Табиғат және жер-су иелеріне сиынумен байланысты агиотопонимдер

Жоспар

І.Кіріспе

ІІ.Негізгі бөлім.
1.Табиғат және жер.су иелеріне сиынумен байланысты агиотопонимдер
2.Жер.су атарының тарихи зертеулер.
3.Жер.су аттарының этнолексикалық сиптты.

ІІІ.Қорытынды.

Әдебиеттер
Кіріспе
Р.М.Мустафина өз зерттеулерінде жер-су иелерін (покровители местности) әулиелердің бөлекше категориясы деп бөліп қарайды. Бұлардың қатарына ол өзіне ықылас еткендерді желеп-жебеп отыратын, ал өзіне теріс қылық көрсеткендерді қиындыққа душар ететін көріпкел Үндемес ата әулиені жатқызады.
Бір қызығы, мұндай әулиелердің қатары, Мустафинаның байқауынша, үнемі жаңа персоналдармен толығып отырады екен. Мәселен, Қызылорда облысында әулиелердің осы қатарында 1861 жылы туып, 1926 жылы қайтыс болған емші Ахмет Оразовты атайтындығына зерттеушінің көзі жеткен. Оңтүстік Қазақстанның этномаркерлі топонимдерінде ізі сақталған шоқылар, өзендер, бастау-бұлақтар, үңгірлер, жапан түздегі жалғыз дарақтар кие түтудың негізгі көздері болып табылады. Бұларды кие түту көне замандағы анимизм дәуірімен ұласып жатады.
Ш.Уалиханов қазақтардың наным-сеніміне арнайы тоқтала келіп, табиғаттың ғажайып құбылыстарын қасиеггі санап, киелі деп түсінгенін және олар әулиелердің (ислам дәстүріндегі) қатысуымен жүзеге асады деп білгенін барлық қорғандардың оба "үйінді" деп аталатынын, жапандағы жалғыз дарақ немесе қисық-қыңыр болып өскен ағаш киелі саналып, оның түбіне қонатын болғанын жазады.
Оңтүстік Қазақстанның көптеген жерінде қасиетті саналып, киелі көрінетін әулие бастау деген атаулар бар. Мәселен, Келте-Машат қыстағына жақын жердегі жергілікті тұрғындар көл деп атайтын үлкен бір бұлақты қайсыбір тұрғындар Көз Әулие деп, яғни "қасиетті бұлақ" деген мағынада атайды. Бұлай болу себебі жаңадан тәуіпшілікті бастаған А.К. деген кісіге әруақтар бұл қасиетті бұлақтың атауы Көз Әулие деп аян берген екен.
Қасиетті жер-су жайында көптеген аңыз-әңгімелер сол жерде болған немесе әлі де бар жыландарға қатысты айтылады. Шақпақ ата деп аталатын қасиетті үңгірдің кие түту жылан бейнесімен байланысты болып келеді. Бала көтермеген әйел осы үңгірде түнеуге қалады, егер ол күнәдан пәк болса, түнде үлкендігі кісі басындай жылан келіп, еш ауыртпастан, шақпастан әлгі әйелдің денесіне оралады дейді.
Қазақтарда жылан жайында көптеген аңыз бен наным-сенім бар. Мысалы, солардың бірі — Жанкент қаласын жылан қиратыпты деген аңыз. Бадам өзенінің сол жағалауындағы Тақия төбе Жылан бұзған деп аталады, сол жердегі қырғыздың (қазақтың) айтуынша, жыланның көптігі сондай, адамдар бұл жерден қоныс аударуға мәжбүр болған деген аңыз бар.
Алатау- дәл осындай дыбыстық құрамда айтылатын тау аттары тек Қазақстан Республикасы камтып жатқан жер көлемінде ғана емес, басқа да аймақтарда жиі кез-деседі. Мысалы, Жоңғар Алатауы, Қырғыз Алатауы, Іле Алатауы және тағы басқалар.
Сырт көзге "Алатау" атауының қалай, қайдан пайда болғандығы ешқандай жұмбақ емес сияқты. Өйткені "ала" сөзінің берер мағынасы кез келген қазақ баласына түсінікті. Оны тіліміздің түсіндірме сөздігі —"ақ және басқа түстердің араласып келген түрі" деп ұғыңдырады. "Ала" сөзі көптеген зат атауларымен тіркесіп келе береді: "ала ат", "ала текемет", "ала үйрек" және т. б. Осы мысалдармен салыстыра, сәйкестіре қарап, "Алатау" атауындағы "ала" сөзін таудың түсіне байланысты туған десек, қателескен болар едік, әрі бұлай ойласақ, оның "аланың' шыққан тегін, төркінін іздестірудің де қажеті жоқ. Әрине, көрер көзге біз білетін Алатау қарлы, қарсыз шоқыларымен ала қалпында көрінетіні де рас. Дегенмен, біз кейбір тілдік деректерді тілге тиек ете отырып, "Алатау" атауының қалыптасуына өзгеше пікір ұсынбақпыз.
Алтай тобына жататын, түркі тілдерімен туыстас маньчжур тілінде: "ала" сөзінің "таумен" байланысты мынадай мағыналарын ұшыратамыз: 1) қырқа; 2) төбешік; 3) тау адырлары; 4) тау тізбегі. Бұл келтірген тілдік мәліметтен аңғаратынымыз — таудың онша биік еместігі және тау болып көрінетін қырқалардың тізбегі. Осыны ескерсек, "Алатау"-дың дәл мағынасы —"қырқалы тау" немесе "адырлар тізбегі" болмақ. Шын мәнісінде де, Алатау өздерің білетін Гималай, Памир т. б. тауларға қарағанда биіктігі жағынан онша оза коймайтыны белгілі. Ойымызға тағы бір арқау боларлық дерек, Ақтөбе облысының кей жерлерінде кездесетін қырат, шоқыларды "алатау" деп атайтынын экспедиция кезінде естігеніміз де бар»
Алқау - Торғай облысындағы Жангелдин ауданына қарайтын жер атауы Алқау — аудан орталығы Торғай поселкесінен 40 шақырымдай, солтүстік шығыс жағында,
Әдебиеттер.



1.Этнолигивистикалық талдау.-Алматы,1991.
2.Тілеубердиев.Б. Оңтүстік Қазақстан Этнолигивистикалық лексикасы.-Алматы,1999.
3.Жүнісов.Д. Өзен –көл атаулары.-Алматы,1991.
4.Жер-судың аты тарихтың хаты.-Алматы,1994.
        
        Жоспар
І.Кіріспе
ІІ.Негізгі бөлім.
1.Табиғат және жер-су иелеріне сиынумен байланысты агиотопонимдер
2.Жер-су атарының тарихи зертеулер.
3.Жер-су аттарының этнолексикалық сиптты.
ІІІ.Қорытынды.
Әдебиеттер
Кіріспе
Р.М.Мустафина өз ... ... ... ... местности)
әулиелердің бөлекше категориясы деп бөліп ... ... ... ... ... ... желеп-жебеп отыратын, ал өзіне теріс қылық
көрсеткендерді ... ... ... ... ... ата ... қызығы, мұндай әулиелердің қатары, Мустафинаның байқауынша,
үнемі жаңа персоналдармен толығып ... ... ... ... ... осы ... 1861 жылы ... 1926 жылы қайтыс болған
емші Ахмет Оразовты атайтындығына зерттеушінің көзі жеткен. Оңтүстік
Қазақстанның ... ... ізі ... ... өзендер,
бастау-бұлақтар, үңгірлер, жапан түздегі жалғыз ... кие ... ... ... ... ... кие түту көне замандағы анимизм
дәуірімен ұласып жатады.
Ш.Уалиханов қазақтардың наным-сеніміне арнайы тоқтала келіп, табиғаттың
ғажайып құбылыстарын ... ... ... деп ... және ... ... дәстүріндегі) қатысуымен жүзеге асады деп білгенін
барлық қорғандардың оба "үйінді" деп ... ... ... ... ... ... өскен ағаш киелі саналып, оның түбіне ... ... ... ... ... қасиетті саналып, киелі
көрінетін әулие бастау деген атаулар бар. ... ... ... ... ... ... көл деп атайтын үлкен бір бұлақты
қайсыбір тұрғындар Көз Әулие деп, яғни ... ... ... ... ... болу ... жаңадан тәуіпшілікті бастаған А.К. деген кісіге
әруақтар бұл қасиетті бұлақтың атауы Көз Әулие деп аян ... ... ... ... ... аңыз-әңгімелер сол жерде болған немесе
әлі де бар жыландарға қатысты айтылады. Шақпақ ата деп аталатын ... кие түту ... ... байланысты болып келеді. Бала көтермеген
әйел осы үңгірде түнеуге қалады, егер ол күнәдан пәк ... ... ... ... ... келіп, еш ауыртпастан, шақпастан әлгі әйелдің денесіне
оралады дейді.
Қазақтарда жылан жайында көптеген аңыз бен наным-сенім бар. ... бірі — ... ... ... қиратыпты деген аңыз. Бадам өзенінің
сол жағалауындағы ... төбе ... ... деп ... сол ... ... айтуынша, жыланның көптігі сондай, адамдар бұл жерден
қоныс аударуға мәжбүр болған деген аңыз бар.
Алатау- дәл осындай дыбыстық ... ... тау ... тек ... ... ... жер ... ғана емес, басқа да аймақтарда жиі
кез-деседі. Мысалы, Жоңғар Алатауы, Қырғыз Алатауы, Іле Алатауы және тағы
басқалар.
Сырт көзге ... ... ... ... пайда болғандығы ешқандай
жұмбақ емес сияқты. Өйткені "ала" сөзінің ... ... кез ... ... ... Оны ... түсіндірме сөздігі —"ақ және
басқа түстердің араласып келген түрі" деп ұғыңдырады. "Ала" сөзі ... ... ... келе ... "ала ат", "ала текемет", "ала үйрек"
және т. б. Осы мысалдармен салыстыра, сәйкестіре қарап, "Алатау" атауындағы
"ала" ... ... ... ... ... ... ... болар едік,
әрі бұлай ойласақ, оның "аланың' шыққан тегін, төркінін іздестірудің де
қажеті жоқ. Әрине, ... ... біз ... ... ... қарсыз шоқыларымен
ала қалпында көрінетіні де рас. Дегенмен, біз кейбір ... ... тиек ете ... ... атауының қалыптасуына өзгеше пікір
ұсынбақпыз.
Алтай ... ... ... ... ... ... ... "ала"
сөзінің "таумен" байланысты мынадай мағыналарын ұшыратамыз: 1) ... ... 3) тау ... 4) тау тізбегі. Бұл келтірген тілдік мәліметтен
аңғаратынымыз — таудың онша биік ... және тау ... ... тізбегі. Осыны ескерсек, "Алатау"-дың дәл мағынасы —"қырқалы
тау" немесе "адырлар тізбегі" болмақ. Шын ... де, ... ... ... ... т. б. ... ... биіктігі жағынан онша оза
коймайтыны белгілі. Ойымызға тағы бір ... ... ... ... кей ... ... қырат, шоқыларды "алатау" деп атайтынын
экспедиция кезінде естігеніміз де бар»
Алқау - Торғай облысындағы Жангелдин ауданына қарайтын жер атауы ... ... ... ... ... 40 ... ... шығыс
жағында, Торғай өзенінің оң жағасына орқаласқан жазық жер.
Ескерте кететін бір жайт — бұл атау осы ... ... ... ... ... де ... ілікпеген. Сондай-ақ, осы атауға
негіз боларлық, қазақ тілінде дәл мұндай ... ... сөз ... ... ... әрі ... жағынан "Алқауға" жақын деп,
жағыстырарлық сөзді басқа түркі тілдері деректерінен табуға болады.
Біріншіден, В. В. ... ... ... немесе "алы-кои" тұлғалы
сөздердің түрік тіліндегі мағынасы -"бөгеу", ... ... ... бірі — ... ... қазақ тіліндегі "жазық, кеңістік"
мағыналарын меншіктенсе, ертедегі түркі ... ... дәл ... ... сөзі бере ... Үшіншіден, түркі тілдерімен туыстас
монғол тіліндегі "алгуу" дыбыстық құрамдағы тұлға "жай, баяу"дейтін мағына
береді.
Көрсетілген тілдік ... ... ... біз ... тұспалға
тоқтауды мақұл көрдік. Жоғарыда келтірілген үш тұлғаның қай-қайсысы да ... ... ... ғана емес, мағыналары жағынан да бірінен-бірі
өрбіген. Мағына жағынан бұлардың ... — көне ... ... ... ... ... кеңістік" түсінігін беретін —"алһығ" сезі және еш
кейбір түркі тілдеріңде сақталғанын да ... ... ... Ал
түрік тілі мен монғол тіліңдегі осы тұлғалас сөздердің мағынасын туыңды деп
санаймыз. Өйткені жазық, ... ... ағып ... өзен суы (бұл ... ... еске алыңды) В. В. Раддов керсеткеңдей —"бөгеле", ... ... ... ... ... баяу" жылжитыны да әркімге аян.
Қорыта айтқанда, әңгіме болып ... жер ...... ... ... ... "тегіс" дегенді білдірген. Бұл ойымызды сол жердің
бедері де анықтағандай.
Алтай- Хатун және Ертіс өзендері аралығындағы тау.
Таулы өлке —"Алтай" ... ... ... ... әр түрлі. Олардың
басым көпшілігі Алтай тауының атауын бағалы металл — ... бұл ... ... алмаймыз. Өйткені сонау ежелгі түркі тілдері
ескерткіштерінен бастап, осы күндерде өмір сүріп ... ... ... де ... сөзінің соңғы "н" дыбысьшың "й"-ға айналғанын көре
алмадық. Көне түркі тілдерінде — ... ... ... якуттарда —
алтан, туваларда — алдын, хакас тілінде — алтын және т. ... — бұл ... ... ... (бұрынғы аты
Әулиекөл) поселкесінен 5 — 6 ... ... ... ... ... ... ... аталатын темір жол стансасы да бар. ... мұны көне ... ... ... ... деген
топшылаудан әрі бармайды.
Атаудың —"аман" және "қарағай" ... екі ... ... болғандығы
белгілі.
Алгашқы "аман" сөзі біадің тілімізде де жиі қолданылатынын өздерің
білесіндер. Алайда оның төркіні — араб ... Оңда ... ... екі түрлі
мағынасы бар: біріншісі — қауіпсіздік, тьшыштық; екішшсі - ... Дал ... ... оны ... тілінен де ұшыратамыз.
Әрине, бұларға да араб тілінен ауысқан. Парсы ... ... ... ... тағы бір мағына меншіктенген.
Біріккен сөздің екіншісі —"қарағай". Бұл — ... ... ... деген
сияқты, ағаштың бір түрінің аты. ... ... өзін де екі ... деп ... ... мол. Алғашқысы —"Қара" (түске байланысты
айтылатын сөз), екіншісі —"ағаш". Қосып ... ... ... ... "ш" ... "й"-ға ауысуы — түркі тілдерінде жиі ... ... ... ... ... ... ... қазірғі ұғымға сәйкес
қазақшаласақ —"қауіпсіз қара ағаш" ... ... қара ... ... ... сәл ... ... деген де қалың ағаш
атауы бар. ... "ара" ... ... ... ... ... та ... — қиыр шығыста РСФСР мен Қытай шекарасы арқылы өтетін өзен аты.
Әрине, оның қазақ жер-су атауына, дәл ... ... ... ... жоқ. ... атаудың дүниеге келуі — Алтай жүйесіне жататын, дәлірек
айтсақ, тунгус-маньчжур тобындағы тілдерге ... ... Осы ... ... Эвен ... Амур ... Аргунь деген саласы бар.
Оның төркіні туралы сәл кейінірек тоқталамыз. Аққаты - ... ... ... ... ... өзен аты. Осы өзен ... ... және совхоз да бар. Аңқаты" сөзінің түпөркіні ... әлі ... жоқ. Көп ... ... ат қою оның ... белгісімен
байланыстырылады. Ақадыр, Қарашоқы сияқты жер атаулары осының ... ... ... ... ... ... аты түркі, әрі кетсе,
тунгус-маньчжур тобына жататын тілдерде кездесетін мына сияқты сөздермен
түбірлес әрі ... деп ... ... ... ан — ... ... ... — жыра, жылға, сай, сф маньчжур-да: аңға — өзен сағасы;
әвенкі тілінде: оқат і— өзен. ... ... ... ... Жердің
жыра мен сайға кедей еместігін көзбен көрдік.
Якут тіліндегі "аңхай" мен маньчжурлардағы ... ... ... ... да, "аңқаты" сөзімен түбірлес және мағыналас екеңдігі анық.
Осыған сүйенсек казіргі тіліміздегі ... сай ... ... ... "аңқа" тұлғасымен берілген. "Аңқа" түбіріне молдық, көптік
мөлшерді білдіретін -лы, (-лі) ... көне ... ... ... жер ... қалыптасқан. Сөйтіп "Аңқатының" мағынасы — ... ... — бір ... мұны тау ... атауы десе, енді біреулері
тау аралығындағы аңғар, шатқал деп ... ... тау ... ... аңғар атауы деп
байымдайтындардікі жөн сияқты. Мұны ... үшін ... ... ... ... ... те жеткілікті.
К. К. Юдахин құрастырған "қырғызша-орысша сөздікте" "аңырақай" сөзінің
мағынасы —"үлкен ... кең ... деп ... Дыбыстық құрамы
жағынан мұның біз әңгіме етіп, төрқінін іздестіріп отырған ... ... жоқ. ... келгенде, мүндағы сөз түбірі осының алдында
ғана әңгіме болған "Аңқатымен" бірдей. Ерекшелік тек сөз ... ... ... ғана болып отыр. "Аңырақайда" ертедегі жұрнақ
сақталған. ... ... ... ... жиі ... ... ... сезі де, сөз болып отырған "Аңырақайдан" алшақ қетпейді. Осыларды
ескере келгенде, "Аңырақай" атауы тау жотасына ... ... ... де ... ... шатқалдарға арналған. Демек, сөз түбірі түркі, монғол
тобындағы тідерге ежелден ... ... ... ретіңде монгол тілінде "ашық"
мағынасын беретін —"онгорхой" сөзін келтірсек те жеткішкті.
Арасанқапал — ... ... ... ... орны бар елді ... ... деп те атайды.
Жер атауының екі сөздің бірігуінен пайда болғандығы дау тудырмайды.
Олардың біріншісі —"арасан", екіншісі — ... ... ... түпкі
төркіні қай тіл және алғашқы мағыналары неге ... ... ... ... сөзі ... кездегі бірқатар түркі, монғол тобындағы
тілдерде, ... ... да ... ... мысал
келтірейік. Қырғыз тілінде —"арашан", монғолша -"аршаан", ... ... ... ... ... шыққан түп төркіні — санскрит, яғни
ежелгі үнді әдеби тілі. Оларда "рашаайана" ... ... ... ... ем суы". Жоғарыда көрсетілген тілдерде де осы мағынада
қолданылады. ... ... ... бұл ... ... да ... ... сыңары "қапал" туралы зерттеушілер пікірі әр түрлі. Бірі
—"бұл сөздің мағынасы белгісіз" десе, ... ... ... ... ... түсінігімізде "қопа" мағынасы - кадді жерде өсетін
калын камыс, қога. Олар осы ... ... ...... шипа суы" ... ұғымға балайды.
Бұл жорамалды біз қостамаймыз. Басты себеп — зерттеушілердің бұл ойы
тек дыбыстық құрамдагы сәйкестіктен ... ... ... ... ... ... ... туындаған.
Біз мына бір тілдік дерекке табан ... ... өз ... Араб тілінде "қафал" сөзінің: 1) жиналу; ағып келіп, бір жерге
жиналу; 2) толу ... ... бар. ... ... ... ұғымдар).
Осындай тілдік деректер тұрғанда, шипа, ем боларлық суды қопамен
байланыстыру орынсыз. Сонда "Арасан ... ... ... айтсақ, "ем
суының жиналған" жері болып шықпақ.
Бұл жерде түркі ... ... ... және ... ... араб, парсы тілдеріне сөз ауысу мүмкіндігін есте ұстаған жөн.
Аргунь — әлгінде әңгіме етілген Амур ... ... Бұл өзен ... ... ... ... тунгус-маньчжур тобындағы тілдердің әсері
болған. Амурдың бұл ... ... сол ... ... ... ... саланың көзі — бұлақтардан аққан су. Сондықтан да өзен суының
таза болуы заңды. Бізді бұл ойға жетелеп отырған ... ... ... ... ... ... отырған сөзіміз оларға монғол
тілінен ауысқандығы байқалады. Жазба манғол тіліндегі "ариғун"сөзі қазақ
тіліне ... ... ... мағына береді.
Арқа — батысы Торғай ойпатынан басталып, шығысы Тарбағатайдың батыс
сілеміне дейін жалғасқан, ... ... ... ... ... ... ұласқан кең дала. Мұны —"Сарыарқа" деп те атайды. Бұл ... ... ... Ал ... Арқа ... ... қандай түсінік бергендігіне
тоқталмақпыз.
"Арқа" сөзінің бізге мәлім мағынасынан басқа да көптеген мағыналары
бар.
Қазақ тіліне бір ... ... ... "арка" тұлғасы "солтүстік",
одан әрі якут тілінде "арғаа"—"батыс, батыс жақ", туваларда ... ... ... жерде "қылқан жапырақты ағаш", тунгус-маньчжур тобындағы
тілдердің кейбіреуінде "аргаа"—"батыс", ал ... "ара" ... ... ұымдарды меншіктенеді.
Біздің байқауымызша, осы мағыналардың ішінде мына жер ... ... ... ... ... ... ... Егер біз тарих
шындығына бой ... ... ... көбірек шоғырлана қоныстанған
мекені монғол даласы мен Алтай ... деп ... мына сөз ... отырған
жер, дұрысында да, олардың батыс, солтүстік жағында ... ... ... ... ... бұл ... сол кезде-ақ "Арқа" деп атаса керек.
Демек, "Арқаның" алғашқы мағынасы ... ... ... "солтүстік"
ұғымы болмақшы.
Арқалық — Торғай облысының орталығы. Қала — орңаласқан жерінің атауын
меншіктенген. Бір зерттеушінің пікірінше, жер атауы, біз ... ... ... ... беретін "арқа" сөзімен байланысты пайда
болған.Башқұрт тілінде "арғыллы" сөзі "таулы", ал "арғыллы урын" ... жер" ... ... ... Мұны ... тілі дерегі қуаттай түседі.
Оларда "арғалығ" дыбыстық құрамдағы сөздің екі түрлі ұғымы бар: 1) ... ... ... (жер ... да, ... ... мен Аркалық ауданының орналасқан ... ... ... ... Сол ... ... ... көмір кендері
қазылып алынады. Шығыстан батысқа карай аласара түсетін бұл ... ... ... ... 250-300 метрдей болып келеді.
Келтірілген тіл деректері мен жер бедеріне сүйене отырып, "Арқалық" өз
атауын ... ... ... ... иеленген, дәлірек айтқанда,
түркі тілдерінде ертеректе жоталы, үстіртті ... ... ... ... ...... облысы мен қаласы бұдан былай Атырау деп аталады.
"Атырау"— ертеден қолданылып келе ... сөз. ... ... ... ... ... ... көрсетілгендей — "өзеннің
теңізге құятын ... оның дәл ... ... алғашқы ұғымынан сәл алшақ. Ертедегі
түркі жазба ... ... ... оңда "отруғ" дыбыстық
құрамдағы сөздің ежелгі мағынасы қазіргі түсінігіміздегі "арал" дегенге
нұсқайды. Осы тұлға мен ... ... ... ... ... ... да ... жоқ емес. Қазан татарлары мен Чулым татарлары
тіліңде: "утрау" тллғалы сөз де ... ... ... және ... ... ... тілінде "атырау" болып қалыптасуы
да, түркі тілдеріндегі дыбыс сәйкестігінің заңдылығынан тысқары кетпейді.
Сондай-ақ, бұрын "арал" мағынасын берген "атырау"-дың ... ... ... да табиғи заңдылық бар. Қандай өзен болмасын мұхитқа
немесе теңізге құйылар жерде арнасы ... ... әр ... ... құрлықтар пайда болады. Міне, осы құрлықтар ... тән атау ... ... еткендей болады. "Атыраудың" сағамен
қосарлана қолданылуының басты себебі осы деп ...... ... ... мен ... ... аралығында
орналасқан үлкен көл.
Қазақсган жеріне қатысы болмаса да, бұл көлдің "Байқал" ... ... ... ... балғаңдықтан назардан сырт қалдыруды оғаш көрдік.
Түркі тілдерінің бірі якуттың "байғал" дыбыстық құрамдағы сөзі, біздің
түсінігімізде "теңіз, мұхит" ... ... да, ал ... сөз ... ... тіліне аударсақ теңіз толқыны дегенге ... ... ... ... якут тілінен ауысқан болу керек,
оларда "теңіз" мағыналы сөз "байга" қалпында ... осы ... бой ұра ... ... көлінің атауының төркін
тілі — якут тілі, ал алғашқы ... ... одан әрі ... ... ... ... деп ... жасауға болады. Сөйтіп, "Байқал көлі"
қазақша "Теңіз көл" болмақ.
Бақанас — Іле өзенінің бір ... және ... ... ... жетпей,
жол-жөнекей құмға сіңіп кететін өзен атауы.
Бірқатар зерттеушілер өзен атын тіліміздегі "қада, тіреу" сөздерінің
тағы бір баламасы ... ... ... өрбіткенді дұрыс деп ойлайды.
Кейбір тіл деректеріне сүйене отырып, "Бақанас" сөзінің төркінін өзгеше
қарастырған орынды деп білеміз. Түркі тілдерімен ежелден түбі бір ... ... ... ... сөздерінің орнына "богино" тұлғасы
қолданылады. Ал ... "су" ... ... — "ус". Осы екі ... "богино ус" болып, қазақша "қысқа су" мағынасын берген болар
еді. Монғол тілінде қалыптасқан бұл ... бері келе ... ... ... ... ... ... дыбыстар өзгеріске ұшырап,
біріккен сөздерде дыбыс ... қалу ... ... ... ... ... "Бақанас" атауының төркіні түркі, монғол тілдеріне ортақ,
ертедегі мағынасы ... су" ... ...... ... ірі көл. ... зерттеушілер көлдің атауы
ертеде "су" ... ... ... ... ... ... арқылы
жасалған деген болжам ұсынады. Балқаш көлінің атауы ... ... ... ... да ... ... бар. Біз ежелгі түркі жазба
ескерткіштері сөздігінен "су" ... ие ... ... ... ... ... ... алмадық.
Біздің байқауымызша, көл атауы, В. В. Радлов көрсеткендей, қазақ тіліне
ертеден тән —"сазды төмпешіктері бар былқылдақ, батпақ" ... ... ... ... тууы ықтимал. Бұл ойымызды телеуіт, құманды,
алтай тілдерінің деректері анықтай түседі. Оларда: ... ... ... ... ... ... қолданылады. Егер осы ... тура ... ... ... ... көл" дегенмен барабар.
Болжамымызды көлдің табиғи жағдайы да ... ... ... ... ... ... мен Іле өзенінің көлге құйыла беріс маңайы
батпақты болып келсе, ... ... ... Көл өз атауын осындай сипатына
қарай иеленген.
Бетпақдала — ... ... ... ... ... кең ... Шөл даланың сүйкімсіз де сұрықсыз қалпына қарай, бұл атау ... ... ... ... сөзі ... ... дейді, кейбір
зерттеушілер. Әрине, бұл көзқарасты теріске шығару қолайсыз. ... сөз ... ... " ... ... ... іспеттес мағына береді. Шын мәнісінде де жер ... ... ... ... мына бір ... да ... ... жөн. Қазіргі
Бетпақдала өте көне замаңда су жайылған жер болуы ықтимал. Уақыт ... су ... оның ... батпакгы дала пайда болып, міне, сол кезде
оған "Батпақдала" ... ... де ... ... Сол кездегі көл-көсір судан
қалғаны Балқаш калі болуы мүмкін. Ал, "батпақ" сөзінің алғашқы ... ... тілі ме, апде ... тілі ме? Бұл жерін анықтап айту да ... ... " ... сөзі ... ... парсы тілінде -"батлағ"
дыбыстық қалыпта ұшырасады. Мұндағы ерекшелік — біздің ... ... "л", "қ" ... "ғ" ... Бұл тұрғыдан алсақ, бірінші буыңдағы
"а" дыбысының "е"-ге алмасып, келе-келе "бетпақ" ... ... ... жағдай емес. Осы себептен де, сөздің алғашқы қалпы "батпақдала"
болар деп ... ... бой ... — Шымкент облысының Шәуілдір, Семей облысының Абай және Торғай
облысының Жанкелдин аудандарындағы жер атауы.
"Босаға" ... ... ... ... ... өте тапшы,
кейбіреулері оны өзімізге белгілі есік ... ... ... аралығындағы тіреу ағаш) салыстырумен ғана шектеледі.
Кейбір тіл деректеріне көз салсақ, ... ... ... ... (есікпен байланысты) басқа да ұғымы болғандығын байқаймыз.
Мысалы, якут тілінде "моцоғо" сөзінің екі ... бар: 1) тау ... ... босағасы. Бұдан әрегірек барсақ, алтай тіл жүйесіне жататын тунгус-
маньчжур тобындағы ... ... ... ... ... түсінігіміздегі
"тау баурайы" дегенді білдіреді. Осыған қарап "босаға" сөзінің алғашқы
мағынасы тек жер бедерімен ... ... ... қиын емес.
Бұхара — Өзбек республикасыңдағы облыс және оның орталығының атауы.
Бұл атау ... ... да жиі ... танып-білудің зияны
болмас деген оймен жазып отырмыз. Сөздің төркіні бізді араб ... ... Бұл ... ... тұлғалы сөз "ортасы, орталық" деген мағына
береді. Бір кездерде ... ... ... ... ... оның ... құлаққа шалынып, орталық саналғаны да тарихтан белгілі. Осыған ... ... ... ... "бұхара" сөзі қала атауы болып
қалыптасқан деуге болады.
Боралдай — Алматы төңірегіндегі жер және елді ... ... ... және ... жерінде де бүл іспеттес жер, тау атаулары ... ... Бір ... бұл атауды біріккен сөз ретінде қарастырып,
"борал" тұлғасын "бұрма, ... ... ал ... "тау" ... Егер бұл тұрғыда түсінсек, "Боралдай" ... ... ... тау" болып шығады.
Алдымен "Боралдай" деген жер атауының ... ... ... ... ... тіліндегі "буурлда" қалпында дыбысталатын сөз ... ... ... ... ... ... жусанды, жусан көп
өсетін" жер деген ұғыммен сәйкес келеді. Осыған қарап, әңгіме болып отырған
жер аты ... ... ... ... те ... бола қоймас еді. Өйткені бұл
да түркі тілдерімен тектес. Алайда, тіл ... ... ... ... тап ... Тува ... (бұл ... тобына жатады):
"боралдыр" сөзі, қазіргі біздің тіліміздегі "күлгін" деген ... ... Егер ... ... ... ... оның ... "күлгін"
түсті болатындығын білесіңдер. Осы түстес өсімдік қана емес, құс болса
да ... ат ... мына бір ... ... ... ... ... сөзі "күлгін түсті құс" деген мағына береді. Сөйтіп бұл
сөздің ... ... ... ...... ... ... ауданында кездесетін жер атауы. Бұл
өңірде "Бүйректал" деген де атау ұшырасады.
Осы атаулар туралы пікір айтушылар "бүйрек" ... ... ... бірі — ... ... Пікір кесінің бұл жорамалды
қандай дерекке үйеніп жазғаны ... ... ... ... ... атаулар жер бедеріне
байланысты шықса керек. Қырғыз ... ... ... бір ... ... ... ойпаң, еңіс жер.
Егер мұны негізге ... ... ... ... ... тал, ... тек қана "ойпаң, ойпат, еңіс" деген мағынаны аңғартады.
Дегерес — Қазақстанның ... ... ... ... ... Осы ... ... тегі, төркіні туралы пікір айтушылар "дегерес"
сөзінің ... ... "тау ... ... беретін "дзер герес"
тіркесінен пайда болған деп ... ... ... тілі ... ... ... мынаны байқадық. Осы тіркестегі "гөрөөс" (авторша айтсақ —
герес) сөзі ... ... ... ... ғана ... деу қиын ... ... сөз "аң" мағынасын да меншіктенеді. Оған қоса, біздегі "ешкі",
"теке" түсініктерін монғолдарда ... "тэх" ... ... сөздер
береді. Сондай-ақ тіркестіре көрсеткен екі сөздің алғашқысы —"дзер" автор
көрсеткен ... ... де. Осы ... де біз бұл жорамалды жөн
көрмедік.
Екінші бір ... ... ... ... ... тілдерщдегі "тегер"
дөңгелек, шеңбер" мағынасын беретін сөзімен байланыстырады да, оған ... ... деп ... қайырады. Бұл да шындыққа онша жанаса бермейді.
Біздің байқауымызша, "дегерес" жер атауына негіз болған монғол сөзі: дэгүүр
... ... ...... ... болса керек. Сонымен қатар
қалмақ тіліңде де ... ... ... тұлғалары біздің тіліміздегі
"үсті, жоғары жақ" мағыналарына ие. Кейде ... ... ... ... сөзі де бере ... ... Міне, осы тұлғаға монғол
тілінде көптікті білдіретін -с жұрнағын қоссақ, ... ... ... "г" дыбысы түсірілген десек, біздегі "дегерес" сөзімен ... ... туып ... жер ... ой, қыр ... ... тау деп бөлсек, ой мен жазық,
әдетте төменгі жақ, ал» қыр мен тау — ... ... жақ ... ... ескер-сек, біздегі "дегерес" пен монғол тіліндегі "дэгэрэ", ... ... ... ... да ... ... ... көрініп
түр. Сондықтан "дегерес"— қыратты, биік жерлерге берілген атау болмақ.
Сөйтіп ... жер ... ... ... ... ... ... берер мағынасы — биік, үстіртті, төбелі жер.
Дендер — (кейде Индер деп те аталады) Атырау облысының солтүстігіндегі,
Жайық өзенінің шығысында ... ... ... ... деп ... де мән бар. ... ... дәл осы жерде Индер көлі ... ... ... ... ... ... көрсетілген атаулардың қайсысын (Индер немесе ... ... ... ... ... ... ... де, Алтайдан да табуға
болады. ХҮІІ ғасырда Тобол уезінде Индер болысы, сондай-ақ Индер атты ... ... ... ... ... ... жерлерде Дундэр атты тау
болғанын да ... ... ... Индырчи атты елді мекен бар.
Қазіргі қазақ тілінен белгілі бір мағынада қолданылатын не "индер", не
"дендер" тұлғасындағы сөзді ... ... ... ... ... бұл ... сөзді тағы да туыс тілдерден іздестіруге тура келеді.
Тува тілінде "дендээр" сөзі біздегі "шамадан тыс", ... ... ... ... ... ... ... үстірт"— монғолдарда —"индэр", маньчжурларда —"иэндэн", қалмақтарда
—"өндр".
Осы тілдік деректерге ... ... ... ... "Дендер"
атауларының түпкі мағынасын көрсетілген тілдердегі ... ... ... ... ... жер ... оның ішінде жоталы, қырат,
биік орындарға берілетін атау екендігі ХҮІІ ... ... ... туып,
өмір сүрген Жиембет жыраудың мына өлең жолдарынан да ... ... ... ... күн бар ... ... — Монғол жерінен басталып, Сібірді қақ жара отырып, Солтүстік
мұзды ... ... ... ... өзендердің бірі екендігі белгілі.
"Енисей" атауының пайда болуына орыс тілінің ешқандай ... ... атын ... сол ... ... ... халықтар екендігін мына
төмендегі деректер дәлелдейді.
Біздің топшылауымызша, атау екі ... ... ... ... тобындағы эвенкі, негидаль тілдерінде "йэнэ" тұлғалы еөз "үлкен
өзен" мағынасында қолданылады. Бұл ... біз ... ... ... ... ашуға мүмкіндік алдық. Ал маньчжур тілінен бастап, осы
топтағы басқа да ... "эйэ" ... "ағу, ... ... ... Екі
түбірді қатар қойсақ "йэнэ эйэ" тіркесі туып, ... ...... "үлкен өзен ағысы" болып түсіндіріледі.
Әрине, "йэнэ эйэ" тіркесі сол қалыпта өзгермей сақталуы мүмкін емес.
Уақыт озып, ... даму ... ... ... ... ... ... бір дыбыс орнына соған сәйкес екінші бір дыбыс қалданылуы
қай тілдің болса да ... ... ... Осы ... ... бірінші
сөздегі бастапқы, екінші сөздегі соңғы дыбыстар ... бері келе ... ... ... ... "с" ... ... ғажап құбылыс
емес. Бұл болжамымыз бойынша, алғашқы екі сөз "энэ эй" ... ... ... "с" ... ... ... ... жетпек. Қазіргі
жазуымызда ол "Енисей" болып көрініп және естіліп отыр.
Тағы бір ескерте ... жайт — ... ... бұл өзен атын ... ... деп осы ... де ... — Қазақстанның шығыс облыстарының біраз жерін кесіп өтетін өзен.
Бұл өзен ... ... тегі ... ... тұспалдар бар.
Біреулер оны "арту, асу" мағыналарын беретін ... ... ... ... ... ... тіліңдегі "иір" ("ирелеңдеу" мағьшасындағы)
мен кет тіліндегі "су, ... ... ... "сес шеш" ... шыққан деген долбар айтады. Көрсетілген пікірлердің ... да ... ... ... М. ... өзен ... түркі тілдерінің өзіне тән
"эртіш" сөзін тудыруы дұрыс. Әрі оған берген мағынасы да көңілге ... ... ... ... ... құрамындагы тұлға да қазақ тіліңдегі
"өту, кесіп өту" мағынасын меншіктенеді. Өзен атауына негіз болуға осы ... деп ... ... сонау Зайсан көлінің маңынан басталған езен
Обьқа барып қосылғанша талай ойды, қырды кесіп етеді. Осы қасиетіне ... ... ... халықтары (қазақ, хақас т. б.) ... ... ... ... ... ... ... сезін атау еткен деуге болады.
Есіл — республикамыздың солтүстік еңіріндегі Қарағанды, ... ... ... ... ... жерін басып өтегін өзен атауы.
Есіл деп аталатын елдімекендер де бар. ... ... өзен ... ... атауының алғаш дүниеге келуі туралы екі ... ... Бірі ... ... ... деген зат түсімен байланыстырса, екіншісі
— етістіктің "ес" (есу, есілу, еспе т. б.) ... ... тиек ... ... да көңілге қонбағаны былай тұрсын, шындыққа жанаспайды.
Өйткені өзен, су атауына әдетте ... ... ... ... ... ... ... ескеру керек. Сөз теркінін іздестіргенде бұл
жағдайлар зерттеушілер назарынан сырт қалған.
М. Қашқари ... ... және ... ... ... ... ... ал екіншісі —"созылу, созылған" деген ұғымдар ... екі ... ... ... да, өзен ... қолайлы. Өйткені алғашқысы
өзен суының тапшьшығына мезгесе, соңгысы оның ... ... ... жорамалымызды негіз тұтсақ, өзеннің "Есіл" аталуы жөн көрінеді.
Өйткені Қазақстанның бес ... ... өтуі ... онша қысқа еместігін
байқатса керек. Бұл — таза ... ... ... ... ... ... тілдерімен туыстас тунгус-маньчжур тобындағы кейбір ... ... онда ... ... ... сөз, ... "тасыған өзен" ұғымын береді. Бұл да ескеруге тұрарлық
нәрсе. Кім біледі, өте ерте кездерде дәл осы ... әрі ... сөз ... де ... ... ... да ғажап емес.
Жабасақ — Ақтөбе облысындағы кішкене өзен, сол өзен бойындағы елді
мекен және ... ... ... өзен аты.
"Жабасақ" атының шыққан төркінін бір зерттеуші: "жаба" және "сақ"
этнонимдерінен деп түсіндіреді де, одан әрі ... ... және "сақ" ... атауларынан пайда болғаңдығына дәлел ... ... ... ... ... тууы ... байланысты. Ақтөбе
облысына қарайтын Жабасақ елді мекенінің орналасқан жері — ... ... ғана ... — Жабасақтың бас жағы. Картада бұл өзен саласының аты
жазылмаған. ... ... ... ауыл сол ... ... аты ... ... төркініне жол ашатын дерек — тунгус-маньчжур
тілдерінде қолданылатын сөз. Бұл ... ... ... ... ... сөз ... ... деген мағынада қолданылады. Осы
деректі құптасақ, "Жабасақ" қазақ тілінде тек қана ... ... ... ұғым
бере алады.
Жайық — сөзінің төркіні жөнінде пікір жазғандар оны "жайылған",
"жайылыңқы", "жайлану, ... ... ... ... біз бұл ... ... осы ... қалыптасқанына
көзіміз жеткендей. "Жайықпен" тұлғалас сөзді қазіргі ... ... ... ... ... ... ... аладаг тілдерінде
"йайык" қалпында айтылатын сөз, ... ... "су ... ... ... ... Осы ... оның "йайыкта" түрі "тасқын су басу"
мағынасыңда қолданылады. "Тасқын" мағынасын беретін сөз чуваш тілінде өте
ықшам қалыпта ... ... ... Дал осы ... сөз сәл ғана ... тува ... ... түрінде кездеседі.
Қорытынды.
Осы деректерге сүйене отырып, өзеннің "Жайық" аты оның тасыған кездегі
көрінісіне ... ... деп ... ... ... В. В. ... сөздігіндегі "йайыкта" сөзінің "тасқындау,
толығу" мағыналарында көрінуі де қостай түседі.
Жоңғар Алатауы — Бір жақ шеті Қытай ... ... ... ... тау ... Екі ... тіркесі арқылы жасалған жер атауынан
біздің әңгіме желісі етпегіміз — Жоңғар. Алатау жөнінде ... ... ... ... тек-төркіні туралы жорамал жасаған зерттеушілер бар.
Бұл сөздің пайда ... олар ... мына ... екі ... деп қарайды:
біріншісі —"дзюн", бізше—-сол (жақ), ... ...... ... бізше айтсақ, "сол қол" немесе "сол қанат" ... ... ... ... ... білдіре отырып, өз дәлел, деректерімізді
ұсынбақпыз.
"Жоңғар" тұлғалас сөздің моңғолдарда сақталғаны рас. Бірақ ... ... ... "сол" және "қал" ... ... ... шын ... жер бедеріне атау боларлық қалыптағы сөзден келіп
шыққан.
Әдебиеттер.
1.Этнолигивистикалық талдау.-Алматы,1991.
2.Тілеубердиев.Б. Оңтүстік ... ... ... Өзен –көл атаулары.-Алматы,1991.
4.Жер-судың аты тарихтың хаты.-Алматы,1994.

Пән: География
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Материалдық мәдениетке байланысты калыптасқан этномаркерлі топонимдер40 бет
«Кондитер цехы жабдықтары» қыскаша оқу құралы40 бет
Іскерлік қарым-қатынас этикасы3 бет
Абай философиясы7 бет
Аспан механикасы10 бет
Жылқы шаруашылығында еңбекті ұйымдастыру20 бет
Лизингтің экономикадағы мәні мен мазмұны8 бет
Негізгі макроэкономикалық тепе-теңдік6 бет
Су жүйелер экологиясы19 бет
Шортанбай Қанайұлы5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь