақ яғни ... Обь ... ... ... Едiл мен ... ... ... дейiнгi
жерi, Хорезм мен Батыс Сiбiрдiң бiр бөлегi, сол ... ... ... алған
жерлер кiрген. Батый жаулап алған орыстың жерлерi Алтын Ордаға саяси және
экономикалық жағынан ... ... ... олар ... ... ... ... “кiнәздiк құруға жарлық” алып, алым-салық төлейдi, ... ... ... ... ... бiртұтас мемлекет ретiнде басқаратын тақ иелерi болмады.
Негiзiнен Жошы ... оның ... ... ұлыстарына ыдырап, түрлi
басқару жҮйесi қалыптасты.[59] ... ... ... ... ... ... ... iнiсi Орда-Ежен құрған Ақ Орда ... ... ... атты ... ... ... ... көңiл бөлуде. Бұл елдi билеушiлерiмен тек ... ... ... ғана ... сондай-ақ бүкiл империяның жоғары хандары да
санасып отырған. Рас, ... ... ... ... Ақ Орда да ... ел билеуге жарлықтар берiп отырған, бiрақ, мәселе ... ... ... ... ... ... ... Алтын Орданың
хандары оңтүстiк-батыс өңiрiндегi елдердiң билеушiлерiмен үнемi қарама-
қайшы қатынаста болса, Ақ ... ... XIII-XIV ... ... ... ... ... алмасып отырған.
Жоғарыда келтiрiлген ұлыстың батыс жағында Шайбан ұлысы жатты. Шығыс
деректемелерiнде оның құрылуы туралы былай ... ... ... ... ... жетi ... жорықта астар, орыстар,
черкестер және бұлғарлар елдерiн жаулап алған кезде ыждаhаттырық көрсетiп,
ағасы Бату ... ... ... төрт омақ ... Ал, “Зубдат әл-асар”
деген деректемеде осы “омақтардың” ... ... ... ... ... және ... ... болса керек.[60] Шайбанилықтар жазда Орал
бөктерiндегi, Тобыл, Жайық, Ырғыз ... ... ... ал, қыс ... - Арал жағалуындағы тегiстiктерде, Шу, Сарысу
өзендерi мен Сырдарияның төменгi ағысында көшiп жҮрген.
XIII-XIV ғғ. Алтын ... ... ... ... ... ... ... өңiрiндегi жерлердi иемдену Үшiн ондап саналатын соғыс
жорықтарын ұйымдастырған. ... ... ... ... Орда ... ... орталығынан бiржолата оқшауланып, тұңғыш рет өз атынан
теңге құя бастады.
Ұлы әмiр Темiр ... ... ... ... жорығынан кейiн, Алтын
Орданың тұсындағы иiсi түркi тектес халықтардың тарих сахнасына ... ... ... өкiлi ... ... ... Темiр шықты. Сол
кездегi Алтын Орда, Моғолстан, Шағатай ұлысы, Ирандағы Хұлағу әулетiнiң
тарихы билiк үшiн ... ... мен ... толы ... ... ... бiр шоғыр (отряд) ғана аттылардың басшысы болып ... ... ... ... ... ортасында шыңдалып жасынан өте батылдығымен,
жаужүректiлiгiмен көзге ... ... ... ... ... ... қол жеткiздi. Туған жездесi Балқы мен Самарқанның
әмiршiсi Хусейндi 1370 жылы түрлi ойлы-шарт арқылы ... ... ... ... ... бүкiл Мауереннахрдың билеушiсiне айналды. Осыдан
кейiнгi 35 жыл бойында (1370-1405) басқан iзiнен қан шұбырып жүрiп, аттың
тұяғы ... ... ... ... жүргiзбекшi болды. өарсылық көрсеткен
елдiң жауынгерлерiн 2 мыңнан 4 мыңға дейiн топтап, ... көму ... ... ... рет ... қолданды
Ұлы Темiр ұлысы қанды жорықтардың нәтижесiнде Орта Азия мен ... алып ... ... ... ... келгенде, түркi тектес
халықтардың тарихи тағдырына зор кеселiн тигiздi. Ол ... ... ... отырып, өздерiмен өздерiн өзара қырқыстырды. Көктей шолып
өтуге болады: ... ... бес рет ... ... ... жер мен ... Хорезмдi шапты; Түркменстанды басып алды; ... ... ... болды; өазақ даласының, бүкiл Дештi өыпшақты, Жетiсу бойын талай
рет қанға бөктiрдi; өазақстанның оңтүстiгiндегi Отырар, ... ... ... ... ... алды; Едiл бойындағы Сарай Берке, Астрахань
сияқты қалаларын қиратты; Түрiк сұлтаны Баязидтi ... ... ... ... ... ... ... Ақ Орданың ханы Тоқтамыстың
түбiне жеттi... Қысқасы, Үндiнi, Иран мен ... ... ... ... бәрi, ... ... ... бағытталды. Түйiндiсiнде,
түркi тектес халықтар өркениетiнiң тарихи дамуына орасан нұқсан ... ... ... ... ... ... Орта ... санаулы қалаларында құрылыс
жұмыстары, қолөнер кәсiптерi өркендедi. Иран, ... Үндi ... ... ... ... ... пен сол ... қойдай айдап әкелiнген
құрылысшыларға Самарқандағы Бибi ханым мешiтiн, Шах-и Зинда және Гөр ... ... ... Йассауи мазарын салдырды. Переннiң ұсталарына
әсем мүлiктер соқтырды. Түптеп келгенде, мұның бәрi де, түптеп ... ... өз ... ... ... ... жұмыстар едi.
Темiрдiң қол астындағы ел ислам дiнiн ұстанды. Ұйғыр мен араб жазуын
тұтынды. Жазу тiлi көбiнесе шағатайша, парсыша ... ... iшкi ... ... ... ... жеке-жеке
әмiрлiктерге бөлiндi. Олардың әрқайсысының басында тархан дәрежесiн ... ... ... бiр ... он мың жауынгер ... ... ¤з ... ... тiзгiнiн өз қолына алған тархандар
Темiрдiң тiрi кезiндегi-ақ бiр орталыққа бағынуға құлықсыз едi. ... ... ... ... ... ... ыдырап, жеке-жеке
әулеттерге, хандықтарға бөлiнiп кеттi.
Саяси және мемлекеттiк құрылысы. Алтын Орданың ... ... ... ... хан ... дәстүрлi үлгiнiң iзiмен жүрдi. Жалпы
алғанда Ұлы ... ... ... өңiрi ... ... ... ... меншiктi жерi болатын. Аса маңызды мемлекеттiк
мәселелердi шешу үшiн ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынасты реттеу iсiн беклер бек басқарған.
Атқарушы өкiмет- ... ... ... ... мен ... ... ... мен басқақтар тағайындалған, олардың мiндетi - алым-салық
жинаумен көрiндi. Аса маңызды қызметтердi хан ... ... ... ... ... әмiрлер, баhадұрлер әскербасы-түменбасы, мыңбасы,
жүзбасы деген қызметтердi атқарды.
Шыңғыс ұрпағынан ... ең ... ... Ұлы хан ... ... ... ... билiгiнiң бiрден-бiр ресми айдары (атрибуты) болған
“қаан” (“қаған”, ... ... ... ие ... Ұлы ... мемлекет
басшысы ретiндегi құқылары бүкiл әскери билiктi, заң шығару органдарын және
әкiмшiлiк басқару жүйесiн қамтыды. Империяның ... ... ... ... билiгiнiң нығаюы мен дамудың көрсеткiшi есебiнде ақша көзi-
теңге құйылған. Түрлi ұлыстардың қалаларында, оның iшiнде Орта ... ... ... де ... ... әдеттегiше, ононимдi түрде болды,
оларда ұлы ханның есiмi немесе таңбасының ойылып айқын жазылуы едәуiр сирек
кездесетiн. ... ... ... шет ... ... ... ... жiберiлiп отырғанына қарағанда, соңғы мемлекеттермен тек қана
ұлы хан келiссөздер жүргiзге алған.
Моңғол империясының саяси ... ... ... және ... ... жалпы империялық жиналысы - құрылтай ... ... ... болды, ол ресми түрде өкiмет билiгiнiң жоғары орны
ретiнде еларалық және iшкi ... ... ... ... ... ... Шыңғыс әулетiнiң, әскер ... және ... ... ... және оған ... ... күнi ... қабылдаған
шешiмдерiн құлақтандыру және оның орындалуын қамтамасыз етуге ... ... ... құрылтай империя билеушiсiнiң iс-қимылын
шектемедi. Ұлыстық ... ... ... ... ... ... ... мiндеттердiң бiрi өзара қырқыстарға жол бермеу болды (1269
жылғы Талас ... 1309 ... ... ... ... тұқымдары
арасындағы толассыз қақтығыстарды тоқтату мүмкiн емес едi, әрбiр ханзаданың
қарекетi iс жүзiнде құрылтайдың шешiмiмен ... оның ... ... ... ғасырда Моңғол империясын басқару үшiн ортақ талаптарға сай
ыңғайластырылған заңдар мен ережелердiң топтамасы Шыңғыс-ханның ... ... ... Яса ... моңғолша-дзасак) қаулы немесе заң деген ... Яса ... ... тек ... ... ... ғана ... жеткен. Яса заңдар жинағы Шыңғыс хан әулетiнiң ... ... ұзақ ... бойы ... бұл ... ... ... деген түрiк сөзiмен аталған Шыңғыс ханның нақыл ... ... ... ... ... дәстүрi ежелден қалыптасқан Орта Азия мен Қазақстан
халықтарының өмiрiнде ... аса ... ... ... ... ... ... мәдениеттiң талаптарын реттеуге ғана мүмкiндiк алды.
Моңғолдардың ... ... мен ... ... ... ... өзара сабақтастық деңгейi айта ... ... ... ... оңтүстiгi мен оңтүстiк-шығыс өңiрлерiндегi әлеуметтiк-
экономикалық ерекшелiктер “Ясада” жете ... Оның ... ... дiни ... және ... тұрғындардың әдет-
ғұрпына мүлдем қайшы келдi. Осының әсерiнен халық шаруашылығының дамуына
кеселдiгiн ... ... ... болып тұрды. Уақыт өте келе
моңғолдар ... ... ... бiте ... ... ... сақтау саябырсыды.
Моңғодар қоластындағы елдерде арнайы тағайындалған уәкiл - ... ... мен ... ... ... ал ... өңiрiнде моңғолдар
басқарудыңдәстүрлi жүйесiн өзгерткен жоқ. ... ... ... көпшiлiгiнде бұрынғы билеушiлер өз мiндеттерiн сақтап қалды,
бiрақ оларды ... ... ... қадағалап отырған. ¤з
артықшылықтары мен үстемдiгiн сақтап қалу үшiн ... ... ... бар ... ... еткен. Екi жақтың билеушiлерi /бiр-бiрiне
тәуелдi/ арасындағы ымыраластық барған сайын күшейе түстi. ... ... ... ... сiңiсiп кеттi. Келе-келе моңғол
шонжарлары жергiлiктi тiлдерде сөйлей бастады. Шыңғыс ханның ... ... ... деп ... ... өкiлдерi ретiнде бұқара
халықтан айырықшаланды. Ақсүйектердiң артықшылықтары “Ясада” белгiленген
едi.
“Яса” шарттары бойынша билеушi және ... ... ... ... Ол ... жергiлiктi халық соғыс жорықтарына қатысу үшiн әр
бiр он үйден (түтiннен) бiр жауынгер шығаруға мiндеттi болған. Хан ... ... ... алымдар мен мiндеттемелер түсiп отырды. Көшпелi мал
өсiрушiлер көпшiр деп ... ... ... ... едi, оның ... жүз
бас малдан бiр бас мал беру. ... де ... ... ... ... ... ... пайдасына бiр тугардың өнiмi, кей бiр жерлерде харадж
(жер салығы) алынды. Зерттеушiлер моңғолдар енгiзген салықтардың кемiнде ... ... атап ... ... ... құқы сатып алынатын болды. Салық
жинау қызметi аса ... рөл ... оны ... алуға болатын едi.
Сондықтан болар, салық жинаушылар өз пайдасына жымқыру мақсатында мөлшерден
тыс алымдарды енгiзумен ... ... ... ... ... баж салығын
төледi. Салық жинаушылар қарамағына арнаулы әскерлер тобы бөлiнген.
Орта Азия мен ... ... ... дамыған қоғамдық
қатынастарға моңғолдар уделдiк шартты ... жер ... т.б. ... ... жоқ. ... өте келе ... билеушiлерi қарамағындағы
елдердi жыртқыштыққа негiзделген зорлық-зомбылықпен ұстап тұру ... көзi ... ... ... ... талаптарын ескерiп,
жер өңдеу түрлерiне және иемдену ... аса мән ... ... ... ... ... икта ... вакф (мұсылман дiн басыларының
жерлерi), мильк (жер иемденудiң жеке меншiк түрi) т.б. ... ие ... ... ... ... Шыңғыс хан ұрпақтарының еншiсiндей
әрдайым оларға ауыр салықтар мен мiндеткерлiктер жүктелiп отырды. ... өте ауыр ... ... ... ... ... халық моңғол әскерлерi үшiн жауынгерлер беруге мiндеттелiндi. Оған
қоса әскери қару-жарақпен қамтамасыз ету т.б. ... ... ... ... қол ... шаруашылығын күйзелттi. Отырықшы халық
та әскери борышын өтеуге тиiс ... ... да он ... бiр ... тиiс ... бұл ... жаяу ... құрап, оларды моңғолдар
қамалдарды қоршау үшiн пайдаланады.
Хан сарайы мен өз ... ... ... малшылар құшыр
салыүын төледi. Бұл салық Мөңке хан ... ... ... халықты
ашындырмаудың амалын қарастырудан туындаған құшыр салығы - 100 бас ... ... ... ... ... ... ымыраластық жеңiлдiктер iс жүзiнде
орындалмады. Кейiн құшыр барлық тұрғындардан жан ... ... ... ... Отырықшы халық сондай-ақ жер салығында (харадж)
төлеп тұрды. Сонымен қатар, әскердi астықпен, малмен және т.б. ... ... ... ... ... ... ... көптеген салықтар белгiлендi.
Ямдар (почта станцияларын) қызметi немесе почта мiндеткерлiгi үшiн
тұрғын жай беру де ... ... ... ... Бұл ... ... ... отырды. Халық ерекше жарлық бойынша жол
жүрiп бара жатқан моңғолдардың ... ... ... ... етiн үй, азық-түлiк беруге мiндеттi болды. Халыққа сондай-ақ сол жерде
тұрған моңғолдың әскери жасақтарын киiммен, азық-түлiкпен ... тау ... ... ... бұл ... ауырлата түстi. Моңғолдар
ямдарға арнап ат-көлiк, жем, азық-түлiк берудiң белгiленген мөлшерлерiмен
қанағаттанбай, сонымен бiрге осының ... ... ... ... ... алып ... “Күштеу мен қорқытып тартып алу барған сайын күшейiп,
егiншiлiкпен шуғылданатындардың, әсiресе ... ... ... ... (зардап шеккендердiң) алған астығының өзi
белгiленген алымдардың жартысын да ... ... ... ... ... ... ... ЭТНОСЫ МЕН ҚАЗАҚ ХАНДЫ­ЫНЫҰ
ҚАЛЫПТАСЫП, ҚҰРЫЛУЫ (XIV - XVII ғғ.)
Қазақ елiнiң тарихында аталмыш қаралып отырған кезең ... ... бұл ... әр ... ... тiлдi және ... тiлдi ... топтар
арасынан қазақ халқының қалыптасу процесi аяқталып, оның мемлекеттiгi
жергiлiктi этникалық ... ... ... ... ... ... ... халықтар мен елдердiң, өңiрлердiң дербестенуге
ұмтылысы iшкi қарама-қайшылық Алтын Орда мен Шағатай ... ... Осы ... өазақстан территориясында әлеуметтiк-экономикалық
жағдай қайта түзелiп, оңтүстiк өңiрлерде егiншiлiк кәсiбi, қала өмiрi,
қолөнер ... ... ... ... ... ... да ... тiк тұра бастады. Жетiсу мен Орталық өазақстанды
басып өтетiн Оңтүстiк және Орта ... ... ... ... ... ... Қоғамдық өмiрде бiршама iлгерiлеу байқалды.
Алайда, моңғол шапқыншылығы өазақстанның жерiнде жергiлiктi халықтың
бiртұтас ел болып қалыптасуына ұзақ ... ... ... едi. ... ... қатынастардың нығаюы негiзiнде Моғолстан, Ақ Орда,
әбiлқайыр хандығы, Ноғай ... ... ... ... толассыз
жүрген өзара соғыстарға қарамастан, халықтар ... ... ... ... ... өткен сайын қанат жайып, тереңдей түседi. Ежелден
өазақстан территориясын мекендеген ... ... ... және ... ... ... ... мен ертедегi феодалдық
мемлекеттерге кiруi) ерекшелiктерiне орай этникалық бүтiндiктi сақтап
отырып Үш ... ... Ең ... ... және ... ... қоғам дамуының тарихи-табиғи жағдайында қалыптасты. Жүздiк
құрылым Ұлы, Орта және Кiшi жүз деп ... ... ... ... шаруашылық, рухани мәдениетiнiң
өмiршеңдiгi күнi бүгiнге дейiн айрықша ... ... ... және ... өазақстанда болған, ал онда тұратын тайпалардың
құрамы ежелгi заманнан ... ... ... айта кету ... ... ... болуына ертедегi ел билеудiң әскери ... ... орны бар. ... үш жүзi ... ... ... ... өзара алауыздыққа араздыққа бармаған. Керiсiнше, олар қазаққа
қауiп төнгенде, халықтың тағдыры шешiлер сәтте хандары мен ... ... мен ... ... ... бiр ... табылып отырған. Қазақтар
бүкiл тарихында Үш жүздiң бiрлiгiн қадiрлеп, қастерлей бiлген этнос. Төле
бидiң ... ... жүзi ... ... ойының ұлағаттылығы осында.
Аймақтағы этникалық процестер. Қазақ халқының этногенезi ежелгi
заманның ... ... ... Ол негiзiнен өазақстанның ұлаңғайыр
өңiрiн ежелден мекендеген автохтонды (жергiлiктi) тайпалар мен ... ... ... ... ... және ерте ... ... этникалық-саяси оқиғалардың жүруiмен, шаруашылық
түрлерiнiң эволюциялық жетiктiгiмен және қоғамдық қатынастардағы прогрестi
iлгерiлеумен, әлеуметтiк ... ... ... ... ... Тарих ғылымындағы тiлi, шаруашылығы, материалдық-
тұрмыстық және ... ... ... этникалық бiртұтастықты мақсат
тұтқан және сыртқы елдерге өзiндiк этникалық ерекшелiгiмен ... ... ... ... ұғым ... ... бұл белгiлерi
дәстүрлерiнен, әдет-ғұрыптары мен ... ... Бұл ... ... ... ... үшiн ... жоғарлатуды көздейтiн мемлекеттiлiк ... жету ... ... ... ... процестердiң түп тамыры қола
дәуiрiнен басталады. Антропология ... ... ... ... қола ... ... ... түр жағынан жөнiнен европеоидтер,
андроновтық европеоидтық өкiлдерге жатқан.
Археологиялық деректер қола дәуiрiнде ... ... ... мал ... егiншiлiк, патриархаттық отбасының болғанын
бiлдiредi, мүлiк теңсiздiгiнiң шыға ... ... ... ... қола ... ... ... мекендегендер Үндi-
иран тайпалары болу керек деп топшылайды.
Ежелгi темiр дәуiрiнде (ол ... ... ... бар) ... ... сақ
тайпалары - массагеттер, даилар, ... және ... ... ... ... жазуы бар күмiс тостаған сақтардың, тiптi, барлық
Жетiсу тайпаларының ерекшелiгi туралы талас пiкiрлердi жаңа бiр ... ... ... қола және ... ... ... ... тығыз байланыста дамығанын дәлелдейдi. Бiздiң
заманымызға дейiнгi III - бiздiң заманымыздың V ғасырларын да ... мен ... ... ... мен Үйсiндер де
негiзiнен европеоидтер болған, дегенмен олардың бет пiшiн iнде ... ... ... мұны ... ... ... ... байланысты деген пiкiрге тоқтайды.[65] Ал, бұл
аспектiге тiл тұрғсынан талдау жасасақ ... екi ... ... бар ... иран ... түрiк тiлдес болғаны туралы. Соңғы жылдардағы ... ... ... тiлдес деген тұжырымға тоқтайды.
Бiздiң заманымыздың бiрiншi мыңжылдығының ортасында ... ... ... ... ... кеңiстiкте ортақ теле
атымен түрiк тайпалары орналасты. Бұл ... ... ... ... ... ... түргеш, бұлақ, қарлұқ, торғай, едiз және басқа
тайпаларды ерекше атайды. Көшпелi және ... ... тегi ... ... этникалық топтар арасында өмiрдiң барлық салаларындағы байланыстар
кеңейе түстi. ... ... ¬ана ... ... мен елдi мекендерге де
орнықты. Сақтар, Үйсiндер, кангюй ұрпақтарының түрiктермен ... ... тiлi ... бола ... ... ... қалыптасуы мен жаңа ... ... ... ... өзгерiсiн жандандырды.
Мәселен, оғыз конфедерациясының ... ... ... ... ... бiрге Сырдарияға қоныс аударған астар мен
аландар, қарлұқтар тобы ... Сыр, ... ... ... т.б. ... ... бiрлестiктер кiрдi. Бұған қоса VIII ғ.
Шу мен Таласты жайлаған халаждар, жағралар (шағралар) ... ... ... ... ... ... ... iз қалдырып, этникалық
атаулары (тайпа, ру аттары) әлi хунге шейiн сақталған. ... ... мен ... этногенетикалық процестерде қарлұқ
бiрлестiктерiнiң өзiндiк алар орны бар. ... ... ... және ... ... түрiк тiлдес тайпалар-тұхсил, шығыл, дұлу,
түргеш, жалаж, арғу, ... және т.б. ... ... ... ... және ... шығыстағы ру-тайпалардың шаруашылық және
мәдени әрекеттестiгi мен этникалық-саяси ... ... ... ... ... ... олардың өарахандар
мемлекетiнiң құрамында ұзақ уақыт болуы шешушi себепкер болған.[66]
XI-XII ғасырларда ... ... ... өыпшақтардың мемлекеттiк
бiрлестiгi түрiк тайпаларының өзара саяси, әлеуметтiк-экономикалық және
мәдени қолайлы ... ... Бұл ... ... кимектер (йемақтар),
баяндұрлар, баяқты, қаңлы, ұрған, югур, токсоба, елбiрлiк (ильбари), йета,
біржоғлы, анжоглы, дурут ж.б. тайпалар өмiр ... ... ... бастап
өткерiп жатқан бұл этникалық топтар тарихта ... ... ... қалды.
XIII ғасырдың басында Моңғолия мен Алтайдан Шыңғысхан ... ... ... наймандар мен ... ... және ... ... ... ... ... ғалымдар оларды түркi тiлдес десе, ендi бiреулерi моңғолтiлдес
тайпалар деген ... ... ... ... ... ... бас кезiнде түрлi өмiр ... және ... ... ... қазақтың кең аймағындағы халықтардың тiлдiк
және мәдени-тұрмыстық ... ... ... ... ... бiрлесуiнiң негiзгi тораптары анықталады. Сөйтiп,
екi халықтың ... ... ... өңiрiндегi - қыпшақ-
оғыз этникалық тобы, Жетiсуда-қарлұқ тобы негiзiнде.
Этникалық қатынастардың дамуын ... ... ... аз
емес. Тарихи деректер солардың iшiнен моңғолдардың үстемдiгiнен ... ... ... Бұл ... ... денi ... түсiп, жойылу
шегiне жеттi. Тұтастай бүтiндей этностың ... ... ... ... ... Қатыгездiктiң, қанаудың торына ... ... ... ... жер ... ал ... тобы жаңа
саяси құрылымдар арасына - Жошы, Шағатай, Угедей ұлыстарына ... ... ... Жошы ... ... ... Ертiс пен Алтайдан бастап, Дунайға
дейiнгi кең-байтақ қыпшақ жерiн алып ... Оның ... ... жерлерiнiң
солтүстiк және солтүстiк-шығыс, батыс аудандарының жерлерi кiрдi. ... ... ... және оңтүстiк-шығыс Қазақстанды жайлаған ... ... ... ендi. ... солтүстiк-шығыс бөлегi,
шығыстан келген наймандар мен ... ... ... мен ... ... ... ... жерiне жаңа этникалық компонент ретiнде қоныс ... ... ... ... ... ... ... болды.
Моңғолдардың басқыншылық саясаты жергiлiктi халықтың ата-тегiнен
қоныстанған шұрайлы ... ... ... оларды жат жерге көшiп
кетуiне апарды. Түрiк тайпаларының бөлшектенiп, бытыраңқылығын тездеткен ел
iшiндегi өзара қырқыс - ... мен ... ... едi. өазақ
жерлерiн моңғолдардың жаулап алуы жергiлiктi түркi тәрiздес ... ... ... ... ... ... сайын
басқыншы моңғолдардың азғана шоғыры қалың түрiк арасына сiңiп, түрiктенiп
кетедi.
Түптеп ... ... ... ... ел болу ... ... пен қайыспас ерлiкке толы - тарих. Түрлi қилы оқиғаларға қарамастан
өазақ ... ... ... ... қазақ халқы өзiнiң ұлттық төлтумалығын
бiржолата орнықтырып үлгердi. Небiр шырғалаңды бастан кешiрген ... ... ... ... бекiтумен ұлттық топтумалығын бiржолата орнықтырды.
Соңғы екi ғасырдағы отаршылдық бұғауындағы ұлттың жойылып кетуiнен ... жеке ... ... ... ... ғана емес, ең басты
негiз төлтума ұлттық мәдениетiмiздiң өмiршеңдiгi мен ... ... ... ... ... ... ... халқы ұлт ретiнде
өзiнiң моральдық-этикалық қалыптарын бiржолата шегелеп алған едi. Дәл осы
кезеңде ... өзi ... ... ... өнер түрлерi төлтума
болмысын қалыптастырды. Бұл орайда, ... ... дара ... ... сөз ... ... ... және қолөнерiн айрықша атап өткен
жөн. Асан қайғыдан бастап Махамбетке ... ... ... ... тау суындай тасқындап, таңғы шықтай мөлдiреген сөз өнерiнiң, арқалы
поэзияның қадiр-қасиетi ... ... ... игiлiгi десек әсiре сөз емес.
өазақ хандығы тұсында бес мыңдай күй (аспапты музыка) дүниеге ... тiлiн ... ... ... жан ұлттың жүрек тебiренетер әуенiне
айналған шежiрелi тарихына куә болар едi. Бұл кезде баяғы Сақ, ... ... ... ... қайта жаңғырып, алтын үзiктi, жез ... ... ... ... әсiресе, сақтардың далалық өрнегi (звериный
стиль) ғасырлар тұғиығынан қайтып ... ... ... ... тұтынатын заттарынан бастап, бейiттiк құрылыстарға дейiн мүлде
жаңаша сапасымен, төлтума қасиетiмен көрiне бастады.
Ең кереметi көшпелi мәдениетi ... ... ... ... еттi. Материалдық және рухани мәдениеттiң қандай ... тек қана ... ... ... ... ... ... байланысты дүниеге келiп отырды. Асан қайғылар ... ... ... ... би-төреге арнап айтты. Ақан серiлер ең бiр жүрек
жарды әнiн Құлагерiнiң басын құшақтап ... ... ... ... ұсталардың қолынан шыққан қайталанбас өнер туындылары күнделiктi
тұтынатын затқа айналып отырды. Еуроцентристiк ... ... ... ... бұл болмысына осы уақытқа дейiн сол ... ... ... ... Ондай қалыптың үлгiсi белгiлi,
көшпелiлер феноменiн айғақ болар рухани құбылысты, әрi ... ... ... ... деп ... ... Ал, шын мәнiнде көшпелiлердi
өнер деңгейiнде өмiр сүрген деп ойлау ... де ... ... жоқ. ... ... ... дәл осы ... мен мазмұны жалпы адамзаттық
өркениет аясында ерекше құбылыс ретiнде зерттелiп, танылуға лайық.
Үш жүздiк құрылым. Кеңес мемлекетi ... ... ... ... ... салынған қазақ тарихының ... бай және ... бiрi ... ... болу тарихы. Көшпелi өмiр-салтындағы
ру-тайпалардың ғасырлар ... мол ... ... ... ... әрi ... негiзделген. Осындай этникалық-саяси және
экономикалық ерекшелiктер бiздiң өңiрiмiзде iрi-iрi үш ... ... Ұлы, ... Кiшi ... ... Жүз-ру тайпалық бiрлестiктердiң әлеуметтiк-шаруашылық
мүдделерiн қанағаттандырған қазақ халқының ... ... ... бет-бейнесi. Жүздердiң құрылу мезгiлi және оның жайы ғылымда бiр
қалыпты емес, ... ... ... ... аңыздар қарама-қарсы, ал
деректемелердiң мәлiметтерi жанама сипатта және ... ... ... ... екiншi жартысы - XX ғасырдың ... ... ... ... ... жүздер қазақ халқы құрылғаннан көп бұрын
болған.[68]
Сонымен жүздердiң тарихи тұрғыдан қалыптасуы, олардың ... бiр ... ... ... ... құбылыс емес. Яғни, өазақстан өңiрiнде моңғол
кезеңiне дейiн түрлi iрi-iрi ... ... ... ... алғаннан кейiн оның ұлыстарының, ал содан кейiн XIV-XV ғғ. Ақ
Орданың, Мо¬олстанның, Әбiлқайыр хандығы мен ... ... ... қалыптасып дамуы негiзi болған. Этникалық құбылыстар мен тiлдiң
ортақтығының, негiзiнен шаруашылықтың бiртектiлiгiнiң ... ... ... ... ... өмiр ... ерекшелiгi, тайпалар мен
тайпалар бiрлестiктерiнiң экономикалық өзара байланыстарын белгiлi дәрежеде
шектеп отырған ... ... ... ... ... кең байтақ өңiрiндегi этникалық құбылыстарға әсерiн тигiзген.
ЖҮздердiң орналасуы мен ру-тайпалық құрамы. Жүздерге байланысты ... ... ... ... ... ... ... жасағанда Жүздердiң орналасқан өңiрi, ру-тайпалық
құрамы, өмiр салт-дәсүрлерiндегi ерекшелiктер, ұраны мен ... ... ... Ұлы жүз ... ... ... қоса ... өңiрдi, Орта жүз - ... ... және ... бiр бөлегiн, Кiшi жүз Сырдарияның төменгi өңiрiн, Арал теңiзi
жағалауын, Каспий маңы ойпатының солтүстiгiн алып жатты.
Ұлы жүз құрамына ежелден келе ... iрi ... - ... қаңлы,
дулат, албан, суан, сiргелi, ысты, ошақты, шапырашты, ... ... ... ежелгi тайпалар баршылық, бұлар - қыпшақ, арғын, ... ... ... ... деген тайпасының iшiнде қоған-шүрек,
бора, шуйе ... ... ... ... яғни ... ... қағанатын
мекендеген тайпалардың ұрпақтары кездеседi, осындай тайпалардың бiрi - ... ... ... ... ... ... (ақмарқа, қарамарқа),
Зайсан көлi маңында оғыз тайпаларының (жеменей немесе жебеней болса керек)
аттары сақталған.
Халық аңызына ... Кiшi ... ... аты ... ... Кiшi жүз екi ... - ... және байұлына бөлiне бастады, одан
кейiн үшiншi буын - жетiру бiрлестiгi пайда ... ... ... ... ... кете, шөмекей, шектi мен төртқара; байұлына - адай,
алаша, байбақты, ... ... ... ... таз, ... шеркеш, тана,
қызылқұрт; жетiруға - кердерi, жағалбайлы, табын, тама, рамадан (рамазан),
керейiт, телеу-қабақ, сондай-ақ ноғайлы тайпалары мен рулары ... ... ... ... ... қалай құрылғаны мәселелер
ғылыми тұрғыдан әлi толық зерттелмеген. ... денi ... ... ... ... ... ... қоныстануы
мен соған сай ежелгi және ортағасырдағы тарихи оқиғаларды қамтыған. Жұтаң
болса да хат-қағаз бетiне түсiрiлген.
Сөйтiп, XV-XVI ... ... ... жүздердiң қалыптасуы
аяқталса да iшiнара қайта ... ... ... ... ... ... ... Ноғайлар мен моғолдар, басқа да түркi тайпалардың әр
мезгiлде араласып, ... ... ... ... ... ... Мысалы, XIV-XV ғғ. қазақ өңiрiнде көптеген жұрттың ... ... ... ... ... ... әмiрлiгi кезiнде тұрғындар
Жетiсудан Орта ... ... ... Әбiлқайыр тұсында оған Моғолстаннан
екi iрi тайпасы көшiп келедi, маңғыт-ноғайлар ... ... ... т.б.). ... ... сараласақ, күнi кешегiге дейiн көшпелi өмiр-
салты мен жетi-аталық ... ... үш ... ... тек қана ... этникалық айырмашылығы ғана емес, тамыры тереңде жатқан қоғамдық
қатынастар формациясының өмiршең түрi болып табылады.
Келесi әрi маңызды ... ... ... ... ... халықтың этникалық жағынан бiр мемлекетке топтасып, ... ... едi. ... ... өзiнiң қалыптасуында өңiрлес
басқа мемлекеттерден этникалық негiзi ... ... ... және
бiрыңғай қоғамдық талаптарға жұмылдырылғанымен ... ... ... ... рет Шығыс Дештi-өыпшақтың, Түркiстан мен
Жетiсудың түрiк ру-тайпа ... ... жуық осы бiр ... ... ... ... ... бастау алған, ... ... ... өмiр салтын қалыптастырған көшпелiлер қоғамының табиғи-
жағрафиялық, әкiмшiлiк-өңiрлiк және шаруашылық-мәдени ... ... ... деп ... керек.
Үш жүздiк құрылымның тарихи қадiр-қасиетi бұл ... ... Ең ... Үш ... құрылым саяси-әлеуметтiк тұтастықтың,
мемлекеттiк бiрлiктiң, ... ... ... (моделi) едi. Бұл
орайда, Үш жүздiк құрылымға бағытталған көшпелi өмiр салт аясында ... ... ... ... ... төл
ерекшелiгiн саралауға мүмкiндiк бередi. Яғни, осы уақытқа дейiн, еуропалық
үлгiдегi ... ... ... ... ... тек
қана тайпалық одақтар бiрлестiгi тұрғысынан түйiндеген ... ... ... ... ... методологиялық зерттеу екенiн аңғартады.
XV-XVII ғғ. қазақ хандығының экономикасы және мәдениетi. Бастапқы
кезден мұнда шарушылық саласы ... ... бойы ... ... ... көшпелi мал шаруашылығы, кейбiр аймақтарда отырықшылық
дамыды. Төрт түлiктен-қой, жылқы, түйе ... ал iрi қара мал тек ... ... ... ... Осы ... ... жүзге дейiнгi
ауылдардан құралған әрбiр ру белгiлi бiр жағрафиялық жер көлемiнде көшiп-
қону дәстүрiн ... ... ... ара ... ... ... шақырымнан, ал, Жетiсудың ендiк бағытындағы далалық аудандарында 800-
1000 шақырымға дейiн созылды. өоныс ... ... тек ... ... ... ғана ... сонымен бiрге, хандықтағы саяси
жағдайға да тәуелдi болды.
¤мiрi малдың қондануына ... ... ... ... ... құнарлы жайылымдық жерлер тапшылығынан ел iшiнде дау-
жанжалдар туғызып тiптi, қан төгiстi қақтығыстарға дейiн ... ... ... ... орай ... дайындауға қажеттiлiк боламды. Қыс сұрапыл
болған жұт жылдары ... ... ... ... болып тұрған, мұндайда
көшпелi малшылардың тақырлана кедейленгендерi отырықшы шаруалардың қатарын
толықтырған. Мал шаруашылығын жүргiзудiң ғасырлар бойы ... ... ... ... отырды. Аталмыш саланы табысты жүргiзудiң
әдiсi мен өнiмдiлiгiн арттыруда баяуда болса жаңашылдыққа бағыт алған.
Қазақтардың негiзгi тұрағы киiз үй ... ... ... ... ... ... жақсы лайықталған. Мал шаруашылығы көшпендiлер
тiршiлiгiнiң негiзгi бiрден-бiр көзi болып қала ... Бұл ... ... ... ... ... пен аяқ-киiм материалдарын, үй жабдықтары
мен жасауларын, көшiп-қонуға қажеттi тасымал құралдарын алды.әсiресе, жылқы
малы ... ... ... ... ел ... сауық-
сайрандарда т.б. қоғамдық қажеттiлiктердi ... ... ... ... қажеттiлiгiнде халық мал өнiмiнiң шикiзаттарынан өздерiне қажеттi
заттарды өндiрген. Мысалы, қой ... киiз ... ... тоқыды, киiм
тiктi, мал терiсiнен аяқ киiмдер, ыдыстар, ат ... т.б. ... ... ... ... өнiмнiң қоры да жиналды, оны
өздерi мұқтаж тауарларды (астық, қолөнер бұйымдарын, т.б.) ... ... ... ... ... ... айырбастауда орындары
ежелден белгiлi қалаларда (Сығанақ, Сауран, Асы) дамыды. өала ... ... мал ... ... терi, жүн, ... ... бұйымдар,
сондай-ақ қарулар, ағаштан, негiзiнен қайыңнан жасалатын бұйымдар, арбалар,
төсектер мен ыдыстар, аң терлерi, тон-iшiктер, тымақ-бөрiктердi өткiзетiн.
Әсiресе, ... ... ... ... әрi көлемдi дамыған орталығы
Түркiстан аймағындағы қалаларда болды. Малшылар өз өнiмдерiне ... ... ... ... және ... соғылып жасалатын
бұйымдар, мата мен терiден тiгiлген ... ... ... бас ... аяқ ... ат ... бөлшектерiн, сондай-ақ
әртүрлi үй аспаптарын, қарулар, қымбат металдардан ... ... ... және т.б. ... ... Көбiнесе сауданы қазақтардың өздерi
жүргiзген. “Олардың (қазақтардың) барған елдердiңдегi көпестерде ... ... ... ... ... ... және барып тұрады”- деп
анықтайды бiр дерек.[69] Малшылардың астық өнiмдерiне, ... пен ... ... ... деген сұранысы барынша берiк әрi ... ... ... ... өтiмдiлiгiн қамтамасыз еттi.
Мал шарушылығымен қатар оңтүстiк және ... ... және ... отырықшылықты егiншiлiк пен қала мәдениетi
бiршама даму жолына түстi. ... ... ... ауыл мен ... ... ... ... экономикалық дамуының негiзгi кепiлi
болған. өазақстандағы отырықшылану құбылысы Сырдария алқаптары ... ... ... ... ... ... Бұл ... жазбаша
деректер (XVI-ғасырдағы шағын жазба- құжаттардан) молынан сақталынған. Осы
кезеңде қала мәдениетi жанданып саны да өстi. ... ... ... жиырмадан астам қалаларды баяндаған. Ясы ... ... ... ... ... сол ... - ... Үзген, Аққорған,
Құтжан; өаратаудың солтүстiк беткейлерiндегi - Созақ, Құмкент т.б. қалалар
маңызды рөл атқарды.
Сырдарияның әрбiр қаласының аяғынан ендi қаз ... келе ... ... үшiн ... орны ... Егерде, Сығанақ Шығыс Дештi өыпшақ тағы
бiрден-бiр сауда орны болса, ал, Ясы ... - ... ... ... белгiлi сауда орны әрi егiншiлiгi жақсы жетiлген
стратегиялық ... ... XVI-XVII ... Ясы ... елiнiң
астанасына айналды, сондай-ақ бүкiл Түркiстан және оның ... үшiн ... дiни ... ... ... ... сауда жолдарының
тоғысқан торабында орналасуымен және әсем ... ... ... XI ғ. ... бұл қала Түркiстан уәлаятындағы шайбани
уәлилерiнiң тұратын орны болған.
XVI ғасырда Сауран ... ... ... қорғаныстық құрылыстарымен
әйгiлi болған. Биiк бекiнiс қабырғалары, ... ... ... ... ... қаланың архитектуралық келбетiнiң жан-жақты ... ... ... ... мен ... ... ... және
әскери жолдарының түйiскен жерiндегi ... ... ... ... iрi ... ... ... болды;
сақталған жазба деректер бойынша Сайрам Түркiстан уәлаятымен ... ... ... ... ... әкiмшiлiк орталығы едi. өазақ хандарының далалық
аймақтар мен Түркiстан өңiрiндегi қалаларға билiк жүргiзуде және ... ... ... ... ... ... ... беткейiндегi
Созақ қаласының алар орны айрықша. Созақ тек сенiмдi әрi тұғырлы бекiнiс
қана емес, ... ... кең ... ... ... ... ... және
қолөнер орталығы болатын. Оның төңiрегiнде Күлтөбе, Ран, Тастөбе,
Тасқорған, ... ... ... бой ... тұрғысынан алғанда да Түркiстан аймағының маңыздылығы зор.
Ұсақ қалалардың тұрғындары тiрлiгiнде ауылдық жер еңбегiмен айналысуға баса
ден ... Сол ... ... айта ... бiр ... ... - ... аграрлық түрiнде болған. Егiспен,
баубақшалармен, жүзiмдiктермен, егiстiк және жайылымдармен қоршалып ... ... ... ғана ... ... ... де егiншiлiкпен шұғылданданды.
Осы кезеңдегi өазақстан өңiрiндегi қалалардың қай-қайсысы да ... пен ... ... алуан түрлiсiн өндiретiн, кең көлемдi
суармалы егiншiлiк жан-жақты жетiлдi. XV ғ. мен XVII ғ. ... ... ... iсi ... ... ... кең ... дами
түстi. Бiр жерлерде ол Сырдариядан тартылған iрi каналдарға, екiнiшi бiр
жер - Қаратаудан ... ... ... су ... ... ... қазақ даласында ата-тектен келе жатқан дәстүрлi әдiс- терең
шыңырау құдықтардан қауғамен суару да маңызын жоғалтқан жоқ.
Қалалар тұрмыстық ... ... ... ... Көзелiк,
ұсталық, ағаш өңдеушiлiк, тоқымашылық, былғары жасаушылық, зергерлiк,
құрылысшылық бiр ... ... ... ... XV-XVI ғғ. ... ... ... салу жүйесi қалыптасқан. әдетте, осы
бекiнiстердiң жанында ... ... дiни және ... ... -
мешiттер, медреселер, мазарлар, моншалар, дүкендер, базарлар, керуен-
сарайлар салынған.
XVI-XVII ғғ. қалалары ... ... ... ... ... ... көшпелi малшылармен отырықшы егiншiлер және қолөнершiлер арасында
бiр-бiрiнiң өнiмдерiне деген сұраныс, ... ... ... ... негiзделген. Сауда-саттық Түркiстан, Сығанақ, Асы, Сайрам
т.б. қалалардың өркендеуiндегi негiзгi мәндi ... бiрi едi. ... ... ... ... бiрi ... Бұл қалаларда теңге
ақшалар соғылды.
Қаралып ... ... ... ... ... ... орнаған. Бұған көшпелi және жартылай ... ... ... ... ... қоймады. әлеуметтiк-экономикалық
құрылымында ру- тайпалық қатынастар терең әрi қатаң түрде сақталған. Бiр
жағынан, өазақ ... мен ... ... ... ... қарай тоғысуы тұрақтылық пен орнылықты бiрден-бiр қамтамасыз
еттi.[70]
Кейiн ... ... ... ... қоғамының әлеуметтiк-
экономикалық дамуына, қала мәдениетiне керi ... ... ... ... ... шектелiп, ал, шығыс өңiрлерде құлдыраудың
шегiне жеткiздi. Осындай экономикалық негiз бен қоғамдық ... ... ... ... ... қарай ойысуына нақты әсер еттi.
Қоғамда жердi пайдаланудың ... түрi ... ... ... ... ... рулар мен қауымдардың барлық мүшелерi иелене алды.
Соның өзiнде қоғамның рулық-тайпалық ұйымдасуында ру-тайпа ақсүйектерi мен
қатардағы ... ... ... ... ...... ... сақталынбайтындығы жасырылды. Дала ақсүйектерi от-суы мол шұрайлы
жайылымдарды емен-еркiн иемдендi. Олар жақын-жұрағаттарына бөлiп ... ... ... ... да; отар-отар қойларын, үйiр-үйiр
жылқыларын, табын-табын түйелерiн өрiстетуге де қолайлы ... ... ... едi. Мал жеке ... меншiгiнде болды. Мал саны ... ... ... ... жағдайдың басты өлшемi болды.
Тарих деректемелерi бойынша ... және ... мың малы ... ... жайылымдар табиғи табиғи құқылықпен тиесiлi болды.
Сол себептен, кейде тұтас тайпалар да, рулар да жерге деген тепе-теңсiздiк
жағдайда ... ... ... өздерi саны көп, мүмкiншiлiгi мол
әлдiлерi және саны аз, әлсiз топтары ... ... ... ... мен ... ... жақсы шұрайлы жайылымдар мен қыстауларды
жайлады. Бүкiл жер Шыңғыс ... ... ... ... едi.
Жерлердiң жоғарғы басқарушысы (құқылық тұрғыдан) -тек хан ... ... ... ... ... ... билеушi әулеттiң
меншiгiнде болып қана қойған жоқ, сонымен бiрге нақты iс жүзiнде де ... құқы ... ... ... мәдениет-ғұрыппен қуатталды. XV-XVII
ғғ. көшпелi аудандарда жердi иеленудiң мұндай ... түрi ... ... жалғастырды, оларды қорғау мен орнықтыруға билеушi
топтар мүдделi болды.
Бұл дәстүр өазақстанның оңтүстiк аудандарында шартты жер ... ... ... түрiнде тұрақты қалыптасты. Бұның өзi, қазақ қоғамын
феодалдандыру ... өрiс ... ... етiп, ... неғұрлым
күрделi қоғамдық қатынастарға тартылды. Жер иеленушiлiк пен оған ... ... ... ... т.б. ... ... ... Шайбани әулеттерi
тұсында қала мен оның ... ... жер ... ... -
сойырғал иесiнiң билiгiне бағынды, ал оған бұл жер әскери немесе азаматтық
қызмет атқарғандықтан сый ретiнде берiлдi. ... ... ... Сырдария бойының қалалары мен оңтүстiктегi егiншiлiктi өңiрлер
ханның жақын туыстарына, ... да дала ... мен ... ... берiлдi. Оларға жайылымдық жерлер, қалалар немесе бар,
құнарлы егiс ... оны ... ... (райаттармен) қоса
берiлген. Ханнан алған тархандық атағы бар, ... ... ... қолөнершiлерден, саудагерлерден түрлi салықтар жинауға құқылы
болды.
Қазақ қоғамының саяси-әлеуметтiк қатынастарында дiннiң рөлi ерекше
едi. Сырдария қалалары мен ... ... ... шейх ... қазилер, шейхтар, молдалар, мутавалар т.б. қоғамдық өмiрде
белсендi рөл атқарған. Жергiлiктi билеушiлердi ... ... ... ... немесе оны жеңiлдетуге, сый ақы жерлер ... су ... ... ... т.б. ... ие ... мүмкiншiлiк дiни өкiлдердiң саяси өмiрге тiкелей араласуына,
сондай-ақ, бұқара халық арасында идеологияның күшеюiне жағдай жасады. ... бiр ... ... ... ... ... кең тарауына алып келдi.
Қазақ қоғамының әлеуметтiк құрылымындағы тағы бiр ... ... ... ... ... байлығына қарай емес,
шығу тегiне қарай негiзделдi. Қоғамды басқару пирамидасының ... ... ... хандар, сұлтандар, оғландар немесе төрелер тұрды.
Қожалар да ақсүйек қатарында саналды. Олар ... ... ... ... иелерi есебiнде оқшауланып, жабық әлеуметтi ... ... ... мына бiр үзiндiсiнен де көремiз:” Шыңғысхан ұрпақтарынан
шыққан ұлы және даңқты адамдардың әрбiр ... ... деп ... ... ... де әйгiлiсiн хан, яғни, бұл өздерi бағынатын тақсырлар мен
басқарушылардың ең ұлысы деген сөз”.[71] Әрбiр сұлтан хан ... ... ... оған жеке ... ... қоса ... ұлыс,
тайпа бiрлестiктердiң күшiне, беделiне ... едi. ... ... ... ... толық иелендi. Оған әкiмшiлiк пен соттық
шешiмдер шығарды, ханға тиесiлi ... ... ... өкiлдерiмен қатар жергiлiктi бұқара халықтан шыққан
қарасүйек өкiлдерi де жетекшi рөл ... ... бiрi - ... ... ... ... ... әмiр дегенiне тең, түрiктердiң бек деген
ескi терминiнен шыққан) ендi. XVII ... ... ... ... және ... ие ... алаңы жоқ адамдарды”[72] би деп атаған.
Кейiнiрек, би деп ... бойы ... ... ... қатынастар
ережесiн жете меңгерген, ақиқаттық жолмен ақыл берiп түсiнбестiк немесе
даулы мәселелерге қара ... қақ жара ... ... ... әрi байыпты
адамды атаған. Қоластындағы шыққан рулардың тегi мен жолына қарай, күшi мен
көптiгiне орай билердiң ықпалы мен орны ... ... ... ... ... бiрiнде жасақтарды ұрысқа бастады және қарамағындағы рулардағы
әкiмшiлiк пен сот билiгiн өз қолына ұстады.
Тарихи деректер бойынша ... ... ... ... ... Сондықтан қоғам мүшелерiнiң мiнез-құлық нормаларын әдеттегi право
(әдет-адат) мен шариғат белгiлеп келген. Cот үкiмiн сұл ... ... ... ... сот ... кесетiн билер iс жүзiнде заң
ережелерiн қорғаушы немесе сақтаушы ... ... ... ... ... ... онның бiр бөлегi билiк шығарғаны үшiн
берiлген. Билердiң iшiнен ең беделдiлерi ... ... ... ... ... мәселелердi шешуге қатысқан.
XVI ғасырда қазақ қоғамында байлар да бiр ... ... ... ... ... деген түрiк сын есiмi осы ... ... ... өзiнде де кездеседi) мүлiк-қоры мол ... ... ... ... олар ... ... ... топқа
көтерiлген, сонымен иелiктенушi таптың неғұрлым сүбелi ... ... ... ... ... аса маңызды рөлге ие болған, өйткенi ... ... ... ... ажырамас белгiлерi деп ұғынылған.
Әлеуметтiк жағдайы мен санының көптiгi жағынан қоғамда елеулi орын
алған-райаттар болды. Оның ... ... ... ... мен жатақтар, қарапайым қала тұрғындары, саудагерлер мен
қолөнершiлер алқаптың ауылдық ... ... ... ... хандыққа
кiрiс енгiздi. Малшылардан-зекет, соғым, ... ... ... мен
қолөнершiлерден - ұшыр, тағар, баж және ... ... ... ... ... ... - ... сондай-ақ қоналғы, жамылғы,
мәрдiкәр және басқа ... мен ... өтеу ... ... ... ... әскери борышты атқаруға тиесiлi саналды. Яғни, ... ... ... ... ... ... жорыққа аттануға немесе
жау шапқыншылығын тойтару үшiн “атымен және ... ... ... ... ... едi. ... ерлiк-қазақтардың биiк ар-намысының
биiк өлшемi болды. Содан болу керек қазақ қоғамының әлеуметтiк ... ... орын ... ... ... ... ... “батыр”)
деген сөз ұрыс алдында жауды ... ... ... ерi, қас ... ... ... ... атақ ретiнде есептелген. Батырлар
өзiнiң шыққан тегi мен мүлiктiк жағдайына ... ... ... ... ... ... Ал ... халық арасынан шыққан батырлар бай
болмаса да, бас бостандығы бар, ... ... ... ... ... ... ... жағынан қарағанда жүйелi
орталықтандырылған мемлекет ... ... ... ... ... (ұлыстарға) бөлiнiп, әрбiреуi хан тұқымынан шыққан сұлтандар
басқарған. Әдетте, ұлыс - ел ... жұрт деп де жиi ... ... XVI ... ... хандығының құрамына әрқайсысы он мың отбасынан тұратын
оншақты ұлыстарды бiрiктiрiлген. Бiрнеше отбасы ... ... ... ... бiр ... ру, ... ... тайпа құралған.
Мемлекет басындағы хан азаматтық, әкiмшiлiк және ... ... бiр ... әрi ... жүзеге асыруда жоғары уәкiлдiк құқықты иелендi.
Iрi елдi мекендерде (қала) ақсүйектер қатарына ... ... - ... уәкiлдер, әкiмдер, даругтар, мұтауфтар жатқызылды.
Оларды хандар мен жер ... ... ... ... ... ... салықты жинаумен, жер суландыру жүйелерiне бақылау
жасаумен айналысатын, қаладағы қоғамдық ... ... ... ... ... ХАНДЫҒЫНЫҰ XVI - XVII ғғ. САЯСИ,
ӘЛЕУМЕТТIК-ЭКОНОМИКАЛЫҚ ЖАҒДАЙЫ.
XVI ғасырда өазақ ... ... ... ... ең ... ... ... (1512-1521 жж.) тұсында жеттi. Ол далалық кеңiстiкте өткiр соғыс
тәсiлдерi мен шебер ... ... ... ... ... ... нығайтты. Күшейген өасым ханның қоластына қараған ел-жұрттың қарасы
көбейдi. Батыстағы Ноғай Ордасынан бiрнеше рулар мен тайпалар ... ... ... ... ... өзенi алабына дейiн, ал, оңтүстiктегi
иелiктерi Сайрам уәлаятынан Сырдарияға ... ... ... ... ... ... ... Ұлытау мен Балқаш көлiнiң арғы
жағындағы кең-байтақ даланы алып жатты. Моңғол шапқыншылығынан кейiнгi
Қазақстанда бiр ... аса ... ... ... ... ... дара мемлекет құрамына бiрiктi. өазақ хандығы Ресей, ... ... ... тiптi ... ... де танымал болған.
Қазақ хандығы сол замандағы халықаралық қатынастарға бiрте-бiрте
тартыла ... ... ... ... ... ... алғашқы
мемлекеттердiң бiрi 1505-1533 жылдар шамасында Мәскеу жерлерi болды.[73]
Қасым хан ... ... өз ... ... ... ... ... Еуропаға
мәлiм болды, Мәскеуге байланысынан қорыққан Баба Сұлтан ... ... у ... ... ... ... ... ханның баласы Тәуекел (1586-
1598) елжандылық саясаткерлiк қырынан қазақ тарихында ... орын ... ... үшiн Орта ... ... ... шығу ... қадамдар жасады.
Ресей мемлекетiне қарым-қатынас орнату туралы ұсынысты алдымен ... ... ... ... ... жасалған шартты бұзған ол 1583 жылы ... ... ... ... ... ... Акси, Самарқанд т.б. сол
сияқты қалаларды қазақ ... ... ... ... ... ... ... бар Тәуекел хан Бұхар қаласын қоршау кезiнде ауыр
жараланып қайтыс болады.
Одан соң ... ... ел ... Есiм ... ескi ... деген
рухани iзгiлiкпен белгiлi Есiм сұлтан (1598-1628) келдi. Сыр бойындағы
қалалар мен ... ... ... Есiм хан ... бiтiм ... осы ... бiр ... ғасыр бойы тұтанған соғыс-дауын бiраз
бәсеңсiттi.
Осы кезеңдегi ... ... ... ... ... ... тоқталып өтсек XVI ғасырда Қазақ ... ... ... (ордасы Түмен) шектестi. 1563 жылы Шайбани хандығы мен Тайбұғы
әулетi арасындағы ... ... ... ... Сiбiр хандығы
Шайбани әулетi Көшiм ханның қолына көшедi. Қарамағына жаңадан ... ... ... ... құрамы ала-ғұла бiрнеше тiлдес түрлi
тайпалардың жиынтығын құрады. Халқының негiзгi тұрақты өңiрi Батыс ... ... ... Есiл, ... және Тұра ... орта ағысы,
сондай-ақ Ертiс пен Обь өзендерiнiң алқаптары. Осы жерлер ғылымда “Сiбiр
жерi”, ... ... ... ... ... ... ... аталу дәсүрге айналды. Бұл өңiрдiң тұрғындары ерте заманнан Орта Азия,
өазақстанмен керуен жолдары ... ... ... ... ... ... даласы арқылы жiбек, мақта және жүн мата, елтiрi, кептiрiлген
жемiстер тиелген ... ... ... ... аң ... және ... ... жылы Ресей өазан қаласын жаулап алғаннан кейiн, Сiбiр хандығымен
тiкелей көршi болып ... Сол жылы ... ... ... ... ... барысында Көшiм хан жеңiлiске ұшырағанымен, Жармақтың
жеңiсi баянды болмады. Ол 1584 жылы ... қаза ... Күш алып ... ... ... алдында Сiбiрдi неғұрлым тез игеру және Шығыс
шекараларының ... ... ... ету ... тұрды. Оның
алғы шарттары ретiнде ... ... ... ... ... ... ... ала бастады. Сөйте ... ... одан ... ... дүр сiлкiндiрген Алтын Ордадан қалған
сесi бар өазақ мемлекетiне сескене көз тiктi.
Бұл кезде ... ... ... толы ... ... ... Есiм хан ... бiтiм жасасқанымен, Сырдария бойындағы
қалаларды түпкiлiктi сақтап қалу үшiн бiрталай ... және ... ... қажет едi. Дегенмен, оғанда едәуiр қиыншылықтар туындады. ... ... Орта Азия ... ... ... ... ел
арасындағы қайшылықты ушықтыра түстi. Есiмханның ... ... ... ... ... ... iшiнен деректемелер әсiресе
Тұрсын-Мухаммед сұлтанды айрықша ... ... Есiм ... ... тұрған кезде ол Ташкентте отырып өзiн хан деп ... өз ... ... ... алым ... жер ... ... шығыс және солтүстiк-шығыс ... ... ... қолы ... Есiм хан ... уақыт бойы Тұрсын
ханның кереғар әрекеттерiне ... ... ... Сөйтiп, тiптi, онымен
Андижанда Имамкули ханнан жер алып, сол ... өз ... ... ... ... ... сұлтаны Абылайға қарсы бiрiгiп бiрнеше ... ... хан ... ... ... ... ... алу әрекеттерiне қарсы тойтарыс берумен 1621 жылы онымен уақытша
бiтiм жасауға тура келдi. Бұл кезде ... ... ... ... ... алу ... ... 1624 жылы бiрiккен қазақ хандарының қолы
бҮлiкшi ... ... ... ... кiрдi.
Мұның өзi ойраттарға және Бұхар ханына қарсы соғыстардан ғана емес,
сонымен бiрге, олардың ... ... ... топтардың өзара
қырқыстарына араласу кезiнде анық ... Есiм хан ... ... қарсыласы Турфан қаласының билеушiсiмен одақтастық қатынастар
жасап отырды, ал ... ... ... жақтасы болды.
Бәсекелестiкпен iшкi және сыртқы саяси бағыттары түрлiше болған екi ... де ... ... және ... ... ... ... 1627 жылы екi ханның арасындағы дұшпандық Тұрсын-Мухаммедтiң ... ... қаза ... ... Есiм хан ... өзiнiң бақталасынан
кейiн көп жасаған жоқ.[75]
Есiм ханнан кейiн өазақ хандығының ... ... тiптi ... Ел ... ... топтар арасындағы 5зара талас-тартыстық
кесiрiнен сыртқы жауға да төтеп бере алмаған кездерде ... ... бiр ... ... басып алып, бұл өңiрде көшiп жүрген ... ... ... ... қайтарған Бұқар ... ... ... ... ... ханы ... оны ... қауiптi жау екенiне көзiн жеткiзiп, бiрiгiп соғысуға көндiредi.
Жәңгiр өз өмiрiнiң ... ... ... ... ... ... қарсы жорықта жүрiп қаза тапты.
Бұдан бұрынғы хандармен салыстыра қарағанда Тәуке хан (Әз-Тәуке)
(1680-1718 жж.) ... ... ... ... жерi ... ... мол, ... тiзгiнiн алды. Бiрлiгi берiк, берекесi зор, кеудесi жоғары алаш
қауымының дәстүрлi ... ... ... ... бой ... заң ... бар, ... жұртқа айналды.
Тәуке хан өз билiгiн қоғамдағы билердiң көмегiне арқа сүйенумен
нығайтуға тырысты. ... ... нық ... ... ... ... қыңыр қарайтын, ханға да дес бергiсi ... ... ... карсы күрес жүргiздi. Қара қылды қақ ... ... ... азулы билер хан төңiрегiнде ... iшкi және ... ... iстерiне белсене араласты. Хан кеңесiнде
маңызды мәселелердi талқылауда шешушi рөл атқарды. әсiресе, хандықтың
соттық ... ... ... ... қолында болды. Елдiң iшкi ... ... ... ... хан сыртқы саясатты да барынша
тиянақтылықпен ... ден ... ... ... ... стратегиялық
маңызы зор Ташкент қаласы жөнiнде, Бұқар ханы Субханкулиме келiссөздер
жүргiзедi, тiптi ... ... ... Сырдария бойында Тәукенiң
хандық өкiметi нығайды. Бұл ... ... ... өз ... ... ... ханның заманында қазақтардың әдеттегi құқық нормалары бiр
жүйеге келтiрiлiп, толықтырылды. ... ... ... деген атпен тарихта
қалған. Мұның өзi ... ... ... ереже” мағұлматын беретiнi
белгiлi. Бұл тарихи ... ... ... жинақталған адамдар
арасындағы қарым-қатынастың ежелгi заманнан келе жатқан негiзгi принциптерi
мен құқықтық нормалары баяндалған. Ғылыми ... бұл ... ... ... ... ... ... ханның заңдары” деп аталады.[77]
“Ереженiң” авторы кiм екенi жөнiнде деректемелер де ... ... ... ... ... оның ... Тәуке хан мұрындық
болған көрiнедi; ол ... Үш ... ... ... басын қосып,
“өасым ханның қасқа жолы” мен ... ескi ... ... ескi ... қызу ... салуының нәтижесiнде “Жетi жарғы” дүниеге келген.
’’Жетi жарғының’’ түп-тамыры туралы ғылымда бiрқалыпты тұжырым ... ... оның ... ... ... ... ендi ... Ясаға мүлдем қатысы жоқ ... ... Жетi ... ... ... iстер, азаматтық ... ... дiни ... туралы ережелер енгiзiлген, яғни
онда көшпелi қазақ қоғамындағы ... бойы ... ... ... ... ... ... жеткен нұсқасынан “Жетi жарғы” қағидаларының
жалпы сипаты мен бағыты-қоғамдағы билеушi таптық артылықшылықтары мен саяси
үстемдiгiн, иемденушiлердiң меншiгiн, отбасындағы ... ... және ... ... насихаттаудан көрiнедi. Қоғамдық құқықты
бұзған әрбiр ... ... ... ... баса ... Жетi Жарғыны
қалыптастыруға Үш жүздiң барлық өкiлдерi атсалысқандығына қарап, ондағы
құқықтық нормалар жиынтығы бүкiл өазақ ... ... ... ... деп ... жасауға болады.
Ойрат одағы және қазақ халқының жоңғар шапқыншылығына қарсы күресi.
Қазақ халқының жоңғар ... ... ... ... аса қайғылы,
ауырда қасыреттi кезең. ¤зiнiң бостандығы мен тәуелсiздiгi ... ... ... елiн, ... ... тепкiсiнен ауыр
езгiсiнен сақтап қалды. Қаралып отырған кезең де ... ... ... ... ... ... жүйесi орталықтанған iрi мемлекеттiң жоқтығы
әрдайым сезiлiп тұрды. Мұны қазақ ... ... көз ... келе ... ... ... қалуға тырысты. Оңтүстiк-батыстан Жайық
казактарының ... Едiл ... ... башқұрттар,
қалмақтар Кiшi жүздiң халқына тынымсыз шабуыл жасады. ... ... Сiбiр ... ... Орта ... Бұқар мен Хиуа
хандықтары да қарап қалған жоқ, әлсiн-әлсiн жорықтар ұйымдастырды. ... де ... ... ... ... ... ... Бұл
қауiптердiң бәрiнен де қатерлiсi-бүтiндей, этностың жойылып кету қаупiн
төндiрген жау ... ... ... бұл ... ... жерiне шабуылы бұрыннан да болып
тұратын. Жайылымдық ... суға ... ... мал үшiн қақтығыстар екi
ел арасында жиi болатын. әсiресе, XVIII ғасырдың 20-шы ... ... өртi екi елге де оңай ... ... болып көрмеген, тарихта
өшпес орны бар, тағылымы мол жойқын соғыс ... ... ... ... құралған, кейiн ойраттардың бұл одағы “қалмақ” деген атаумен
1399-1408 жылдарда тарих сахнасына ... ... ... ... пайда
болды десек? Шыңғыс әскерi ... ... екi ... ... ... сол жақ ... ойрат тайпаларының жасақтарынан құралып, олар
“жоңғарлар” деп аталған.[78] XVI ғасырда жоңғарлардың кейбiр тайпалары
қазақ ... ... ... ... ... Бұл ... ... Дорбыт, Қошоуыт, Шорыс атты төрт тайпа бiрлестiгiнен тұрды. Осы
бiрлестiктердiң басын қосатын ойрат-жоңғар ... ең ... ... деп ... Оның қол ... ... ... жайсаңдар секiлдi әскери
шонжарлардың, будда дiнiнiң жоғары лауазымына ие болған айрықша тобы болды.
Қоғамдағы үстем ... ... олар ... деп аталатын шаруалардың қалың
тобын қанап келген. Араттардың өзi “албаттылар”, ”шабинарлар” болып екiге
бөлiндi. Олардың ... ... ... ... ... болса да,
екiншiсi дiни билеушi-шонжарларға бағынышты едi. Шаруаларды кiрiптар етiп,
өрiс-қоныс, жайылымдық жерлердi билеп-төстеп ... ... ... көршiлес қазақтың елi мен жерiне көз алартумен ... ... ... ... жаушылдық дәмiн татқан керейлер болды.
Жоңғарлар 1430 жылы керейлердi ... Есiк көлi ... ... ... ... ... 1447 жылы Сыр бойындағы Әбiлқайыр ханның
әскерлерiн талқандады.
Есiм хан тұсында, яғни XVI ғасырдың бас кезiнде, ... ... ... ... ... екi жүз жылдық ойрат-қазақ соғы сының жаңа кезеңi
басталады. Ежелгi қоныстарынан тықсырылған, өрiсi ... ... ... аз ... ... ... де, 1604 жылы ... түп ... ... қарсы жорыққа аттанады. Бұл соғыс қалмақтар үшiн үлкен
жеңiлiспен ... Сол ... ... ... “Қазақ Ордасы
қалмақтарды кҮйрете жеңдi, ұлысын ойрандап, қатын-баласын олжалады, өздерiн
қырып-жойып, ... ... ... сақталған.
Тобынан жырылған торғауыттар және ... бiр ... ... ... ... 1607 жылы орыс ... ... елшi салып, өздерiн
өазақ Ордасынан және ... ... ... ... Осы ... ... ... Ресей бодандығын қабылдайтынын мәлiмдейдi. Есiм
хан халха-моңғолдың Алтын-ханымен ... ... ... ұлысын екi жақты
қыспаққа алады.
Дәл осы тұста жиырма жылдық ... ... өртi ... едi.
өазақ хандығының орасан күш-қуаты ... ... ... ... 1614 ... ... қатаған Тұрсын хан оңтүстiк өңiрде дербес
саясатқа бет ... ... тез ... ... ... тiзе қосқан
қалың қолы өазақ Ордасына қарсы соғыс қимылдарын күшейте түскенi ... ... ... ... сөзi мен iс-қимылына қарағанда,
ойраттар ... ... ... тәрiздi деп шамалайды кейiнгi тарихи
деректемелер.
Бұл кезде ... ... легi ... ... ... ... өтедi, Жемге жетiп, Жайыққа дейiн ... ... ... ... 1616 жылы ... ... елiне барған орыс елшiлерi ... жүзi мен ... ... ойрат билiгiн таныпты деген хабар әкеледi.
Келесi, 1617 жылы ... ... ... орыс ... ... пен қалмақ тепе-тең қалыпта, бейбiт отырғанын көредi. Бiрақ, бұл -
соғыс екi ел ... ... ғана ... болатын. Бұл туралы Ресейге
бiрнеше рет келiп ... ... ... ... ... туралы өз жазбаларында бiршама деректер келтiредi.
Қазақ-ойрат қатынасын терең ... үшiн ... ... ... даму ерекшелiгiн ескерген жөн. XVI ғасырдың бiрiншi ширегiнде Қазақ
хандығының дәуiрлеуi жүрдi. Бұнда тек ... ... ... тән ... басты рөл атқарған жоқ. Ең алдымен, бұған iшкi әлеуметтiк даму мен
этникалық құбылыстардың және ... ... ... ... ... болды. Оның үстiне Қасым ханның жеке ұйымдастырушылық қабылеттiлiгi,
көреген саясаткерлiгi, шебер қолбасшылық қызметiнiң ... орны ... ... ... бұл ... де ... ... бола алмады. Ол
дүниеден кете дала билеушiлерi арасында өзара бақталастық, ... ... ... ... ... ... тап болды. өазақ жерлерiне көз
алартқан моғол және өзбек хандарының одағы күш алып келе жатты.
¤зара ... ... ... ханнан кейiн таққа отырған ұлы Мамаш
(1518-1523 жж.), одан ... ... ... ... жж.) ... де ... ... iнiсi Тақырдан (1523-1532) кейiн Қазақ Ордасының ... ... ... Ал, хан ... ... аса бiлiгi жоқ Буйдаштың
(1533-1534) тұсында қазақтар тiптi өзбек, маңғыт, тоғал хандарымен ... ... ... және ... ... бiр бөлiгiнен
айырылып қалды.
XVI ғасырдың екiншi жартысында қалжыраған халықтың еңсесiн ... ... ... хан ... ... ... еңбектендi. Ноғай
Ордасындағы билеушi топтардың өзара тартысын шебер пайдаланған Ақназар ... сол жақ ... ... ... ... оған ... ... мен Тянь-
Шаньға қол салған Моғол мемлекетiне де ... бере ... ... ұтымды саясаты ел iшiндегi тартысты бәсеңдетiп, саяси жағдайды
нығайтты, экономиканы және сауданы дамытты. Ол ... ... ханы ... дем берумен Сырдария бойындағы ... ... ... ел ... ... ғана баяндап өткен Тұрсын хан дербестiкке ... бас үзiп ... едi. Ол ... - Бұқар майданында жағаласып
жатқанда, Есiм хан халха-моңғолдың Алтын-ханы Шолай Үбашымен ... ... ... ... ... тегеурiндi жорық ашады. 1619 жылы ... ... ... ... жеңiлген ойраттар iрге теуiп отырған
қоныстарынан ығысады, бей-берекет босып, бас ... ... ... ... сияқты жауынгер тайшылар қалмақтың ... ... ... ... ... 1620 жылғы жазда
келiссөздермен алдаусыратқан қалмақтар, өазақ жерлерiне ... ... ... ... ... ... ... Есiм хан шұғыл қол жинап,
қалмақтарды қирата жеңедi; сол замандағы орыс деректерi: ”өазақ ... ханы ... ... қырғынға ұшыратты, қалмақ тайшылары өте қиын
халге түстi”,-деп ... мән ... ... жылғы ұрыстарда тағы да қырғынға ұшыраған ойраттар Сiбiрдегi
Ресей бекiнiс-қамалдарына дейiн қашып, жан ... ... ... орыс ... ойрат одағының ең үлкен әмiршiсi Хара-Хула
еңсесi түсiп, бүкiл жұртымен ... ... ... ... ... ... алды ... Есiл мен Тобылдың сағасына дейiн
қуған, Ертiстен асырып, Обьқа құлатқан Есiм хан ендi бiр ... ... ... ... ... ... ... бұл тараптағы қазақ
иелiгiнiң шегiн берiк бекiтедi. Бұдан кейiн өазақ хандығының құрамындағы
барлық ... ... ... ... ... қарсы қайтадан
аттанады. 1627 жылы ұлы жорық ұйымдастырған Есiм бастаған қазақ жасақтары
Ойрат одағын екi жүз ... ... ... ең ауыр ... ... соққының ауырлығы сондай, бiр байрақ астына ұйысып, Шығыс және Орта
Азия өңiрiнде алып күшке ... ... ... шылпара ыдырайды. Сөйтiп, бұл
соққылар нәтижесiнде екi жүз мың ... ... ... ... ... ажырап, батысқа қарай ығысады.
Ал, әскери қуатымен де, жекелей алғандағы саны жағынан да торғауыттан
асып түсетiн шорас пен дүрбiт тайпалары ата ... ... ... қайта
шегiнедi. Бүкiл ойратттың бас билiгiне ... ендi ауыр ... ... ... ... ... ... хошауыттар Тибетке өтiп
кетедi. Ел тарихымызда 1627-1628 жылдардағы ... ... ... ... деп аталып кеткен. Қазақтардың бұл жеңiсi
бүкiл ... және ... пен ... өңiрiндегi түбегейлi үстемдiкке
жетуiне жол ашқан едi, осы уақытқа дейiн тура жүз жылға ... ... ... ... жақын қалған едi. Бiрақ, дәл осы кезде Қатаған
Тұрсын ханның кертартпа саясатының кесiрiнен ... ... ... ... басталады. Қуат-күшi бойына сыймаған алаш ұлының өзара
қырқысы кезiнде жарақ асынған аламанның ... бiрi ... да, анық ... жер ... ... ... қарымы қысқарады, жауынгер жұртының
серпiмi азаяды, алаш рухы ерiксiз ... ... ... ... ... еркiн тыныс алады, ес жиып, ежелгi ерлiк дәстүрiн табады, жаңа
ұрпақ өсiрiп, ұлыс болашағы жолындағы ... жаңа ... ... ... жеңiлiстен соң босқынға ұшыраған торғауыттар ендiгi бiр
несiбесiн батыс бағытынан iздейдi. Олар ендi берiсi ... ... ... ... қарсы он бес-жиырма жылға созылған соғыс жүргiзiп
екi өзеннiң бойына еркiн қоныстанады. Сөйтiп, ... ... Орда ... қақ
жүрегiнде жаңа бiр қалмақ хандығы орнайды. ... ... ... бостырып, елдiктен айырған қалмақ жүз елу жыл бойы қазақтардың ... ... ... ... ... ханнан жеңiлген соң ата қонысқа, шығыс ... ... ... ... он жыл ... қайтадан бiрiгiп саяси мәмлеге ... ... ... және ... көтерiлген хойыт-жауынгер төрт тайпа өзара
одақ құрады. әуелгi ойрат одағының әлде қайда қуатты жаңа ... ... ... ... ... хандығының туы көтерiледi.
Осының алдында ғана әрқайсысы өз бетiне тартқан ... ... ... жаңа орда ... - табиғи ахуал, тарихи заңдылық болатын. Бiр
жақтан қазақ, бiр жақтан халха-моңғол қысқан ... ... ... ... ... ... Ауыр ... бiрлiк қажетiн айқындаған. Оның үстiне,
1616 жылы ... ... ... дiнi ... ... ламаизм дәл осы
шамада елдiң сүйегiне бiте бастаған. Дiни сана мен ... сана бiр ... ... ... жұрты бiр ел, бiртұтас халық ретiнде ұйысады.
Тұтастығын сезiнген, күш-қуатын бағамдаған қалмақ ... жер ... ... үшiн ... өлкелердi өзiне қарату
мақсатында қайтадан ... ... ... ... ... ең шұрайлы
жерлердi ата-тегiнен қоныстанған, ... дулы ... ... ... ... қарсы аяусыз соғысқа шығу - Дүрбiн-Ойраттың
өмiрлiк қажетiнен туындаған.
Соғыстың бiржолата өршiп, бiтiспес сипат ... тағы бiр ... - ... Халха-Моңғол хандығы әлсiреген, оңтүстiктегi Моғолстан ыдыраған;
қазақтың терiстiгiнде тегiн ұмтылып Ресей тұр, түстiгiнде сыбана ... ... ал ... төрт аяғы бос, ... басқа жауы қалмаған.
1634 жылы Хара-Хула дүние салғаннан соң оның үлкен ұлы Хото-Хоцин-
Батур, Тибеттегi Далай-ламаның ... және ... ... ... ... Ердене-Батур қонтажы деген атпен, бүкiл ... ... ... танылады. Оның хүкiм жүргiзе бастаған 1635 жыл - Жоңғар
мемлекетiнiң құрылған жылы болып есептеледi. ... ... ... ... ... құрылған кезде қазақ елi осының алдында ғана қара дауылдай
ұйпап өткен ... ... ауыр ... әлi ... оңалмаған. Ал кеше
ғана талқандалған Дүрбiн-Ойраттың қуаты артық болатын.
Ойрат ұлысының жаңа бiрлiгi-Жоңғар ... ту ... 1635 ... ... ... ... жартылай тәуелдi дүрбiт Далай тайшымен
одақтасып, торғауыттың ... ... ... ... ... ... нәтижесiнде Жем мен Жайық бойын еркiн иеленген торғауыт жұртын ауыр
шығынға ұшыратып, батысқа қарай ықтырады. Арада жыл ... ... ... тұтқиыл шабуылға ұшырайды. өонтажы Ерден-Батур қолбасшылығы мен болған
қысқы жорықта қазаққа қарсы бiр ... екi ... ... ... ... түп ... өазақ Ордасына аттанды, өазақ Ордасының
кiсiлерi қарсы шығып, соғыста ... ... ... Ақыры қара қалмақтар
жеңiп, Есiмнiң ұлы ... ... ... ... деп ... ... Жәңгiр сұлтан қалмақ тұтқынында қанша уақыт ... ... және ... ... - бұл ... нақты мәлiмет тапшы. Нақтылы
сақталған дерек - әлi де ... ... ... 1640 жылы ... ... ... елшi жiбергендiгi жөнiнде. Елшiлiктiң мән-мағынасы туралы
мағлұмат жоқ. Алайда, бұдан соңғы оқиғаларға ... ... ... қазақ пен қалмақ екi жақты бiрдей қанағаттандыратын қандай да
бiр келiсiмге тоқтамағаны көрiнедi. Сол жылы ... ... ... ... ... ... ... "Ұлы заң’’ қабылдап, бүкiл жоңғар жұрты
қыл ... ... ту ... топтасып, cоның нәтижесiнде 1643 жылдың қақаған
қысында Қазақ Ордасына қарсы үлкен жорыққа шығады.
Бұл жорыққа Жоңғардағы төрт ұлыс Дүрбiн-Ойрат түгелiмен ... ... ... бұл ... әскерiнiң ұзын саны елу мыңнан астам болған.
Орыс деректерiнiң мәлiметтерiнше, Батұр қоңта жы ... ... ... ... дейiн жетедi. Бұл заманда қырғыз халқы өазақ хандығының бiр
ұлысы болатын. Ел шетiне жау кiргенiн естiген Жәңгiр ... ... ... соғыстың соңғы кезеңiнде жиырма мың шерiкпен Бұқар хандығынан
Самарқан әмiршiсi Жалаңтөс батыр ... ... ... ... соғысы
екi хандық шеңберiнен шығып, түрiк-моңғол соғысына айналады.
Осы кезден бастап жоңғарларға тойтарыс беруге қазақ тайпалары бiрнеше
рет ұмтылған. Үйсiн, ... ... ... Шағатай ұлысынан шыққан
Сейтханның ұлы Рашидхан, одан ... 1554 жылы ... хан ... ... рет ойсырата соққы ... де олар ... ... үдете түстi. 1600-1610 жылдары Тер, Түмен уездерiн ... ж. ... ... жағына дейiн жеттi. Осы тұста олардың бiр бөлегi
Едiл өзенiнiң ... ... ... ол жер ... қыры деп ... ... мен ... Ағынтай батыр ... ... ... ... 1643 жылы Лабастағы Дөңiз тауы жанындағы ұрыста,
1646 жылы Жаркенттен ... ... ... ... ... тағы ... соғыстарда ойраттарға ақыл-амалының, әскер өнерiнiң
басымдылығы, төңiрегiндегi батырлардың ерен ерлiгiнiң арқасында талай ... ... ... үш жүздiң батырлары: Кiшi жүздiң - Жалаңтөс, Орта
жүзден - ... ... доc ... қиын ... тiзе ... ... жасаған.
Қалмақтардың қазақ жерiне шабуылдары XVIII ғасырдың басында Тәуке хан
дүние салғаннан кейiн күшейе түседi. Атыс ... ... 100 ... ... ... ... қарсы соғысқа дайындалып жатқанда қазақтар
жағы олардан қауiп күтпей, iшкi-талас тартыспен жүрген ... Бұл ... мен ... ... ... өзенi, Балқаш көлi, Шу, Талас
өзендерiнiң ... ... едi. ... ... ... әскерi қазақ
жерiне басып кiрiп, халқын қырғын ... ... Көп ... керi
оралған олар 1717 жылы жазда Аякөз өзенiнiң жағасында қазақтардың 30 ... ... ... ... жылы ... ... тағы да ... аттанып Бөген, Шаян, Арыс өзендерiнiң бойында қазақтарды ... ... ... ... ... жорықтары 1723 жылы көктемде
жан-жақты дайындықпен басталады. әскерлер қатары ... ... ... оның ... Шуна Дабо ... ... ... мақсат бойынша қалмақ әскерлерi екi бағытта шабуылға
қызу ... ... ... ... ... өтiп, Шу мен ... шығу ... ... ... ... есiн жиғызбай Шыршық
өзенiнiң қойнауын алу едi. Ол ұшiн әскерлер жетi ... ... оның ... ... ... Балқаш көлiне құятын төрт өзеннiң маңына
топтастырылды. Қалмақтың белгiлi қолбасшысы ... ... 70 ... тұратын екiншi бiр тобы Iле ... ... ... ... ... Нарын өзенiнiң күншығыс жағындағы Кетпен тауының
бауырайына орналасты.
Шапқыншылықтың ауыртпалығы Ұлы ... ... ... түстi. Ешбiр
бөгетсiз, қарсылықсыз жолындағының бәрiн жайпап келе жатқан жоңғарлар араға
көп мезгiл салмай Орта жүз бен Кiшi жүзге де ... ... ... ... ... туысынан айрылып босқан халық бетi ауған жаққа
қашып-пысуға мәжбүр ... Ұлы бен Орта ... ... Самарқанд пен
Ходжентке қарай шұбырды, ал Кiшi жүз ... Хиуа мен ... ... ... ... ... ... паналады. Тарихи деректемелер
бойынша қазақ өңiрiнде екi көл ... Оның ... ... сол жақ
бетiнде, Бетпақдала каналы екiге бөлiнетiн жерде, екiншiсi Ташкенттен 90
шақырым жерде, ол да Сыр ... ... ... осылардың алғашқысына барып
паналаған. Бұл кезең халқымыздың тарихында ... ... ... ... атау ... Яғни, табанымыз ағарғанша шұбырып Алқакөлге жетiп,
азап пен аштықтан сұлаған жылдар дейдi. Осы ауыр жылдарда ... ... да ... ... ... ... әнiн ... оны айтқанда
тебiренiп, қатыгездiктiң құрбаны болған боздақтарын еске түсiрiп, бүгiнге
дейiн көзiне жас ... ... ... ... шұбырынды да ауа көшкен жұрттың көптеген қалалар мен елдi
мекендердегi ... ... ... ... Оның ... Бұқар, Хиуа, Фергана сияқты қалалар қаңырап қалды. Сол жылдарда
Хиуа маңында мекендер мен егiндiк жерлер иесiзденiп, қаланың ... ... ... ... жылы ... жүздерiнiң жасақтарын басқарған Әбiлқайыр, ондағы
айтулы батырлардың бiрi Тайлақ және оның жиенi Ұлы жүздiң ... ... ... ... ... батыр Ырғыз өңiрiнiң оңтүстiк шығыс
бетiндегi Бұлан өзенiнiң жағасында ... ... ... ... қалмақтарға
есеңгiрете соққы берген. өалмақ әскерлерi қиян-кескi соғыста ондаған мың
адамынан айрылды. Алта алаштың рухын ... ... ... ... ... куә болған жер кейiн “Қалмақ қырылған” деп аталатын болды.
Бұдан кейiн Балқаш ... ... 1730 жылы ... ... ... ... Малайсары т.б. батырлары бастаған қазақ
жасақтары қалмақ әскерлерiн екiншi рет ... ... Бұл ... ... мыңдап қаза тапқан. Бұл жер кейiн “Аңырақай” деген атқа ие ... ... ... Шуно-Дабо басқарған қалмақ әскерлерi Iле өзенiнiң
бойымен шығысқа қарай шегiнген. Жеңiстi баянды етiп, ... ... ... азат ету жорығына жиналған Үш жүздiң ... қолы ... ... Ордабасыда үлкен жиын өтедi. Онда бүкiл қазақ жасағының бас сардары
болып Әбiлқайыр хан, жасақ қолбасшысы ... ... ... ... ... де ... ... соғыс сәттi жалғасып тiптi солардың
бiрiнде Бөгенбай батырмен жекпе-жекте қалмақтың ... ... ... ... Тауке ханның баласы үлкен Орда иесi ... хан ... ... ... ... ... iрi оқиғалар өрiстедi.
Мемлекеттiк тұғырды берiк ұстауға ... жуас ... ... ... ... ... көпшiлiк дала ақсүйектерi оны Ұлы хан ... Ұлы ... ... ... iнiсi ... ... және
Кiшi жҮздiң ханы әбiлқайыр да дәмелi едi. Сол ... хан ... ... ... тең ... ... тұлға болмады.
Аға хан болып көпшiлiк билер ... да, ... ... ... ... Мұндай таңдау жасалғанына наразы болған Әбiлқайыр
майдан шебiнен әскерiн алып, елiне қайтады. Хандықтың ... ... ... ... де Әбiлқайырдан кейiн әскерiн алып Шудың бойымен ... ... ... ... тұратын майдан бұзылды. Ташкентке бағыт
алған Ұлы жүздiң ханы Жолбарыс ... ... ... ... кiргенше
жоңғарлармен мәмiлеге келуге мәжбұр болды. Бұл арада тек қазақ ... емес ... ... ... ғылымында жауабын күтiп тұрған сауал:
Әбiлқайыр мен Сәмеке майданнан өздерiне ... ... ... ... ... ... ма, жоқ әлде басқа себептер болды ма? Бұл жөнiнде
құжатталып жазылған нақты ешбiр дерек жоқ.
Осы бiр тұста әрбiр ... ... ... ... ру-тайпа
билеушiлерi орталық басқаруға бағынбай, бөлiне бастайды. Кiшi ... ... мен ... ... баласы), Орта жүзде Күшiк пен
Барақ сұлтандарда өз бетiмен билiк құрды. өазақ ... ... ... ... ... ... қала ... Едiл қалмақтары мен
башқұрттар Кiшi жүзге шабуылын үдете түсiп, ... ... ... ... ... Кiшi ... батыс шекарасында тыныштық пен
бейбiтшiлiк орнатуды өзiнiң ... ... деп ... ... қатар, қазақ
қауымының ортақ жауы-жоңғарларға қарсы күрес жалғасып ... едi. ... ... ... шығу үшiн ... ... қуатты елмен
қарым-қатынасын ұшықтырып, өзiне тәуелдi болуына iске асыруға бағытталған
жымысқы ... ... ... ... тең ... ... қарым-қатынас
орнату қазақ хандары үшiн, оның iшiнде елдiң батыс бетiндегi қалмақтар мен
башқұрттардың тынымсыз ... ... ... ... Кiшi ... ... үшiн қазақтар үшiн тыныштық орнатудың кепiлi болып көрiндi.
Аты әйгiлi орыс патшасы I Петр бұл ... ... және ... ... оны дамыту үшiн алдымен өазақстан және Орта Азия ... ... алу ... деп ... Осы ... ... ... бiрнеше
экспедиция жiберiледi. Солардың бiрi 1718 жылы Семей қамалының, сондай-ақ,
1720 жылы И.М. Лихарев экспедициясы Үлбi өзенiнiң ... ... ... ... негiзiн салды. Осы жылдан бастап орыс өкiметi Орта Азия
және өазақстан билеушiлерiмен елшiлiк арқылы ... ... ... Қара теңiзбен Балтық теңiзi арқылы Еуропаға терезе ашқан орыс
патшасы ендi Азияны ... ... төте ... қазақ даласынан көредi.
Ауқымды әрi ұзақ мерзiмге созылған осы соғысқа Жәңгiр сұлтан қанша
әскер жасақтары мен ... ... ... ... ... ... қасы. Ұлы майданға бүкiл алаш жұрты түп көтерiле аттанғаны анық.
1644 жылы Жоңғарға барып қайтқан орыс ... ... ... ... алты
жүз әскермен соғысқан бар екен’’-деп жазады. Көпшiлiк тарихшылар осыған
жүгiнген. Бiрақ кейiнгi анықталған тарихи зерттеулер ... бұл сан ... бiр ... ғана ... ... де, ... жасақтары сан жағынан
ойрат-моңғол шерiгiнен кем болмаған. Оның үстiне бұл кезде қазақ ... ... ... от ... ... ... Сiбiр дуанының сол заманда қағазға түскен ... екi ... ... он ... ... әскерiн қырды’’,- деп
жазылған. Мiне, екi ... соң ... мың ... ... баhадур
көмекке келедi. Үшiншi мәрте майданға шыдамаған Батұр ... ұрыс ... ... Демек, қазақ пен қалмақ арасындағы бұл соғыстағы шешушi
шайқас жаз ортасында болды ... сөз. Ал, ... ... жорығы 1643
жылдың соңғы айларында басталғанын ескерсек, кең көлемдегi ұрыс ... ... жаз шыға ... теке-тiрес майданға ұласқан.
Сайып келгенде, бұрынғы тарихи әдебиеттер мен ғылыми зерттеулердегi
көзқарастарды сын ... ... ... ғана атап ... ... келе ... ... тоқталамыз:
бiрiншiден, осы кезеңдегi өазақ хандығы мен бiрiккен ойрат-халха
арасындағы ... ... - ... ... ... мен тарихи еңбектерде
айтылғандай тек Батұр қоңтажы тарапынан ұйымдастырылған тұт ... ... ғана ... екi жақтан мұқият дайындық, стратегиялық ұрыс
тактикалары тиянақты ... ... ... ... жұмсаған,
нәтижесiнде әлденеше айға созылған кең ... қан ... ... ... елу мың ... ... бар болғаны алты жүз
жасақпен жеңдi деген түсiнiк ешқандай ... және ... ... ... ... қисынсыз ертегi. Нақтылы ... ... шын ... ... ... ... ... алты жүз адамын құраған сауытбұзар екпiндi тобы мен сол замандағы
қғдыреттi қару-қорғасын оқты мылтықпен қаруланған бiр бөлiгiнiң жетiстiгi;
үшiншiден, Батұр ... он ... аса ... ... ... көрмеген отқарудың дүмпуiнен есеңкiреген шағында қарсы ... ... 20 мың ... қосымша күштiң келуi жарты жылға
созылған жойқын ... ... ... ... бар ... ... едi. ... әскердi көрген соң қоңтажы керi шегiнiптi’‘ - деп ... ... ... өз ... ... орыс ... Г. Ильин;
төртiншiден, ескерiлуi қажет, қазақ тарихындағы көп ... ... - ... осы ... ... ... қай жерде
болғандығы. Тарих ... ... ... ... соғыс-ежелгi
заманнан берi халықтар керуенi өткен қанды ауыз-Жоңғар қақпасында болды деп
шамалайтын. Соңғы жылдары елiмiздiң тарихшылары Көкжотадағы ... ... атап жүр. "Ал ... ... ... қырғыз жерiнде өткерiлгенiн
көремiз" - деп қорытындылайды М.Мағауин ... ... ... ғғ. ... ҚАТЫНАСТАРЫ.
Қазақ жерлерiнiң Ресей құрамына кiруiнiң басталуы. Аталған ... ... ... және нақтылы қазақ тарихындағы көкейкестi мәелелердiң
бiрi. Соңғы жылдары бұл жөнiнде өзiндiк құндылығы бар, ... ... ... аз ... ... жоқ. ... түйiн өазақстанның Ресейге
қосылуының табиғи заңдылықтары төңiрегiнде туындайды. Жалпы өазақстанның
Ресейге қосылуы ... ... ... түрлi сипаттағы байланыстар
болған. ... ... мен ... ... ... ... ... ерте кезден дамып келедi. XIV-XV ғғ. мемлекеттiк функциясы
күшейiп, экономикалық- империялық мақсат-мүдделерi кеңейген ... ... ... қарым-қатынастың тиiмдi жақтарын iздестiредi. Сауданың түр-
түрiн жүргiзуге, ... ... ... күш ... орыс патшасы IV Иванның өазан (1552), ... ... ... ... жаулап алумен Кама сауда жолын құруы
өазақ хандығымен де тiкелей түйiсудi ... XVI-XVII ғғ. ... ... ... ... және дипломатиялық
байланыстарын ... ... ... ... ... ... деген
ынтасы артты. ¤йткенi, ортаазиялық көпестер өз тауарларымен Еуропаға шығу
үшiн керуендерiн қазақ жерлерiмен алып ... оның ... ... орында тұрды. ¤з кезегiнде, Ресейде өазақстан мен Орта Азия
территориясындағы ... ... ... ... ... ... ... билеушi топтары да қазақ хандарымен тiкелей байланыс
орнатуға талпынды. 1573 жылы ... ... ... ... ... Чебуков бастаған орыс елшiлiгi қазақтармен сауда жүргiзудi жөнге
салу жөнiнде мүмкүндiктердi қарастырды. Алайда, бұл ... ... ... жете ... ... ... ... Сiбiр ханы Көшiмнiң жиенi
Мәметқұл қырып салды.
1577 жылы Ноғай ордасынан оралған орыс елшiсi Борис ... ... ... сес ... сондай-ақ Ташкентпен және Үргенiшпен
байланыстары болған ... ханы ... мен және ... ... ... 1594 жылы ... бiрiншi қазақ елшiлiгi келдi. Тәуекел
ханның елшiсi Құлмұхаммед Мәскеуде аманат ретiнде ... ... ... ... ... және орыс ... достық келiсiм жасасуға
тапсырма алқан болатын. XV-XVI ғғ. өзiнiң саяси-экономикалық даму жағынан
бiршама жетiстiктерге ... ... ... ... ... сауда, басқа
да стратегиялық мүмкiндiктердi ескере, барынша көтермелеп отырған. Мысалы,
1574 жылы 30 мамырдағы ... ... Яков және ... ... және Орта Азия ... сауда жасауға, ол
өңiрдегi шикiзат қорларын экономикалық айналымға қосуға жол ашты.
Жалпы, екi ел арасындағы ... және ... ... ... Ресейде, Қазақстанда бiрдей мүдделi екенiн атаған жөн.
Тауар айырбастау жолымен ... ... ... ... ... ... ... қарулар т.б. керектi заттарды алып отырды, ал,
орыстар олардан түрлi ... ... мал ... ... ... Көшiм үшiн ұрпақтарымен күресте өзiне одақтас ... Орта ... ... ... ... жерлерi арқылы өтетiн керуен
жолдарының қауiпсiздiгiн қамтамасыз етуде де Қазақ ... орны ... Ал, ... ... ... ... ... толастату үшiн Мәскеумен байланысты күшейту аса қажет едi. Осындай
мүмкiндiктердi қалт жiбермеген Ресей оңтүстiк, оңтүстiк-шығыс және ... ... өз ... ... ... ... ... нығайтылған бекiнiс-нүктелерiн салып, оны әрдайым
күшейтiп ... ... легi ... ... таяу ... ... ... жылжуға тиiмдi тiрек нғкте есебiнде “Үлкен Объ қалашығы” Ертiс
өзенiнiң Обқа құяр тұсында бой ... Бұл ... ... ... ең
бiрiншi iргелi қала болатын. Кейiн Тюмень (1586), ... (1587), ... ... (1604) ... ... ... ... қатынастар орнатуға
сыртқы қауiп-қатер үдей түскен жағдайда өзiнiң халықаралық ... ... ... хандығы да мүдделi екенiн бiлдiрттi.
Осы тұрғыда ... ... ... ... да ... орыс-қазақ қатынастарын дамытуға өз үлестерiн қосқан. Солардың
алғашқысы, заманының саясаткерi Тәуке хан мемлекеттiк ... ... ... ... 1687 жылы ... Тәшiм батыр бастаған елшiлiк
жiберiлiп, оған орыс көпестерiнiң Қазақстанға тартылуы тапсырылады. Елшiлiк
құрамына Сiбiр ... мен ... ... ... ... ... ... елшiлiк Тобольскiге 1689-1690 жылдары Тұман батырдың
басшылығымен жiберiлдi. Алайда, бұл ... заң ... екi ... ... нақты келiсiмдер жасаумен бекiтiлмедi. ... ... ... екi ... қарастырады, бiрiншi - қазақ билеушiлерiнiң хандық
тәуелсiздiгiн сақтап қалуға ұмтылуынан, ... жағы - ... ... поляк және түрiк проблемаларын шешуге алаңдап, толық мойын бұра
алмауынан. өазақ хандығының iшкi жағдайы да Ресеймен ... ... ... ... жағдай туғызбады. Дегенмен, Қазақ хандығымен
байланысты ... ... ... ... ... сауданың дамуына
қолайлы жағдай жасау ... ... ... ... ... ... тұрғындарына Орта Азия мен өазақстаннан келген көпестермен ‘’дос-
жаран болуға, егер ... ... ... немесе Тюменьде сауда
жасағысы келсе, бұған оларға рұқсат ... ... ... Сiбiрдiң әкiмшiлiк орындарына ... ... ... ... ... олардың елшiлерiн тиiсiнше қабылдап алу ... ... ... ыждағатпен тыңдап, болып жатқан оқиғалар
туралы Ресейдiң ... ... ... ... де ... ... бас ... Батыс Қазақстанның Ресеймен шекараларас
аудандарында орыс елдi мекендерi ... ... XVII ... ... бой көтерген Гурьев көпестер үшiн Астраханьнан кейiнгi екiншi
бекет болды.[83] Осы ғасырдың 20-шы ... ... ... ... ... ... ... жолдарының жанданғаны соншалық, Орта Азиядан және
басқа шығыс елдерiнен копестердiң орыс ... екi ... ... тiптi ... әкелiп соққан кездерi болды.
Осыған байланысты Ресей ... өз ... ... ... ... ету ... жоңғар шапқыншылығына тойтарыс беру
әскери-дипломатиялық шараларын қарастыра ... ... 1616 ... ... Сiбiр ... және ... ... қарай жоңғарларды жылжытпау
жөнiнде жарлық қабылданды. Патша үкiметi ойраттарға таяу жатқан аудандарды
ретке келтiрумен ... ... ... ... ... ... ... бытыраңқылыққа қоса
өазақстанның жалпы ... ... ... ... хан ... тұлғалар
халық басына түскен осы бiр ауыртпашылықтан құтылудың бiрден-бiр ... ... кiру деп ... ... орыс-қазақ дипломатиялық
қатынастарының негiзгi түйiнi ретiнде Ресей қол астына кiру идеясы басым
рөл ... ... ... ... ... кiруiне әбiлқайыр хан тiкелей
мұрындық болды. Ол қазақ жүздерi тап болған күрделi iшкi және ... ... ... ... ... қабылдауға батыл мойын бұрған.
Болашақты болжаған әбiлқайырдың ойы Ресей бодандықты қабыл ... ... ... ... Цинь империясы тарапынан төнген тегеурiндi
қәуiп-қатердiң бұлтын сейiлту және iшкi алауыздықты тiзгiндеу.
Түйiндi келiссөздер барысы XVIII ғасырдың ... ... ... 1725 жылы ... ... елшiлiгi жiберiлдi, ол кез
келген қай жауға болмаса да, осы халықтардың Ресей жағында соғысатынын уәде
еттi. 1730 жылы 8 ... ... ... Сейiтқұл Қойдағұлов пен
Құтлымбет Қоштаев бастаған ... ... олар ... ... хат ... Кiшi жүздi Ресей құрамына кiруi жөнiнде ... ... өз ... ... мен ... ... қарым-қатынасты баса айтқан. Бұл шешiмде әбiлқайырдың жеке
мүддесi де болған. Ұлы хандық ... ... ... кеудесiнен
асырылған тәккәпар хан бұған қоса жоғарыдағы аталмыш ахуалдарды ескерумен
бұл iсiне бар күшiн ... ... ... бекiнiп алды. Осы күш оны үнемi
ынталандырды. Бұдан басқада қазақ билеушiлерi бiрден-бiр ... ... ... ... ... ... ... батылдары, оған жетер
шараларын қарастыруға өрелерi де ... ... ... жеке ... ... елдегi ықпалы мен қуатын нығайту Үшiн Ресей қол астына ... ... ... ... ... 19 ... императрица Анна Иоанновна “әбiлқайыр хан және
оның ... ... ... ... ... ... ... түрде
қабылданғаны” туралы құжатқа қол қойды.[84] ... ... ... үшiн 1731 ... 30 ... ... ... А.И.Тевкелев
бастаған арнайы елшiлiк жiберiлдi. Онымен бiрге қазақтың елшiлерi де
оралады.
А.И.Тевкелевке арнайы ... ... ... ... да ... ... ... билеушiлерiн Ресей қоластына кiргенi жөнiнде ауызша анты
мен жазбаша қолын қойдырту болды. ... ... ... ... ... ... мен уәкiлдiктер берiлдi.
7 қазан күнi кешкiлiк А.И.Тевкелев қасындағы геодезистер А.Писарев,
М.Зиновьев, және жетi башқұрт старшинасымен бiрге әбiлқайыр ... Бес елшi ... ... ... тапсырып, келген мақсатын
баяндап, халықпен бiрге ханның өзiн ... ... адал ... үкiметiнiң сенiмдi екенiн жеткiздi.
1731 жылы 10 қазанда ... ... елдi ... ... ... 15 шақырымдай жердегi Мойынтөбе (Мәнтобе, Майтөбе) деген
нүктеде ... ру ... ... ... Онда ... Бөкенбай,
оның тумасы Құдайназар мырза және 27 бiлiктi қазақтар Кiшi ... ... ... ... ... ... актiге қол қояды.[85]
Кiшi жүз қазақтарының Ресей қол астына қабылдануында ... ... ... роль атқарды; ол Ресей қол астында болуға ант бердi және
өзiнiң бұл қадамының ... ... ... ... көмектесетiнiне уәде еттi.
Осы жылы Тевкелевпен келiссөз жүргiзген Орта жүздiң ханы Семеке Ресей
империясының құрамына кiретiнiн бiлдiрiп, ант ... ... ... Ресей патшасының, қарамағына Кiшi жүздiң кiргенiн естiп, Ұлы
жүздiң атынан Қодар би, Толе би, ... және ... ... әйел ... ... алу ... хат ... Бұл хатты патшаға Қангелдi
батыр жеткiздi. 1734 жылы 10 тамызда Ұлы жүздiң Ресей құрамына ... ... ... жiберiледi.
Егерде, жаугершiлiктен қалжыраған қазақ халқы мен оның зиялы бөлiгi,
яғни, бұл оқиғаның бел ортасында жүрген игi жақсылар ... ... енуi ... ... ... ... ... жағдайының
жақсаруына игi ықпал жасайды деп үмiт етсе, ... ... бұл ... ... ... жүргiзудiң нақты және стратегиялық бағыты деп
санады.
Отарлаушы елдiң патшасының ... ... ... құнарлы
жерлерiнде, өзен-көл ... ... ... ... iрi ... ... айналды. Мысалы, Жайық өзенi бойында
сол кездiң өзiнде-ақ 14 ... ... XVIII ... 50-шi ... ... ... Омбы, Железинск, Петропавл, Семей, ¤скемен, Ямышев
сияқты қамал-беiнiстер бой ... ... ... ... бекiнiстер
отарлау саясатының негiзгi әрi шешушi тiрек-нүкте ретiнде ерекше рөл
атқарды.
Жайық бойында салынып ... ... мен ... таяу жерлерге
қазақтардың көшiп-қонуына ... тиым ... ... ... ... Есiл, Уй, Ор өзендерiнiң бойындағы құнарлы ... Орта ... ... ... ... ... ... мен
Ташкентке түбiне қарай қоныстануға мәжбүр болды.
1740 жылы Орынбор экспедициясының бастығы генерал-лейтенант ... ... ... ... ... ... 19 ... бен 1
қыркүйек аралығында Нұралы, Ералы сұлтандармен, Жәнiбек, Бөгенбай және Есет
батырлармен, кейiнiрек Орта ... ханы ... және ... ... жүргiздi. Келiссөз барысында Кiшi жүз бен Орта жүздiң 399 өкiлi
Ресейге қарайтындығы ... ... қол ... жылы 20 ... Ор ... ... Жоңғар және қарақалпақ және
қазақтардың Кiшi, Орта және Ұлы жҮздiң ... ... ... Онда ... өкiлi қазақ пен жоңғар арасындағы қайшылықа нүкте
қоймақшы болды. Бiрақ, жоңғарлар иелiкпедi. Олар қазақ қоныстары мен ... ... ... ... 20 мың әскер ұстап, қазақтарға
шабуылын жалғастыра бердi. Ендiгi жерде қазақ халқы тек ... ... ... елiн, ... Үш ... ... қосып, жоңғарлардың әскерлерiне соққы
беру арқылы босатуға болатынына ... ... Бұл ... ... ... ... хан ... данышпандық пен ойшыл қолбасшылығымен сҮбелi
еңбек сiңiрдi. 1711 жылы ... ... ... баласы Уәли сұлтанның
шаңырағында дүниеге келген. Азан шақырып қойған аты - ... ... ... ... ... ... Түркiстанды алып, Уәли ханды өлтiрiп, оның 13 жасар ... ... ... ... бiрге Хиуа базарына апарып
құлдыққа сатпақшы болды. Осы жерде ол ... ... елге ... ... ... бағуға жалданады. Үйсiн Толе бидiң түйесiн, одан соң
Дулаткелдi байдың жылқысын ... ... ... ... ... ... 1731 жылы ауыл ... бiрге қалмақтарға қарсы шайқасқа қатысып,
өзiнiң асқан ерлiгi, батылдығымен көзге түседi.
Осы ұрыста ’’Абылай, Абылай’’ - деп ... ... ... ... тобына ұмтылған ол қалмақтардың әскер басшысы Шарыш батырды
жекпе-жекте өлтiредi. Атой ... ... үш рет ... ол ... ... жеңiске жетуге үлкен ерлiк пен табандылық ... ... хан ... жеңiспен оралған Сабалақтың өз туысы екенiн түсiнедi.
Риза болған ол оған ’’Абылай’’ есiмiн берiп, хандық тағын ... ... ... хан ... бас тартып, Әбiлмамбет өлгенше сұлтан
дәрежесiнде оның ақылшы, кеңесшiсi болады.
Жоңғар мемлекетiнiң күйреуi. ... ... ... 1718 ... хан ... ... ... билiк оның баласы Болат ханға өткен тұста
қалмақтардың қазақ ... ... ... ... түстi. Осы кезде
қалмақтар атқыш қаруларды игерiп оны соғыста кең пайдаланды. ... ... және ... ... ... ... жөнiнде толық
мағлұмат жинаған жоңғарлар 1710-1711 жылдары қазақ ... ... ... ... ... Көп олжа ... керi оралған олар 1717 жылы ... ... ... қазақтардың 30 жасағын талқандап жеңдi. ... ... ... тағы да ... ... ... Бөген, Шаян, Арыс
өзендерiнiң бойында қазақтарды қырғынға ұшыратты.
1723 жылы ... ... ... бет ... ... ... ... жоңғарлар шешушi жорыққа шықпақшы болды. Мол әскер жинап, барынша
толық қаруландырып, оның ... Шуно Дабо ... ... ... Оның ... жоспары бойынша қалмақ әскерлерi екi бағытта
қимыл жасауға тиiстi болды. Бiрiншi ... ... ... өтiп, Шу мен
Талас өзендерiне шығу болса, екiншi бағыт ... ес ... ... қойнауына жету едi. Қойылған мақсатқа жету үшiн қалмақ әскерлерi
жетi шоғырға бөлiнiп, оның бiрi Жетiсу ... ... ... ... төрт ... ... топтастырылды. Қалмақтың iрi қолбасшысы Әмiр-
сана басқарған 70 мың адамнан тұратын екiншi бiр тобы Iле ... ... ... ... ... Нарын өзенiнiң күншығыс жағындағы Кетпен
тауының баурайына орналасты.
Сөйтiп, Алатау ... ... ... ... отырған қалың елге
шабуылға шыққан қалмақ әскерлерi ... ... ... ... ... ел басқыншыларға ешқандай қарсылық көрсете ... ... ... Ұлы жүздiң, Жетiсудың халқына түстi. Ешбiр бөгетсiз,
қарсылықсыз жолындағының бәрiн жайпап келе ... ... жау ... көп ... Орта жүз бен Кiшi ... жерiне жеттi. Малын, ... ... ... ... ... ... халық бетi ауған жаққа
қашып-пысуға мәжбүр болды. Ұлы жүз бен Орта ... ... ... ... ... ... Кiшi жүз ... Хиуа мен Бұқарға ағылды.
Босқындардың бiразы Алакөл маңына келiп ... Орта ... ... ... ... Оның ... Сырдың сол жақ бетiндегi, Бетпақдала ... ... ... ... Ташкенттен 90 шақырым жерде, ол да Сыр
бойында. Халық осылардың алғашқысына ... ... Бұл ... ... ... ... сұлама’’ деп атады. Яғни, табанымыз ... ... ... азап пен аштықтан сұлаған жылдар едi дейдi. Осы
ауыр жылдарда қазақтың қаралы да ... ... ... әнi мен ... ... шұбырынды да ауа көшкен жұрттың көптеген ... ... ... ... ... ... Оның ... Бұқар, Хиуа, Ферғана сияқты қалалар қаңырап қалды. Cол ... ... ... мен егiндi өңiрлер иесiзденiп, қаланың өзiнде ғана
қырық шақты ... ... ... ... елдi, атамкендi аңсау қазақтардың қайрат жiгерiн
ұштады, оларды ортақ жауға ұйымдасып қарсы шығуға ... 1728 ... ... ... алғы ... болып қалмақ әскерлерiмен үш
жылдай ұрыс жүргiзген әбiлқайыр ... Кiшi жүз ... ... ... бiрi ... және оның ... Ұлы жүздiң ошақты руының Тасжүрек
тайпасынан шыққан Саурық батыр Ырғыз уезiнiң оңтүстiк шығыс бетiндегi Бұлан
өзенiнiң жағасында ‘‘өара ... ... ... ... есеңгiрете соққы
бердi. Қалмақ әскерлерi қиян-кескi соғыста ондаған мың адамынан ... жағы ... ... қаны ... ыза мен ... ... қайрат
жiгерiнiң жемiсiн көрiп қуанды. Жеңiс туралы хабар ... ... ... ... Алты ... ... көтерiп оларды күреске шабыттандырған бұл
жеңiске қол жеткен жер кейiн ‘‘Қалмақ қырылған’’ деп аталатын болды.
1730 жылы ... ... ... ... ... пен ... тағы бiр қатты қырғын соғыс болды. өазақтың өабанбай, ... ... ... ... ... атақты батырлары бастаған
қазақ қолдары мен жасақтары қалмақ ... ... рет ... ... ... даласында мыңдаған қалмақ жауынгерлерi қаза ... ... ... ... жаны ... ... жау әскерiнiң аңыраған дауысы
бiрнеше күн даланы басына көтердi. Бұл жер ... ... деп ... ... да ... соққыға ұшараған қалмақтар әскерлерi Iле өзенiнiң
бойымен шығысқа қарай ... ... ... Бұл ... ... ... өлшем жағынан ақырғы ұрыс болды. Бұдан кейiн жоңғар
хандығы ... ... ... ... ... кеттi.
Қазақ жерлерiнiң Ресей бодандығына кiру процесiнiң бастапқы кезiнен-
ақ өкiмет дәрежесiнде Жоңғар хандығының шапқыншылығын ... ... ... Шекаралық өкiмет арқылы Жоңғар қонтайшысы Қалден-Серен
қазақтардың бiр ... ... ... ... ... ол ... ... жөнiнде ескертiлдi. 1738-1741 жж. Қалден-
Сереннiң ... ... ... жаңа ... ... жасады. Ямышев,
¤скемен және Семей бекiнiстерiнiң басшылары жоңғарлардан Ресей бодандығын
қабылдаған қазақтарға ... ... ... еттi. ... ... ... Алтай зауыттарына қауiп төнуi басқарушы Сенатты 1742 ж.
20 мамырда қазақ халқы мен ... ... ... ... ... жарлық
қабылдауға мәжбҮр еттi.
XVIII ғ. 30-шы жылдарында, ‘‘ақтабан шұбырынды’’ ... ... әлi де ... Орт ... сондай-ақ өазақ хандығындағы
алауыздық тұманы айықпаған ауыр ... ... ... ... ... тарихшы Шәкәрiмнiң айтуынша: Абылай ханның өз аты - Әбiлмансұр,
ол қазақтың әйгiлi ханы Жәңгiрдiң ... ... ол ... үш ... ұлы хан ... ... ... қазақтың ұлы хандары Ұлы жүзде тұрып,
оны тiкелей билейдi ек ен. Абылай хан ... Орта ... ... ... Орта жүзге тiкелей қауiп төндiрiп ... ... ... ке ... ... ұлы ханның Орта жүзде тұрып, оны
тiкелей басқаруы керек деп талап етедi және Ұлы жүз Төле биге ... ... ... хан ... Орта жүзге орнатады. Абылай Орта жүздi
тiкелей билейдi. Соның үшiн ... әрi Орта ... ... әрi ... ұлы ханы ... ... үш жүздiң басын құрай ды. ... ... үш ... ... ... деген өзiнiң замандасы, кеңесшiсi
Бұқар жырау оның қазақ қоғамындаы саяси ... ... ... ... хан ... соң үш ... басын қосып, бiрiккен, күштi Қазақ
хандығын құруға, қазақтың ‘‘ақтабан шұбырынды’’ ... ... ... ... ... толғанып, қайрат-жiгерiн жұмсаумен, бiрталай
табысқа жетедi. Оған Орта, Ұлы және Кiшi жүздiң кейбiр рулары ... ... ... соғыстары сәттi аяқталып, Түркiстан, Сайрам, Шымкент
т.б. қалалары қазақтарға ... Ал ... ... ... ғ. 40-шы ... ... ... елiндегi билеушiлер
арасында өзара бақталастық ойрат халқын аса ауыр күйзелiске ... ... ол ... ... ... ... iшкi iсiне килiктi. Үкiмет
билiгiне таласқан жоңғар шонжарларының талас-тартыстарын ушықтырып, оларды
әлсiрету ... ... ... ... ... ата жерлерiн
қайтарып алып отырды.
¤з заманының жыраулары мен одан ... ... ... Абылай
ханға-қажырлы қаhарман, батыл қолбасшы, шебер ұйымдас ... ... ... да ... ... ... өз халқын сүйген қажырлы қайраткер
деген саяси баға бередi. Абылай хан екi iрi ел ... ... мен ... ... ... ... олардың алдында өз ... ... ... ... танытты. Төңiрегiндегi Орта Азия хандықтарымен де
сауда-саттық байланыстарын, мәдени ... ... ... ... елдiң экономикасы мен әлеуметтiк қатынастарын
iлгерi дамытты.
А.И.Левшиннiң тұжырымынша орыс патша үкiметi ... ... ... хан ... мойындаған. 1778 жылы 22 қазанда Ресей патшасының
Абылайды хандыққа бекiткен куәлiк хаты, оған қоса бұл ... ... тәжi және ... ... ... Сонымен бiрге Абылайды бұл
заттарды Орынборға келiп алуға және Орынбор, Троицк яки Сiбiр ... ... ант ... ... Абылай бұл ұсыныстардан бас тартып,
дайындалған куәлiк пен ... ... ... соң орыс ... өз ... ... ... қабылдауында болып оның қатысуымен
өткен жиналыста оған ант ... ... ... ... бұл ұсыныстан да
бас тартады.
Абылай хан ... ... ... ... елiнiң ұлы ханы, Ұлы жүзде
тұратын дәстүрi бойынша ордасын орта жүзден Ұлы ... ... Ол ... әз Тәуке ханның тұсындағыдай қарақалпақ пен ... ... ... ... ... қайсы бiрiнiң күшiне сүйенiп, Орта
Азияға ықпал жасауға ұмтылды. Бiрақ бұған Жуңғоның Ежен ... ... хан ... ... бiртұтас iргелi мемлекет етiп құру ойларын да
жүзеге асыра алмады. ¤йткенi бұл кездегi iшкi-сыртқы ... ... ... ... ... ... ... елде экономикалық және әлеуметтiк
негiзi де жоқ едi. Күш-қуаты ... да ... ... бұрын өткен әйгiлi
хандарының ... жете ... ... болса керек Бұқар жырау
Абылайға: ... Есiм ... ... де ... - ... Ол ... (1781) дүниеден кетiп сүйегi Қазақ хандығының астанасы ... ... ... ... ... Азия ... ... өзгерiстерге
толы болды. Жоңғарлардың қазақтарға қарсы шапқыншылық ... ... ... ... Жоңғар тайпаларының өз iшiнде жағдай ... ... ... ... ... ... ... жаугершiлiк әрекеттерiн баяулатты, соның iшiнде, қазақ
жерлерiн басып алу ... ... ... 1748 жылы ... ханды Барақ
сұлтанның өлтiруi Ресей өкiметiн ... ... ... ... екi ... қарым-қатынасындағы саясатын жалғастыруға мүдделi
Ресей билеушiлерi ендi орыс елiне бейiмдеушiлiк бағытын қолдайтын ... үмiт ... 1749 жылы - ... ханның орнына оның ұлы Нұралы
Кiшi жүздiң ханы ... ... ... ... ... отарлау
бағытындағы саясатының күшеюi жүздегi старшиндардың ханға ... ... ... iшкi ... ... ... жiбердi. Бұл
Жайық маңайын ашық отарлау жолына түскен Орынбор әкiмшiлiгiне және Ресейдiң
саясатын қолдаған ... ... ... ... едi.
Тоғызыншы лекция.
XVIII-XIX ғғ. ҚАЗАҚТАРДЫҢ
ҰЛТ-АЗАТТЫҚ КӨТЕРIЛIСТЕРI.
IX-1. Отаршы мемлекеттiң өазақ ... ... ... Кiшi
және Орта жүздердiң Ресей құрамына енгеннен кейiнгi кезеңдерде патша
үкiметi ... ... ... саяси, экономикалық және әлеуметтiк
өзгерiстердi жүргiзуге бет ... Осы ... 1734 жылы ... ... ... ... ... экспедициясы өз жұмысын
бастады. Экспедиция ... ... ... аудандарын - Қазақстанды,
Башқұртстанды және Қарақалпақстанды шаруашылық ... ... ... ... пайдалануға әзiрлеу кiрдi. Қазақ-башқұрт ... ... ... және Ор ... ... құйатын сағадан
Орынбор қамалын салу басталды.
¤ңiрдегi ... жаңа ... ... ... ... ... жұмылдырылды. Мысалы, Орынбор құрылысы iшкi сауданың
өрiстеуiне көмектеседi деп ... ... ... ... ... сатып алу үшiн Түркiстан мен Ходженттен Бұқараға емес, Ресейдiң
төрiне, Ор мен Жайық ағысының бойына апару көзделдi. ... ... ... ... ... ... қазбаларын iске қосуға
ерекше көңiл бөлдi. Ол ... ... ... ... ... ... ... қорғасын кен орындары, соғыс қажетiне оқ-дәрi
жасауға аса қажеттi күкiрт пен селитра ... бар ... ... атап
көрсеткен.[89]
Уақыт өткен сайын қазақ-орыс қатынастарының аумағы кеңейiп оның
отарлық ... ... ... XVIII ... орта ... ... ... сыртқы саясатына ерекше назар аударып, бүкiл елде, ... ... ... Сiбiр мен ... ... ... ... кiрiседi. Осы кезде Жайықтың оң жағалауында осындағы
казактардың күшiмен 14 қамал: Переволоцк, Татищев, Нижнеозерная, Рассыпная,
Елек және ... ... ... ... ... ... Бақсай, Гурьев қамалдары салынды.[90] 1748 жылдан ... ... ... және осы ... ... ... келiмсек және казактарға
хутор тұрғызу iсi қолға алынды. Тек Орынбор ... ... ... ... ... әскерлерi бар, отбасылармен қоса казактар мен қоныс
аударғандар саны 15 мың адамға жеткен.
1734 жылы Жоғарғы Жайық қамалымен ... оның ... ... ... ... ... ... Жайық қалашығынан Жоғарғы Жайық қамалына дейiнгi
бекiнiстерден 770 шақырымға созылып ... ... ... ... елдi ... құра ды. 1752 жылы 9 қамал мен 53 редуттан ... ... ... ... салу ... бұл шеп 540 ... Уйск шебiмен (Звериноголовск, Покровск, ... ... ... ... ... ... ... Ново-Ишим шебiнде 2518 башқұрт, екi драгун полкi, 800 казак,
тұрақты ... 1 ... ... Осы ... ... дистанциясы
(Красногорск, Верхнеозерная, Ильинск, Губерлинск қамалдары) мен Орск шебi
(Орск, Таналык, Ортамыз қамалдары) ... XVIII ... ... ... 930 ... ... ... (Омбы, Железинск, Петропавл,
Семей, ¤скемен, Ямышев қамалдары) салу аяқталды.
Қазақ даласын әскери шебiмен бiртiндеп ... ... ... кең мүмкiндiктер ашты. әскери бекiнiстер шебiнiң бойында ... ... ... ... ... өамалдар салу едәуiр
еңбек қорларын ... ... еттi, ... ... ... ... ... әскери бекiнiстер ауданының тұрғындарына астық өндiру үшiн
жер ... ... ... ... ... бұл өңiрлерде казак станицалары мен
шаруа слободалары бой көтердi.
Аталған шаралар жергiлiктi ... ... ... ... ... пен ... арасындағы қатынасты шиеленiстiрдi, тiптi,
өңiрдегi шаруаға ең ыңғайлы қыстауларды бiртiндеп хандар, сұлтандар, ... ... кең жол ... 1734 жылы И. Кирилловқа берiлген
‘’Нұсқауда’’ былай жазылған: ’’...Ресей жағынан Жайық өзенi шекара ... ... өз ... ешкiмнiң де оң жағғалауға өтпеуiне
бақылау ... пен Едiл ... ... ... ... қазақ ауылдарын
Жайықтың сол жағалауына ... ... ... Бұл Үшiн ‘’Жайық
әскерлерiнiң ең ... ... атты ... ... ... ... ... қазақтардың Жайықтың сол жа
ғалауына көшуге көнбеуi жағдайында ‘’оларды өздерiнiң қайсақ ... ... ... ... деп ... ... ... қарсы
қалмақтардың әскерлерiн пайдалану қаралды, оның үстiне ... ... ... ... күн ... дәмелендiрiлдi.
1753 жылдан бастап үкiм заң күшiне енiп, ендi ... ... да, ... өзi Қазақстанды басқару әдiстерiне, XVIII
ғасырдың екiншi жартысында бiрiнен кейiн бiрi болған Орынбор губернаторлары
шекаралық аудандарда жер мәселелерiн шешкен ... ... осы ... болды. Олар бұл мәселелердi көбiне қалмақтардың және шекара
күзетiндегi ... ... ... ... отырды.
Елек ауданынында да тыйым салынған жерлер жылма-жыл көбейiп, мұнда
Елек қорғанысы мен әскери бекiнiстер тiптi XVII ... 50-шы ... ... ... ... зор ... алқаптарынан және тұз
өндiрiлетiн жерлерiнен шалғай оңтүстiкке ығыс ... ... ... маңында ата-тегiнен көшiп-қонып жүрген жерлерi де шектелдi. Едiл
мен Жайық сағасындағы негiзгi тұрғындардың 300 шақырым көлемiндегi ... ... және ... ... помещиктердiң иелiгiне берiлдi. Олар
бұл жерлердi арендаға көпестерге бердi, ал олар ... ... ... ... ... жергiлiктi халық өз қыстауларына тек ақы үшiн ... алып қана ... ... ... ... Тобыл, Есiл, үй жазықтықтарында Орта ... да ... ... нәтижесiнде наразылығын туғызды. Оның
қарқыны жеңiлдiктер жасап, отаршылдықты уақытша бәсеңсiтуге Ресей үкiметiн
уақытша мәжбүр еткiздi. ... ... оң ... ... 25 шақырымдай
жерге дейiн, казактардың күзетуiмен, аманаттар мен қолхаттар бере ... ... ... ... жағынан маңызды жолдарға және
Колывано-Воскресенск зауыттарына жақындамау шартымен ... ... ... ... ... ... ... және үйдiң оң жағалауы мен
iшiнара сол ... Орта жүз ... Үшiн ... ... ... әкiмшiлiгiнiң жердi шектеуi, билеушi топтардың қауымдық
жерлердi басып алуы қатардағы көшпелi-малшылардың ... да ауыр ... ... ... теңсiздiктiң өсуiне әкелiп соқтырды. Жердiң
шектелуi қазақтардың арасында патша үкiметi мен жергiлiктi ... ... ... туғызды. XVIII ғасырдың 50-шы жылдарынан
бастап, көшiп-қонатын жерлердi ... ... ... ... ... ... көрмеген қазақтар тыйым салынған жерлерге малдарын
өз бетiмен бағып жайды. әскери бекiнiстерге жасалған шабуылдар мен ... ... ауа ... ... жер ... ... наразылық екенi
анық бола бастады. өазақтар Жоңғариядағы, Бұқар мен ... ... ... де ... ... 1757 жылы олар Кубаньға көшiп барған
қалмақтармен келiссөздер жүргiздi, сөйтiп өздерiне Алтысу деп ... көшу ... де ... ғасырдың 40-шы жылдарынан бастап орталық үкiмет шекаралық
аймақтардағы ... ... ... бұл жерлердегi қазақ арасында
барлаулар ұйымдастырып, осындай ... ... орыс ... және ... ... ... әрi ... ұстау саясатына шешiмдi бағыт алды. Осындай айлалардың бiрi -
барымтаны ... ... ... осы ... ... позицияларын
нығайту үшiн қазақтардың, Едiл қалмақтары мен ... ... ... ... ушықтыруға тырысты.
Отаршы үкiметiнiң қазақ арасындағы iс-қимылдары олардың жаулап
алғаннан ... ... ... ... ... ... әжептәуiр
саясат жүргiздi. Жердi пайдалану саласындағы ... ... ... ... ... тiптi ... ... бiр-
бiрiмен қырылыстырумен қатар келiссөздер де жүргiзiлiп, сауда-экономикалық
қатынастары жандандырылып отырды.
IX-2. Ресейдiң ... ... ... ... ... ... ... өазақ халқының алғашқы әрi ең маңызды күрес-
кимылдарының бiрi Кiшi ... ... ... ... ... көтерiлiс.
Оның негiзгi себептерi-патша өкiметiнiң жерi тарылған қазақтарды ‘’iшкi
жаққа’’, Жайық сыртына өткiзбей, оған тиым ... ... ... ... ... ... жасалуы, ханның шексiз билiгi және оның
айналасындағы ... ... ... әлемдегi, соның
iшiнде Еуразия елдерiндегi халық көтерiлiсiнiң ... ... ... батырға да аңғырттық-монархиялық қиялдар, ‘’жақсы ... тән ... Бұл ... ... ... ... тән
ерекшелiк - билерге үлкен сенiм ... ... өз ... ... ... қалпына келтiруге келiсiм беруi, көнiмпаздыққа баруы. Қозғалыстың
отаршылдыққа және ханға ... ... ... ... дейiн сақталғанымен,
көтерiлiс басшысының мұндай тактикасы оның дамуына айтарлықтай кедергi
жасады.
Е. ... ... ... ... ... ... патша
өкiметi оған қатысушыларды жазалап бұдан былай ондай жағдайды болдырмау
үшiн қатаң ... ... ... қатысқан қазақтардың мол тобын түрмеге
қамап, қазақтар ‘’Теке’’ деп, казактар ’’Жайық қалашығы’’ деп аталып ... ... Орал деп ... бұйырды. өазақтарды бiр жағынан қорқытып,
екiншi жағынан ... ... ... ... оны ... ... ... айналдыруға тырысты. өатардағы казактармен қазақ
шаруаларының арасын алшақтатып, ... ... күш ... ... ... iстеген озбырлық, зорлығын қолпаштайтын
сыңай танытты. өазақтың билеушi ... ... ... ... -
Жайықтың батыс бетiне мал жаюға және қыстатуға өткен халықтан малдай төлем
алып, оны казак старшиналарымен бөлiстi.
Сөйтiп, Кiшi жүз ... ... ... ауырлай түспесе
жеңiлдеген жоқ. Алым-салық ауыртпалығы, мал ... ... ... казактарының бейбiт тiршiлiк етiп атқан ауылдарға ойда-жоқта шабуыл
жасап, малдарын айдап кетуi ... ... ... ... 1782 ... ... ... Күзде Жайықтың шығыс бетiнен оның iшкi бетiне Орал казактарымен
келiсiп коптеген мал, ақша берiп, Кiшi ... ... ... малдарын
алып өттi. Бiршама ... соң ... ... ... ... ... ... төрт мыңнан астам жылқысын ... ... ... ... казактар қазақ ауылдарына шабуылға тағы да ... ... ... ... ... ... қазақтар тойтарыс беру үшiн шоғырлана
бастайды.
Халықтың басын қосып, қозғалысқа ... ... ... ... ойластырып, көтерiлiстiң мақсатын елге айтып түсiндiрушi Кiшi жүздiң
байбақты руының аты шыққан шешен, әрi ... ... ... ... ... басталғанда (1783) бiреулер Сырым жасы 60-та десе, ендi бiреулер
оны 40-та екен ... Ал ... ... ... ... ақыл
тоқтатқан, орнықты, елге өзiн танытқан, сөзiн тыңдатқан беделi зор адам деп
тұжырымдайды.
Көтерiлiстiң бастапқы кезiнде С. ... ... ... ... яғни өз ... ... болатын. Сырым қазақтың небiр
кемеңгер, дана адамдармен жақын ... көп ... ... асыл ... ... ақылына жақын болған. Солардың бiрi тама ... ... ... ... ... аты ... әрi батыр, әрi би Малайсары
Сырымға:’’ Дүниеде адамды адам ететiн үш ... бар, соны ... ... ... ... ... - ... Ол қандай қасиеттер?- деп сұрағанда,
би: - Олар - ар, ... ... - ... ... Тағы бiр ақылым, жақын
жүргендi жаралама, алыстағыны қаралама!’’- дептi.
Мiне, осындай терең ... ... ... ... ... ... әбден құрметтеген, азаматтық парызына әрқашан адал болған Сырым
бiрге туған ... ... ... ханға туыстық жақындығы болса да, хан
мен халықтың ... ... ... ... ол ... ... ... халыққа тiзесiн батырған, зорлық-зомбылық жасағандарды аяусыз соққы
берген. Осындай озбырлығымен аты шыққан Шағанов деген Жайық ... ... ... ... Хиуа хандығына құлдыққа сатып
жiбередi. Казактардың талай-талай тарлаандарын ... ... ... ... ... күшi ... болды. Олар Жайық пен
Каспий бойындағы ... ... ... ... ... мұның өзiнен
күйзелiстен құтылытынына сендi. Шаруалар мен ... ... ... ... ... артықшылығынан айрыла бастаған рубасы - ... ... Ел ... ... мен ... ... көздегенi
көтерiлiс арқылы өздерiнiң жүз iшiндегi ... ... ... ең ауыр ... ... ... ... болды.
Қалыптасқан жағдайда қозғалыстағы таптық шектi ажырату қиын болды,
мал өсiрушi шаруалар қалыптасқан әлеуметтiк жүйенi жою және ... ... ашық шығу ... қойған жоқ және қоя да алмайтын едi. Осыған
қарамастан мұның өзi он ... ... ... кең ... ... ... ж. ... қазақтардың Орал бекiнiсi желiсiне шапқыншылығы
басталды. Ағамандар Тасболат пен Ерболат бастаған қазақ ... ... ... ... орыс ... тұтқынға алды, малдарын айдап
кеттi. Орынбордан солтҮстiк-шығысқа ... ... тама ... ... мен ... ... жасақтар әрекет жасап, Красногор мен Татар
қыстағына ... ... ... ... ... ... Орынбор коменданты Ладыженский
көтерiлiсшiлерге қарсы казактардың жазалау отряды мен қоса башқұрттардан
құрылған 1500 ... ... ... ... ... ... әскерлерге
табанды қарсылық көрсеттi, бiрақ жеңiлiске ұшырап 56 көтерiлiсшi тұтқынға
түсiп, олардың барлығы қазына жұмыстарын атқаруға ... ... ... күн ... ... өрши ... 1785 жылы
Сырым қол астындағы 2700 адамнан тұратын көтерiсшiлердiң ... ... ... өңiрiнде топтасты, ал олардың жалпы саны 6 мыңнан асты.[95]
Қозғалыстың орiс алуынан ... ... хан мен ... ... ... ... ... басу үшiн әскер жiберудi
сұрайды. Жергiлiктi өкiмет ... ... ... көтерiлiстiң
дамуы ханға ғана емес, шекаралық патша әкiмшiлiгiне де қатер төндiредi деп
баяндап, көтерiлiс өртiн сөндiру үшiн ... ... ... өтiнедi.
1785 жылғы қаңтарда әскери коллегиясы Кiшi жүз ... ... ... басу ... бұйрық берiсiмен ақпанның ортасында
генерал ... ... ... Елек ... ... ... бiрге бiр мезгiлде Оралдан Жемге қарай екi зеңбiрегi, 1250 казагы
бар әскер старшиналары Колпаков пен ... ... ... бұл әскерлерде қозғалыстың қарқынын толастата алмады.
Бұл отрядтар көтерiсшiлердiң шоғырланған ... ... ... ... 500 жiгiтiмен олардың iшiне өтiп 1785 жылдың наурызында ол Антонов
форпостына, содан кейiн Жайықтың төменгi ... ... ... шабуыл
жасайды. Қамалдарды басып ала алмаған көтерiсшiлер шегiнуге мәжбүр болды.
Бiрақ С. Датов қырға алыстап ұзап ... ... ... ... ... шабуылды үнемi жасап тұрды, мұның өзi патшаның ... ... ... оралуға мәжбүр еттi.
Жүзде қалыптасқан жағдай патша әкiмшiлiгiнiң ... асып ... ру ... тiкелей байланыс жасауға мәжбүр еттi. Генерал-
губернатор ... ... өкiлi ... 1785 жылы ... ... егер ... ... көтерiсшiлерге кешiрiм беруге уәде еткен
‘’ашық қағаздар’’ жiберiлдi. өосымша ... ... ... ... ... ... тартылып заң бойынша қатаң жаза
берiледi’’[97] - деп атап көрсетiлген.
Осы жылдың жазында көтерiсшiлердiң ... ... ру ... ... ... орындарының үндеуiн талқылап, генерал-губернаторға
сенiмхат арқылы жауап жiбердi. Ол хатта қазақтарға ... пен ... ... ... ... ... қайтаруды, Жайық
казак әскерлерiнiң ‘’әскери әрекеттерiн’’ тоқтатуды талап ... ... ... бiрi - ... ... ... кетiру
жөнiндегi шешiмдi мақұлдап елуден астам ... ... мен ... ... қол ... ... ... өткен жиналыста Нұралы ханды тақтан тайдыру
туралы шешiм тағы да ... және ... ... хан деп ... Бiрақ бұл жолы жиналысқа қатысқан билеушi топтардың арасында
бiрауыздылық болмады. С. ... ... топ ... билiктi түгел таратуды
жақтады, ал генерал-губернатор қарамағындағы ... саны 25 ... ... хандық билiктi сақтап Нұралының орнына Барақтың баласы өайып
сұлтанды тағайындауды ... ... ... әкiмшiлiгiнiң ұсынысын
тыңдап, ру басыларының құрылтайы 1785 жылы ... Кiшi ... үш ... ... ... бөлу ... ... шығарды. Олардың әрқайсысын
басқарушы құрылтай сайлаған ру басы болуға тиiс ... ... ... жаңа ... хан ... ... үдете
түседi. 1786 жылы сәуiрде Нұралы хан бас сауғалап қашуға мәжбүр болады, ал
осы жылдың 3 маусымында патша II ... оны ... ... тайдыру
туралы құжатқа қол қойды. Және қалыптасқан ... ... ... ... ... ... Кiшi ... басқару үшiн сыртқы iстер
коллегиясы ... ... ... жобаны мақұлдады да, ал
сол жылы күзде ‘’Игельстром реформасы’’ iске асырыла басталды.
‘’Игельстром’’ жобасы бойынша Кiшi жүзде ... ... ... ... ... ... яғни бұдан былай орыс елiнiң өкiлi - ... ... ... ... губернатордың жанында (Орынборда)
жүздi басқарудың жаңа және ең жоғарғы ... ... ... мен ... ... ... құрылған Шекаралық сот
құрылды. Оның құрамына әкiмшiлiк органдар - ... ... оның ру ... ... ... ... старшындарға ‘’бас
старшын’’ атағы берiлiп, оларға барлық руларды бақылау мiндетi ... ... ең ... буындағы ру басыларына жалақы белгiлендi.
‘’Реформа’’ жүргiзу барысында Игельстром Жайық казак әскерлерiнiң
қазақ ауылдарына ... ... салу ... Бұдан былай Жайық пен
Едiл арасындағы жерге қыстауға 45 мыңнан астам қазақ ... ... ру ... ... берiлдi.[98] Орынбор айырбас сауда сарайында сауда
дамыды, егерде 1785 жылы мұнда әр түрлi 230 мың бас мал ... ... ... ондай малдың саны 379 мың басқа жеттi[99].
Алайда ‘’Игельстром реформасы’’ ... ... ... басқарудың жаңа
жүйесi қалыптаспады, расправалар бiрде-бiр рет жиналмады. Iс ... ... ру ... ... қала ... ... ру басылары
мен билердiң көпшiлiгi ‘’реформаға’’ қарсы шықты. Олар хандық ... ... ру ... пайдасына ханның праволарының шектелуiн
қолдады. Сонымен қатар, ‘’Реформа’’ сұлтандардың ... ... ... құқы мен ... ... жаңа мазмұнынан қысым көре
бастады. Cұлтандардың ... ... iнiсi ... ... ... және Орта
жүздiң ханы Уәли, Абылай ұрпақтары қолдады.
Сөйтiп, Кiшi жүз қазақтарының С. Датов басқарған ... ... ... ... қозғалыстың бiрiншi кезеңiнiң нәтижесiндегi
отаршылардың хансыз-жаңа басқару жүйесiн енгiзуге бағытталған жобасы ... көзi ... Оған қоса ... ... ... ... елде да Ресейдiң ұлттық аймақтардағы басқару жүйесiн
уақытша тоқтатуға ... еттi. ... ... ... ескi жүйесiн
өзгерту тiптi революциялық өзгерiстер деп есептеуге ... ... ... топтар ‘’Игельстромның реформасы’’ да Ресейде
қалыптасқан басқару құрылым ... ... ... деп ... сот пен ... ... iске асырылмаған күйiнде қалды.
Қозғалыстың 90-шы жылдардағы барысы Орынбор генерал-губернаторының
өзгеруiмен қатар ... ... ... ... ... жаңа ... ... 90-шы жылдардың басында ру басылары Ресеймен
қатынастарын жандандырғысы келiп, Жайық әскерлерiмен тiл табысуға ... ... ... С. ... орыс ... II Екатеринаға хат жолдап,
онда жаңа генерал-губернаторға ренiшiн бiлдiрiп былай деп ... ... ... ... аналық мейiрiңiзге сенiм артып, өз
қарауыңыздағы қырғыз-қайсақ Кiшi ордасына тыныштық ... үшiн ... ... ... мырзаны екiншi рет жiберуiңiздi екiншi
рет сұраймын.’’[100] Ру басыларының казактар шабуылдарын ... ... ... ұмтылысы нәтиже бермедi. Ал қазақтардың өзiн-өзi
қорғау жөнiндегi белсендiлiгi елге жаңа ... ... ... ... Оған қоса сұлтандар империя әкiмдерiмен жақ ... ... ... ... ... ... мiндеттендi.
Қозғалыстың iшiнде iрi билер мен ру басылары көтерiлiстiң одан әрi
оршуiнен ... ... ... ... ... ... көзқарастары өзгерiп, тiптi кейбiреулерi орыс өкiмет орындарынан
көтерiсшiлердi ‘’жазалауды’’ ... жылы С. ... 2000 ... Илецк қорғанына шабуыл жасамақ
болып, Ойыл өзенi жағасына шоғырланады. өазақ ... ... 1786 ... жаппай қырылуына әкеп соққан ... ауыр ... ... ... жасады.
1797 жылдың көктемiнде патша үкiметi көтерiсшiлерге қарсы жазалау
әскерлер тобын жiбердi. Осы ... ... ... Есiм хан ... Кiшi
жүзде жаңа хан ... үшiн ... ... түстi. Генерал-губернатор
Игельстром шекаралық iстер экспедициясына жүздi басқаруды хандық ... ... ... ... Кiшi Хобда өзенiнiң алқабы таңдап
алынды.[101] Хандық кеңес 1797 ж. ... ... ... ... ... ... Айшуақ сұлтан, мүшелерi Сары Шоңай, Сұлтанбек, Шақшай,
Көшiкбай билер және Битық ... ... ... ... хан ... ... өкiл ... Кеңесте муфтий М. өұсайыновты қосу ... бұл ... ... ... ... жағы ... билеушiлерiнiң басқарудың жаңа құрылымы арқылы қазақ жерiндегi
хандық жүйенi ыдырату, ... ... ... ... ... ... кедергiге тiрелдi. Ендi сұлтандар халық құрыл тайын ... ... хан етiп ... ... хандық кеңеске қарсы екендiгiн
бiлдiрдi. Себебi ондағы ықпалды күш ру ағамандары жағында едi. С. ... ... ... ... ... ... ... көшiп кеттi. Бұл
өңiрде Әлiмұлы ағамандарының қолдауын тапқаннан кейiн ол ... ... Кiшi ... ... ... ... ... казактармен
қақтығыстарды тоқтату, тұтқындарды алмасу жөнiнде талап ... ... ... ... ... ... қайта қалпына келтiру керектiгi шешiлген
едi, бiрақ 1797 ж. қазанда ... ... хан ... ... ... ... қарамастан сұлтандардың да, ... да ... ... Кiшi ... ... мен ру ... С.Датовтың ру ағамандарын өз төңiрегiне топтастырып, сұлтандар
тобымен де, ... ... де ... ... ... ... Осыны түсiнген ол Хиуа хандығына көшiп кеттi. Халық аузындағы
әңгiмелер бойынша С. Датовты 1802 жылы ... ... ... ... ... ... басқарған қазақ халқының Ресей отаршылығына қарсы көтерiлiсi
- қазақ тарихындағы ... ... ... оқиғасы. Көтерiлiстiң
негiзгi қозғаушы кҮшi ... және ... ... хандардың,
сұлтандардың және патша әкiмшiлiгiнiң зорлық-зомбылығынан ... ... ... Қозғалыс жетекшiсi қатардағы халықтың жер үшiн ... ... ... ... оны халық құрылтайымен алмастырып, ал
құрылтай аралығында билiктi бас ... ... ... ... жаңа ... құруға талпынды.
Көтерiлiстiң жеңiлiске ұшырауының бiрталай ... ... ... - ... ... ру ақсҮйектерiнiң қоныстарға иеленуге, патша
әкiмшiлiгiмен тығыз байланыс орнатуына кедергi келтiрдi. ... ... ... ру ... ... қару алып ... ... түрлiше болды. Еуразия өңiрiнде көптеген халықтар мен елдер
қалыптасып болып, ... ... ... ... кең қанат жаю
жағдайындағы бұл көтерiлiс тек бiрен-саран аяқталысында ғана ... ... ... басынан аяғына дейiн ру ағамандары оны
басқарған С. Датов кейде шаруаларға да, ру ... да ... ... бiр ... сақтамады. Көтерiлiске қатысқан басқа билер ... да ... ... ... ... өтiп ... Исатай Тайманов пен Махамбет ¤темiсов бастаған көтерiлiс.
Жайықтың батыс бетiне Кiшi жүз ... ... ... тиым салынғанына
қарамастан олар рұқсат алып та, ... да екi ... ... ... ... қамтуды тоқтатпады. Мұның өзi қазақтармен Жайық бойындағы
қарулы келiмсектердiң ... ... одан әрi ... ескерiп 1799 жылы Ресей патшасы I Павел осы жерлердi Кiшi ... ... беру ... Н. ... ... Бұл жер ... Бөкей ордасы’’ деп аталып, оған билiк
жүргiзген Бөкей ... 1815 жылы хан ... ... ... iшкi ... жылы он мың ... ... өтiп қоныстанған Бөкейдiң қол астындағы
шаңырақ жыл сайын көбейе ... ... ... XIX ... ... бұл бетте қай рудың қай тайпасынан қанша үй орныққаны жөнiнде де
деректер бар.[103] Iшкi қазақтары ... ... ... ... ... ... орыс және ... әлеуметтiк-гуманитарлық
ғалымдарының көпшiлiгi оның тұжырымынша Бөкей хандығының пайда ... ... ... ... ... және ‘’бүлiктермен’’ байланыстырады.
Белгiлi зерттеушi В.Ф.Шахматов Бөкей ордасының ( хандығының) құрылуын
Ресей империясы билеушiлерiнiң ... ... ... деп ... ордасының құрылуы патша өкiметiнiң Қазақстандағы отарлық саясатының
жалпы бағыттарымен және XVIII ғасырдың аяғында XIX- ғасырдың басында ... ... ... Кiшi ... ... ... ... байланысты’’.[104]
Бөкей 1820 жылы қайтыс болғаннан кейiн ел билiгi аз уақыт оның iнiсi
Шығайдың қолында ... да, ... ... ... ... оқуын бiтiрiп
оралған соң билiк соның қолына көштi. 1824 жылы iшкi Орда ханы ... ... ... қолдауымен халықтың өмiрi мен тұрмысының ... ... ... ... ... құруға белсене кiрiстi. Ол
көшпелiлердiң отырықшылануын, оларда орыс хуторлары сияқты ... ... ... ... ағаш өсiрудiң, малдың тұқымын асылдандыруын және ... ... жаңа ... ... оқу ... ... ... мал санының артуын, сауданың және бас қарудың
жаңа түрлерiне ... ... Ол ... ... ... мен ... мүдделерiн басқарудың жаңа әдiстерiмен ұштастыруға күш салды.
1827 жылы Жәңгiр хан Нарын құмындағы Жасқұс мекенiнде ... ты ... ... елдi осы ... ... ... Сол жылы хан кеңесi
құрылып, оған 12 ата ... ... ... ... ... Ханға оның
тапсырмасын орындайтын 12 старшин, сондай-ақ бiрнеше ‘’базар сұлтандары’’
қызмет еттi. Оның татар және ... ... ... ... орны ... ... ... қызметi тағайындалды.
1845 жылы Жәңгiр хан дүниеден кеткен соң хан ... ... ... ... орыс ... ... Уақытша кеңестiң қолына көштi.
Осындай кеңес құру арқылы патша өкiметi Кiшi жүз бен Орта жүз ... ... ... жою ... ... ... басқару құрылымы
iс жүзiнде Орта жүзде қолданылған болатын. Орта жүздiң ханы Уәлихан қайтыс
болған соң ... ... ... хан ... бұл өңiрдi бiрнеше
әкiмшiлiкке бөлiп, оларды басқарып-бақылауға патша әкiмдерiн қойды.
1822 жылы патша өкiметiнiң ... ... ... ... ... ‘’Сiбiр қырғыздары туралы Жарғы’’ деп аталатын
құжат негiзiнде патша өкiметi Орта және iшiнара Ұлы жүз ... ... заң ... Ол заң бойынша Орта жүздiң хандығы жойылып, ‘’аға
сұлтан’’ орнына ... ... ... Орта жүз ... ... ол Омбы ... iшкi округтерi деп саналды.
Округтер болысқа, болыс ауылдарға бөлiндi. Болысты бөлудiң ... ... ... рулық принцип алынды. Сондықтан да болыс ру аттарымен,
мысалы, Кенжеғали, өаржас және т.б. деп ... Жаңа ... iске ... ... iргесi сөгiлiп, бұрын болмаған ... ... ... бiр ... ... ... бiр ... жерiне
аусуы шектелiп, бұрынғы көшiп қонудың рулық тәртiбi саябырсып ағайындық
қатынастар өзгере әлсiредi.
Ауыл старшиндерi қазақтардан ... ... ... ... ... шын ... атадан балаға мирас болып қалдырылып отырды.
Полиция мен сот өкiметi орындарын округтiк ... ... ал ... ... ... ... аға сұлтандар билiк жүргiздi. Олардың патша
әкiмшiлiгi белгiлеген екi орыс ... ... ... бiрге қазақ
зиялыларынан сұлтандар мен билердiң сайлауы арқылы қойылған екi заседатель
отырды. ‘’Сiбiр ... ... ... ... осы ... дейiн
жүргiзiлген қазақ билерiнiң билiк айту құқын патшаның отаршылдық ... өз ... алып ... ... ... ... жергiлiктi
билеушiлер мен шонжарларға сүйене отырып, барынша күш сала ... ... ... ... ... ... шаруасының наразылығына
әкелдi. Наразылық жер дауынан басталды. Iшкi ордада қазақ байлары мен орыс
келiмсектерi ең құнарлы жерлердi ... алып ... ... ... құнарсыз жерлер тидi. Бiр ғана Жәңгiр хан (1824 жылы ... 400 мың ... ... өз ... каратты. Одан старшындар, билер
мен олардың туыстары да қалысқан жоқ. ... iнiсi ... би ... өұдайбергенов сияқтылар орасан көп жерге иелiк ... қоса ... ... үшiн ... ... ... ... қанауды тереңдеттi.
1831 жылы Ресеймен шектес жерлерге сұлтандар мен ... ... ... ... ... ... мен старшындар
жергiлiктi басқаруды өз қолдарына алды. Бара-бара одан да ... ... ... ... ... Орал казак-орыс әскерлерi қазақтарға
Жайық өзенiнен өтуге, ... оның ... ... тиым ... наразы болған бiр топ сұлтандар мен ... ... ... арғы бетiне қайтадан өтуге шақырды. 1827 жылдың ... ... ... көп мал ... ... малды сақтау үшiн қазақтар
Саратов губерниясына, ондағы Юсупов пен ... жер ... ... ... ... Байбақты руы бiрiншi болып Жайыққа бет
алды. ... ... ... ... шешiмдерi жалпы
жұртшылықты серпiнтiп Кiшi жүз қазақтарының ... ... ... ... бүкiл өңiрдегi қазақ әлеуметтiк топтарының ... оның аяғы ... ... iшкi ... және ... Кiшi ... ... көтерiлiсiне әкелiп соқтырды. Ол әлемдiк азаттық қозғалыстар
тарихының бiр бетi-берiш руынан шыққан ... ... ... және ... ... басқарған көтерiлiс едi. Cол кезде ... ... ... ... аралығындағы, жалпы бүкiл қазақ даласын дүрлiктiрдi.
1812 жылы Бөкей хан Исатайды Жайық бойындағы руларға ... ... 1814 ... ... оған ... ... өкiлеттiлiк
берiледi. Алайда бес жылдан кейiн ол старшын ¤темiс өұлманиязовты ... ... ... ... абақтыға отырғызылды. 20 мың сом кепiл
бергеннен кейiн Исатай Тайманов босап шығып, 1818 жылы ... ... ... ... ... қатысады. 1823 жылы оған сұлтан Шығай
Нұралиев кiсi өлтiрдi деген айып тағып қайтадан ... ... Осы ... ... ... Доң ... оны ... апара жатқан
қарауылынан елге қашып келедi.
Исатай Таймановтың ең жақын серiгi Махамбет ... ... Оны ... ... ... ... ... сол кездегi саяси-әкiмшiлiк,
тарихи-мәдени орындарда болып, тұрған. Ол татар және орыс ... ... ... орыс жазушысы әрi этнограф В.И.Даль мен таныс болды. Сол
жылдары ол Орынбор ... ... ... ... орындайтын
шенеунiктiк қызмет атқарған едi. М. ¤темiсов Iшкi ордада және ... ... ... ... да тығыз қарым-қатынаста
болды.
Исатай Тайманов пен ... ... ... ... ... ... үш ... өттi. Бiрiншi кезең 1833-1836 жылдарға келедi
және қарулы көтерiлiске әзiрлiк кезеңi ретiнде сипатталады. Екiншi ... ... ... ... (1837 жылдың бас кезi) аттануынан ... ... ... дейiнгi - 1837 жылғы қарашаның орта шенiне
дейiнгi ... ... ... ... ... тобының Жайықтың сол
жағалауына өтуiнен (1837 жылғы желтоқсанның шенi) жаңа ... күш ... ... ... ... ... ... дейiнгi (1838 жылғы
шiлденiң орта шенi) уақытты қамтиды.
1836 жылы ... ... хан, ... ... ... ... ... шайқасқа қарай бет алды. Бұдан ... ... ... ... дем ... рулардың қоныстарына қожалар мен старшындар
жiберiп, көтерiлiстi ... ... еттi. Хан И. ... ... ... ... ... тырысып: ’’Дос едiк қой, - патшаға адалдыққа ант берiп
ең ғой, бүлiктi тоқтат, хан сарайына кел, татуласайық, ...... ... ... ... қатар осы кезде Исатайдың ауылына
ханның өарауылқожа ... ... 800 ... ... жасағы келiп оны
шап пақ болып алты күн ... ... ... ... ... жасай
алмай ол кейiн қайтады.
Жәңгiр хан шекаралық өкiмет орындарынан өзiне қосымша әскери отрядтар
жiберудi өтiндi, Орынбор әкiмшiлiгiнiң ... ... ... ... қажеттiгiне көзiн жеткiзiп, асықтыра түстi. Хандықта қалыптасқан
жағдай ... ... ... абыржытты. Сондықтан Орынбор
губернаторы ... ... ... қа ... ... ... ортасындағы өзiнiң тыңшылық қызметiн күшейттi.
Жинақталған деректер мынадай жайды аңғартты: 1837 жылғы 11 ... ... ... пен Жүнiс Жантолин Қолбай және ... ... ... ... ... ... бiр айдан сәл
асқаннан соң Исатай ауылында ‘’1000-ға жуық Үй және 600 ... ... ... саны 1837 жылы, өткен жылмен салыстырғанда 3-5 ... ... ... ... 4-5 ... ... ордадағы жағдай шиеленiсе бердi, ал көтерiлiстiң ұшқыны бүкiл
Жүзге тарады. Бұл ... ... ... ... ... жылы ... ... басында көтерiлiс қолбасшыларын ұстауға жарлық
бердi. Жарлықты орындалмай алмағаннан кейiн айла-шарғы ... ... ... қоятын талаптарын ‘’тыңдау’’ үшiн ... ... ... ... ... ... шақыруына келiстi, бiрақ
соңынан ’’өзiмдi қыспақтан өзiм-ақ қорғап ... деп ... ... бас ... ... ... бiрнеше топқа бөлiнiп хан ордасына
жақындап оны күшпен алуға дайындалады. Олар жол бойы хан ... ... ... мен ... ... ... елдi ... өздерiнiң билеушiлерiн тағайындады. ... ... ... өңiрлердегi ру-тайпаларға көтерiлiстiң ықпалын
күшейтуге, өздерiнiң жақтастар ... ... ... әрекеттер
жасады. Қозғалысқа қатысушылардың хан, Ресей билеушiлерiнiң алдында
батылдығы мен ... ... ... олар билеушi орындарды басқару
жүйесiн өзгертiп жетiлдiруге мәжбүр еткiлерi келдi. Исатай мен ... ... 15-20 ... ... 1500 ... ... ... хан ордасын қоршап, екi аптадай ұстайды.
Ресей әкiмшiлiгiмен және оның үстiне патша ... ... ... ... ... ... ... келiп қалуы күтпеген жай болды. Алғашында ханмен, ал содан соң
30 қазанда хан ордасына ... ... ... хат ... ... ... кейiн, көтерiсшiлер билеушi топтардың күшi көрнеу басым, жақсы
қарулан¬ан жазалаушы отрядтарының қоршауына түсiп қалмау үшiн әрi олармен
бетпе-бет ... үшiн ... ... ... ... де ... ... құтыла алмады.
Көтерiлiстiң шешушi ұрысы 15 қарашада Тастөбе мекенi маңында өттi.
өұрамында 2 мың ... мен хан ... бар ... ... ... бұл ... қысқа ғана, бiрақ, кескiлескен
шайқаста Исатай мен Махамбет 100-ге жуық адамдарынан айрылып, ұсақ ... ... ... ... ... бұл ... көтерiлiс
жетекшiлерi мен қатардағы сарбаздарына қатты әсер еттi. Көтерiсшiлер ... ... Бұл ... ... ... қожыратып қана
қоймай, үлкен қасiретке душар еттi. Жәңгiр хан ... ... ... кiсiге
500 сом күмiс беремiн деп жариялады.
Кейiн көтерiлiс ... ... ... ... ... жалғастыру әрекеттерi нәтижелi болмады. Орнаған басқару жүйесiн
өзгертуге ұмтылған күрес нәтижесiнен айрылған Исатай мен ... ... ... ... сарбаздардың шағын тобымен Жайық сыртына өтудiң
амалын iздедi. Жайықтың жағаларына қойылған әскери постылардың қырағылығына
қарамастан, олар 1837 ... ... ... 14-не ... ... әрi
боранды түнi Жаманқала маңынан Жайық сыртына өтiп кетедi. Бiрақ арғы бетте
қазақ-орыс шоғырлары оларды ... ... ... ... бастаған әскер
лер соңына түстi, яғни барар жер, басар тау ... ... ... өиыл өзендерi бойында (казiргi Ақтөбе облысы өобда ауданында) болған
шайқаста Исатай Тайманов 1838 жылы оққа ұшып қаза тапты. Оның ... ... оғы да, ... сатқындығы да себеп болды. Исатай Тайманов пен
Махамбет ¤темiсов басқарған халық ... ... ... ... ... ... ... қозғалыс тарихында тиесiлi орнына ие болды.
Сонымен, Кiшi жүз қазақтарының XIX ғасырдағы Ресей отаршылдығына қарсы
бiрiншi қарулы күресi жеңiлiске ... ... ... ... ... ... хан ... мен билеушi сұлтандар жағында ... ... ... ... күшi ... ... ... бұл қозғалыстың
қазақ жерлерiндегi хан сұлтандарға қарсы шығып наразы ... ... ... ... ... ... қатысушыларға өлiмшi етiп дүре
соқты, бiршамасы жер аударылды, тұтқындар әскери ... ... бiр iнiсi ... 500 адам екi қатар болып тұрған саптан ... үш рет ... ... ... алты ... крепостнойлық жұмысқа
айдады, ал екiншi iнiсi Сүлеймендi ‘’қан саулағанша’’ дүре соғып, кейiн
солдатқа ... ... ... ... ... ... ... Нұрғ, Ырғи, Көшiм Сартовтар және олардың әкесi Сарт ... ... ауыр ... ... Орынбордың әскери өкiмет орындары көтерiлiске белсене
қатысушылардың құрамында 16 адам бар алғашқы ... дүре ... ... ... ... жiберiлдi. Нақ осы уақытта Оралда, ресми деректер бойынша
көтерiлiске белсене қатысқан 39 адам сотсыз, тергеусiз тұтқында ... ... ... ... ... ... жеңiлiске ұшырағаннан кейiн де ұзақ уақыт бойы халықтың
қоғамның ... ... ... ... ... өшпендiлiгi
қаhарлы күш болып, бұлардың үнемi үрейiн алып ... ... ... ... бас кейiпкерi, кейiн бес жыл өткен соң
Орынбор комиссиясына: ’’...мен ... ... ... қаскүнем
қалдықтарына үнемi назар салып отырамын’’ деп жазды. Ол ... ... ... ... ... деп ... Тайманов пен Махамбет ¤темiсов бастаған Кiшi жүз қазақтарының
ұлт-азаттық көтерiлiсi жеңiлiске ұшырады. Сол бiр нақты тарихи ... ... ... ... емес едi, ... хан үкiметi мен билеушi-
сұлтандар жағында патша үкiметiнiң күш-қуатының ... ... ... ... және шектеулi болғандығы да өз әсерiн тигiздi. Алайда
көтерiлiстi басқарушылар мен оған ... ... ... ... ... олар өлкенi отарлауға қарсы азаттық күресiнiң туын жаңа
сатыға көтерiп, ұлттық және әлеуметтiк ... ... ... жаңа ... ... 1837-1847 жж. Кенесары Қасымов басқарған көтерiлiс.
Қазан (1917 ж.) оқиғасынан кейiн XVIII ғасырдың соңы мен XX ғасырдың
басында елiмiзде ... ... ... ... ... бiршама
ғалымдар үлесiн қосты. әсiресе бұл бағытта елеулi ... ... ... ... ... ... ... А.Ф. Рязановты атап өту ләзiм.
Академик М.П.Вяткиннiң ... ... ... арнаған мемлекеттiк
сыйлыққа ие болған зерттеуi де тарих ғылымында бiр ... ... ... зерт ... ... ... орны ерекше. Профессор
Е. Бекмахановтың зерттеуi тарихшыларға жаңа ... ... ... ... ... ... жан-жақты терең талданды.
XIX ғасырдың бiрiншi ширегi Ресей мемлекетiнiң Кiшi және ... ... ... ... алғаннан кейiн патша үкiметi Ұлы жүздi
отарлауды батыл қолға алып, оңтүстiк Қазақстан ... ... ... ... Орта ... ... сөйтiп осы стратегиялық аймақта
үстемдiгiн орнатуды ойластырды. Осы мақсатқа жетуге кедергi Орта ... ... әлi де ... ... ... едi. Шын мәнiнде
XVIII ғасырдың соңғы ширегi, XIX ғасырдың басында Ресейдiң ... ... ... ... Есiл, Ертiс өзендерi бойында салынған отарлаудың ... ... ... 100-150 шақырым қашықтықта ғана жүретiн. Елдiң
түкпiрiнде көшiп-қонған ауылдар ғасырлар бойы ... ... ... ... ... көшпендi мал шаруашылық мүддесiне
пайдаланды. Американ тарихшысы Марк ... ... ... сол кезеңде
Ресейдiң мемлекеттiк шекарасы болмаған’’ деп қорытындылауында жөн бар.[109]
Ресей мемлекет билеушiлерiнiң өазақстанды ... ... ... ... ... ... ... қазынаның үнемдi көзi - баж
салығы едi. XIX ғ. басында Ресейден Орта Азияға, ... тағы ... Азия ... ... дәнекерлiк керуен жолдары қазақ даласын кесiп
өтетiн. Тiптi алыста жатқан Константинопольден (Iстамбул) Орталық ... ... ... де осы аймақпен жылжитын.[110]
XIX ғасырдың 30-шы ... ... ... ... ... одан әрi ... ... халқының саяси дербестiгiн бiржола жоюға
бағытталған шараларды кеңiнен ... ... ... ... ... шарттардағы өазақстан жерiне кiрмеу, ... ... ... тек ... ... ... мiндеттемелер аяқ асты етiлдi. ... ... ... ... ... ... ... патша
өкiметiнiң қол шоқпары болып келген ... ... ... Ресейдiң қазақ жерiндегi әкiмшiлiгi өзен-көлдердi, құнарлы
жерлердi, орман ... өз ... ... оны пайдаланған қазақтарға
салық салатын болды. әкiмшiлiк жүйесiн қайта құру барысында ... ... ... ал да билей бер’’ принципiмен округтерге ... ... және ... ... ... болды.
Алдымен қазақ жерiн сыртынан құрсаулап көптеген бекiнiстер, ... ... ... Айдарлы, Орск, Петропавл, Семей бекiнiстерi
салынды. Iргелеп iшке кiрiп айнала қоршау-құрсау орнатқан Ресей ... хан көз ... ... ... ең бiр ... ... шұрайлы
жерлерiне бекiнiстер салуға кiрiстi. Сөйтiп, Ырғыз, Торғай, ... ... ... ... бой ... 1822 ... ... туралы Жарғы далалық аудандарды басқару құрылымын түбiрiнен
өзгертiп ... Бұл ... ... басқарудың округтiк жүйесi енгiзiлдi,
ол бойынша ... ... ... ... ауылға бөлiндi. Төменгi
әкiмiшiлiк бiрлестiгi ретiнде ауыл өз құрамына 50-ден 70-ке дейiн ... ... 12 ... ... ... 10-15 ... округ
қалыптасты. Әр бөлiктiң белгiлi территориясы болды. әкiмшiлiк билiгiн
үкiмет сақтап ... аға ... ... ... сол ... ... қамтамасыз етуге тиiстi болды. Болыстардың басында
12 сатылы шенеунiктерге ... ... ... ... ауыл ... (Ресейдегi село старосталарының статусы) тұрды.
Бiртiндеп билер сотының ... ... ... ... ... ... бастады.
Қазақ жерiне кеулеп енiп келе жатқан ... ... ... ашық ... ... Абылай ханның немересi өасым хан болды. ... ... хат ... кiсi ... ... ... ... өазақтың ежелгi қоныстарына бекiнiстер салуды, қазақ жерлерiне
казак-орыстарды әкелiп, олар ... ... ... көрсетудi тоқтатуды талап
еттi. Оның бұл хаттарына жауап ... ... ... ... барып өасым патша өкiметiне ашық қарсы шығуды ойлады. Ол бұл ... ... ... ... мәнi бар 1822 ... ... ... туралы Жарғыға’’
қарсылық ретiнде басталған Саржан басшылық еткен көтерiлiс 1836 ... ... ... және оның серiктерiн опасыздықпен өлтiрген соң
бiршама саябырлады. Ал келесi, 1837 жылы көтерiлiс ... ... ... он ... созылған азаттық көтерiлiске iспеттестi. Патша
үкiметiнен қысым көрген 40 мың үй қазақ ... ... ... қоластына көшiп барды. Оның дiнi бiр, тiлi бiр ... үмiтi ... Олар оның ... ұлдары Саржан мен Есенгелдiнi,
кейiнiрек өзiн ... ... оқып ... ұлы ... ... ... адамдардың көмегiмен абақтыдан аман шыққан Кеңесары ата
мекенi Ұлытауға келiп қоныстанды. Осы өңiрде жүрiп ол өз ... ... ... ел, ... ... ... жолындағы күреске арнады. Ол
өазақстан патшалық Ресейге де, Орта Азия ... да ... ... тең ... ... ... деп ... Қасымұлы тарих сахнасына Абылай ханның iсiн жалғастырушы ... ... ... ... Ал ол ... ... келсек, патша
әскерлерiнiң бастырмалатқан әрекеттер салдарынан, Сiбiр және ... ... ... жж. ... ... ... ... әлi де сақтап келе ... ... ... ... ... ... Сондықтан көтерiлiстiң жетекшiсi
сұлтанның басты мақсаты Қазақстанның Абылай хан ... ... ... ... ... ... ... құрамына
кiрмеген жерлердiң толық дербестiгiн сақтауға бағытталды.
Осы заманда қазақ халқының ... үшiн ... iрi ... ... ... ... ... Ол 1802 жылы Абылай ордасының кең
қыстап, еркiн жайылатын құт ... ... ... соңғы бiр ғасыр бойы
Орта жүз қазақтарының өмiр-тiршiлiгiне жетекшiлiк еткен киелi шаңырақта
дүниеге ... ... ... ... ... ... мәселелермен
айналысу бұл әулеттiң әуелден пешенесiне жазылған дәстүрлi парызы ... ... де ел ... ... айтуға қажеттi нәрсенiң бәрi оның бойына
ана сүтiмен бiрге дариды. Яғни, осы жағдай Кенесарының ... ... ... ... ... ... заңдылығы мен шынайылығына
көзқарасын, дүниетанымын, мiнез-құлқын ... ... рөл ... не ... ... соны iлесiң”.
Халық арасында аңыз-жырға айналған атасының есiмiн Кенесары қатты
қастерлеген. Ол қаршадайынан атасының жолын ... оның iсiн ... ... ... атаның заңды мұрагерi екенiне күмән келтiрмеген.
Сол себептi де ол ... ... ... ... ... ... руларына жолдаған үндеулерiнде өзiнiң ... ... ... ... ... ... үшiн” жан аямай күресетiнiн
және “Абылай заманында ... ... ... өмiр ... ... салып, сол қой үстiнде бозторғай жұмыртқалаған ... ... ... ... ... ... жауынгерлiк ұраны да
“Абылай” болған.
¤зiндiк сүре жолы бар саясаткер ... ... ... ... ... iрi ... ... қазақтың үш жүзiн бiрiктiрудi, едәуiр
құрбандықтарды, тек әскери ғана емес, ... ... ... ... де талап ететiнiн ой таразынан ... ... ... ... ... ... топтар өкiлiнiң өз бетiмен
кетушiлерге қатал шара ... ... ... ... түсiнiспеушiлiктi
бейбiт жолмен шеше тұра, Кенесары ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтiк жағдайына қарамастан,
қиянат жасамай, шыдамдылықпен қарады. Ресей елшi ... ... Тiптi оның ... ... ... кезеңiнде
көрiнгенi болмаса оншалықты қаталдық байқалмаған. Ал, көтерiлiс мүддесiне
сатқындық жасап, әскери тәртiптi ... ... ... ... ... ... бұдан бұрынғы азаттық қозғалыстардың
жетекшiлерiнен гөрi, Кеңесарының ерекшелiгi - ... үшiн ... ... ... ... бiр мақсатқа сiлтеу болды. Көтерiлiстiң бастапқы кезiнен-
ақ қазақ ақсүйектерi бiр-бiрiне қарсы екi топқа бөлiндi. Үкiметке ... ... топ ... ... ... ... өздерiнiң саяси
қарсыластарын құлдыратуға күш салды. Ақмола округының аға ... ... Кiшi ... ... сұлтандары Ахмед пен Мухамед
Жантөриндер, Айшуаков, Абылай ханның ұлдары, азаттық күресiнiң жетекшiсi
өзiнiң ... - Әли мен ... ... ... ақыры келмедi.
Осылай бола тұрса да Кеңесары өасымов өзiнiң туы астындағы 20 ... ... ... Үш ... ... руларының едәуiр бөлiгiн
топтастыра алды. Атаған жөн, көтерiлiсшiлер әскерiнiң қатарында Орта ... ... ... Тарихи деректер бойынша Орта жүздiң тек өұсмұрын,
Көкшетау, Ақмола, Қарқаралы және ... ... ғана ... астам сұлтандар, билер, ағамандар қолдаған.[112] Кенесары Сырдария
сағасы қазақтарын ығыстыра ... ... ... ... келiссөзден
бас тартты. Сөйте тұра кейде өзiн оқ-дәрiмен, қару-жарақпен жабдықтаған
Бұхар әмiрiмен ... ... ... ... басқарған көтерiлiс бастапқы кезiнен-ақ кең құлаш
жайып, XIX ... ... ... қозғалыстар тарихындағы Орта жүздiң
ру-тайпалық бiрлестiгiнен басқа руларға тарап, барлық негiзгi аудандарды
қамтыды. Оған Кiшi ... ... ... ... ... ... және ... жүзден - Үйсiн, дулат және басқа рулар қатысты.
Көтерiлiстiң негiзгi қозғаушы күшi - шаруалар. Саяси тәуелсiздiктi
қалпына келтiру ... ... ... егiншi де, ағамандар да, басқа
да иемденушi және билеушi топтар ат ... ... ... ... ... мақсаттары бiрдей болған жоқ-орын ... ... өзге ... өтуiне байланысты руластық белгiлерi бойынша
құралған кейбiр жасақтар ... ... ... ... ... қазақтың азаттық күресiндегi аттары әйгiлi: Ағыбай,
Иман ... ... ... ... ... ... ... Байсейiт, Жоламан Тiленшиев, Бұқарбай және т.б. ... ... ... көп ұлттылық болған, оған ... ... ... және ... ұлт ... ... ... көктемiнен бастап Кенесары жасақтары патша әскерлерiне
қарсы алдын ала жасалған жоспар ... ... ... жүргiздi. Олармен
шайқаста Ақмола қаласын қиратып, осы округтегi ... ... ... ... Қоңырқұлжа сұлтанның ауылын шапты. 1840 жылы ... ... бен ... ... ... әскерiне, орыс әкiмшiлiгiн
қолдаушы жергiлiктi бай, ... ... ... ... Бұл тұста
Кеңесарының аты қазақ даласына кеңiнен тарап, оның беделi бүкiл ел ... ... ... ... 1841 жылы ... ... Үш ... жинап әкесi өасым ханның дүниеден кеткенiне бiр жыл толуына ... ... Осы ... кейiн Үш жүзден жиналған жамағат Кеңесарыны ақ киiзбен
көтерiп, қазақ ... ханы етiп ... ... ... ... елдi ... ... жаңалықтар мен
өзгерiстер енгiзуге ұмтылды. Ел ... ... ... ... iске ... ... дамытуға, көршi елдермен сауда-
саттықтың жаңа тәртiбiн орнатуға көңiл ... ... ... ... ... ... алынатын болды.
Кеңесары өзiнiң сыртқы саясатында солтүстiктегi iрi ел - Ресеймен
тату-тәттi көршiлiк қатынас орнатуға ... ... ... ... Ресей
генерал-губернаторлары Горчаков ... ... ... ... ... қарсылық көрсетiп оның орталық үкiметпен мәмлеге
келуiне ... ... ... ... ... ... менсiнбей,
оның орыс әкiмшiлiгiне деген өшпендiлiгiн қоздырып ... ... ... ... ... (1841-1842 жж.) Кеңесары
шоғырлары Созақты, Сауранды азат етiп Қоқан хандағының елiрме ... ... ... келгеннен кейiн Кеңесары соғысты тоқтатып
Торғайдың ... ... ... ... жылы ... ... ... бiлдiрушi Орынбор генерал-
губернаторы ... ... ... ... келедi. Ендi Орынбор
әкiмшiлiгiне орыс патшасының қаны ... бiр ... ... ... ... Кенесарыны қуғындауына кең мүмкiндiк жасады. Сөйтiп,
Горчаков пен Обручев Кеңесары бастаған ұлт-азаттық көтерiлiсiн ... ... ... 1843 жылы 23 ... I Николай патшадан рұқсат
алды. Соғыс шығынын өтеу үшiн 14 мың сом, ... ... ... әкелген
адамға сыйға беру үшiн түтiн салығы есебiнен үш мың сом ... ... ... ... соғыс жағдайына келтiрiлдi.
Болашақта ұзақ мерзiмге созылған Кеңесарыға қарсы патша ... ... 27 ... ... ... ... ... бейбiт
кездесу Ырғыз өзенiнiң бойында болып Кеңесары өзiнiң үкiметпен келiссөз
жүргiзiп ... ... ... ... Бұл тұста екi жақта әскери
дайындығын мұқияттап ... ... ... ... ... Жантөрин,
Айшуақов Баймұхамбет, полковник Генс және Вишняков жiберiлдi. Омбы,
Петропавл, Қарқаралыдағы ... ... де ... қарсы аттанды. 1-шi
және 7-шi ... ... ... мен ... ... ... ... болды. Көп адам қаза тапты. Бiрақ екi ... ... ... ... ... керi шегiндi. Кеңесары жасақтары ендi ашық соғысқа
бармай, байтақ даланың әр ... ... ... ... ... ... кетiре бердi. Тынымсыз жорықтан шаршаған үнемi ... ... ... ... ... ... ... жауын-шашынды күз
түсе ешбiр нәтижесiз бұрынғы қысқы тұрақтарына оралды.
Кеңесары бастаған ұлт-азаттық қозғалыстың дамуының ең ... ... ғ. 40-шы ... ортасына келедi. 1844-1845жж. оған Сыр бойының,
оңтүстiктiң қазақтары қосылды. ... ... өсiп ... жетiлдi, оларды барынша қару-жарақпен жабдықтау да жолға ... ... ... ... ... сатып алу, азық-түлiк дайындау
жұмыстары қолға алынды. Патша әкiмшiлiгi ... ... ... ... ... көтерiлiстiң жайылған қанаты мен оның әскери-ұйымдасты
рушылық жәйi Ресей үкiметiн әбден ойландырып нақтылы ... ... ... 1844 жылдың жазында бұл көтерiлiстi басу үшiн Ор бекiнiсiнен,
Ұлытаудан, Тобылдан ... ... Үш ... тобы ... ... қоршап алып шешушi соққы беру үшiн Сiбiрден Кенесарымен қарсы,
мұндай ... мол ... бар ... Жемчужниковтың әскерi бөлiндi.
Кенесары бұл ... ... ... сөйтiп өзiнiң жасақтарын қоршап
алуына мүмкiндiк бермей, оларды бiр-бiрлеп құрту ... ... ... ... шыққан оның шағын тобы Ұлытауға ... қаша ... ... Ұлытауға бет алыпты деген лақап таратып, жау күшiн
осы жаққа тартты. Негiзгi күшпен Константиновск бекiнiсiн ... ... ... ... 44 ... өлтiрген оның батырлары 1844 жылғы 14
тамызда Екатеринск бекiнiсiн тiке шабуылмен ... алып ... ... Осы ... кейiн Кеңесары жасақтары Мұғалжар тауларына
барып уақытша бекiнiстер салды.
1844 жылғы шайқастардағы жеңiстер Кенесарының даңқын жер-жерге ... Азия ... ... ... ... байланыстар орнатуға ынталы
болып, тiптi сыйлықтар да жолдаған. Осындай аты ... ... ... ... ... ... ... сақтап патша үкiметiнен
бiтiм сұрап, даулы мәселелердi келiссөз арқылы ... ... ... ... ... оған көп сене ... жоқ. ... келiссөз
жөнiндегi ұсынысты қабыл алып, Кеңесарының ... алып ... ... ... Тек бiр қызы оралған жоқ.
Патша үкiметi келiссөз жүргiзу үшiн Догов бастаған бiр топ ... Олар ... ... ... ... ... шарт ... болса, оған кешiрiм болады деп мәлiмдедi. Кенесары бұл ұсынысты
ойланып көремiн деп ... екi ай бойы ... ... елшiлер бiтiм
болмайтынына көз жеткiзiп ‘’кетемiз’’ дегеннен кейiн ... ... хат ... ... ... ... ... Ол
хатта Кенесары патша үкiметi қазақ ... ... ... ... ... отырған зорлық-зомбылығын тоқтатқанда ғана оның Ресей
протектораты болуға дайын екенiн мәлiмдедi.
Орынбор және Сiбiр ... ... ... ... ... орталықтарының бiрi Торғай даласынан Жетiсуға ... ... ... ... негiзгi күштерi Жетiсудағы Ақши, Күртi,
Жиренғайыр сияқты жерлердi мекендеп, бұл өңiрдегi ... ... ... тiл ... ... ... шабуыл жасауды, сөйтiп
оның қол астындағы бауырластарды азат етуге ұмтылады. Осы тұста ... ... ... да ... Азия ... ең iрi ел, ... Қытаймен мәмлеге келiп онымен келiссөз жүргiзу үшiн ... ... 1845 ... ... айларында Кеңесары шоғырлары өоқан
хандығына жорыққа аттанды. Қорған, Жаңа Жөлек, ... ... ... ... өызылорда) қоршады. Бұдан әрi соғысты жалғастыруға осы
жақта жұқпалы iндеттiң күшею ... ... олар ... керi ... жылдың көктемiнде Сiбiр казактарының әскери экспедициясына басты
мiндет ретiнде көтерiлiстiң Оңтүстiк өазақстан өңiрiне тарап кетуiне ... ... ... ... Ұлы жүздiң жалайыр, шапырашты, дулат, албан,
сыбан ... ... ... ... ... едi. Осы
жылдың маусым айының 23-iнде Ұлы жүздiң руларымен ... ... ... округтарының старшын, биi, сұлтандары қатысқан Сiбiр казактарының
шекаралық басқармасының ... ... ... ... ... Кенесарыны хан деп мойындамауға, оның ... ... ... ... ... жердегi округтарға бiрден хабарлап
тұруға өздерiне мiндет алады.[113]
Ендi Жетiсу жерiнде де тiптi ... ... ... ... таппаған Кеңесары Алатау өңiрiндегi қырғыздарға көз алартып олардың
жерiне шабуыл жасайды. Ең алғашқысында хан солтүстiк ... ... ... ... еттi. ... ... Орман, Жантай және Жанғараш
тайпаларының құрылтайын шақырды. Сарыбағаш, Бұғы, ... ... ... ... ... өкiлдерi қазақ ханының талаптарын орындаудан бас тартты.
Кенесары он мың әскерiмен 1847 жылы қырғыздар жерiне басып кiрдi. Бұл ... ... ... тау ... қойнауында және Шу өзенiнiң бас
жағында өттi.
Кенесарының және оның соңынан ерген сарбаздардың ... ... ... ... Кекiлiк-Сеңгiр тауының маңайында Майтөбе деген ... 1847 жылы ... ... ... мен ... ... ... бiрнеше рет ойрандады. Манаптар өзiнiң басына ... ... ... ... тайпаларының шабармандарын жiберiп, күштерiн
бiрiктiре бастады. Казiргi Тоқмақ қаласынан ... алты ... ... ... сол жағасындағы Кекiлiк-Сеңгiр өңiрi Кенесарының ақырғы шайқасы
болған жер. Тоқмақтың маңында болған күштерi тең емес шайқаста ... ... ... ... ... қаза ... әскерiнiң үшiншi бөлiгi ғана ұрыс ... ... ... қанды-қырғын шайқаста опат болды, ... ... ... ... ... ... сұлтандар
өұдаймендi, Ержан және басқа 32 төре ... ... ... ... ... күнi Кеңесары мен оның жақын серiктерi адам жаны түршiгерлiк
азаптаудан кейiн ... ... ... ... ... қинап
өлтiргендiгiн көптеген зерттеушiлер растайды. А. Кенесарин естелiктерiнде
әкесiнiң қалай өлтiргендiгiн бiлмейтiнiн мойындайды; ... бiр ... оның ... ... ... ... жазады. Н. Маевтың мәлiметiне
қарасақ, Кеңесарыны тiрiдей қазандағы қайнаған ыстық суға ... ... ... ... екi iнiсi, екi ... басқа да бес
сұлтанымен азаппен жан тапсырғанын растайды.[114]
Кенесарының жеңiлу себептерiнiң бiрi - бiр ... орыс ... ... ... ... қырғыздарды қазақтарға айдап салуының
да салдары екендiгi деректермен дәлелденедi. өазақ халқының азаттық күресi,
шын ... ... ... ... ... ... да жаулап алуын бiраз
уақытқа шегердi. Әсiресе, ... ... одан ... ... Кеңесарыға қарсы қимылдары отарлаушылардың Орта жүздiң шұрайлы
жерлерiн, әсiресе, Ұлы жүздi ... жол ... ... қиын ... ... халқының он жылға созылған дәйектi күресi болмаса, Батыс
және Солтүстiк ... ... ... ... ... өзiнiң
стратегиялық мақсатына жету үшiн осы маңайды ... тiптi XIX ғ. ... ... ... ... қоспайтын ба едi? Ел ... пен ... ... ... ... жете ... ... және өзбек халықтарын, кейiннен түрiкмендердi ... ... ... ... ... ... империясының ұлттық шет ... ... бiрiн ... ... ... жеке басының қамын, от ... ... ... ... ... халық қамы үшiн өзiн
саналылықпен өлiмге байлады. Кенесарының да 10 ... ... ... ... ... таулы тасын, құм-шөлейттi өңiрiн ата-бабалардан
қалған иелiгiн отаршылардың қол ... ... ... ... аман ... едi. әр ... ой-шұқырының, көз жеткiзбейтiн дала
мен көгiлдiр ... ... өмiрi үшiн ... ... екенiн барлығы
да түсiне бере ме? Кенесарының айбарлы да үздiксiз күресi ... ... ... де ... ... бiлдiк пе?
IX-5. XIX ғасырдың 50-шi жылдарындағы қазақтардың отаршылдыққа ... ... 20-шы ... ... Хиуа ... ... шамадан тыс алым-салықпен қыспаққа ала бастады, тiптi бара-бара
салықты қарулы күшпен жинайтын болды. Бұл ... ... ... ... Хиуа ... ... ... де бас тартты.
Әсiресе, Арал бойының тұрғындарының көпшiлiк бөлiгi Хиуа хандарының ... тiптi ... ... ... ал Арал ... ... ... де шықты.
Аса күрделi қарсылықты Жанқожа Нұрмұхамедовтың батырдың бастауымен
Сырдарияның төменгi жағын мекендеген қазақтар көрсеттi. Олар ... ... ... ... ... елдi мекендерi мен халқын
ойрандады. Мәселен, 1843 жылы, Жанқожа жасақтары ... ... 1845 ... ... Хиуа ханы осы ... ... келтiруге
жiберген екi мыңға тарта адамы бар ... ... ... ... ... ... алмаған соң, Хиуа ханы оған өз
билiгiндегi қазақ иемденушi-билеушiлерiн айдап сала бастады. ... ... ... ... ... Оларды Ресей бекiнiстерiне
жақын жерге қоныстану мүмкiндiгiнен айыру үшiн, 1847 жылы ... ... ... ¤зен ... Хиуа бекiнiсi Қожанияздан бастап Арал теңiзiне
дейiн құрғап қалды. Бұған қарамай қазақтар орыс бекiнiсi ... ... ... ... ... де орыс ... қорғауын пайдаланды.[116]
Жанқожа Нұрмұхамедов Кеңесарының көтерiлiсiне қатысып (рас, кейiн ... ... ... ... және ... ... ... Созақ
бекiнiсiн талқандады. Патша әкiмшiлiгi Жанқожаның шектi руы арасында
беделiнiң ... ... ... және оны ... саясатты жүргiзуге тартуға
дәмеленiп, оған өздерiнiң ... ... ... рет ... Мысалы,
1845 ж. оған 200 сом және шекпен тiктiрiп, киюiне мауыт мата ... ... жылы ... ... ... Соны бере ... патша әкiмшiлiгi оған орыс
үкiметiне адалдығына ант қабылдауды ұсынды. Ал Жанқожа ант беруден ... оны ... ... айырып, сол жердегi шағын шектi руын
басқарудан да ... жылы ... ... соң ... ... бойында әскери шебi
құрылып, оған Раимнан Ақмешiтке дейiнгi аудандар ... бұл ... ... ... ... ... аудандардың қазақтары патша үкiметiне
алым төлей бастады. Салық тек киiз үй ... ғана ... ... ... ... ‘’баспананың басқа түрлерiне де’’ салынды. ¤з ... ... топ, дiн ... өз ... ... салық жинап, бұрынғыша қанай
бердi.
Қарапайым қауым мүшелерi мұның үстiне ... әр ... де ... олар орыс ... маңындағы жолдарды
күтiп ұстауға, суғару жүйелерi арқылы өтетiн көпiрлердi салуға, бөгеттерде
жөндеуге, бас ... ... тағы да ... ... ... лердi
iстеуге мiндеттi болды. Бұл жұмыстарға ... ... малы ... ... ... ... Раим және N1 форт әскери
бекiнiстерiн салу үшiн мыңдаған қазақтарды айдап әкелдi. ... ... ... ... ... жылдардағы көтерiлiске шығуының
негiзгi себебi болды.
Сырдария шебi оқ-дәрi, киiм-кешек және ... ... ... ... тұратын едi. Перовск фортынан Орынборға дейiн және керi
қарай барлық жүктi Сырдария қазақтары тасып ... Бұл үшiн көп ... ... оны жергiлiктi патша үкiмет орындары қазақтардан күшпен тартып
алып отырды. Қазақтардың ... ... ... түйе ... ... ... отбасын Сырдарияның төменгi бойына
қоныстандыра бастады. Мысалы, 1849 жылы Раим бекiнiсi ... ... 26 ... ... ... саны жылдан-жылға арта
бердi. Казак ... ... екi ... ... ... ... Бұл ... жердiң байырғы иелерi - қазақтар тың және
тыңайған жерлерге ығыстырылып, ал кейбiреулерiнiң ... ... ... ... жұмыс iстеуге тура келдi.
Осының бәрi 1856 ... ... ... ... ... ... ... әкелiп соқтырды. Бiрнеше күнде
көтерiсшiлердiң саны үш мың адамға дейiн жеттi. Cөйтiп, ... ... ... ... ... ... ... одақтасы ретiнде
көрiнсе, ендi Сырдария мен оның сағасындағы аудандардың ... ... ... ... ... 1856 ж. аяғына таман бүкiл өазалы өңiрiн
көтерiлiс жалыны шарпыды. ... тек ... ғана ... ал ... да, оның ... ... де қатысты. Бұл көтерiлiс кезiнде де
Жанқожа өзiнiң жақсы меңгерген әдiсiн ... ... 1856ж. ... ... ... алып оның ... келiмсектер тұрған Солдатская
слобода поселкасын жойды.
Көтерiсшiлерге қарсы осы фортта тұрған (казактардың жүздiгi, жаяу
әскердiң 50 ... бiр ... ... отряды соғысқа шықты. Патша
әскерлерiнiң майоры Булатов қолбасшылық еткен екiншi отряды да ... ... ... қоса ... ... ... ... генерал-майор Фитингофтың отряды (265 солдат, екi зеңбiрек және бiр
ракеталық қондырғы) аттанды. Желтоқсанның соңғы ... ... ... ... алма-кезек басымдықтарымен жүрiп жатты.
1857 жылғы 9 қаңтарында көтерiсшiлер мен Фитингофтың отряды ... ұрыс ... өттi. ... ... ... ... салт аттылар
болғанына қарамастан, шайқас ... ... ... ұшырады.
Шайқастан кейiн Фитингоф көтерiсшiлердi iзiне ... қуа ... ... оң жағалауына, демек Хиуа хандығының шебiне өтуге ... ... ... 20 ... ауыл ... ... Хиуа хандығының жерiнде Жанқожа
Хиуа ханы немесе Бұқара, немесе ... ... ... ... ... әрекеттендi, бiрақ оған мұның сәтi түсе ... ... ... ... көтерiлiсi осылай аяқталды.
Отаршылар әскерiнiң көтерлiстiң iзiмен жазалау шаралары ауылдарды
тонаумен ... ... тек ... iрi ... 21,4 мың ... алынды және тұтас алғанда өңiрдегi қазақ ... ... саны ... қай ... де үш есе көп ... Оның ... ... қатардағы еңбеккерлерге қатты соққы болып тидi. ... ... ... кетiп, тек бидiң мiндетiн атқарды, ал кейiннен ... ... ... ... ... ... ... қарулануы мен
мешеу тактикасы, бiр шеңберден аспай, ескi ортағасырлық тәртiптерге сүйенуi
себепшi ... ... ... ... ... ... мен ... сипаты, ондағы қазақ билеушi-шонжарларының
сатқындық рөлi де шешушi себепкер болды.
Дегенмен, Е. ... мен ... ... т.б. елi мiздiң
әр өлкесiнде болған, әлде де ... ... ... көтерiлiстердiң бәрi
де қазақ халқының тәуелсiздiкке, ... ... ... оны ... құтылудың жолын iздеуге талпындырдып ... ... ... ... ... - XIX ғғ. ... ... ЖӘНЕ ӘЛЕУМЕТТIК ДАМУЫ.
X-ғ. өазақтардың шаруашылығы. XVIII ғ. мен XIX ғасырдың ... ... ... ерте ... ... және ... мен ... байланысты қалыптасқан - көшпелi мал шаруашылығы
болды. Яғни - өндiрушi ... ... түрi ... ... мал ... өсiру болған, ал тұрғындардың басым көпшiлiгi көшiп-
қонуға бейiмделген. Көшпелi өмiр салтының ерекшелiгi мал ... мен ... ... ... ... жыл бойы жайып бағу едi. Көшiп-қонудың
қашықтығы орта есеппен алғанда 50-100 ... ал ... ... (Әлiм,
Байұлы) 1000-2500 шақырымға дейiн баратын.
Көшпендiлердiң өмiрiнде қалыптасқан табиғат қорларын қысқы, көктемгi,
жазғы және күзгi жайылымдарға пайдалану ... ... ... ... ... ... ортаның ерекшелiктерi және ата-тектен келе жатқан мал
табындарының түлiктiк құрамы да аса көп өзгерiске ұшыраған жоқ. XVIII-XIX
ғғ. ... мал ... қой ... үлес ... орта есеппен оның 60
процентiн, жылқылар-13, ... iрi қара ... ... ... ... ... құрамын реттеуде олардың шаруашылықтық (ет, сүт,
жүн, күш) және қоғамдық-саяси өмiрде (көлiк, соғыс мақсаттары) көп ... ... ... роль ... кезде де мал шаруашылығының дәстүрлi екi түрi дамыды: көшпелi
(қолдан жасалған су көздерiн ... ... және ... көшпелi
(табиғи шығатын су ... ... ... Көшпелi мал
шаруашылығы Маңқыстау өңiрiнде, үстiрт маңында, ... және ... ... ... кең тарады. Бұл өңiрдегi қазақтардың
ұстаған малының құрамында неғұрлым ширақ қимылдайтын және төзiмдi ... мен ... ... ... материалдық мәдениеттiң барлық бұйымдары
(киiз үй, тұрмыстық аспаптары) күнделiктi өмiр жайына және ... ... мол, жыл бойы ағын суы ... ... ... құнарлы аудандарда көшпелi мал шарушылығының өзге түрi қалыптасты.
Оларға далалық және орманды-далалық өңiрлердегi, тау бөктерi мен биiк таулы
белделердегi ... мен ... ... ... ... ... ... шөп шығымының жоғары болуы және су қорымен жақсы
қамтамасыз етiлуi бұл аудандар да ... бiр ... ұзақ ... ... ... ... орын ауыстырушылықтың шектелуiн
айқындап бердi. Бұл өңiрлердегi қазақтар мүйiздi iрi қара мен жылқыларды
көп ұстады. ... ... ... де ... тән ... ... ... тұрақты орындар болды, демек оларда тұрғын ... мен ... ... Мұндай мекендердiң маңайында көшпендiлердiң бiр тобы
егiншiлiкпен және балық, аң аулаумен ... ... бұл ... ... ... ... және Солтүстiк Қазақстанда орын алған.
Қазақтардың шаруашылығында егiншiлiкпен айналысу кәсiбi тиесiлi орын
алған. Жер ... ... ... ... ... ... - ... Жем, Елек, Ырғыз, Утва және Ойыл өзенi алқабындағы
жерлерде, Мұғалжар ... ... ... ... - ... орта ... ... оңтүстiкте - Сырдария, өуандария және
Жаңадария бойларында; солтүстiкте - Есiл, Нұра және Торғай ... ... ... ... ... - ... және ... қыраттары мен
Қарқаралы таулары бөктерiнде; Жетiсуда - Лепсi, Ақсу, ... ... жағы мен ... орта сағалары болды. Осы аймақтардың жағрафиялық
орналасуы, жер құрылысы, топырақ және ... ... ... ... ... ... отырықшылықты-егiншiлiктi халықтармен мәдени-
экономикалық байланыстардың күшейтiлуi қазақ егiншiлiгiнiң дәрежесi ... ... ... ... ... ... ... егiншiлiк өнiмдерiн шаруашылық және басқа мақсаттарға
орынды пайдалануына айтарлықтай әсер еттi.
Қазақтардың үй қожалығындағы неғұрлым кең тараған егiншiлiк дақылы ... ... ... ... және ... ... кезiккен жағдайда одан
жылына екi рет өнiм алуға мүмкiндiк ... ... ... және ... ... Қазақстан жағдайындағы егiншiлiктiң қиындығына, егiншiлiк
еңбегiнiң құралдарының және жер өңдеу тәсiлдерiнiң ... ... ... ... ... бар ... ... түсiмi
әжептәуiр жоғары болды. Кiшi және Орта ... ... ... даму деңгейi соншалық мол болғаннан қазақ ... ... ... ... тiптi жылдан-жылға көлемi өсiп
отырған. Тұтас алғанда егiншiлiк қазақ шарушылығында кең құлаш ... ... ... ... ... кезектегi iс күйiнде қалды.
Кәсiп және қолөнер. өазақтардың шаруашылық ... ... ... ... ... ... дәстүрлi тiрлiктер кең дамыған. Аңшылық
тiрлiктердiң едәуiр бөлiгi көшпелiлердiң iшкi тұтынуына (киiм-кешек, азық-
түлiк) және ... ... ... Сiбiр т.б.) ... ... тұрды. Қазақ арасында майда кәсiпкерлiк: ағаш ... ... ... үй ... ... ... қамының маңызды көзi
болған. Қазақ қолөнершiлерi ер-тоқым жасап, ағаштан ыдыстар жонып, ұсталар
түрлi қарулар соғып, зергерлер мыстан, ... ... ... ... асыл
тастар қондырып... және басқа ұсақ-түйек әсемдiк заттар жасап шығару өнерiн
игерген.
Басқа елдермен экономикалық байланыс және сауда ... мал ... ... ... ... ... ықпал етедi. Мал терi сi мен
жүнiнен бұйымдар жасап шығару, қой, ... ешкi ... ... ... ... есу арта ... ... iшiнде ешкi түбiтi Орынбор копестерiнiң
үлкен сұранысына ие болды. Есiл, Ертiс, Жайық, Iле, Сырдария ... және Арал ... ... ... ... кәсiпшiлiгi дамыды.
өазақ жерiне әскери көшпендiлерiнiң келуi жалданбалы еңбекпен күн көрудiң
түрi - шекаралық желiдегi келiмсектерге жалданып ... ... ... ... ... ... асырайтын қаражаты жоқ шаруалар барды. Жарлы
кедейлер сондай-ақ ... ... ... болып жалданды. Дән-дақыл, бау-
бақшаларын өңдеу Үшiн, кейде тiптi өнiмiнiң жартысына жерiн жалдамаға толық
берiп, келiмсектер ... ... ... ... ... ... дами ... байланысты кен орындарынан,
ауылшаруашылық өнiмдерiн өңдейтiн зауыттардан, Илецкi тұз кәсiпшiлiгiнен,
Эльтон мен ... ... ... ... ... табу мүмкiндiгi
туды.
Сауданың дамуы. XVIII ғасырдың ... ... ... ... ... негiзгi делдалдар болған едi. Олар өазақстан арқылы Орта
Азия мен ... ... ... орыс ... ... үшiн баж ... XIX ... бiрiншi жартысында қазақтардың Ресей жерлерiмен сауда-
саттығы ұлғайып, ондағы сұлтандардың рөлi төмендейдi. ... ... ... және өнеркәсiпшiлерiмен iрi-iрi коммерциялық келiсiмдер
жасаған саудагер байлар келдi.[119] ... ... ... ... және бiр жерде ... ... ... түрiнде
қалыптасты.
Көшпелi-айырбас сауда алыпсатарлардың қолына шоғырланды. Қолма-қол
ақшаға немесе несиеге тауар алып, олар бұл ... ... ... және ... ... сату үшiн ... мал ... Сауданың бұл түрiне
өсiмқорлықтың көптеген белгiлерi тән болды.
Тауар-ақша қатынастарының дамуына жәрмеңке саудасы ерекше ықпал еттi.
Петропавл, ... ... ... ... ... ... ... - Омбы, Қорған, Түмен, Орынбор, Iрбiт, Нижний Новгород iрi
сауда орталықтары болды. Бұл қалаларда жазғы және күзгi ... ... ... ... станицалары мен орыс елдi мекендерiнде да ... ... ... ... құлаш жаюы өлкеде қалалар мен ... ... бой ... аймақтарда жергiлiктi рыноктардың
қалыптасуына ... ... ... мен ... ... ақша айырбасына көшiру тауар-
ақша қатынастарының дамуына және ... ... ... ... ... 1837 жылдың өзiне дейiн салықты малмен және ақшамен
төлеуге ... ... ... ... мен ... ұлғайтуда
өазақстан жәрмеңкелерiнде ұсақ алтын мен күмiс ақша ... ... орын ... ... ... шығыстағы шет аймақтармен астық саудасына
едәуiр көңiл бөлдi. Астыққа баж салығы жойылды, ... ... ... ... ... ... және әскери гарнизондарына керек
астықтың бiр бөлiгi ... ... және ... ... ... ... тек ... мен Петропавл таможнялары арқылы жыл сайын 900
мың пұтқа дейiн дән және ұн ... ... ... ... пен мал ... ... да әкелетiн болды. Ал Орал мен Сiбiр ... орыс ... ... ... айырбастап бидай, қара
бидай, арпа және тары алды.
Қазақстан шет елдердiң өнеркәсiп өнiмдерiне мал мен шикiзат ... ... ... XVIII ғ. ... оның ... өткiзудiң ауқымды
рыногына айналған. Жәрмеңкелер мен айырбас нүктелерiне қазақ жерiнен жылқы,
ұсақ және iрi қара малы мен оның ... ... ... ет, май, ... ... т.б.) ... аң терiсi, астық әкелiндi. Ресей және ... ... ... ... жүн және ... ... ... қағаз,
қант, сыр, бағалы аң терiсiнен тiгiлген киiм, өңделген терi, темiр, ... ине, ... және ... ... мен ... ... ... қатар
қазақ жерiне темекi, шай, мыс заттар, мыс және жез ... ... ... ... ... ... ... айырбастап алды.[121]
Қазақстанның басқа елдермен сауда-сатық қатынастарының iшiнде Ресей
мемлекетi ерекше орын алды. Бұл елмен сауда ... ... өсiп ... 1820 жылы ... үш ... - Сiбiр, Орынбор, Оралда - күмiс ақшаға
шаққанда ... 115 мың ... орыс ... ... 1852 жылы 534 ... ... түсiп, 4431772 сом күмiс ақша тауарлары жiберiлдi[122].
Қазақтардың айырбас нүктелерiне iрi қара малын ... ... ... ... ... айырбас сарайына 70 мыңдай iрi қара мал әкелiнген болса, 60-
шы жылдары - жылына 100 мыңнан астам iрi қара мал мен ... қой ... Бiр ... жәрмеңкесiнiң өзiне ғана 1864 жылы 210 мың ... ... ... бұл 1820 жылы ... ... ... әкелiнген
тауардан екi есе көп едi.
Елiмiздiң оңтүстiгi мен шығысындағы тұрғындары үшiн Орта ... ... ... және Қытаймен сауда жасасудың маңызы зор
болды. Бұл ... ... таза ... ... өазақтар мен көршi азиялық
халықтар арасындағы сауда айырбас аудандарында және ... ... ... ... Бұқара, Хиуа, өоқанд, Шәуешек, Құлжа сияқты
iрi сауда-экономикалық орталықтарында өттi. Көптеген тауарлар тiкелей қазақ
қоныстарының өзiнде айырбасталып отырды.
Ортаазиялық саудагерлердi Қазақстан ... ... ... ... ... ... маңайының тұрғындары әр жыл сайын Бұқараға 50-
100 мың, Ташкентке-200 мың және Қоқандқа - 100 мың ... қой ... ... қазақтар мақта маталарын, мыс пен қоладан
жасалатын әртүрлi ... ... ... ... кiлемдердi,
қаруларды (қылыш, мылтық, пышақ, садақ), терiден жасалған бұйымдарды көптеп
алатын. Орта Азиядан ... ... ... ... ... ... ... көп болды. Мал шаруашылығының бiр бөлiгi елдiң өз iшiнде-
ақ сатылатын. Мұның өзi жергiлiктi халық арасында тауарларды ... ... ... ... ... - алыпсатарлар деп аталған әлеуметтiк топтың
пайда болуына жол ... Олар ... ... ... қазақ
малшыларымен яғни солар әкелген тауарларды тұтыну шылармен байланыстыратын
рөл атқарды. Алыпсатарлардың сауда-саттық қызметi, әсiресе Бөкей ... ... ... ... ... ... болды. өұнан қой жалпыға ортақ
эквивалент рөлiн атқарды, оның құны 1 сом ... ... ... ... айырбастың эквивалентсiздiгiн көрсетедi, бiрақ
айырбастаушы адамдар бiр-бiрiнiң әкелетiн тауарларына ... ... ... ... Cауда қырда натуралдық ... ... ... ... ... ... XIX ... орта шенiнде бұл
құбылыстар әлi де кең ... ... едi. ... тауар-ақша
қатынастарының терең, әрi жан-жақты нақтылы айтарлықтай өзгерiстер тек XIX-
шi ғасырдың соңғы ширегiнде ғана ... ... ... ұйымдасуы. Қоғамдағы әлеуметтiк ұйымдасу -
адамдар арасындағы ... ... ... түрлерiнiң әр
алуандығына негiзделдi. ... ... ... ... ... мәдениеттiк, этникалық және басқа байланыстар. Бұл ... ... ... ... ... ... ... - қауымдық
иелiк, әр бiр ру мен бөлiнiстердiң ... өз ... бар, ... ... әр қайсысының өз егiстiктерi, жазғы, қысқы
жайылымдары бола ... ... әр ру өз ... ... ... алып
қоймауын қызғана бақылап отырды.”[124] ... ... ... ... ... ... өндiрiстiк процестiң барлық буындары жұмыс
iстеген.
Жылдың әр маусымындағы ... ... ... ... қауымдасудың екi түрi қалыптасты. Қысқы, ерте ... ... ... ... ... әдетте орта есеппен алғанда ... ... (300-400 бас) ... ... (5-6 үй ... ... ... деген
дамыды. Жылдың бұл мезгiлдерiндегi қауымның көлемi қыстау маңайындағы
жайылымдық жерлерден ... ... ... қабiлеттi мал санымен айқындалып
отырды және сол ... ... ... ... ... ... 2-4 ... төңiрегiндегi жайылымдық учаскелер - тек еңбектi және
жекешелердi бiрлестiру түрi ғана емес, сонымен бiрге жердi ... ... ... ... ... осы ... меншiгi болып табылды.
Қауымның екiншi түрi әдетте жазғы айларда жайылымдық жерлердiң
көлемiне, малдың қажеттi су ... ... ... орай ... ... ... бiрлесуiнен тұрды. Негiзгi су көзде рiн пайдалануға
меншiктi қатынастар болып, құрғақшылықты аудандарда қауымның су ... ... ... ... ... ... ал ... су көздерi
көп көгерiштi аудандарда - ‘’алдымен басып алушы’’ құқығымен жүзеге асты.
Кеңейтiлген қауым өз ... ... ... ... жердi
пайдалану, жайылымдық жерлер мен су көздерiн ... ... ... жөнiндегi қарым-қатынастарын реттеп отыратын неғұрлым аумақты
әлеуметтiк топтарға ендi (ру, тайпа, қамқоршы, жайылымдық ... ... ... ... ... ... (шығу тегi) туыстығы арқылы
адамдардың ... ... ... ... ... ... ... рулық-тайпалық ұйымдары өмiр сүрдi. Соңғы ғылыми
тұжырымдар бойынша XVII ғ. мен XVIII ғ. ... Ұлы ... ... ... ... ... ... шапырашты, Үйсiн, сiргелi, ысты),
Орта ... ... ... ... қоңырат) және Кiшi (әлiмұлы, ... ... ... 112 ... ... ... Ру-тайпалық
ұйымдар атқаратын әлеуметтiк мiндеттердiң жиынтығы және жетi атаға дейiнгi
қатаң туыстас ағайындық оны үлкен қамқоршы деп көрсетуге ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтiк-тұрмыстық қарым-қатынастарға, мемлекеттiк құрылымға тарады.
Аталған принцип қазақтардың әлеуметтiк-экономикалық өмiрiнiң әртүрлi
жақтарына да ... ... әсер еттi. әр ... ... кiнәсiне
кепiлдiк беру, қарыздары мен құнын өтеу, тумаластарын қудалаудан ... ... ... ... ... айқын сезiнген. Осы принцип арқылы
өлгеннiң артында ... ... ... болу және оның жас ... ... ... алу, әмеңгерлiк құқығы, үйлену тойына, жерлеуге т.б.
байланысты ... ... ... ... ету ... ... ... топтар (рулар, рулардың, жүздердiң одақтастығы)
дәрежесiнде генеалогиялық байланыстар ... ... ... жүргiзу,
халық арасындағы пiкiр мен саясат өрiсiнде ... рөл ... ... ... мемлекеттiк саяси орталықтандыру жағдайында генеалогиялық
туыстық жүйесi әлеуметтiк қарым-қатынастарды реттеп ... ... ... ... ... ... мы ... генеалогиялық
иерархиясы (төменгi шендердiң жоғарғы шендерге ... ... ... ... ... ... еңбек құралдары мен өнiм өндiру
процесiне маңызды ықпалын тигiздi. Сондықтан қаралып ... ... ... ... ... құралдарына бiрнеше меншiк түрi
айқындалған: 1) мал мен мал шаруашылығы ... ... ... ... ... ... ... 2) жерге немесе ... ... ... қауымдық меншiк; 3) кеңейтiлген ... ... ... 4) ... ... ... малшылар тобы
көшiп-қонатын аймаққа деген экономикадан тыс меншiгi.
Осы заманғы зерттеушiлердiң пайымдауынша, XVIII-XIX ғғ. ортасындағы
қазақтардың көшпелi ... ... ... тән ... ... ... (отбасы, қауым, қауымдар бiрлестiгi-ассоциациясы)
әртүрлi буындары арасында ... ... ... ... ... ... ... Азия немесе Еуропа елдерiмен салыстыратын болсақ
iс жүзiнде қазақ қоғамында аталған құрылымдарының бiр де бiреуiнiң жер ... ... ... ... және оларға деген өз құқығын көшпелiлер
сол аймақта ғана пайдалана алған. Олай болса ... ... ... ... ... және ... түрi - ... жеке меншiктiк
болып табылады.
Ендiгi бiр меншiк туралы ... көп ... ... ... жүрiстi малдардың (жылқы, түйе, қой) үлес салмағы өте
жоғ¬ары болуы, ал мүйiздi iрi қара ... өгiз) ... аз ... Сайып
келгенде, неғұрлым ширақ жүрiстi малдары көп иелiктер өздерiнiң ... ... ... әлдеқайда жылдамырақ көшiп барып, мал
бағуға ыңғайлы ... ... ... Ал бұндай мүмкiндiктерi
шектеулi шаруалар ... ... ... ... малы ... ... ... алған. Осыған байланысты жағдайды өз көзiмен көргендер “кiм
бұрын барса, сол ең ... ... ... де, ... ... ендi өз ... таба ... деп атап көрсеткен.
Осы кездегi қазақтың бай мал иеленеушiлерiнiң саны тұтас алғанда аса
көп болмаса да ... ... ... ... ... ... зор әсер
еткен. XVIII ғ. зерттеушiлерi “бай қырғыздардың иелiгiнде бес, он мың ... ... ... ... ... ... санын анық бiлмейдi де”[126]-
деп жазады. Сайып келгенде, XVIII-XIX ғғ. ... ... ... ... ... салыстырмалы түрде аздаған ғана жеке
адамдар иелiгiнде аз ... ... ... ... ... ... кездегi қазақ қауымында
қанаушылықтың дәрежесi мен шеңберi қандай болған ... ... ... зерттеулердiң басым көпшiлiгiнiң тұжырымы бойынша қазақ ... ... түрi ... ... ... ... сараланған жеке
адамдардың бiрлескен еңбегiнiң тап өзi болды. Қауымдағы ... үй ... жеке ... ... ... қарамастан қауым малын кезектесiп
жайып бақты. Осы бiрлесiп атқарған ... ... ... пен ... иемдену мен тұтынудың жекелiк сипаты ... ... үшiн ... өнiм ... және екiншiлерi үшiн қаналу мазмұнын
құрады.”[127]
Қазақ қоғамында қанаудың табиғаты мен мазмұнын кедей шаруашылықтарға
бай шаруашылықтардың ... ... ... сауын сияқты түрiнен де көруге
болады. Малды ... ... ... ... ... өз ... ... күтуге, ал одан қандай да бiр бас малы кем ... оның ... ... ... ... Сырт жерлерде кедейленген
байларға, орыс қоныс аударушыларына және казактарға, тау кенiштерiндегi,
тұз ... және ... ... ... мау сымдық
жұмыстарға жалданып күн көру етек ... ... ... ... тағы бiр ... ... мүшелерi мен бай мал иенелушiлер тек өзара ... ... ... ғана мал ... оңды ... дамуы қамтамасыз етiлуi. Себебi, бай көшпелiлермен бiрлесу
кедейлерге күнделiктi азық-түлiк ... ... ... ... ... ... ... туғызды, ал малы бар шаруалар бұл бiрлесу арқылы
өзiнiң иелiгiндегi мал ... ... ... ... iс жүзiне
асыруға толық мүмкiндiк алды. Осылайша қазақ қоғамының екi табы бiрiн-бiрi
толықтырып, бiрыңғай әлеуметтiк-экономикалық ... ... ... ... ... жiктердiң пайда болуы. әлеуметтiк жiктелу
еңбектi қоғамдық бөлiсу мен қоғамның ... ... жеке ... ... ... мен ... олардың
атқаратын әлеуметтiк мiндеттерiнiң ... мен ... ... оңды ... деп ... ұғыну процесiнен пайда болды.
Бұл ретте қазақтардың әлеуметтiк-экономикалық құрылымы мен ... ... ... ... ал кейде қарама-қайшылыққа
килiктi. Адамның әлеуметтiк орны ... ... оның ... ... бола ... ғ. мен XIX ғ. орта шенi ... қоғамдық топтарға
бөлiнуiне жеке адамдардың ежелгi ... ... ... және
“қарасуйек” тектерiне жатқызылуы ерекше аса ... ... Ақ ... ... ... ... ... әлеуметтiк
оңашаланғандығы мен жоғары қоғамдық мәндiлiктерiне қарай сырттан ешкiм өте
алмайтын жеке ... ... ... жабық бiрлестiк
тұрғысында танылды. Оларға екi ерекше құрметтi топ - ... мен ... ... ... сүйектiң” сословиелiк-бiрлестiк топтары
жеке басының сапасы мен мүлiктiк жағдайына қарай кез-келген жеке адамның
қол ... ... ашық ... саналды. Оларға билер, батырлар,
ағамандар (ақсақалдар) дәрежесiндегiлер жатқызылды. Бiрақ қазақ халқының
ерiктi қауымдастар деп ... ... ... ... ... ... жiктеле қоймады. Мiне, бұл оларды қазақтардың үстем табынан айыра
ерекшелендiрдi.
Қаралып ... ... ерте ... ... ... ерекше
қалаулы тобын “ақсүйектiң” негiзi саналатын төре (сұлтандар) сан ... ... ... ... құрды. Зерттеулердiң көбiнде ол ... аға ... - Жошы ... ... ... ... Төре әулетi
қазақ елiнiң мемлекеттiк, саяси-әлеуметтiк өмiрiнде ерекше рөл атқарған.
Төре (сұлтандар) ... ... ... ... жеке ... iс жүзiнде
үстем тапқа жататынын бiлдiретiн және оның қоғамдық қатынастарды тәртiпке
келтiру, ... ... ... құқық пен пайдаланатындығын алдын-ала
шешетiн.
Қазақ қауымының ... бiр ... ... ... ... ислам
дiнiнiң негiзiн уағыздаушылар - қожалар құрды. Мұрагерлiк артықшылықтармен
пайдаланатын қожалар қазақтардың рухани ... ... рөл ... ... ... аса көп ... ... өзi көшпелiлер
арасында ислам дiнiнiң баяу тарағанынан-ақ байқалады.
Көшпелiлер қауымында төрелiк ... яғни сот ... ... ... ... ... ... топты құраған. “Би
деген сөздiң астары сөзге шешен, бай әрi ... адам дар ... ... ... деп ... деректерде. Қауымдағы билердiң
артықшылықтығы - құқықтық реттеудiң, қазылықтың және ... ... ... айқындалды әрi мүлiктiк қатынастар жүйесiнде айрықша
құқықпен, соның iшiнде кiнәнi iздестiру (билiк жүргiзу) ақысының ... ... ... ... ты ... ... ... көрiндi.
Ел аузындағы аңыз бен ... кең ... ... ... ... Тарихи деректердiң айқындауынша: ”қазақтар батыр деп
батыл, әдiл және тапқыр адамдарды айтады, соғыс ... - ... ... деп сипатталған. Сондықтан, батыр ... ... ... ... оны ... жеке ... ерлiгiмен алып
отырған. Батырлар ерекше құрметтелуi қазақ қоғамындағы қаралып отырған
тарихи кезеңдегi әскери-басқару ... ... рөл ... ... ... ... ... - көсемдер ие болатын зор ... ... ... ... XIX ... ортасында қазақ
елiнiң шекараларында саяси және ... ... ... калпына
келуiне орай батырлардың қоғамдағы маңызы төмендеп екiншi қатарға ығысты.
Қазақ қоғамының ... ... ... ... ... өкiметтен түрлi жеңiлдiктер алған (салық төлеуден) ... ... ... Олар ... ... ауқамды оқиғаларына орай көшпелiлер
ұжымдарын басқару жүйесiнде қандай да бiр лауазымдық жақсы қызмет орындарын
алуға құқысы болған. Бiрақта, iс ... де ... ... ... ... ... әдетте ұмыт қалатын, сондықтан бұл
топтың орны қазақ қоғамында көзге түсе бермейтiн-дi.
Қазақтардың әлеуметтiк-билеушi тобының ... сан ... ең ... - ... ... бастықтар немесе кiнәздер, аймақтың ең бай,
барынша ... ... және ... да хан ... билiгi аз
болғанымен, кейбiр жерлерге ықпал ете алатындығын ескерiп, ... ... ... ... алды”[130]-деп жазады зерттеушi И.П. ... ... ... ... өмiрден мол көрген-бiлгенi бар, ... елге ... ... ... ағайын-тумалары, ауылдастары
ақыл тоқтататын, шаруашылықты жүргiзуден тәжiрибесi көп адамдар ... ... ... бiр ауылдастар үшiн заңдық күшi болды, сондықтан оның
әмiрi сөзсiз орындалып отырды, өйтпеген ... ... ... да ... ... үшiн өз ... ... ұшырайтын. Ағаман
ақсақалдар өз қатарларынан басқа әлеуметтiк топтарды толықтыра ... ... ... әлеуметтiк жiктелу жүйесiнiң негiзiн құрды.
Қазақстанда ең көп және тәуелдi топты құраған - ... ... ... ... деп ... ... ... жүретiн
адамдарды атаған. Олардың шығуы жоңғарлармен тартысқа және екi арадағы көп
жылғы соғыс кезiнде жоғары өкiмет пен оның ... - ... ... ... ... ... ... қанағаттандырудан туған.
Тәуелдi халық категориясына сондай-ақ тұтқындар, әдетте ресейлiктер,
қалмақтар, ирандықтар т.б. арасынан iрiктелген құлдар да ... ... ... құл ... кең ... және ол ... үй
қызметкерi шеңберiнен шықпады. өұлдар ... үй ... олар ... ... ... егiстiктер өңдедi, отбасы
шаруасын iстедi.
Сайып келгенде, ... ... ... ғғ. ... ондағы
экономикадан тыс қатынастардың мардымсыз ... ... ... ... ерекше сипаты көптеген қондырмалық
категориялардың толық дамымай, әлеуметтiк, әскери-саяси және ... ... ... ... ... маманданудың орын алмағандығына себепшi
болды. Ал осының салдарынан әлеуметтiк институттар мен ... ... ... ... орын ... ... ... ұйымдасуы. XVIII-XIX ғғ. қазақтардың
әлеуметтiк-саяси ұйымдарының негiзгi буындары екi түрлi құрылымнан тұрған.
Олар: 1) өз шеңберiнде қоғамдық қатынастарды ... тыс ... ... мен үйлестiрудi жүзеге асыратын әлеуметтiк организмдер мен әскери-
саяси мiндеттердi орындайтын құры лымдар.
Қауымаралық қатынастар ... ... ... ... жайып
бағуды, көшiп-қону бағыттарын, жайылымдық жерлердi ұйымдастыру жүйелерiн
реттеп отыру мiндеттерi қауымдар құрамаларында ...... ... ... белгiлi бiр ережелерге бағынды. Ру мәселелерi ... ру ... мен ... құқығындағы iс болды.
Қауымдар бiрлестiктерiнiң екiншi бiр маңызды мiндетi экономикадан тыс
қатынастардың барлық жиынтығын: а) ... айту мен ... ... ... жазалау; в) қауымаралық қайшылықтар мен ... ... ... пен ... ... iшiнде барымта ұйымдастыруды және басқаларын
жан-жақты тәртiпке шақыру.
Қауымдардың әр түрiн жылдың ... ... және оның ... құрайтын көшiп-қону кестесiн өзге маусымдарда одақтастыратын осы
құрылымдық бiрлiкпен қатар, ... ... және оның ... қатынастарды реттеп отыру мiндетi саналатын құрылымдық ұйым
өмiр сүрдi. ¤мiрде туындайтын iшкi және ... ... ... ... ... де, әскери шаралармен де шешiлетiн болғандықтан қарсыласу
кезеңiнде осы екi мiндет те бiр ... ... ... ... батырлар
қолына) шоғырландырылып, ал бейбiт өмiр кезiнде бұрынғы қалыпты жағдайына
түсiп отырды.
Қазақтардың әскери-саяси ... ... ... және саяси
жағынан неғұрлым қуатты тайпалардың басқаларға қарағанда басымдыққа ие болу
тұрғысында қалыптасты. Бұл ретте ... осы ... ... ... ... сияқты iрi мемлекеттiк қайраткердiң күшi мен ықпалы Орта
жүз құрамындағы аса iрi тайпа-арғындардың қуаттылығына ... ... күшi мен ... ... мен төртқара көшпелiлерiнiң күшiне; Барақ хан-
наймандарға; Кенесары Қасымұлы - ... арқа ... ... - ... та осы ... ... ғасырдың ортасынан бастап Қазақстандағы хан билiгi жүйесi ... ... ... күштi ықпал жасаушылығына ұшырады. Қазақ
қоғамының басқару-саяси ұйымдарын тұрақсыздандыруға әсер ... ... ... ... бұл ... ... ... бiрден-бiр емес)
фактор болды. Көшпелiлер қоғамынан әлеуметтiк қолдаушылық iздестiру үстiнде
Ресейдiң әкiмшiлiк-саяси ... ... ... ... ... жойып, сөйтiп отарлаушы империяның өазақстан аймағындағы
мақсаттары мен мiндеттерiне бағытында жаңа ... ... ... үшiн
әскери-саяси күштермен нығайтылған жалпы мемлекеттiк құрылымдарының билiк
жүргiзуiн заңдастырды. ... ... ... қоғамының дәстүрлi
саяси институттары, яғни сұлтандар, хан ... ... ... дамуының динамикалық тепе-теңдiгiн қамтамасыз ететiн төменнен
жоғары қарайғы әлеуметтiк байланыстар дәрежесiндегi дербес ... ... ... ... сол арқылы аталмыш әлеуметтiк
құрылымдағы өз орындарын жоғалтты.
Ғасырлар бойы ... ... ... ... ... ... тереңдеген сайын күрт өзгерiп, уақыт өткен сайын жойылды. XIX
ғасырдың 20-40 жылдары Батыс-Сiбiр және Орынбор ... ... ... қазақтардың жерiнде Ресей мемлекетiнiң жаңа ... ... ... қоғамын басқарудың традициялық құрылымын ... ... ... ру ... ... ... ... iздеп,
XVIII ғасырдың аяғында реформа жасады. Алайда оны iс ... ... ... ... жылы ... хан дүниеден кеткен соң Орта жүзде оның үлкен баласы
сұлтан Уәли хан ... ... Уәли ... ... наразы болған
халық 1795 жылы оны тақтан түсiру туралы орыс ... ... ... 1815
жылы Уәли ханның беделiн түсiру мақсаты мен үкiмет екiншi ханды ... 1817 жылы ... хан және 1819 жылы Уәли хан ... ... жүзде хандар бекiтiлмейдi. Осы оқиғалардан кейiн 1822 жылы Ресейдiң
көрнектi мемлекет қайраткерi М.М. ... ... ... ... басқарудың жаңа жүйесi “Ciбiр ... ... ... ... туралы Жарғы” шарты бойынша Орта жүзде жаңа
әкiмшiлiк құрылым мен ... ... ... ... ... ... ... кейбiр шаралар белгiлендi, атап айтқанда қырдағы бекiн iстер
гарнизондарына аураханалар салу, көшпелi ... ... ... ауруына қарсы
профилактикалық жұмыс жүргiзу т.б.. өазақ балаларына жалпы ... ... ... бiлiм алу құқы ... жылы Сiбiр екi бөлiмге: бас басқармасы Иркутскiде болатын Шығыс
бөлiмiне және орталығы Тобылда, ал 1839 ... ... ... ... ... ... ... Сiбiрге: Тобыл, Томск және Омбы ... ... Омбы ... Орта жүз ... ... мен Ұлы ... бiр бөлiгi
кiрдi. Ол “Сiбiр қырғыздарының облысы” деп аталды да, 1822 жылы оған ... ... ... ... ... ... ... қырғыздарының облысы” сыртқы және ... ... ... ... Ертiстiң сыртында көшiп-қонып жүрген
қазақтар кiрдi. Округтер облыстар мен ... ... ... ... ... ... ... болысқа 10-нан 12-ге дейiн ауыл болды, ауылға 50-ден 70-ке
дейiн үй енуi тиiс болды. Шекаралық ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанда азаматтық және әскери тұрғыдан
отарлауға көмектесуi, көшпелi қазақ ауылдарының белгiлi бiр ... жаңа ... ... ... тиiс болды; мұның
өзi өазақстанның Ресейге қосылуын аяқтау үшiн жағдайлар жасаған болар ... ... ... ... ... негiзге алынып, қоғам ның
рулық бөлiнiсi ескерiлдi, рулық және территориялық белгiлер ұштастырылды.
әр округ белгiлi бiр ... ... ... 8 ... ... 1833-34 ... ... және
үшбұлақ округтерi ашылды, бiрақ, XIX ғасырдың орта шенiнде олар таратылды
да, ... ... ... мен Көкшетау округтерiне берiлдi. Баянауыл
округi iс жүзiнде 1826 жылы құрылды, ал ресми түрде 1833 жылы ... ... 40-шы ... ... округi құрылды, ал Аякөз округi
Сергиополь округi деп аталды. 40-50 жылдарда ... және ... ... оған Орта жүз бен қоса Ұлы ... ... бөлiгi кiрдi.[131]
Округтер Омбы басқармасына бағынды. Қырдағы осы жоғары әкiмшiлiк
органының қызметiне коллегиялық ... ... ... ... ... ... - аға ... мен заседатель; тағайындалатын екi
ресейлiк заседатель мен сайланып қойылатын екi екi құрметтi ... ... ... ... ... мен аға ... ... төрт заседатель пайдаланды. Приказда негiзгi мәселердi қарау кезiнде
аға сұлтан ... ... ... казак отрядтарының командирi оған
қатысу правосымен пайдаланды, округтi ... ... аға ... ... ... арасында оқу iсiн тарату қамын ... оның ... ... ... мен ... ... тәртiп бұзушылықтар мен
қиянаттар болған жағдайда сот пен ... iсiн ... ... ... ... тек полицияның уәкiлдiлiгiмен ғана, разъездер мен пикеттер
ұйымдасты руға тиiс болды.
Аға сұлтанды тек сұлтандар ғана ... ... Ол ... ... шен ... және жергiлiктi басқармаға жетекшiлiк ететiн шенеунiк
болып есептелдi. Он жылдық қызметi үшiн аға сұлтанға дворян ... ... ... ... немесе шұғыл алмастырылған жағдайда ол құрметтi
сұлтандар қатарында қалып отырды.
Округтiк приказ облыстық баскармаға бағынып, ... ... ... ... болыстар мен ауылдар орналасқан жерлер ... ... ... сауда керуендерi туралы мәлiметтер жинап, оны талдап
жоғары ... ... ... тиiс болды. Болыстарды сұлтандар басқарып
бiрақ оның коллегиялылық принципi сақталмады. Олардың атағы мұра ... ... да ... кiшiге және үлкендiк хақысы берiлдi. ... ... ... хұқы бола ... да бiрақ оған Омбы ... ... ... едi. ... ... ... ... оның
орнын өкiметтiң сайлауы бойынша және облыстық басқарманың бекiтiуiмен iнiсi
немесе туысқаны алатын болды. ... ... 12-шi ... ... ... және ... ... құқысын пайдаланды. Олар округтiк
приказға бағынды да, олардың ...... ... ... ... мен ... сот үкiмдерiн орындау болды.
“Жарғы” бойынша ауыл старшындары (сұлтандар сайлауға қатыспады) ... ... ... және ... ... ... ... сайлау қорытындысын
тек облыс бастықтары бұзуға құқылы. ... ... ... село ... ... де, ... ... бағынып,
олардың бұйрықтарын орындап отыр ды және ... ... ... ... ... жан-жақты мәлiметтер беруге мiндеттi болды.
Қазақ даласының тарихында “Жарғы” ережелерi бойынша ... ... рет ... ... ... облысының” орасан зор территориясын
басқарудағы қиындықтар мен орыс әкiмшiлiгi ... ... ... ... ... сайланатын адамдардың көмегiн пайдалануға мәжбүр еттi.
Сайлауда бiрнеше топтардан ... ... ... Омбы ... ... тағайындау тәртiбiнiң салдарынан сайлау формальдi
өттi. Мұрагерлiк құқы мен басқарушыларының ... орын ... ... ... ... шығарып отырды.
Отарлаушы үкiмет ... ... ... ... ... отырып, сұлтандардың жергiлiктi басқару аппаратындағы
құқыларына ... ... ... бастады.
Заң аға сұлтан сайлауларының өзiнде-ақ бұзылып отырды, ал облыстық
сұлтандар сайлауындағы iстiң жәйi ... да ... ... ... ... ... және ... емес болыстық билеушiлердiң саны тең дерлiк болған
едi, ал келе-келе сұлтан емес ... ... ... ... саны ... бойынша қабылданған шарттар қазақ аристократиясының - сұлтандардың
құқылары мен артықшылықтарын бiртiндеп жоюға бағытталған, ... ... ... құқыларын қатардағы көшпелiлермен теңестiруге, сол ... ... ... мещандар мен көпестер сословиесi қатарына
қосуға тырысты.
Бұл құжат бойынша қазақтың ата-тегiнен келе жатқан ... ... ... сотымен алмастырып, олардың құқын шектеудiң негiзiн қалады,
мұның өзi патша әкiмшiлiгiнiң ... ... ... ... ... ... ... орындарына полиция функциялары
берiлдi және олар қылмыскерлердi iздеп-тауып, ... және ... ... ... ... ... Ресейлiк сот жүйесiн алып келдi.
Ендiгi уақытта барлық сот ... үш ... ... 1) ... ... даулы iстер; 3) басқарушы үстiнен берiлетiн шағымдар жөнiндегi iстер.
өылмысты iстерге мемлекеттiк опасыздық, кiсi өлтiру, ... ... ... ... ... бой ... жатты. Құқық тәртiбiн бұзудың
қалған барлық түрлерi, оның ... мал ... да ... ... ... ... 40-шi ... әскери соттардың рөлi, сондай-ақ әскери
және облыстық бастықтардың билiгi күшейдi. Ресей өкiметiне деген ниетi ... және ... ... деп ... ... бәрi ... ... кесiлдi, Сiбiрге айдалды, күштеу жұмыстарына жiберiлдi. 1842
жылдан бастап ... кiсi ... ... және ... жөнiндегi iстерiн
мiндеттi түрде әскери соттар қарады. Тұтастай ... ... ... Жарғы” Орта жүз және шiнара Ұлы жүз өңiрiнiң ... ... ... ... 30 - 50-шi жылдарында жаңа заңдар: 1838 жылғы 6 сәуiрде
“Сiбiр қырғыздарын жеке басқару туралы ереже”, 1854 жылғы 19 ... ... ... ... Сiбiр ... қырғыздарына қолдану
туралы Сiбiр комитетiнiң Ережесi”, 1855 жылғы 23 ақпанда “өырғыз даласында
аға ... ... ... ... Сiбiр ... ... ... 1 қазанда “өырғыз даласының бүкiл сыртқы округтерiнде аға ... ... ... ... Сiбiр ... ... Бұл заңдар арқылы Ресей билеушiлерi Орта жүздi басқаруды
империяның жер және сауда жөнiндегi саясатымен ... ... ... ... ... ... ... жоюдан үмiттендi.
Алайда, осы ғасырдың екiншi ширегiнде Ресейде феодалдық ... ... ... ... ұшырап Министрлер комитетiнiң
жарлығы бойынша 1838 жылы Омбы облысы таратылып, Сiбiр ... ... ету үшiн ... ... құрылды. Жаңа басқару құрылымының
төрағасы және төрт кеңесшiсi тағайындалып, олардың бiрi ауқатты ... ... ... ... мен Шекаралық басқарманың төрағасы үкiмет
указдарымен тағайындалып, Батыс Сiбiр генерал-губернаторына бағынды. Аға
сұлтандар, бұрынғысынша үш ... ... ... ендi ... ... бастығы емес, Батыс Сiбiр генерал-губернаторы бекiтетiн болды.
“Орынбор қырғыздары туралы Жарғы”. Бұл ... ... ... П.К. ... ... ... 1824 жылы Азия комитетiнде
талқыланып қабылданған болатын.[134] “Жарғы” баптары ... ... ... хандық басқару орнына билеушi ... Кiшi Жүз өңiрi үш ... ... ... Шығыс бөлiгiнде
халықтың негiзгi тобын Әлiмұлы, шөмекей және қыпшақ руының өкiлдерi құрады.
Орта бөлiгi ... мен ... ... ... ... ... ... байұлы ұрпағы ендi. Кiшi Жүздi бөлу рулардың
қоныстануына және ... ... ... арасындағы ықпалына қарай
жүргiзiлдi. Билеушi сұлтандар iс жүзiнде ... ... ... ... ... ... ... күшеюiмен мемлекеттiк
қызметте жоқ сұлтандардың ... орны ... ... өзi ... өктемдiгiн әлсiреттi. Бұнда да шекаралық комиссия құрылып
оның мiндеттерiне өңiрде тәртiптi сақтау, қазақтардан шыққан ... мен ... ... ... ... ... сот
iстерi, денсаулықты сақтау шараларын қадағалау жұмыстары кiрдi.
1831 жылға дейiн үш ... ... ... ... ... ... және ... қазақтары деп бөлiндi. Осы жылдан бастап өз ... мен ... ... ... жатқан халықтың арасында әкiмшiлiк-
учаске дистанциялар (екi ... ... жер) ұйым ... ... ... таман 54 дистанция ашылды. Кiшi жүздегi дистанциялық жүйе
1831 жылдан 1868 жылға дейiн сақталып келдi. 37 жыл ... ... ... ... ... ... ... саны өзгерiп
отырды.[135]
Дистанциялар мен әкiмшiлiк ауылдарын ұйымдастыру ... ... ... ... толық жойған жоқ. Ру билеушiлерi
рулардың бәрiнде бiрдей болған жоқ, ... ... тек пен ... ... оны ... билер мен старшындар болды. Олардың бiразы
дистанциялар мен ... ... ... ... лауазымдар алды, ал
ендi бiразы ру ... ... қала ... ... ... мәлiметтерi бойынша, 241 ресми ру бастығына 107 ресми емес ру
бастығынан келдi.[136] Бұған шаруашылық ауылдарының көптеген старейшиналары
кiрмедi, өйткенi олар ... ... мен ... ... Ауыл ... ... билеушi сұлтандарға дейiн Кiшi жүздегi
барлық лауазымды адамдарды Орынбор генерал-губернаторы та¬айындап ... ... ... орын ... жүздегi жергiлiктi үкiмет билiгiнiң ұйымдастырылуының бiр
ерекшелiгi шеп бойындағы ... ... ... (тек ... ғана ... ... болды. Ресми түрде олар ... ... ... ... ... деп ... тұра, iс жүзiнде
отарлау саясатын жүргiздi. Cөйтiп, XIX ғасырдың бiрiншi жар ... ... ... ... ... деп ... жүйе қолданылды. Бүкiл
шеп 6 қамқоршылыққа: Гурьев, Орал, ... ... ... Михайловск
қамқоршылықтары болып бөлiндi.
Cот жүйесiнде үлкен өзгерiстер белгiлендi. Iрi iстердiң бәрi әскери
соттардың немесе ... ... ... ... Тек ... ғана ... әдет-ғұрыптар бойынша талқылана алатын болды. Патша
әкiмшiлiгi жергiлiктi өкiмет органдарын, соның iшiнде билер сотын да қатал
жазалаушы органдарына ... ... ... ... алу, дүре соғып
жазалау, Сiбiрге жер аударып жiберу өкiлдiктерi берiлдi.
1844 жылғы “Ереже” бойынша байырғы халық ... ... ... және iшкi ... ... ... болып жалданып,
қырдан басқа жерде болатын қазақтарға берiлетiн билеттер үшiн ... ... ... ... алғаны үшiн ақшалай айып төлеу және
басқа да ... ... ... ... ... ру ... да - ... ру билеушiлерiнiң құқылары шектелiп оларды Ресей әкiмшiлiгi
өз бақылауына алды. Бұның өзi ... ... ... ... тiптi
олардың сотын жоққа шығарды. Осы кезде сұлтандар, батырлар ... ... ... Нақ осы ... төленгiттер институтының да күнi
өттi.
Сөйтiп, XIX ғасырдың ... ... ... жерiндегi
территориялық - әкiмшiлiк реформалар ... ... ... Ресей
мемлекетiнiң отарлау мүддесiн қанағаттандыратын, жүйесiн орнықтырды. ... ... ... ... ... ... ауыл
ағамандарының әкелген заңдық институттары қазақ қоғамының табиғи ... ... дәл келе ... ... ... бiрге Ресей заңдарының,
бақылаушы және реттеушi қызметiне де әлi дәл келе ... Бұл ... ... ... дағдарыстық ахуал туғызды, сөйтiп, осыдан
кейiн әр түрлi ... ... ... ... көрушiлiктiң табиғи
себептерi туындай бастады.
Қазақстандағы XIX ғ. 60 - 90-шы ... ... XIX ғ. ... орта ... қазақ өңiрiнiң Ресей қол астына қарауы аяқталды.
Патша өкiметi ... ... ... ... келтiргеннен кейiн бұл
жерлердегi мемлекеттiк құрылымды орталықтандыру саясатын одан әрi тереңдете
түстi. Белгiлi ... ... ... ... ... қамтыған
басқарушылық өзгерiс XIX ғасырдың 60-90-шы жылдарында өткiзiлдi. өо¬амдық
өмiрдiң әртҮрлi салаларын ... ... ... ... құжаттар бойынша жасақталды. Крепостниктiк право жойылғаннан
кейiн Ресейде ... ... ... ... өнiм ... ... ... және арзан шикiзат көзi ретiндегi рөлiн ... ... ... ... ... үшiн ... ... әкiмшiлiк жүйесiне тез
арада және терең байландыру қажет болды.
Осындай мақсатпен 60-шы жылдардың бас ... Сiбiр ... ... ... ... ... құрылды. Комиссия бүкiл қазақ
даласын Батыс және Шығыс облыстарына бөлудi ... ... бұл ... және iшкi ... ... ... кейiн 1865 жылы өазақ
даласын басқарудың жобасын ... үшiн ... ... ... ... iшкi iстер, әскери министрлiктердiң өкiлдерi және ... ... ... “депутаттар” ендi.[137] II Александрдiң 1865 ... ... ... ... ... ... ... белгiлендi, онда
империядағы азаматтық әкiмшiлiктiң жалпы негiздерiне ... ... ... жаңа ... ... және ... арасында христиан
дiнiн таратудың мүмкiндiктерiн де анықтау мiндеттелдi. ... ... жаңа ... ... ... ... үкiметтiк шенеунiктер
дайындалатын үлгi негiзiнде, Сейдалин, Шыңғыс ... Муса ... ... т.б. ... ... ... және 1866 жылдары комиссия Сiбiр және Орынбор қазақтары және
Түркiстан облыстарын ... ... 1867 жылы 11 ... ... ... облыстарын басқару туралы уақытша ереже”, ал 1868 жылы 21 қазанда
“Орынбор және ... ... ... ... ... уақытша ереже” бекiтiлдi.
Бұл құжаттардың шарты бойынша өазақстан өңiрi үш ... ... ... бөлiнiп ондағы бүкiл әскери және
азаматтық өкiмет ... ... ... ... ... ... облыстардан құралды, яғни
Орынбор-Орал және Торғай облыстары, Батыс-Сiбiр - ... және ... ... - ... және ... ... ... Бұрынғы
Бөкей хандығының өңiрi 1872 жылы Астрахань губерниясына қосылды; Маңғышлақ
приставтығы 1870 жылы ... ... ... ... ... ал ... Закаспий облысына ендi. ¤з кезегiнде облыстар - уездерге,
уездер - болыстарға ... ... ... ... және ... ... ... көршi Қытай, Иран және басқа
мемлекеттермен дипломатиялық ... ... ... ... әскери және азаматтық өкiмет билiгi берiлген әскери
губернатор ... ... ... ... ... әскерлерiне
тағайындалған атаман да соның өзi болды, ... және ... ... ... шекаралық iстермен де айналысты. Әскери ... ... ... және сот бөлiмдерiнен тұратын облыстық
басқармалар құрылды; әрбiр бөлiмдi аға кең есшi ... ... ... ... ... жүктелдi.
Басқарудың жаңа жүйесi көшпелiлер өмiрiнiң патриархалды-феодалдық
құрылысын шайқалтты, сұлтан-билер мен ағамандардың билiгiн шектедi. ... ... ... ... асыру рулық ақсүйектердiң ықпалы
әлсiреуiне әкеп тiредi, мұның өзi олардың ... ... және ... ... ... ... ... көрiнген әскери сипатта болды.
Облыстардың басында әскери және ... ... ... өз ... ... ... ... округтiң қолбасшысы да
солар болды) отырды. әскери және азаматтық билiктiң ажыратылмауы - ... жаңа ... ... әкiмшiлiк жолмен қайта құрудың басты принципi
болды. Ереже бойынша болыс басқарушысы өз қолына полицейлiк және ... ... ... Ол ... пен ... ... төленуiн және халықтың әр түрлi борыштарын өтеуiн қадағалап
отырды. Билер сотының шешiмдерiн iс ... ... да оның ... ... ... өз ... шеңберiнде болыс басқарушылары ... ... ... шаруалары мейлiнше ауыр земстволық мiндеттердi
өз ... ... олар ... ... ... ... ... жөндеуге қаржы берiп, әскери бөлiмдердi көлiкпен
қамтамасыз етiп тұрды.
1867-1868 жылдардағы реформалар ... ... ... ... ... ... олар Ресей мемлекетiнде қалыптасқан заңдар негiзiнде
жұмыс iстедi. Осымен бiрге ... ... ... және Сырдария
облысының қыстақтарында қазылар соты сақталып қалды. ... ... ... ... қылмыстар, қазақ малшыларының ... ... ... ... заңдары негiзiнде уездiк судьялары
қарады. Бұл “Ережелер” екi жыл ... ... ... ... енгiзiлген
болатын. Алайда, бұл “тәжiрибе” жергiлiктi халыққа терiс әсер етуi ... ... 20 ... ... уақытқа созылды. XIX ғасырдың ... аяғы мен 90-шы ... бас ... ғана ... ... ... ... реформаларын енгiзудi аяқтауға кiрiстi. Мұның
өзi Ресей отарлаушыларының Қазақстанда шексiз ... ... ... негiз қалаған заң жүзiндегi түзетулер едi.
1886 жылы 2 маусымда “Түркiстан өлкесiн басқару ... 1891 ... ... ... Семей, Жетiсу, Орал және Торғай облыстарын басқару
туралы ереже” қабылданды. Түркiстан жерiнiң ... ... ... ... ... кiрдi. Сырдария облысы Амудария бөлiмiнен ... ... ... ... және ... ... бес ... құралды.
Ал Орынбор және Батыс-Сiбiр генерал-губернаторлықтарының орнына орталығы
Омбы болған Далалық (Степной) ... ... Оның ... ... ... Торғай және Жетiсу облыстары кiрдi. 1897 жылы Жетiсу
облысы қайтадан Түркiстан генерал-губернаторлығының қарауына берiлдi.
Сот құрылысы ... да ... ... ... ... ... Ережеге сәйкес Ресей соттарының жүйесi бiтiстiрушi
судьялардан, ... ... және ... сот ... ... соттардан құрылды. Билердiң соттары да өзгертiлдi. Формасы
жағынан би сайланып қойылатын ... ... ... ... Бұл ... та
шариаттың жолымен өткiзiлiп жүрген қазақ қоғамындағы сотына шектеу болды.
Салықтар реформасы. Қазақстанның ... - ... және ... ... өзгерiстер отарлау
саясатының мақсатына сай келетiн жаңа салық жүйесi қабылданылуын қамтамасыз
еттi. Оның ... әр ... және ... ... ... ... ... мал өсiрушiлерiнен алынатын
түтiн салығы жылына 2 сом 75 тиын ... ал ... және ... осы ... ... 3 сом ... облысының отырықшы халқы (егiншiлер) үшiн бұрын Қоқан
хандығы белгiлеген алым-салық харадж және танаптық ... ... ... ... 1/10 ... ... немесе ақшалай төлеу мөлшерiнде болды.
Танаптық алым-салыққа заттай салық жинауға болмайтын, тек ... ... ... ... ... ... алым-салықтың мөлшерiн (танап -
десятинаның 1/8 ... ... ... ... Дiни ... (вакфтiк) жерлер екi түрге: яғни салық салудан ресми босатылған жер
және белгiленген ... ... жер ... ... шаруалары мұның үстiне тағы мейiлiнше ауыр жер мiндеткерлiгiн
көтердi: ауылдық-болыстық әкiмшiлiктi асырады, ... ... ... ... ... ауылға жұмыс сапарымен келген ауру шенеунiктерге
отын тасып бердi, “кiндiк шешелердi” ... ... ... ... ... әскер бөлiмдерiн көлiкпен қамтамасыз еттi. Табыс ... ... ... алым ... ... ... мешiттер мен
қазынаға арнап ұшыр мен бiтiр төледi. Кездейсоқ шығындары үшiн ... ... ... ... ... ... ауыртпалық болды.
Облыстық қазына және уездiк ... ... ... жинау мен мiндеттi жұмыс атқаруға мейiлiнше зор мән ... ... бiр рет ... ... есебi алынып, тексерiлiп отырды. Шаңырақ саны
жасырылғаны үшiн ... ... ... ... мен сайланып
қойылатын болыстық елу басыларға “жасырылған шаңырақ санынан екi ... ... ... 10 ... ... басқарма шенеуниктерiне сыйлық
беруге бөлiндi.
“Ережелер” бойынша кедейлер мен ... ... салу ... ... тиiс болды. Iс жүзiнде мұның өзi әншейiн
жазыла ... ... едi. ... ... “барлық село тұрғын дарына
жағдайына қарай ... ... ... ... олар рекрут
мiндеткерлiгiнен, герб ... ... ... iшкi ... т.т. деп атап ... Байырғы халықтан шыққан қызметшiлер
және тектi ру басылары “адал қызмет еткенi үшiн” құрметтi ... ... ... ордендермен, медальдармен марапатталды, шен-шекпен алып
отырды, т.б.
Мұсылман дiн ... ... мен ... шек ... ... ... дiни жиналысының қарауынан алынап, азаматтық әкiмшiлiкке
берiлдi. Мешiттер, мектептер мен ... ... ... ... ... ... ... әскери губернатор бекiтiп, босатып отыратын бiр
ғана молда болуына рұқсат етiлдi.
“Ережелерге” сәйкес әрбiр уездiк қалада “ұлтына ... ... ... ашу ... Қазақ балаларына станица және деревня қоғамдарының
келiсуiмен ... ... ... ақы ... ... станицалары мен қоныс
аударғандар мекендерiнiң мектептерiне оқуға түсуге рұқсат етiлдi. ... ... ... және қала ... ... жәрдем көрсету үшiн
әрбiр уездiк қалада штатында бiр дәрiгер және бiр ... ... ... ашу ... ... ... ... реформаларда
жердi пайдалану және иелену туралы мәселеге баса ... ... ... ... ... ... салық заңдары салық жинаудың тепе-теңдiк жүйесiн енгiз дi,
бұл орайда әр түрлi топтардың ... ... ... ... ... ... де тиым ... Мұның өзi оған айқын көрiнетiн саяси сипат
бердi. Жаңа әкiмшiлiк бөлiнiс жайылымдарды ... ... ... ... сай ... Бiр ... жайлауы мен қыстауы көбiнесе
екiншi ... ... ... ... ... ... ... iсiн қиындатып отырды.
60-шы жылдардың аяғы мен 70-шы ... ... ... XIX ғасырдың екiншi жартысында жер жөнiндегi қатынастар Кiшi ... ... ... да ... ... казак әскери үстем
тобына тәуелдiлiгi күшейдi, шеп бойындағы тұрғындардың келiмсектермен қарым-
қатынасы нашарлады. Осының бәрi 1868-1870 ... ... ... ... ... ... болды.
Орал, Торғай және Маңқыстау өңiрiндегi iрi-iрi ру басылары жетекшiлiк
еткен қазақтар үкiметтiк комиссияларды ... ... ... ... ... ... қарсылық көрсеттi. 1868 жылы Орынбор желiсiнен
комиссиямен шыққан фон Штемпельдiң құрамында 200 ... және бiр рота ... бар ... ... көлi маңында 20000 қазақ шабуылдап, оны жетi күн
бойы қоршауда ... ... ... жемi мен ... ... ... ... мәжбүр еткен.
Қазақ шаруаларының, әсiресе өз феодалдарына ... ... ... 1869 ... ... ... ... билердiң, сұл тандардың,
болыс басқарушыларының, ағамандардың ауылдарына 41 рет шапқыншылық жасалды.
Торғай мен Орал ... ... дiң ... ... ... мен ... ... мықтап ой ландырды. Көтерiлiстi басып-жаншу
үшiн далаға жазалаушы iрi отрядтар жiберiлдi. Орал облысында подполковник
Рукиннiң, граф ... ... ... ... және ... отрядтар әрекет жасады. Әлсiз ұйымдасуы, ... ... ... ... көтерiсшiлер жеңiлiске ұшырады
және шаруалардың бұрынғы көтерiлген кезiндегiдей ... ... ... мен ... ... мен ... ... арада-ақ басып-жаншылуына жәрдемдестi.
Маңқыстау шаруаларының көтерiлiсi де 1869 ж. Орал мен ... ... ... ... ... болды. Ереженiң
енгiзiлуiнен кейiн адайлардың жер мәселесi бұрынғыдан да шиеленiсе ... ... жаңа ... ... ... ашу-ызасын Ереженi iске
асыруға қарсылығын күшейттi. Маң қыстау приставы подполковник Рукин ... және төрт ... ... Бекметовы бар өз отряды және оларға ... Б. ... би, ... ... қосылған (барлығы 60 адам) 35
түйе керуенiмен 1870 жылы 15 наурызда орнынан ... ... ... шығу үшiн ... ... ... жол ... Рукиннiң өз отрядымен далада
көрiнуi көтерiлiске от болды. Бозащы деген жерге бақташылар ... ... ... ... 30 ... ... 200-дей қазақ
жиналды. Бiр апта бойына (15-21 наурызда) ... ... ... өұнансы,
Төбеқұдық нүктелерiнен, Жаманкөл мекенiнен, Ұсақ құдығымен кедергiсiз жүрiп
өттi. Бiрақ одан соң айқас кезiнде Рукиннiң отряды ... ... ... атып тастады. Жеңiс көтерiсшiлердi жiгерлендiре түстi.
Бұдан соң көтерiлiс аумағы кеңейiп Александровск ... мен ... ... ... ... оны ... ... қазақтарға 1869 ж. күзiнде Ембi уезiнде ... ... ... ... ... қосылғаннан кейiн көтерiлiсшiлер
саны 10 мың адамға жеттi. 1870 ж. 5 ... ... тобы ... ... станицасына шабуыл жасады. Форт маңындағы маяктарды
жағып жiбердi, әскерлер қоры сақталған ... ... ... дүние-мүлiктерiн талқандады. Көтерiлiс тек жергiлiктi орталық
өкiмет ... ғана ... ... ... Ресей қарулы күштерiнiң ... да ... ... кезде Англия мен Ресей арасындағы Иран және оның айналасындағы
өңiрлерге ықпалы жайлы тай-талас шиеленiскен ... ... ... Хиуа
хандығына қарсы жорық жасауға әзiрленiп, ... ... ... ... ... ... ... осы әскерлердiң ту
сыртында болып ... ... ... Үшiн мамыр айының аяғында
Кавказдан Маңқыстауға ... ... ... ... және ... ... жуық әскери бөлiмдерi жiберiлдi. ... ... ... олар ... ... ... Маңқыстауды үш айда көтерiсшiлерден арылтты, ал “бас
имейтiндер” қатал жазаланды. Осы ... ... ... ... ... Милютиннен “бүлiкшiлердi басқаларға сабақ болу
үшiн жазалау” жөнiнде жарлық алды. Көтерiлiс тоқтағаннан ... ... М. ... Д. Тәжиев, И. Құлов ... ... ... ... 1870 ж. ... Хиуа хандығына
өтiп кеттi.[138]
Ғылыми тұжырымдардың барлығы дерлiк, Маңқыстаудағы көтерiл ... ... ... ... ... олар мұны ... таптық
санасының дамуын тежеген рулық ескiлiк қалдықтар деп түсiндiру қажеттiгiн
баса атайды. Көтерiлiстiң басты ерекшелiгi сол - оған ... ... ... ... Көтерiлiстi аяусыз жаншып, Кавказ
әкiмшiлiгi Маңқыстауда қалған 8 мың үйден 57901 cомның үй басы ... ... ... ... ... алды. Адайларға үкiметке 90 мың қой беруге ... ... ... ... көтерiлiс өзiнiң бар күшiмен Ресей үкiметiнiң
отаршылдық саясатына қарсы бағытталды.
Басқа ұлт өкiлдерiнiң Қазақстанға қоныс аударуы. ... ... ... Қазақ даласын ... және ... ... тұрғындарын қоныстандыру жөнiнде ... ... ... ... ... ... губернаторы генерал
Колпаковскидiң басшылығымен 1868 жылы “Жетiсуда шаруаларды қоныс ... ... ... жасалып, ол 1883 жылға дейiн күшiн сақтады. Бұл
құжат бойынша қоныстанушыларға бiрқатар жеңiл дiктер берiлетiн ... ... (ер ... 15 жыл ... ... және ... ... соның iшiнде рекруттық мiндеткерлiктен де босатылды,
мұқтаж отбасыларына “керек-жарақтар алу ... ... (100 ... дейiн)
берiлдi.[139]
1883 жылы Жетiсу облысының Дала ... ... ... әкiмшiлiк “Облыстың отырықшы халқын жерге орналастыру
туралы ереже”, яғни байырғы ... ... ... ... Түркiстаннан қоныс аударған ұйғырлар мен дүнгендердi орналастыру
туралы ереже шығарды. Жаңа құжат 1885 жылы 1 ... ... ... берiлетiн артықшылықтар бiраз шектелдi. Мысалы, жаңа құжат
бойынша жер үлесi әр адам ... 10 ... ... ... салықтар мен мiндеткерлiктерден үш жылға ғана босатылды, ал
одан кейiнгi үш жылдықта оларды жартылай ... ... ... ... ... ... облысына шаруаларды қоныс
аударту шарттары 1886 жылы жасалған ... ... ... ... қарастырылды. Бұл құжат бойынша егiн егуге жарамды
жер үлесi әр адамға ... 10 ... ... ... қоныс
аударушылар салықтар мен мiндеткерлiктен бес жылға толық ... ... бес жыл ... ... ... ... өтеп ... мақсаттағы келесi құжат Ресей үкiметi 1889 жылғы 13 шiлдеде
жарияланды. Ол ... ... мен ... ... жерлерге өз
еркiмен қоныс аударуы туралы және аталған сословиелердiң ... ... ... ... тiзiмiн алу тәртiбi туралы” деген арнаулы ... Онда iшкi ... және ... мүлiктер министрлерi алдын
ала рұқсат еткен жағдайда ғана қоныс аударуға болатыны көзделдi, ал онсыз
қоныстанушылар ... ... ... ... “Құрмет көрсетуге лайықты”,
яғни “сенiмдi” адамдардың қоныс аударуына рұқсат беру және ... ... ... ... бос ... ... жерлерге жiберу
министрлерге жүктелдi.
“Ережеде” Тобыл, Жетiсу, ... және ... ... ... ... ... Жаңа жерлерде жер үлестерi ер
адамға “егiншiлiк жағдайлары және ... ... ... ... Орталық губерниялардан шаруаларды шет аймақтарға
қоныстандыруға ... ... ... патша үкiметi Iшкi министрлiгiнiң жер
бөлiмi жанынан ерекше тапсырмалар жүктелетiн ... алты ... ... жылғы 13 маусымда бекiтiлген ”Сiбiр темiр жолы ... ... және ... ... ... ... ... ережелерге” сәйкес
жергiлiктi жерлерде “Уақытша комиссиялар” құрылды. Олар қоныс аударылатын
және запас учаскелерге жер алу туралы мәселенi ... ... ... мен ... ... ... осы құжаттардың кейбiр баптары
нақтыландырылып, ер адамға шаққанда 15 десятина молшерiнде жер ... ... ... ... ... ... 60-шы жылдарынан бастап, Ресейдiң орталық
губернияларынан ... ... мен ... стихиялы түрде қоныс аудару
басталды. Шаруаларды ... ... одан соң ... ... ... ... ... өазақ даласына қоныс аудару қозғалысы 70-шы
жылдардан бастап, яғни Сiбiр темiр жолы ... ... ... ... ... Тек ... жж. Ақмола облысының ... ... 251,8 мың ... жер ... ... 10940 ... адамы бар
24 келiмсектердiң мекенi құрылды, ал Семей облысында нақ сол кезеңде ... 33064 ... ... жерi ... ... ... ... орыс шаруаларының 133 семьясы Ақтөбе
бекiнiс пунктiнде тұруға ... ... XIX ... 70-шi ... 1881 жылы ... ... ... аударушы шаруалардың 1200
семьясы iрге тептi. Орал ... ... ... ... аралығында
Ресейдiң орталық губернияларынан 2299 семья қоныс аударып, ... ... Ойыл ... ... ... өзенiнiң жағасына-
120, Жымпиты болысына-140, Шалқар көлiнiң жағалауына-25, ... ... ... және басқа уездердiң территориясына 916
семья көшiп келдi.[143]
Әсiресе қоныс аударушылар Жетiсу облысына көптеп ағылып жатты. ... жж. ... 3324 ... қоныстанды олардың 2099 ауылда, ал 1225-i
қалаларға орналасты. 1883 ... ... ... Дала ... ... ... ... шаруалар саны 15 мыңға жетiп олар
29 селоны құрады, ал облыс ... 190-ға жуық ... ... мен ... ... ... ... жылдары Жетiсу облысына тағы да 1769
шаруа семьясы, соның ... ... ... ... уезiне-314, Қапал
уезiне-98, Пiшпек уезiне-913 және Пржевальск уезiне 34 семья қоныстанды.
Шаруаларды қоныстандыру Сырдария облысында XIX ... ... ... негiзiнен Шымкент, Ташкент және әулие-ата уездерiн
қамтыды. Егерде 1874-1882 жылдарда облыста 6 ... ... ... ... 1890 жылға дейiн - 14, 1891-1892 жылдар iшiнде 17 жаңа поселке, ал
осы жылдар iшiнде Сырдария ... ... 37 ... ... ... ... жаңа ... XIX ғасырдың 90-шы жылдарында
өттi. 1893-1896 жж. Ақтөбе уезiне қоныс аударушылар саны 2500 ... ... ... ... 9173 ... ... немесе 1890 жылғыға
қарағанда 1418 адамға көбейдi. 1868 жылмен салыстырғанда 1894 жылы Ақмола
облысында орыс ... саны 75 мың ... ... Торғай облысында қоныс
аударушы шаруалар саны 16 мың, Сырдария облысында 12 мың адам ... ... ... ... және ... ... ... уездерiнде
(Ақмола, Петропавл, Кокшетау, Атбасар, Омбы, Павлодар және ¤скемен) қоныс
аударушы шаруалардың 150 мыңға жуық ... бар 43 ... ... ... 1,4 ... десятинаға жуық жер берiлiп оған қоса 88 мың
десятина жер арендалық шартпен ... ... өз ... ... ... ... ... кейiн де тоқталған жоқ.
Орыс және басқа ұлттар қоныс аударушы ... ... ... жер
өңдеудiң, пiшен шабудың, үйлер, мал қораларын, т.б. салудың ғасырлар
бойындағы тәжiрибесiн ала ... ... ... ... әсер ... күмәнсiз.
Ал сонымен бiрге қоныс аударушылар қазақ халқынан ... ... ... ... ... ... үйрендi.
Ресей орталық губернияларынан өазақ өлкесiне ... ... ... ... ... ... ... адамдар болатын.
Iрге тепкен орындарында олар иеленушi және қоғамдағы билеушi ... ... ... ... тәуелдi болып көбiнесе жалданып, аз
ақы төленетiн ең ауыр ... ... ... болды.
Қоныс аударушылар басынан кешiрген әлеуметтiк ауыр езгi олардың бiр
жағынан, қазақ ... ... ... бiр екенi туралы сезiм
туғызды, екiншi ... ... ... халыққа оның ғасырлар бойы
қалыптасқан ... ... ... ... ерекше
көзқарасты қалыпастырды. Олар патша ... мен ... ... ... ... ... ... қоныс аударғандар мен қазақ шаруаларының
таптық сана-сезiмi бiрте-бiрте өсе бердi. Еңбектегi және ... ... ... ... өмiрдегi көптеген көкейтестi
проблемалардан ынтымағы қалыптасты, келiмсектер және қазақ ... ... бiр ... ... келе ... Қараңыз: Чернецов В.Н. К вопросу о месте и времени формирования финно-
угорской этнической группы.// Тезисы докладов. Методология этногенетических
исследований. М., 1951; ... ... ... ... Приобья. //МИА. N
35. М., 1953, 58 - 61-б; ... П. ... ... ... ... ... история населения Западной Сибири. Томск, 1978.
[2] Қараңыз: Кузьмина Е.Е. ... ... ... М., 1994, 5 - ... Қараңыз: Теплоухов С.А. Опыт классификации древних металлургических
культур Минусинского края. - Мына кiтапта: Материалы по ... ... Т.IV, вып. 2, 41 - 62-б.; ... М.П. ... ... ... ... Казахстане. - Мына кiтапта: Казаки. Антропологические очерки. ... ... 199, 210-б. ... очаг ... ... - Мына
кiтапта: Сборник статей антропологического отряда Казахстанской экспедиции
АН СССР. Л., 1930, вып. 15, 150 - 162-б; ... К.В. ... ... ... ... М., ... Қараңыз: Маргулан А.Х., Кадырбаев М.К., Оразбаев А.М. ... ... ... ... ... ... Кривцова-Гракова О. А. Алексеевское поселение и могильник, 100-
б.
[6] Қараңыз: Усманова Э. Р. О менталитете ... и ... ... ... // ... и ... проблемы взаимодействия.
Материалы конференции. Челябинск, ... ... : ... М. П. ... ... ... в Центральном
Казахстане. // СА. 1952.XVI; Маргулан А.Х. Отчет о работе ... ... ... 1947г. - ... АН Каз. ССР,
сер. археология”, 1950, N 67, вып. ... ... ... Г.Б. Бронзовый век Урало-Казахстанских степей.
Свердловск, 1988; его же: ... ... ... ... исследования в Казахстане. Алма-Ата, 1973, 113-б; Логвин
В.Н. Калиева С.С. Терсекские памятники Торгайского ... ... ... ... ... 1986; ... В.В., Логвин В.Н.
Исследования в Кустанайской области. //Археологические открытия 1971 года.
М., 1972, 289-б; ... М.П. ... ... ... в ... // ... Материалы Особого комитета по исследованию союзных и
автономных республик. Л., 1927, вып. II, 23-2-сурет.
[9] Қараңыз: Кривцова-Гракова О.А. ... ... и ... ... 1948, т. XVII, ... ... Нығмет Мыңжани. ҚазаҚтың ҚысҚаша тарихы. Алматы ”Жалын”,
1994. 19-б.
[11] Қараңыз: Marquart I. Uber Volkstum ... ...... әл-Ғалам” 48 тарауында.
[13] Қараңыз: Аєынжанов М. ҚазаҚтың тегi туралы. Алматы, 1995, 22-б.
[14] Қараңыз: ЖанұзаҚов Т. ҚазаҚ деген сҚз ... ... ... ... ... ... Қараңыз: Мыңжан Н. ҚазаҚтың ҚысҚаша тарихы. Алматы,”Жалын”, 1994. 25-
б.
[16] Қараңыз: ҚазаҚ совет энциклопедисы. Алматы, Ғылым, 1978, 1-шi том, ... ... М. Х. ... ... - и - ... ... 1995, ... Қараңыз: З.У. Тоған. Бүгiнгi Түрiкстанның таяудағы тарихы. 37-б.
Истамбул, 1981.
[19] Қараңыз: ҚазаҚ деген сҚз Қайдан шыҚҚан // Жұлдыз жорналы, Наурыз, 1984
ж.
[20] ... ... Ә. ... 1948 ж. 1-шi сан, 144-б.
[21] Қараңыз: Бартольд В.В. История турецко-монгольских народов. - Соч. М.,
1968, т.5, с. 212.
[22] Қараңыз: Габдуллин М. ... ... ... ... ... к ... по казахскому эпосу. Алма-Ата, 1953; История
казахской литературы. Т.1. Казахский фольклор. Алма-Ата, 1968.
[23] Кузьмина Е.Е. В ... ... и ... М., ... ... ... И. Тохарская проблема. - ВДИ, 1940, N 3 ... ... ... Н. В. Китайские известия.о народах Южной Сибири,
Центральной Азии и Дальнего Востока. М., 1961, 120-б.
[26]Қараңыз: Таскин В. Скотоводство у ... по ... ... ... ... и ... Китая. М.,1968, 31-32-б.
[27] Қараңыз: Бернштам А.Н. Проблемы древней истории и ... ... ... АН ... N 67, ... археологическая, вып. 2,
Алма-Ата 1950, 59... б.; ... К.М. ... ... и ... как фактор развития этнических процессов. // Вестник АН ... N 8, 23-б.; ... Б.А. ... ... ... 1968,
14-23-б.; Бартольд В.В. История культурной жизни Туркестана. Л., 1927, 5 ... ... И.Я. ... ... о ... ... в ... Азии в
древние времена. Т.II, М.-Л., 1950, 150-152 б.; Байпаков К.М., Подушкин
А.И. Памятники ... кой ... ... ... 1989, 61 -70-б. и ... ... Аманжол Кузембайұлы, Еркiн Әбiл. История Республики
Казахстан. Алматы, “Санат”,1998,32-34-б.12:52
[29] ... К.Ф. ... и ... их ... ... ... М., ... Қараңыз:В.В. Бартольд. Тюрки. Двенадцать лекций по истории турецких
народов Средней Азии. Алматы, ТОО ‘’ ... ... ... С.Г. ... ... Казахстан. Летопись трех
тысячелетий. Алма-Ата “ Рауан”,1992. С. 87-88.
[32] Қараңыз: БайпаҚов К.М. ... ... ... ... и ... ... 1986.
[33] Қараңыз: ҚазаҚ ССР тарихы кҚне заманнан ... ... I том, ... 13-16 ... ... Т.И. ... Казахстан. Летопись трех тысячелетий. Алма-
Ата, “Рауан”, 1992.
[34] Қараңыз: В.В. Бартольд Двеннадцать лекций по истории турецких народов
Средней ... ... ТОО ... 1998. - 91-99 бет.
[35] Қараңыз: С.Г. Кляшторный, Т.И. ... ... ... ... ... ... 1992.
[36] Қараңыз: В.В. Бартольд. Тюрки. Двеннадцать лекций по истории турецких
народов Средней Азии. Алматы, ТОО “Жалын”, ... ... С.Г. ... Т.И. Султанов Казахстан летопись трех
тысячелетий. ...... 1992. с. ... ... С.Г. Кляшторный Т.И.Султанов Казахстан. Летопись трех
тысячелетий. Алма-Ата, “Рауан”, 1992. 116 б. ... ... ... Сонда, 116-117, беттер.
[40] Қараңыз: Бартольд В.В. Тюрки. Двенадцать лекций по истории турецких
народов Средней Азии. Алматы ТОО ... ... ... ( ... ... ... ... Т.И.Султанов. Казахстан. Летопись трех
тысячелетий. Алма-Ата “Рауан”, 1992. 140 б. (аударма-Н.А.)
[42] Қараңыз: Массон В.М. ... ... ... в ... ... ... Средней Азии и Казахстана. М.,
1970, 3.б.
[43] Қараңыз: БайпаҚов К. Нұржанов А. Ұлы Жiбек жолы және орта ... ... ... ... ... К.А ... К.М. Ерзакович Л.Б. ... ... 1972, 82 ... ... ... С.Л. Сведения арабских источников IX-XVI вв о ... ... и ... ... М., 1980. с.80 ... ... Қараңыз: Массон М.Е. Ахангеран ( археолого-топографический очерк).
Ташкент, 1953, ... ... Х. ... ... ... ... ... Алматы. “КМЭБИ”
баспасы, 1995-43 бет.
[48] Қараңыз: Кононов А.Н. Махмуд Кашгарский и его “Дивану лугат ат-турк”.
М. 1971, ... ... ... В.В. Двенадцать лекций по истории турецких ... ... ... т.5, ... Қараңыз: Наджип Э.Н. Тюркоязычный памятник XIVв. “Гулистан” Сейфа
Сараи и его язык. Алма-Ата, 1975, 12 ... ... ... В.В. ... ... ... по истории турецких
народов Средней Азии. Алматы ТОО “Жалын”, 1998. IV лекция - 44-60 ... ... ... С.Л. ... арабских источников IX-XVI вв. о долине
реки Талас и смежных районах. 81-82 б.
[53] Қараңыз: Бартольд В.В. Тюрки. ... ... по ... турецких
народов Средней Азии. Алматы: ТОО “Жалын” 1998.
[54] Қараңыз: Reinaud M. et de Slane M. Geographie d’ ... ... ... d’ apres les ... de Paris et de Leude aux frais de ... Asiatique. Paris, 1840, p. 205
[55] Қараңыз: Родословное древо тюрков. Сочинение ... ... Пер. и ... Г.С. ... с ... и прим. И.Ф. Катанова.
Казань, 1906, 34 б. (аударма Н.А.)
[56] Қараңыз: ... ... ... ... 1240г. Изд. ... ... перевод, тексты, глоссарии). М.; Л., 1941, т.1. 158 б.
[57] Қараңыз: Сонда, 161 б.
[58] Қараңыз: “Алтын Орда” терминi ... ... Орыс ... негiзiн салған мемлекетке Қатысты “татарларға”,”татарлардан”,
“Батыйға” деген сҚздердi ... ... ... ұғымының шығуы,
зерттеушiлердiң пiкiрi бойынша, ұлы моңғол ханының хан ордасына, ... киiз ... ... Қолданылған; бұл орданың сипаттамасы, XIII-
XIV ғасырлардағы деректемелерде келтiрiлген. (Рашид ад-дин. Сб. ... 41 б.; ... ... ... ... / ... ... СпБ.,
1911, 54 б.); Егоров В.Л. Государственное и административное устройство
“Золотой ... ... 1972, N2, 33-34 бб.; ... Г.А. ... Русская речь, 1970, N1, 74-75 бб. - Аударма ... ... ... des Mogols et des Tatares par ... ... ... et anotee par le Baron Desmaisons, I, Texte, ... 1871, ... ... ... по ... казахских ханств в XV-XVIII вв. Алма-
Ата, 1963, 347 ... ... ... Г.В. О ... ... Ясы ... Брюссель,
1939, 15-54 бб. Аударма-Н.А.
[62] Қараңыз: Рашид ад-дин. Сборник ... 2, 141 б. ( ... - ... ... ... ССР тарихы: кҚне заманнан бүгiнге дейiн. ... 1983; ... ... кҚне ... ... ... ... “Дәуiр”, 1994; Шахматов В.Ф. К вопросу об ... ... ... ҒА ... ... ... N 94, 6 ... Х.М. К истории образования казахского народа.- ... ... ... сериясы, 1951, N 1 (70); АҚынжанов М.Б. ҚазаҚтың ... ... 1957; ... “ХалыҚ” деген ұғымның мазмұны жҚнiнде басҚа кҚзҚарастар да бар.
Қараңыз: Бромлей Ю.В. Этнос и ... ... ... ... О. Население Казахстан от эпохи бронзы до
современности. ... 1970; ... В.В., ... ... ... ... 1972; ... К.А. Курган Иссык. М., 1978;
Литвинский В.В. Кангюйско-сарматский фарн. Душанбе, 1968; Гинзбург ... к ... ... ... Юго-Восточного Казахстана.-
ТИИАЭ АН Каз ССР, т.7. ... ... ... ... ССР ... кҚне ... бүгiнге дейiн. “Ғылым”,
Алматы, 1983 - II т., 248-253 бб.
[67] Қараңыз: Бұл проблеманы ... ... ... ... ... ... ... Олардың бiр тобы жүздi “бҚлiк”, ”тармаҚ” ... ... ... ал бiр ... “жүз”, ”жүздiк” мағынасын бiлдiредi деп
есептейдi. ҚазаҚ ССР тарихы кҚне заманнан бүгiнге ... ... ... ... тарихы кҚне заманнан бүгiнге дейiн. Очерктер. Алматы
“Дәуiр”, 1994; Шахматов В.Ф. К вопросу об ... ... ... ҒА ... Тарих сериясы,1950, N 94, 6 шығ.; Адильгереев Х.М. К
истории образования казахского народа.- ... ҒА ... ... N 1 (70); АҚынжанов М.Б. ҚазаҚтың тегi туралы. Алматы, 1957;
ж.б.; В.В.Бавртольд Тюрки. ... ... по ... ... ... ... ... ТОО “Жалын”, 1998; С.Г.Кляшторный, Т.И.Султанов
Казахстан. Летопись трех тысячелетий. Алма-Ата ... 1992; ... ... ... ... ... ... 1994; Х.Маданов. ҚазаҚ
халҚының арғы-бергi тарихы. Алматы, КМЭБИ баспасы, 1995 т.б.
[68] Қараңыз: ... ... ... ... болу ... мен
жағдайлары туралы кҚп пiкiрлер iшiнен автор ... ... ... тұжырымдарға аса назар аударған жҚн деп есептейдi: а) Ежелгi
қазақ Қңiрiнiң үш ... ... кҚне ... дәуiрiнде басталып, X-XII
ғасырларда аяқталды (Аманжолов С.А. Вопросы диалектологии и ... ... ... Х.М. К ... образования казахского
народа); б) Жүздер XV-XVI ғасырлардың шебiнде ҚазаҚ хандығының негiзiн
Қалаған үш ... ұлыс ... ... В.В. ... ... царях и царевичах. СпБ., 1864, ч.II, Красовский М. Материалы
для географии и ... ... ... ... ... СпБ., ... в) ... құрылуы табиғи-географиялыҚ, саяси және ... ... ... ... ... жерi ... ... дейiнгi,
Сарысудан және тҚменгi Сырдариядан Ертiске, Тобылға және негiзгi жайылымдар
мен жайлау сапарларына сәйкес ... ... М.П. ... по ... ССР, т.I, М., 1941 ); тағы да басқалар.
[69] Қараңыз: Материалы по истории ... ... ... ... ... БайпақҚов К.М. По следам древних городов Казахстана. Алматы,
1990.
[71] Қараңыз: Қазақ ССР тарихы кҚне ... ... ... (5 ... Алматы,1983; Бартольд В.В. Тюрки. Двенадцать лекций по истории
турецких народов Средней ... ... ТОО ... 1998; Прошлое
Казахстана в источниках и материалах. сб.I, ... ... ... - ... Қараңыз: Бартольд В.В. Церемониал при дворе узбекских ханов в ... Соч., М., 1964, т.2, ... ... ... ССР ... көне ... бүгiнге дейiн. бес томдық.
“Ғылым”, Алматы, 1983 - 2 т. 282 ... ... ... ... в источниках и материалах. сб. 1. Под ред.
профессоров С.Д.Асфендиярова и П.А. Кунте. 2-ое издание. Алматы ... 111-167 бб.; С.Г. ... Т.И. ... ... ... трех
тысячелетий. Алма-Ата “Рауан”, 1992. 305-312 бб. (Аудар¬ан - Н.А.)
[75] Қараңыз: Histoire des Mogols et des Tatares par ... ... ... traduite et annote’e par Le Baron ... t.1, ... 1871, p. 306.- ... ҚазаҚ ССР тарихы көне заманнан бүгiнге
дейiн. бес томдық. 2 т., “Ғылым”, Алматы, 1983 - 298 ... ... ... ... Мухит ат-таварих. Рукопись ЛО ИВ АН ... ... к ... ... собранные и изданные
Археографической комиссией Академией наук. Спб., 1867, т. ... ... ... бiздiң заманымызға толық жетпеген. Қазақтардың тарихы мен
заңдық әдет-ғұрыптарын зерттеушiлердiң өз деректерiн тек қана А. ... ... ... онда ... ... 33-шi ... ... да Жетi жарғының бастапқы нұсқасы ... А. ... өзi ... ... бiр жүз ... ... уақыттан кейiн жазып алған, мұның өзi,
әрине, оның жазбаларының дәлдiгiне әсерiн тигiзбей ... ... ... ... таратылған кезде белгiлi бiр өзгерiстерге ұшырап
отырған. Қараңыз: Левшин А. Описание киргиз-казачьих, или ... и ... ... ... 1996; ... ... в источниках и
материалах. сб. 1. Под ред. профессоров С.Д.Асфендиярова и П.А. ... ... ... ... 1997.; С.Г. Кляшторный. Т.И. ... ... трех ... ... “Рауан”;
[78] Қараңыз: М. Мағауин. Қазақ тарихының әлiппесi. “Ер-Дәулет”, Алматы,
1994. 130-140 бб.
[79] Қараңыз: Балғабек ... ... ... ... ... 1992 - 29 ақпан.
[80] Қараңыз: М.К.Қозыбаев. Ақтаңдақтар ... ... ... ... ... В.С. ... ... кочевых народов с Россией,
Средней Азии и Китаем. Ташкент, 1958, с.14-16; Архив РАН, ф.21, оп. 4, ... ... ... ... ... М., 1967, т.3, N 254, 421 б.
[83] Қараңыз: 1640 жылы ... ... ... Назарьев Қзiнiң Михаил,
Андрей және Иван атты ұлдарын ертiп Едiл мен ... ... ... ... ... сөйтiп мұнда балық кәсiпшiлiктерiнiң негiзiн салып,
болашақ Гурьев Қаласының негiзi болған ағаштан салынған Қалашықты ... ... ... ... көпесi Михаил Гурьев патшаның (Михаил Федорович)
бұйрығы бойынша ағаштан салынған ... ... тас ... ... ал ... ... Қамал Жайық казактарының шабуылдарына төтеп
бере алмаған едi. Қамалдың құрылысы 1662 жылы ... ... ... ... Каз ГУ. ... 1962, т.53, вып.9, 247-248 бб.
[84] Қараңыз: XVI-XVII ғғ. Қазақ-орыс қатынастары.(Құжаттар мен материалдар
жинағы).Алма-Ата, 1961, 49б.(Аудармасы - Н.А.)
[85] ... ... А.И. ... ... ... и ... ... русского подданства..., 3б; Қазахско-русские отношения в XVI-XVIII вв.,
52-53 бб.
[86] Қараңыз: Х. Маданов. Қазақ халқының арғы-бергi тарихы. КМЭБИ ... 83 ... ... ЦГИА РФ, ф 1374, оп.2, д.1823, 24-26 бб
[88] Қараңыз: Мұқтар Мағауин ‘’Алдаспан’’, 38-39 бб. Алматы, 1971.
[89] Қараңыз: XVI-XVIII ғғ. Қазақ-орыс ... 110-112 бб. ... ... Қараңыз: Сонда, 346 б.
[91] Қараңыз: Материалы по истории КазССР. Т.IV. М.-Л. 1940. Карта и
приложение.
[92] Қараңыз: Аллекторов А.Е. Киргизы-казахи. ... ... ... 1889, 6 августа, N32.
[93] Қараңыз: XVI-XVIII ғғ. Қазақ-орыс қатынастары. 262-263 бб.
[94] Қараңыз: РҒА Тарих институтының Санкт-Петербург ... ф.36, д. ... ... ... ... по ... Казахской ССР (1785-1828). т.IV. М.-
Л.,1940, Л.14.
[96] Қараңыз: Сонда, 47-б.
[97] Қараңыз: Вяткин М.П. Сырым ... ... 1995, ... ... ... по истории Казахской ССР (1785-1828). Т.IV.М.-Л.,
1940, 87-б.
[99] Қараңыз: Cонда, 487-б.
[100] Қараңыз: Сонда.
[101] Қараңыз: ... М.П. ... ... ... ... 298-308, ... 337, 346 ... Қараңыз: Труды общества изучения истории Казахстана. Отделение
истории и этнографии. VII.в. 2-тар., 16.-б.
[103] Бұл ... ... ... ... ... ... орда и ... Исатая Тайманова. Алма-Ата, 1946; Иванин ... или ... ... ... ... 1864, N12; Медведский Т.
Внутренняя киргизская орда в хозяйственно-статистическом отншении - ... ... ... 1862, ... ... Л. ... Оренбургского ведомства. Материалы для географии и статистики России.
СпБ., 1865.
[104] Қараңыз: Шахматов В.Ф. Внутренняя орда и восстание Исатая Таймановаа.
[105] Қараңыз: ... ... ... 1876, N 47. ... ... Сонда, N 49.
[107] Қараңыз: ҚР ОМА, 78-Қ., 93-iс,1,2,5-пп.; 150-iс, 4п.
[108] Қараңыз: Сонда, 150- iс, ... ... Raeff Marc. Siberia and reforms of 1822. New York. 1956. ... ... Н.А.)
[110] Қараңыз: Ресейдiң Орталық мемлекеттiк тарихи архивi (РОМТА), Қор.13,
тiзiм 2, iс 978, ... iс 1071 п. ... ... ҚР ОМА, 4-ф, ... ... ... 374-ф, 1-оп,1990-Құж., 18-21 пар. (Есептеген Н.А.)
[113] Қараңыз: ... А. ... и ... из ... по казахским
степям (поляк тiлiнен аударылған),Алма-Ата, 1966, 44б.
[114] Қараңыз: Из Ташкента// Дело N 168, N 1867; Маев Н. От ... ... ... ... // ... для ... ... края.
Вып. 2, Спб. 1873, 347-б.; Бобков Ф. Воспоминания о моей службе в Западной
Сибири 1 кiтап, Спб. 1912, ... ... ... ССР ... 1-т., ... 1961, ... ... Макшеев А. Путешествие по киргизским степям и ... Спб., 1896, ... ... ҚР ОМА, 383-Қ, 1-т., 166-iс, 9 - ... Қараңыз: ҚР ОМА, 4-ф, 1-б, 27-Құж., 126-пар.
[119] Қараңыз: ҚА ОМА, 345-Қ, 1-т., 152-iс, 319 - 323-пп, және с.б.; ... ... ... Сонда: 2-т., 20-iс, 25-п.
[121] Қараңыз: Ресейдiң ОМИА, МВД-Қ., земскi бөлiмi, 8-б, 124-iс, 1-7 ... ... ... ... ... ... бөлiмi, IV-
Қор, 551-iс, 438-439 бб.
[122] Қараңыз: Сонда.
[123] Қараңыз: ... А.К. ... ... ... Спб. 1898. 2-т. ... (Аударма-Н.А.)
[124] Қараңыз: Живописный альбом народов России. Спб. 1880. 330-б. (Аударма
- Н.А.)
[125] ... ... ғғ. ... ... ... 1964, ... Қараңыз: Прошлое Казахстана в источниках и материалах // С.Д.
Асфендияров пен ... ... ... 1935. 183-б.
[127] Қараңыз: Масанов Н.Э. Специфика ... ... ... в ... ... ... ... номадизма.
М., 1991, 37-б.
[128] Қараңыз: Гавердовский Я.П. ... ... ... ... ... отделения Института истории России.
115-коллекция, N 73. (Аударма- Н.А.)
[129] Қараңыз: Мейендорф Е.К. ... из ... в ... М., ... Қараңыз: Санкт-Петербургское отделение Архива РАН. 3-ф, 35-оп. 47-
Құж, 191-об, 192-пар.
[131] Қараңыз: ҚР ОМА, 338-Қ., 1-т., 408-iс, 31-п.; ... М ... ... Т.1 Спб 1868, с. 105, 157.; ... П. ... ... 1867, с. 121-122. ... Қараңыз: ҚР ОМА, 338-Қ., 1-т., 407-iс, 7-п.
[133] Қараңыз: Қазақстан саяси құрылымының тарихы туралы ... ... 1960, 87 Құж. ... ... ... Қаз ССР ҒА ... Қоғамдық ғылымдар сериясы, 1970, N5,
51-б; Ресейдiң ОМТА, 1291-Қор, 91-ж, 95-iс, 1-б, 54-142-бб.
[135] Қараңыз: Қаз ССР ҒА-ның хабаршысы. Қоғамдық ... 1970, N 5, ... ... ҚР ОМА, 4-Қ., 1-т., ... ... ҚР ОМА, 5-Қ., 1-т., ... ... Қараңыз: Қасымбаев Ж. Қ. О некоторых вопросах истории национально-
освободительного движения в Казахстане во ... ... XIX в. // ... ... ... ... ... половины XIX в.
в Средней Азии и Казахстане. Ташкент, 1989, 91-б.
[139] Қараңыз: РОМТА, ф.391 (ПУ), оп 3, 880 iс, 1 -70 ... ... ... ... көне ... ... дейiн (очерктер),
Алматы: “Дәуiр”-баспасы, 1994, 239-246 бб.
[141] Қараңыз: Сонда.
[142] ... ... ф.1273, оп 1, 1893 iс, 238, 289 ... Қараңыз: Памятная книжка и адрес-календарь Уральской области за 1900
год. Уральск 1901, с.178.
[144] Қараңыз: РОМТА, ф.1396, оп 1, 296 iс, 1 ... ... ... К.К. ... дело в ... Спб., 1910,
177-178 бб.
[146] Қараңыз: Турсунбаев А.Б. Из ... ... ... ... ... 1950, ... ... РОМТА, ф.1273, оп 1, 1909, 362-iс, 2,9 бб; 432-iс, ... Е.Б. ... ... к ... М., 1957, 168-б.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 140 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Педагогикалық мамандыққа кіріспе» дәрістер жинағы23 бет
«Ғылыми зерттеулердің методологиясы» пәнінен дәрістердің қысқаша курсы32 бет
Аналитикалық химия пәнінен дәрістер жинағы59 бет
Астрономия пәнінің оқу-әдістемелік кешені (дәрістер жинағы)80 бет
Ауылшаруашылықтық (аграрлық) құқық негіздері (Дәрістер жинағы)34 бет
География туралы ұғым (дәрістер)253 бет
Дәрістер - Тарих88 бет
Дәрістер жинағы27 бет
Дәрістер жинағы туралы101 бет
Дәрістер жинағы. (Экономика.)87 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь