Қарт адамдардың жалпы мәселесі


МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ 3

1 ҚАРТ АДАМДАРМЕН ӘЛЕУМЕТТІК ЖҰМЫСТЫҢ ТЕОРИЯСЫ 6
1.1 Қарт адамдардың жалпы мәселесі 6
1.2 Қарт адамдардың әлеуметтік . психикалық және жастық ерекшеліктері 9
1.3 Қарт адамдармен жүргізілетін әлеуметтік жұмыстың мағынасы 15

2 ҚАРТ АДАМДАРМЕН ӘЛЕУМЕТТІК ЖҰМЫС ПРАКТИКАСЫ 23
2.1 Қазақстандағы қарт адамдармен жүргізілетін әлеуметтік жұмыстың жағдайы 23
2.2 Өскемен қаласындағы «Ульба» орталығындағы қарт адамдардың іс . тәжірибесі 40
2.3 Шетелдердегі әлеуметтік қызмет көрсету мекемелерінің ерекшеліктері 47
2.4 Қарт адамдармен жүргізілетін жұмыстың сапасын жақсартуға арналған ұсыныстар 50

ҚОРЫТЫНДЫ 52

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР 56

Пән: Социология, Демография
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 53 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге




МАЗМ¦НЫ

КІРІСПЕ‭ ‬3
1‭ ‬ЌАРТ АДАМДАРМЕН ЄЛЕУМЕТТІК Ж¦МЫСТЫЊ ТЕОРИЯСЫ‭ ‬6
1.1‭ ‬Ќарт адамдардыњ жалпы мєселесі‭ ‬6
1.2‭ ‬Ќарт адамдардыњ єлеуметтік‭ ‬-‭ ‬психикалыќ жєне жастыќ ерекшеліктері‭ ‬9
1.3‭ ‬Ќарт адамдармен ж‰ргізілетін єлеуметтік ж±мыстыњ маѓынасы‭ ‬15
2‭ ‬ЌАРТ АДАМДАРМЕН ЄЛЕУМЕТТІК Ж¦МЫС ПРАКТИКАСЫ‭ ‬23
2.1‭ ‬Ќазаќстандаѓы ќарт адамдармен ж‰ргізілетін єлеуметтік ж±мыстыњ жаѓдайы‭ ‬23
2.2‭ ‬¤скемен ќаласындаѓы‭ ‬Ульба‭ ‬орталыѓындаѓы ќарт адамдардыњ іс‭ ‬-‭ ‬тєжірибесі‭ ‬40
2.3‭ ‬Шетелдердегі єлеуметтік ќызмет кµрсету мекемелерініњ ерекшеліктері‭ ‬47
2.4‭ ‬Ќарт адамдармен ж‰ргізілетін ж±мыстыњ сапасын жаќсартуѓа арналѓан‭ ‬±сыныстар‭ ‬50
ЌОРЫТЫНДЫ‭ ‬52
ПАЙДАЛАНЃАН ЄДЕБИЕТТЕР‭ ‬56

‭ ‬КІРІСПЕ

Ќазіргі тањда кай мемлекетті алмасаќта єлеуметтік мєселесі алѓашќы орында т±р.‭ ‬¤йткені‭ ‬90‭ ‬-‭ ‬шы жылдары басталѓан аумалы‭ ‬-‭ ‬тµкпелі заманныњ салдарынан халыќтыњ т±рмыс-‭ ‬тіршілігіне айтарлыќтай µзгерістер енігізілді.
Кµп жылдар бойы елімізде экономикалыќ к‰йзеліс салдарынан жєне таѓы да басќа жаѓдайлар салдарынан єлеуметтік ќиыншылыќќа тап болѓан адамдар саны к‰ннен‭ ‬-‭ ‬к‰нге кµбеюде.‭ ‬Єсіресе,‭ ‬карттар мен м‰гедектер,‭ ‬балалар мен отбасы жєне‭ ‬т±рѓындардыњ басќа санаттарындаѓы адамдар єлеуметтік‭ ‬ќызмет кµрсету сферасынан кµмек алуѓа мєжб‰рлі.
Ќазаќстан Республикасында‭ ‬90-шы жылдары‭ ‬ќ±рылѓан єлеуметтік‭ ‬ќызмет кµрсету ж‰йесі осындай жаѓдайлардыњ алдын алу мен реабилитациялыќ шараларды ж‰ргізуді маќсат етеді.
Єлеуметтік‭ ‬ќызмет кµрсету ж‰йесініњ єрекеті,‭ ‬µмірдіњ киын жаѓдайларына душар болѓан адамдарѓа єлеуметтік кµмек пен‭ ‬ќолдау кµрсету аркылы сипатталады.
Кез‭ ‬-‭ ‬келген‭ ‬ќоѓамда µмірде єрт‰рлі‭ ‬ќиыншылыќќа тап болѓан адамдар‭ ‬ќатары жеткілікті.‭ ‬Осындай жаѓдайларѓа душар болѓан адамдардыњ ел‭ ‬ќатарлы µмір с‰руі‭ ‬‰шін,‭ ‬ќоѓамда µз орнын табу‭ ‬‰шін‭ ‬жєне осы‭ ‬ќоѓамда µзініњ‭ ‬ќ±ќыќтарын корѓай білу‭ ‬‰шін єлеуметтік‭ ‬ќызмет кµрсету ж‰йесі єрекет етеді.
Єлеуметтік ж±мыстыњ негізгі‭ ‬маќсаты єлеуметтік‭ ‬ќызмет кµрсету‭ ‬-т±рѓындарды єлеуметтік‭ ‬ќорѓаудыњ жања баѓыты екенін аныќтау.‭ ‬Сол арќылы єлеуметтік ќызмет кµрсету сферасыныњ мањыздылыѓын‭ ‬жєне оныњ мєнін жете т‰сіну.
Ќазіргі жаѓдайда‭ ‬ќандай мемлекетті алып карасаќта,‭ ‬єлеуметтік ќызмет кµрсету ж‰йесінсіз саясат ж‰ргізбейді.‭ ‬¤йткені б‰гінгі тањда‭ ‬єркімге єлеуметтік кµмек кµрсету‭ ‬ќажет.
Б‰гінгі тањда єркім‭ ‬єрт‰рлі жаѓдайларѓа байланысты ќиыншылыќќа тап болады.‭ ‬Кµбі еліміздегі ж‰ргізіліп отырѓан жања реформаныњ салдарынан ќиын жаѓдайларѓа душар болып отыр.
Солардыњ арасында т±рѓындардыњ кейбір санаттарына єлеуметтік ќызмет кµрсетуге зєру адамдар,‭ ‬отбасылар мен адамдар тобы кµп.
Ќазіргі заманда басына т‰скен ауыртпалыкпен к‰ресуге‭ ‬єрбіреуініњ к‰ш‭ ‬-‭ ‬жігері жете бермейді.‭ ‬Кµпшілігі µзіне‭ ‬-‭ ‬µзі деген сенімділігін,‭ ‬жаќсы µмірге деген‭ ‬‰мітін жоѓалтып алды.
Єсіресе ќарт адамдардыњ ќал‭ ‬-‭ ‬жаѓадйы м‰шкіл.‭ ‬Олардыњ ќартаюына байланысты м‰мкіндіктері шектеліп,‭ ‬олар біреуге тєуелді болып ќалады.
Ќарт адамдардыњ ќоѓамѓа бейімделуін ќамтамасыз ету олардыњ толыкканды µмір с‰руініњ кепілі.‭ ‬Кейбір‭ ‬ќарт‭ ‬адамдар денсаулыѓына байланысты‭ ‬ќоѓамдыќ µмірден шеттетіліп‭ ‬ќалады.‭ ‬Сонымен ќатар,‭ ‬ќарт адамдарѓа психологиялыќ‭ ‬т±рѓыдан да демеу‭ ‬кµрсетудіњ мањызы зор.‭ ‬¤йткені‭ ‬ќарт адамдардыњ психологиясы,‭ ‬жас келген сайын µзгеріп,‭ ‬олардыњ ішкі жєне сыртќы жан д‰ниелеріне тікелей‭ ‬ыќпал жасайды.
Осындай жаѓдайларда б±л адамдарѓа біреулердіњ кµмектесуі‭ ‬ќажет.‭ ‬М±ндай жаѓдайда кімнен кµмек с±рауѓа болатынын білудіњ мањызы зор.
Яѓни,‭ ‬єлеуметтік ж±мыстыњ клиенттерін аныктап,‭ ‬оларѓа‭ ‬ќажетті кµмек дењгейін аныќтап алу,‭ ‬єлеуметтік‭ ‬ќызмет‭ ‬кµрсету ж‰йесініњ ж±мысын тиімді етеді деген пікір пайда болады.
Ќарт адамдардыњ‭ ‬ќоѓам µміріне араласып кетуін‭ ‬ќамтамасыз ететін‭ ‬±йымдардыњ бірі‭ ‬-‭ ‬єлеуметтік ќызмет кµрсету мекемелері.‭ ‬Олар ќарт адамдардыњ к‰нделік ті с±раныстарын мен‭ ‬ќажеттіліктерін ќанаѓаттандырып ќана ќоймай сонымен ќатар,‭ ‬олардыњ денсаулыќтарын жаќсарту‭ ‬маќсатында да ќызмет атќарады.
Ќарт адамдар‭ ‬‰шін ењ мањыздысы олардыњ к‰тімдерін ќамтамасыз ету.
Кез‭ —‬келген шараныњ ж‰зеге асуы‭ ‬‰шін,‭ ‬ењ алдымен оныњ баѓыты мен маќсатын аныќтап алу ќажет.
Дипломдыќ ж±мыстыњ зерттеу маќсаты:‭ ‬ќарт адамдармен єлеуметтік ж±мыстыњ маѓынасын ашу.
Дипломдыќ ж±мыстыњ тапсырмасы:‭
.‭ ‬Ќарт адамдардыњ проблемаларын аныќтау.
2.‭ ‬Ќарт адамдармен ж‰ргізілетін‭ ‬єлеуметтік ж±мыстыњ маѓынасын ашу.
3.‭ ‬Ќарт адамдармен ж‰ргізілетін єлеуметтік ж±мыстыњ сапасын жаќсартуѓа‭ ‬±сынылатын‭ ‬±сыныстар
Дипломдыќ ж±мыстыњ зерттеу объектісі:‭ ‬ќарт адамдар
Дипломдыќ ж±мыстыњ зерттеу болжамы:‭ ‬егерде‭ ‬ќарттар мєселелерін аныќтап,‭ ‬олардыњ‭ ‬ќолайлы жолдарын‭ ‬ќолдансаќ,‭ ‬онда ќарт адамдарды оњалту жењіл µтеді.
Дипломдыќ ж±мыстыњ зерттеу кµзі:‭ ‬єлеуметтік ж±мыс,‭ ‬психология,‭ ‬геронтология салалары бойынша‭ ‬єдебиеттер,‭ ‬ѓылыми ењбектер мен зерттеулер
Дипломдыќ ж±мыстыњ зерттеу пєні:‭ ‬ќарт адамдармен єлеуметтік ж±мыс
Дипломдыќ ж±мыстыњ зерттеу ќ±рамы:‭ ‬кіріспе,‭ ‬екі бµлімнен,‭ ‬±сыныстардан,‭ ‬корытынды‭ ‬жєне пайдаланѓан‭ ‬єдебиеттер

‭ ‬1‭ ‬ЌАРТ АДАМДАРМЕН ЄЛЕУМЕТТІК Ж¦МЫСТЫЊ ТЕОРИЯСЫ

1.1‭ ‬Ќарт адамдардыњ жалпы мєселесі

Ќарт адамдардыњ проблемасы‭ ‬XX‭ ‬ѓасырдыњ єсіресе,‭ ‬соњѓы онжылдыњ єлеуметтік феноменіне айналып отыр.‭ ‬Ќарттыќ жеке адамныњ дамуындаѓы‭ ‬±заќ та‭ ‬мєнді‭ ‬‰рдіс,‭ ‬єлеуметтік даму‭ ‬‰рдісі баѓытыныњ µзгеріс баѓытыныњ индикаторы макроќ±рылымдыќ дењгеиде ж‰зеге асады,‭ ‬ѓасырлар тоѓысындаѓы єлеуметтік саясаттыњ негізін салды.
Статистикалыќ‭ ‬мєліметтерге с‰йенсек,‭ ‬егер Батыс елдерде‭ ‬1990‭ ‬жылдары зейнеткерлік жастаѓы адамдар саны барлыѓы‭ ‬18%‭ ‬болса,‭ ‬2030‭ ‬жылдары ол кµрсеткіш‭ ‬30‭ ‬%‭ ‬артпакшы екен.
Кµршілес Ресей елініњ‭ ‬статистикалыќ мєліметтері бойынша,‭ ‬1939‭ ‬жылы карттар саны‭ ‬барлыќ т±рѓындардыњ‭ ‬4%‭ ‬болса,‭ ‬1996‭ ‬жылы осы аталѓан кµрсеткіш‭ ‬12%‭ ‬артып отыр.
Біріккен‭ ‬¦лттар‭ ‬¦йымыныњ‭ ‬топтамасына с‰йенсек,‭ ‬мемлекеттегі‭ ‬65‭ ‬-‭ ‬тен‭ ‬асќан адамдардыњ саны‭ ‬4%‭ ‬болса,‭ ‬жас саналады,‭ ‬ал б±л кµрсеткіш‭ ‬7‭ ‬пайыздан артыќ болса‭ ‬ќартайѓан деп саналады.‭ ‬[15,224-226‭]
Т±рѓындардыњ ењбекке‭ ‬ќабілетті‭ ‬ќабатына т‰сетін к‰ш кµбейеді,‭ ‬µйткені олар ењбекке жарамсыз карттарды аспауѓа м‰дделі болып келеді.‭ ‬Ќазірдіњ‭ ‬µзінде бір‭ ‬ќарт‭ ‬адамѓа‭ ‬1,8‭ ‬ж±мыс істейтіндер келеді.
Дамыѓан мемлекеттерде‭ ‬65‭ ‬жастан асќан‭ ‬ќарт‭ ‬адамѓа‭ ‬4-5‭ ‬ж±мыс істейтін адамдар келеді екен.
Міне,‭ ‬сондыќтан кездейсоќ емес‭ ‬1991‭ ‬жылы Б‭¦¦‬ ќарт адамдарѓа ќатысты Біріккен‭ ‬¦лттар‭ ‬¦йымыныњ‭ ‬Принципін‭ ‬ќабылдаѓан жоќ,‭ ‬1992‭ ‬жылы‭ ‬-‭ ‬он жылѓа‭ ‬Ќартаю проблемаларына байланысты‭ ‬2001‭ ‬жылѓы кезењге дейінгі ѓаламдыќ маќсаттар‭‬ практикалыќ стратегиясын ќабылдады,‭ ‬ал‭ ‬1999‭ ‬жылды Б‭¦¦‬ халыкаралыќ карттар жылы деп кабылдады.
Жер бетіндегі т±рѓындардын козѓалыс тенденциясы олардыњ кењістіктегі жєне‭ ‬уаќыттаѓы µмір с‰ру‭ ‬дєрежесін‭ ‬зерттей отырып,‭ ‬танымал А.Сови былай‭ ‬деп кµрсетті,‭ ‬т±рѓындардыњ ќартаюы ќазіргі‭ ‬‰лкен феномендердіњ бірі болып табылады.‭ ‬Осы аталѓан ќ±былыстыњ кењінен таралуы жєне ќоѓамдыќ‭ ‬-экономикалыќ дењгейге байланыстылыѓы кµптеген авторлардыњ ол µзініњ табиѓи жаѓынан жетістікті ќ±былыс екеніне сендірді.‭[‬15,245‭]
Ќазіргі замманныњ атаулы µзгерісі ретінде,‭ ‬ол демографиялыќ‭ ‬ќатынастардыњ жања даму сатысыныњ бастамасын сипаттайды жєне шынайы деморафиялыќ,‭ ‬-экономикалыќ,‭ ‬ќоѓамдыќ,‭ ‬єлеуметтік‭ ‬-‭ ‬психологиялыќ,‭ ‬мєдени‭ ‬жєне медициналыќ салдар туѓызады.
Д‰ниеж‰зі халыќ т±рѓындардыњ демографиялыќ ќ±рылымыныњ тамырыныњ ќозѓалысы,‭ ‬яѓни‭ ‬демографиялыќ пирамиданыњ селдіреуі‭ ‬‰рдісі ж‰руде,‭ ‬осы мєселе д‰ниеж‰зілік ќоѓамныњ бастысы болып отыр.‭ ‬Осы‭ ‬мєселемен к‰ресуге он жылдан астам уаќыт µтті.‭ ‬Ќартаю‭ ‬мєселесі халыќаралыќ‭ ‬±йымдар мен Біріккен‭ ¦‬лттар‭ ¦‬йымыныњ арнайы‭ ‬ќарастыру объектісі ретінде‭ ‬XX‭ ‬-‭ ‬ѓасырдыњ‭ ‬80‭ ‬-‭ ‬жылдардан бері келе жатыр.
Европада µткен ѓасырдыњ‭ ‬70‭ ‬-‭ ‬жылдарынан бастап,‭ ‬ќоѓамныњ‭ ‬ќартаюы салдарынан шынайы єлеуметтік жєне экономикалыќ салдары болатынана кµздері жеткен.‭ ‬Кµптеген ѓылыми сипозиумдарда,‭ ‬прессаларда,‭ ‬саяси арыздамаларда б±л‭ ‬‰рдіс єлеуметтік,‭ ‬экономикалыќ жєне мєдени к±былыс ретінде каралады.‭ ‬Кµп жаѓдайларда б±л‭ ‬‰рдіс єлеуметтік дамуѓа,‭ ‬г‰лденуге,‭ ‬єлеуметтік жаксаруѓа,‭ ‬±рпактар арасындаѓы байланыстарѓа,‭ ‬технологиялыќ даму мен инновацияѓа ќауіп тµндіреді.‭[‬20,158‭]
2001‭ ‬жылы д‰ние ж‰зіндегі т±рѓындар‭ ‬саны‭ ‬6,2‭ ‬млрд.‭ ‬адамѓа жетті,‭ ‬ал єрбір‭ ‬жер бетіндегі‭ ‬Оныњышы адамнын жасы‭ ‬60‭ ‬жас‭ ‬жєне одан ересек болып келеді.‭ ‬Біріккен‭ ‬¦лттар‭ ‬¦йымныњ‭ ‬±заќмерзімдік болжамына сай‭ ‬2025‭ ‬жылы д‰ниеж‰зілік‭ ‬т±рѓындар саны‭ ‬1950‭ ‬жылѓы кµрсеткішпен салыстырѓанда‭ ‬‰ш есе,‭ ‬ал‭ ‬ќарт адамдардыњ саны‭ —‬есе,‭ ‬ал‭ ‬ќартайѓан адамдардыњ саны‭ (‬80‭ ‬жастан‭ ‬асќандар‭) ‬10‭ ‬есеге артады.
Ќоѓамныњ ќартаюы салдарын кµптеген ќоѓамныњ мамандарыныњ жєне ќоѓам кайраткерлерініњ‭ —‬ѓалымдардыњ,‭ ‬практиканттардыњ,‭ ‬саясаткерлердіњ,‭ ‬экономистердіњ,‭ ‬єлеуметтанушылардыњ‭ ‬жєне т.с.с.‭ ‬зерттеу объектісіне‭ ‬айналды.
Олардыњ кµпшілігін мына с±раќтар мазалайды:‭ ‬ќоѓамныњ ќартаю‭ ‬‰рдісі ќоѓамѓа ќалай ыќпал етеді,‭ ‬ол єлеуметтік дамуѓа ќалайша ыќпал етеді‭?
Ењ алдымен аталѓан мєселе ќоѓамныњ єлеуметтік дамуына тікелей ыќпал ететіні айдан анык жаѓдай.
Сонымен,‭ ‬ќоѓамныњ ќартаюы жеке адамдардыњ дамуымен ќатар жалпы барлыќ т±рѓындардыњ дамуындаѓы ќосалкы элемент болып ќала береді.‭ ‬Ќоѓамныњ дамуында,‭ ‬жастыќ,‭ ‬орта‭ ‬жастыќ,‭ ‬ќарттыќ жєне ќартайѓандыќ‭ ‬кезењдерді бµліп кµрсетуге болады.
Соњѓы екеуініњ арасындаѓы шекара шартты т‰рде деп айтуѓа болады.
Ќоѓамныњ‭ ‬ќартаюынын белгісі ењ алдымен,‭ ‬оныњ к±рылымына олардыњ‭ ‬ќатысуы,‭ ‬сонымен‭ ‬ќатар‭ ‬,‭ ‬б±л кµрсеткіш пайызбен аныќталады,‭ ‬ал‭ ‬ќарт адамдар‭ ‬ќатарына‭ ‬60‭ ‬-‭ ‬65‭ ‬жастаѓылар жатады.‭ ‬Ал µте‭ ‬ќартайѓан адамдар‭ ‬ќатарына‭ ‬80‭ ‬жастаѓы жєне одан‭ ‬асќан адамларды жаткызамыз.‭ ‬Олардыњ‭ ‬ќоѓамныњ к±рылымѓа‭ ‬ќатынасы жалпы‭ ‬сандыќ‭ ‬кµрсеткіштерге‭ ‬ќатысты,‭ ‬сонымен‭ ‬ќатар‭ ‬60‭ ‬жастаѓылар‭ ‬жєне одан ересектер есебіне сай аныќталады.‭ [‬16,142‭]
Ќоѓамдыќ‭ ‬-‭ ‬экономикалыќ‭ ‬ќоѓамныњ зерттеулерінде‭ ‬ќоѓамныњ жалпы ќ±рылымындаѓы зейнеткерлік жастаѓылардын есебінен аныќталѓан.‭ ‬Кейбір жаѓдайда‭ ‬демографиялыќ‭ ‬ќартаюды аныќтаудыњ басќа‭ ‬єдістерін ќолданады.‭ ‬Мысалы,‭ ‬ќарт‭ ‬адамдардыњ санын жастар мен балалар санына ќатысты аныќтайды.
Россет бойынша,‭ ‬т±рѓындардыњ‭ ‬ќартаю‭ ‬‰рдісі,‭ ‬60‭ ‬жас‭ ‬жєне одан ересек адамдардыњ к±рылымын тµрт‭ ‬фазамен аныќтайды:
1‭) ‬демографиялыќ ќартаюдыњ белгілерініњ болмауы‭ ‬-‭ ‬8%‭ ‬-‭ ‬дан тµмен‭;
2‭) ‬демографиялыќ‭ ‬жастыќ пен‭ ‬ќарттыќ арасындаѓы ерте µтпелі к‰й фазасы-8-‭ ‬10%‭;
3‭) ‬демографиялыќ‭ ‬жастыќ пен‭ ‬ќарттыќ арасындаѓы кеш µтпелі к‰й фазасы-8‭ ‬-‭ ‬10%‭;
4‭) ‬демографиялыќ ќартаюдыњ к‰йі‭ ‬-‭ ‬ќоѓамдаѓы жалпы адамдардыњ‭ ‬12%
жєне одан артыќ.
Соњѓы статистикалыќ‭ ‬мєліметтер,‭ ‬дамыѓан елдер‭ ‬мєліметтерінен алынѓан,‭ ‬осы‭ ‬‰рдістіњ енді бір фазасын кµрсетуге мєжб‰р етеді.‭ ‬Осы фазаѓа демографиялыќ ќартаюдыњ‭ ‬60‭ ‬жастаѓы‭ ‬жєне одан ересек адамдардыњ саны‭ ‬15%‭ ‬-‭ ‬дан асып кеткенде кµрінеді.
Біріккен‭ ‬¦лттар‭ ¦‬йымыныњ‭ ‬мєліметі бойынша ќарттыќ жас тек‭ ‬65‭ ‬-‭ ‬тен басталады,‭ ‬осы жастан асќандардыњ кµрсеткішін жастарѓа шаѓып есептейді де,‭ ‬‰ш фазаны атап кµрсетеді.‭ ‬Жас‭ ‬ќоѓам деп,‭ ‬65‭ ‬жас‭ ‬жєне одан ересектер саны‭ ‬4‭ ‬пайыздан тµмен болса,‭ ‬орта жаста‭ ‬деп‭ ‬-‭ ‬4‭ ‬-‭ ‬7‭ ‬пайыз болса,‭ ‬ќартайѓан‭ ‬деп‭ ‬-‭ ‬7‭ ‬пайыздан жоѓары деп кµрсетеді.‭ ‬Демогарфиялыќ‭ ‬терењ ќартаюдыњ‭ ‬табалдырыѓы деп т±рѓындардыњ жалпы ќ±рылымыныњ‭ ‬10‭ ‬пайыздан астамы‭ ‬ќарт‭ ‬адамдар болса танылады.‭ [‬15‭]

1.2‭ ‬Ќарт адамдардыњ єлеуметтік‭ ‬-‭ ‬психикалыќ жєне жастыќ ерекшеліктері

Ќазіргі дамыѓан єлеуметтік ѓылымда ќарттыќ жайлы‭ ‬‰ш баѓытты бµліп кµрсетуге болады.‭ ‬Олар:
-ќартыќты биологиялыќ‭ ‬жєне психологиялыќ µлшемдермен‭ ‬‰рдіс ретінде зерттеу‭;
-‭ ‬ќартайѓан адамдардыњ єлеуметтік рольдер мен єлеуметтік‭ ‬-экономикалыќ мєртебесі‭ ‬мєселелерін институционалдыќ т±рѓыдан ќарастыру‭;
-‭ ‬ќарттыќ туралы єр халыќтарѓа‭ ‬тєн‭ ‬єрт‰рлі тарихи‭ ‬-‭ ‬мєдени сараптамалар жасау.
Осы баѓыттар шењберінде єлеуметтік‭ ‬-‭ ‬геронтологиялык білімнін модельдер жасалуда,‭ ‬олардыњ пєндері ретінде єлеуметтік тарихи динамикадаѓы ќартаю‭ ‬‰рдісі,‭ ‬сонымен‭ ‬ќатар‭ ‬ќарттар тєжірибесіндегі єлеуметтік жаѓдай мен психологиялык тєжірибені арнайы єлеуметтік‭ ‬жастыќ топ,‭ ‬ретінде ќарастыру ќажет.
Ќарттыќты µмірдіњ соњѓы мєресі ретінде карастыру µзгеріссіз‭ ‬калып отыр.Тек‭ ‬ќана картык‭ ‬жастыќ табалдырыѓы ѓана µзгеріп отыр.‭ ‬Мєселен,‭ ‬1962‭ ‬жылы геронтологтар сипозимумы‭ ‬жастыќ градицияны тµмендегідей бекітіп еді:
-‭ ‬60‭ ‬-‭ ‬75‭ ‬ќарттайѓандар‭;
-‭ ‬75‭ ‬-‭ ‬90‭ ‬кєрілер‭;
-‭ ‬90‭ ‬-‭ ‬жастан жоѓары‭ ‬±зак µмір с‰рушілер.
¤ркениет орташа µмір с‰ру жасын‭ ‬-‭ ‬70‭ ‬жаспен ќамтамасыз етті,‭ ‬ал тарихи уакытќа дейін б±л кµрсеткіш‭ ‬-‭ ‬35‭ ‬жас‭ ‬ќана еді.
Ќоѓамдаѓы‭ ‬ќартаю‭ ‬мєселелерін геронтология ѓылымы зерттейді,‭ ‬ол ќарттыќты биологиялык,‭ ‬психологиялыќ єлеуметтік т±рѓыдан‭ ‬зерттей отырып,‭ ‬олардыњ‭ ‬пєнаралыќ байланысын аныќтай отырып зерттеу аумаѓын аныќтайды.‭ [‬14,25‭]
Биологиялыќ т±рѓыдан ќарстырѓан‭ ‬кезде,‭ ‬карттыќтыњ физиологиялыкќ‭ ‬жаѓы,‭ ‬ал психологиялыќ‭ ‬т±рѓыдан‭ ‬-‭ ‬картыктыњ ойлау‭ ‬жєне психикалыќ‭ ‬аспектілері ќарастырылады,‭ ‬ал єлеуметтік т±рѓыда‭ ‬-‭ ‬єлеуметтік контестегі‭ ‬ќарттыќ зерттеледі.
Б±л µлшемдер,‭ ‬µз кзезегінде‭ ‬‰ш‭ ‬єрт‰рлі баѓытты иемденеді:
-‭ ‬ќартайѓан адамдардыњ жеке бастыќ ќобалжуы,‭ (‬б±л жерде ќарттыќ отбасы,‭ ‬ќоѓам‭ ‬жєне мєдениетті т±тастай алѓанда єлеуметтік шењберде ќарастырылады‭);
-‭ ‬ќарттайѓан адамдардыњ ќоѓамдаѓы‭ ‬±мтылыс‭ ‬дєрежесін аныќтау‭;
-‭ ‬мемлекеттіњ єлеуметтік саясаты дењгейінде карттыќ проблемалары мен оларды шешу жолдарын зерттеу.
Ќарттыќќа‭ ‬ќатысты єлеуметтік экспектация,‭ ‬ќарањѓы т‰стерге боялып.‭ ‬ќарттыќ кедейілікпен,‭ ‬нашар т±рѓын‭ ‬‰ймен,‭ ‬быт‭ ‬-‭ ‬шыт‭ ‬медициналыќ‭ ‬ќызмет кµрсетумен,‭ ‬єлсіз‭ ‬денсаулыќпен‭ ‬жєне єлеуметтік ескерілмеумен сипатталады.‭ ‬Ќалыптасќан стереотиптер µз кезегінде,‭ ‬ќартайѓан адамдардыњ д‰ниетанымына‭ ‬ыќпал етеді:‭ ‬белсенді‭ ‬ќартаю,‭ ‬пассивтілік пен‭ ‬аурашањдылыќ мµлшер ретінде‭ ‬ќарастырылады.
Мєселен К.Винтор‭ ‬ќартайѓан адамдар жайлы стереотипті пікірлер жинаѓын атап кµрсетеді:
1‭) ‬барлык карттар бір‭ ‬-‭ ‬біріне‭ ‬±ксас‭;
2‭) ‬картайѓан адамдар єлеуметтік т±рѓыдан ескерусіз ќалады‭;
3‭) ‬олардыњ кµпшілігініњ денсаулыѓы‭ ‬єлсіз‭;
4‭) ‬ж±мыстан босатылу єйел адамдарѓа‭ ‬караѓанда,‭ ‬ер адамдарды‭ ‬ќатты к‰йзелтеді‭;
5‭) ‬кµптеген‭ ‬ќарт‭ ‬адамдар µз отбасыларын шектелген‭;
6‭) ‬ќарт‭ ‬адамдар жыныстыќ‭ ‬µмірге ќызыѓушылыќ танытпайды жєне оѓан ќабілетті емес‭;
7‭) ‬ќарт адам‭ ‬оќуѓа‭ ‬ќабілетті емес‭;
8‭) ‬жас келген сайын аќыл‭ ‬-‭ ‬ойлыќ сапа тµмендей т‰седі.‭ ‬Ќазіргі ќоѓамдаѓы‭ ‬ќартаю салдарынан проблемалардыњ тµрт тобын атап‭ ‬кµрсетуге болады.‭ ‬Олар:
Біріншіден,‭ ‬б±л мына сипаттамаларды ќозѓайтын демографиялыќ жєне
макроэкономикалыќ проблемалар:
-‭ ‬тууды кµрсететін кµрсеткіштер‭;
-‭ ‬µмір с‰ру‭ ‬±заќтылыѓы,‭ ‬єсіресе,‭ ‬±заќ µмір с‰рудіњ жоѓары шегі,‭ ‬сонымен ќатар,‭ ‬соѓан жетемін деген ќарттар саны‭;
-‭ ‬єрт‰рлі‭ ‬±рпаќтар арасында материалдыќ ресурстарды тарату‭;
-‭ ‬ќартайѓан адамдар зейнеткерлердіњ µмір сапасын жаќсарту‭ ‬жєне ќажетті стандарттарды ќамтамасыз етуде‭ ‬±жымдыќ жауапкершілікке деген жауапкершілік‭;
-‭ ‬ењбек ету µнімділігініњ дењгейі.
Екіншіден,‭ ‬єлеуметтік ќатынастар сферасында атаулы µзгерістер болады:
-‭ ‬отбасылыќ‭ ‬-‭ ‬туыстыќ‭ ‬ќарым‭ ‬-‭ ‬ќатынас к±рылымында:‭
-єрт‰рлі‭ ‬±рпактардыњ бірін‭ ‬-‭ ‬бірі‭ ‬ќолдау‭ ‬ќ±рылымында‭;
-болашак мамандыкты тањтау сипатында‭;
-‭ ‬потенциалдыќ ењбекпен камтамасыз ету к±рылымында:
‭‡‬шіншіден,‭ ‬демографиялыќ к±рылымныњ µзгеруі ењбек нарыѓына ыќпал етеді:
-саналы‭ ‬жєне дене ењбегі‭ ‬ќатынастарында µзгеріс болады жєне ќоѓамныњ ењбек‭ ‬єрекетіне деген‭ ‬ќарым‭ ‬-‭ ‬ќатынасы‭;
-‭ ‬ќартайѓан‭ ‬шаќта ењбек етушілерді кайтадан мамандандыру‭ ‬ќажеттілігі туындайды‭;
-‭ ‬ќартайѓан ењбек адамдарыныњ‭ ‬ќарым‭ ‬-‭ ‬ќатынасы µзгереді‭ ‬жєне зейнеткерлікке шыѓу жµніндегі ж±мыс берушілердіњ ењбек‭ ‬єрекетіне деген ќарым‭ —‬ќатынасы µзгереді‭;
-‭ ‬ќартайѓан‭ ‬шаќта адамдардыњ‭ ‬кєсіби баѓыттылыѓы‭ ‬мєселесі туындайды‭;
-‭ ‬ер адамдар мен єйел адамдар арасындаѓы тепе‭ ‬-‭ ‬тењдік б±зылады,‭ ‬µйткені ќартайѓан шаќта ер адамдарѓа ќараѓанда‭ ‬єйел адамдар кµбірек болады‭;
-‭ ‬бастауыш‭ ‬жєне орта білім беру‭ ‬±заќтылыѓы кµбейеді,‭ ‬яѓни,‭ ‬µндірістегі ењбекпен ќамтылмаѓан жас адам мен белсенді ќарт адам арасындаѓы ќатынастар µзгереді‭;
-‭ ‬ж±мыссыздыќќа ќатысты єлеуметтік пробелмалардыњ сипаты µзгереді‭ ‬жєне‭ ‬оны шешу‭ ‬‰шін жања ізденістерге ќажеттілік туындайды‭;
-‭ ‬зейнеткерлікке шыѓудыњ‭ ‬жастыќ шекарасы артады.‭[‬15‭]‬,‭[‬16‭]
Тµртіншіден,‭ ‬µзгерістер ќартайѓан адамдардыњ функциональды ќабілеттерін‭ ‬жєне денсаулыќтарыныњ к‰йін µзгертеді,‭ ‬оныњ салдарынан єлеуметтік ќызметтері‭ ‬‰шін к‰рделі ыќпал етеді.‭ ‬Мысалы,‭ ‬мыналарды к‰туге болады:
-‭ ‬ќартайѓан адамдардыњ алынѓан білімдерініњ функциональды т‰рде‭ ‬±сталады,‭ ‬ќарта адамдардыњ іскерліктерє мен даѓдыларыныњ,‭ ‬сонымен‭ ‬ќатар‭ ‬негізгі‭ ‬жєне‭ ‬ќосымша ѓылымдады мењгеруге,‭ ‬жања‭ ‬кєсіби білімдерді мењгеруге м‰мкіндіктері кењейеді‭;
-ќарт адамдар ењбек нарыѓында жєне макро‭ ‬-‭ ‬немесе микродењгейлерде‭ ‬ќоѓам µмірі‭ ‬‰шін‭ ‬ќажетті ресурстар болып келеді‭;
-ќарт‭ ‬адардарѓа кµмек кµрсету мен оларѓа єлеуметтік‭ ‬ќызмет кµрсетудіњ‭ ‬ќажеттіліктері де µзгереді:
-‭ ‬ќарт‭ ‬адамдарѓа‭ ‬єлеуметтік жєне медициналыќ‭ ‬ќызмет кµрсетудіњ тиімділігі мен‭ ‬нєтижесі,‭ ‬жиілігі µзгереді.‭[‬15,154‭]
Єрине біз атап µткендеріміз,‭ ‬ќоѓам µмірініњ объективті µзгерсітерініњ толык емес тізімі.‭ ‬Осы аталѓандарѓа сонымен‭ ‬ќатар,‭ ‬субъективті факторлардыњ кењ гаммасын.‭ ‬адамныњ ішкі д‰ниетанымыныњ µзгерісін,‭ ‬ќай‭ ‬±рпаќтыњ µкілі болмасын,‭ ‬яѓни‭ ‬карттар‭ ‬ќоѓамына‭ ‬ќатыстылардыњ барлыѓыныњ ішкі‭ ‬єлемі жайлы білу де мањызды.
Ѓалымдардыњ‭ ‬басќа топтары,‭ ‬керісінше,‭ ‬ќарт адамдардыњ бар болуы ќазіргі ќоѓамныњ‭ ‬дамуыныњ факторы деп есептейді.‭ ‬Ќартайѓан ќоѓамдаѓы µмір курсын µзгерту‭ ‬ќажеттілігігі аталап кµрсетіледі‭ ‬-‭ ‬жєне ењ алдымен єлеуметтік белсенділіктіњ т‰рлері мен кµбейту есебінде,‭ ‬яѓнм ењбектік,‭ ‬саяси,‭ ‬ќоѓамдыќ жєне‭ ‬басќа да єлеуметтік рольдердіњ т‰рлілігін µзгерту есебінде деп кµрсетеді.
Кейбір аймаќтарда ж‰ргізілген‭ ‬ќарт адамдардыњ єлеуметтік‭ ‬±станымдары‭ ‬атты зерттеулер‭ ‬нєтижесінде,‭ ‬ересек‭ ‬±рпаќ т±лѓаларыныњ проблемалары аныќталды.‭ ‬Олардыњ ќатарына:
-µмірлік жетістіктерге деген,‭ ‬пессимистік кµзќарастар,‭ ‬сананыњ фрустациясы‭;
-ќазіргі билік басыларына деген негативті ќатынас‭ (‬б±рын жаќсы болып‭ ‬еді‭);
-мемлекет саясатына деген субъективтік ќызыѓушылыќтыњ жоѓарлыѓы‭ ‬жєне‭ ‬оѓан ыќпал ету м‰мкіндігін тµмен баѓалау‭;
-µмірге кµњілдіњ толмаушылыѓы‭;
-µмір стандарттарыныњ тµмендеу:‭ ‬кедейшілік,‭ ‬маргинальдылыќты кєдімгі‭ ‬д‰ниедей‭ ‬ќабылдау.
Адамдардыњ б±л‭ ‬санаттарына жататындарда,‭ ‬жалпы жєне топтыќ‭ ‬нормаларѓа,‭ ‬дєст‰рлерге деген жоѓары баѓынушылыќ,‭ ‬борыштыќ сезімніњ‭ ‬жоѓары баѓасы,‭ ‬µзін µзі к±рбан ету жєне матеиралдыќ‭ ‬ќ±ндылыќтарѓа‭ ‬деген‭ ‬ќарым‭ ‬-‭ ‬ќатынастыњ салдырлыѓы басым келеді.
Ќарт‭ ‬адамдардыњ м‰мкіндіктері мен‭ ‬ќабілеттіліктері‭ ‬ќоѓамѓа материалдыќ жєне рухани пайда‭ ‬єкеледі,‭ ‬сонымен коса оныњ дамуыныњ белгілі факторына‭ ‬ќоѓамныњ ќарт адамдарѓа стереотипті‭ ‬ќатынастар мен‭ ‬ќарт‭ ‬адамдарды єлеуметтік корѓауѓа дайындыѓына байланысты.
Осы‭ ‬т±рѓыда‭ ‬мынандай мањызды‭ ‬с±рактыњ туындауы м‰мкін:‭ ‬жања жаѓдайлардаѓы єлеуметтік дамудыњ негізгі м‰мкіндіктері‭ ‬ќандай‭ ‬болмаќ‭?
Д‰ниеж‰зілік бірлестіктіњ‭ ‬ќарт‭ ‬адамдар орны мен рольдеріне‭ ‬ќатысты концептуалды кµзкарастары Біріккен‭ ‬¦лттар‭ ‬¦йымыныњ ќ±жаттарында‭ ‬Ќартайѓан адамдар µмірін толыќќанды жасау‭ ‬деген атаумен орын тапты.‭ ‬Осы ќ±жаттыњ жалпы маѓынасы берік єлеуметтік дамудыњ негізіне,‭ ‬онда ќарт адамдар,‭ ‬ќоѓамнын ауыртпалыѓы ретінде емес,‭ ‬позитивті фактор ретінде ќабылданады.
Ќарт адамдар µміріне‭ ‬жаќсы жаѓдай жасау мыќты єлеуметтік дамудыњ басты маќсаты,‭ ‬сонымен‭ ‬ќатар,‭ ‬жоѓары дењгейде єлеуметтік даму ќызыѓушылыѓындаѓы Д‰ниеж‰зілік кездесудіњ к±жаттарыныњ ќортындысы‭ ‬ретінде‭ ‡‬кімет пен мемлекет міндеттері ќатарына ќарт адамдарѓа ерекше‭ ‬кµњіл бµлу мен оларѓа ќамќор болумен сипатталады.
Соныњ ішінде,‭ ‬ќарт адамдарды олардыњ ќ±ќыќтары жайлы‭ ‬ќ±лаќтандыру,‭ ‬соныњ ішінде тегін зањгерлік кµмек,‭ ‬басќа да єлеуметтік кµмектерге физиологиялыќ ќол жеткізуді ќамтамасыз ету ерекше аталып кµрсетілген.
Соњѓы жылдары ќарттар к‰нініњ аталып µтуі жасырын емес.‭ ‬Жыл сайын Халыќаралыќ ќарттар к‰нін атап µту,‭ ‬ќартайѓан шаќтаѓы адамдар мен олардыњ жетістіктерін‭ ‬демографиялыќ мойындау,‭ ‬яѓги келесі ж‰зжылдыкта жалпыѓа бірдей д‰ниеніњ дамуы кызыѓушылыѓында‭ ‬ќоѓамдыќ,‭ ‬экономикалыќ,‭ ‬мєдени‭ ‬жєне рухани дамуыныњ м‰мкіндіктерініњ дамуына жол ашу‭ ‬болып табылады.‭ [‬13,256‭]
Ќарт адамдарды‭ ‬ќолдау‭ ‬маќсатындаѓы тиімді шаралар іздеу мен ж‰зеге асыру б‰гінгі єлеуметтік єрекеттіњ маѓынасын‭ ‬±лттыќ дењгейде кµтереді.‭ ‬Геронтолог‭ ‬-‭ ‬ѓалымдар арасында‭ ‬±лттыќ єлеуметтік саясатты кайтадан карастыру‭ ‬±сынысы бар.‭ ‬Ол мєселе єсіресе,‭ ‬ќарт‭ ‬адамдардыњ‭ ‬µмір с‰руініњ єлеуметтік амортизцияларын толтыруѓа арналѓан.
Б±л мыналарды µзгертуден туындайды:
-ќартаюдын калыпты,‭ ‬патологиялыќ жєне оптимальды‭ ‬‰рдістерін айыра білу‭;
-жеке т±лѓалык єрг‰рлілікті есепке алу‭ (‬ќарт‭ ‬т±рѓындардыњ гетерогенділігі‭);
-ќарт‭ ‬адамдардыњ потенциалды кор‭ ‬ќабілеттіліктерініњ ыњѓайлысын есепке алу‭;
-ќорлыќ‭ ‬ќабілеттіктердіњ жастыќ жаму м‰мкіндіктері мен ќоршаѓан ортаѓа µзгешіліктерін есепке алу:
-пысыќталѓан теория мен практиканы есепке алу,‭ ‬сонымен ќатар жеке‭ ‬жєне ќоѓамдыќ білім орын толтыратын‭ ‬жастыќ м‰мкіндіктіњ шектелуін толыќтыру‭;
-жастыќ негативтік µзгерістерді есепке алу‭;
-ќарт адам психикасыныњ ыњѓайлылыѓы мен созылмалылыѓы.

1.3‭ ‬Ќарт адамдармен ж‰ргізілетін єлеуметтік ж±мыстыњ маѓынасы

Ќарт адамдардыњ‭ ‬єрт‰рлі болуы олармен єлеуметтік‭ ‬ж±мыс істеудіњ‭ ‬єрт‰рлілігін ќажет етеді.
Б‰гінгі тањда єлеуметтік саясаттыњ стратегиясы ќарт адамдармен єлеуметтік ж±мыс ж‰ргізуді‭ ‬±йымдастыру‭ ‬‰ш элементтен т±рады:‭ ‬селекция,‭ ‬оптимизиция‭ ‬жєне компенсация.
Енді осы аталѓандарѓа жеке‭ —‬жеке тоќталып µтеміз.
Ресей ѓалымдарыныњ пікірінше,‭ ‬селекция‭ ‬ќарт‭ ‬адамдардыњ жасы келген сайын µмірініњ стратегиялыќ мањызды элементтерін немесе негізгілерін іздестіруді білдіреді.
М±нда жеке бас с±раныстары наѓыз шындыкпен сєйкестендірілуі ќажет,‭ ‬б±л‭ ‬ќарт‭ ‬адамдардыњ µз µмірін бакылау мен‭ ‬ќанаѓаттану сезімін‭ ‬сезінуге м‰мкіндік беретін еді.
Оптимизация єлеуметтік ж±мыс‭ ‬бойынша мамандардыњ кµмегімен‭ ‬ќарт‭ ‬адамдар µздерініњ‭ ‬ќосымша м‰мкіндіктерін ашады,‭ ‬µз µмірлерін‭ ‬сандыќ‭ ‬жєне‭ ‬сапалыќ‭ ‬ќатынастарда тењестіруіне жол ашады.
Компенсация‭ ‬-‭ ‬б±л‭ ‬ќосымша кµздерді жасау,‭ ‬бейімделу‭ ‬‰рдісінде‭ ‬жастыќ шектелуді казіргі жања мнемоникалык техникалар мен технологияларды колдану аркылы‭ ‬толыктыру.‭ ‬Мысалы,‭ ‬есте сактауды жаќсарту,‭ ‬естуді жаќсарту жєне т.б.
Осылайша,‭ ‬егер ќоѓам‭ ‬ќарт‭ ‬адамдарѓа єлеуметтік практика стратегиясын ќабылдауѓа дайын т±рса,‭ ‬онда‭ ‬ќоѓамдыќ пайдалылыќ пен нєтижеліліктіњ артатыны сµзсіз.‭ ‬М±нда‭ ‬ќоѓамныњ даму факторы ќалай ыќпал етсе,‭ ‬солай ќарт адамдардыњ µмірі жаќсарады.
Ќарт адамдармен єлеуметтік ж±мыс жасаудыњ-‭ ‬мєні неде‭? ‬Жалпы ќарт адамдармен ж±мыс жасаудыњ‭ ‬ќажетілігі‭ ‬ќанша‭? ‬Оныњ мањыздылыѓы неде‭? ‬Тізе берсек осы сияќты с±раќтар туындай береді.
Ењ алдымен єлеуметтік ќызмет кµрсету мекемелері тораптарын жасау,‭ ‬т±рѓындар арасындаѓы ќарт адамдардыњ мањызды‭ ‬ќабаты ретінде олардыњ‭ ‬ќажеттіліктерін ќанаѓаттандыру,‭ ‬пайдалы байланыстар табу,‭ ‬олардыњ‭ ‬ќалыптасуына ќолайлы жаѓдай жасау жєне оларды ќажетті дењгейде ќолдау‭ ‬‰шін жаќсы атмосфера туѓызумен сипатталады.
Єлеуметтік ж±мыс‭ ‬‰шінші жастаѓы‭ ‬адамдардыњ жаѓымды потенциалдарын шыѓаруѓа ыќпал ету,‭ ‬сол арќылы‭ ‬±лттыќ саясат пен єлеуметтік баѓдарламаларды ќартайып келе жатќан‭ ‬±рпаќтыњ‭ ‬ќажеттіліктерін ќанаѓатандыруѓа баѓыттау,‭ ‬жинаќталѓан практикалыќ тєжірибені баѓалауѓа кµмек болады.
Ќарт адамдармен ж±мыс істеудіњ арасында мњызды орынды ќарт адамдармен ж±мыс жасайтын єлеуметтік‭ ‬ќызмет кµрсету мекемелері алады.‭ ‬Казіргі тањда Ќазаќстан Республикасында єлеуметтік‭ ‬ќызмет кµрсетудіњ мынандай бµлімдері ж±мыс істейді:
1‭) ‬‰йде єлеуметтік‭ ‬ќызмет кµрсету бµлімі‭;
2‭) ‬к‰ндізгі бµлімдегі єлеуметтік‭ ‬ќызмет кµрсету‭;
3‭) ‬жедел єлеуметтік кµмек кµрсету бµлімі.
‭‡‬йде єлеуметтік кµмек кµрсету мыннадай‭ ‬ќызметтерді ж‰зеге асырады:
-‭ ‬‰йге азыќ‭ –‬т‰лік,‭ ‬ыстыќ таѓам‭ ‬жєне алѓашќы‭ ‬ќажеттіліктердегі заттарды жеткізу‭;
-‭ ‬т±рѓын‭ ‬-‭ ‬‰й тµлемдерін,‭ ‬коммуналдыќ жєне‭ ‬басќа да ќызметтерді тµлеуге‭ ‬ыќпал ету‭;
-‭ ‬‰й‭ ‬-‭ ‬жайында пайдаланган заттар мен‭ ‬нєрселерді жууѓа,‭ ‬химиялыќ‭ ‬тазартуѓа жєне жµндеуге беру‭;
-‭ ‬медициналыќ кµмек алуѓа єрекеттесу,‭ ‬соныњ ішінде сауыќтыру‭ ‬-‭ ‬алдын алу мекемелеріне,‭ ‬басќа да стационарлыќ мекемелерге жетекету‭;
-‭ ‬єлеуметтік‭ ‬-‭ ‬медициналыќ экспертизадан µтуге єрекеттесу‭;
-‭ ‬санаториялыќ‭ ‬-‭ ‬демалу мекемелеріне жолдама алуѓа,‭ ‬соныњ ішінде жењілдікпен жолдамалар алуѓа кµмектесу‭;
-‭ ‬зейнеткерлік камсыздандыру с±рактарын шешуге жєне‭ ‬басќа єлеуметтік тµлемдерді алуѓа кµмек кµрсету:
-‭ ‬‰йді жµндеуді,‭ ‬отынмен ќамтамасыз етуді,‭ ‬‰й алдындаѓы телімдерді‭ ‬µњдеуді,‭ ‬су жеткізуді ќамтамасыз ету‭;
-‭ ‬кітаптармен,‭ ‬газет‭ ‬-‭ ‬журналдармен камтамасыз ету жєне концерттерге,‭ ‬киносеанстарѓа жєне кµрмелерге баруын‭ ‬±йымдастыру‭;
-‭ ‬хат жазуѓа,‭ ‬ќ±жаттарды толтыруѓа соынн ішінде‭ ‬‰йді айырбастау жєне жекешелендіру жєне таѓы да солсикты‭ ‬к±жаттарѓа байланысты шараларды атќару.‭[‬7,15-18‭]
Ќазіргі тањда мыњдаѓан жалѓыз‭ ‬ќарт‭ ‬адамдарѓа‭ ‬‰йден ќызмет кµрсетіледі.‭ ‬Шамамен єрбір мыњ адамдныњ ішіндегі‭ ‬100-іне‭ ‬‰йде ќызмет кµрсетеді.
‭‡‬йде‭ ‬ќызмет кµрсетлітін ќызметтердіњ кµпшілігі тегін аткарылады,‭ ‬кейбір ќызметтерді зейнеткерлер µздері тµлейді,‭ ‬Біраќ олар‭ ‬µз‭ ‬зейнаќыларына‭ ‬ќызмет кµрсетілгені‭ ‬‰шін‭ ‬ќосымша акы алады.
Ќызмет кµрсетуден т‰скен‭ ‬ќаржы,‭ ‬орталык есебіне т‰седі‭ ‬де,‭ ‬оны‭ ‬ќарай дамытуѓа баѓытталады.‭ ‬Осы еспке‭ ‬т‰скен‭ ‬ќаржы есебіне єлеуметтік‭ ‬ќызметкерлер‭ ‬‰шін арнайы киімдер,‭ ‬аяќ киімдер алынады,‭ ‬ал‭ ‬ауылдыќ жерлер‭ ‬‰шін‭ ‬-‭ ‬велосипедтер алынады:‭ ‬ал‭ ‬ќаржыныњ бір бµлігі сыйаќыѓа ж±мсалады.
Єлеуметтік‭ ‬ќызмет кµрсету орталыктарыныњ кµпшілігінде‭ ‬стационарлыќ,‭ ‬бµлімдер‭ ‬ж±мыс істейді.‭ ‬Онда‭ ‬ќарт‭ ‬адамдар бір аптадан‭ ‬‰ш айѓа дейін бола алады.
К‰ндізгі бµлім ќарттардыњ жалѓыздыѓымен,‭ ‬момындыѓымен к‰реседі.‭ ‬М±нда‭ ‬дєрігерлік алды кµмек,‭ ‬тегін жєне‭ ‬жењіл тамаќтану,‭ ‬ењбек терапиясыныњ єрт‰рлі т‰рлерін мењгеру‭ (‬колµнер,‭ ‬шеберлік жєне т.б.‭) ‬м‰мкіндіктері болады.‭ ‬К‰ндізгі бµлім клиенттері мейремдарды,‭ ‬туѓан к‰ндерді‭ ‬жєне т.б.б атап µтеді.‭ ‬Ресей‭ ‬тєжірибесі бойынша Ењбек мен єлеуметтік камсыздандыру Минитстрлігініњ зерттеулеріне сай,‭ ‬к‰ндізгі бµлімге келушілердіњ басты‭ ‬мотивтері‭ ‬74‭ ‬пайызы‭ ‬ќарым‭ ‬-‭ ‬ќатынас жасау‭; ‬26‭ ‬пайызы‭ —‬тегін тамаќтану‭; ‬29‭ ‬пайызы‭ ‬-‭ ‬ас дайындау‭ ‬‰рдісінен босатылу м‰мкіндігі‭ ‬‰шін екен.
Ал осы кµрсеткіштер біздіњ елімізде де осындай дењгейде емес екеніне кім‭ ‬кепіл.‭ ‬М±ндаѓы‭ ‬±ќсастыќтыњ басты себебі ењ алдымен адамдардыњ‭ ‬±ќсастыѓы.‭[‬8,56‭]
Єлеуметтік ќызмет кµрсету орталыќтары зейнеткерлердіњ т±рѓылыќты жерлеріне байланысты,‭ ‬олардыњ ќызыѓушылыќтары дењгейінде єрт‰рлі клубтарды‭ ‬±йымдастырады.
Жедел єлеуметтік кµмек кµрсетудіњ басты міндеті‭ ‬-‭ ‬ќажетсінетіндерге жедел‭ ‬ќолдау кµрсету.
Осы аталѓан єрекеттіњ негізгі баѓыттары мынандай:
-‭ ‬ыстыќ таѓаммен немесе азыќ‭ ‬-‭ ‬т‰лікпен камтамасыз ету‭;
-‭ ‬аќшалай‭ ‬жєне заттай кµмек кµрсету‭;
-‭ ‬медициналыќ‭ ‬-‭ ‬єлеуметтік бµлімдерге жіберу‭;
-‭ ‬т±рмыстыќ,‭ ‬зањгерлік,‭ ‬психологиялык кµмек кµрсету,‭ ‬ж±мыс іздеу жєне тіркелуте‭ ‬єрекеттесу‭;
-‭ ‬т±рмыстыќ техника мен шаруашылыќ б±йымдарын прокатка алуын‭ ‬±йымдастыру‭;
-‭ ‬µзара кµмектесу кассасын жєне т.с.с к±ру.
¤з т±рмыс жаѓдайын‭ ‬±йымдастыруда,‭ ‬шаруашылыѓын ж‰ргізуде киыншылыќќа‭ ‬±шырайтындарѓ,‭ ‬ќандай да бір себептермен интернат‭ ‬-‰йлерінде‭ ‬т±рѓысы келмейтіндергеєлеуметтік кызмет кµрсету орталыќтары аймактыќ базаларында немесе‭ ‬денсаулыќ саќтау мекемелерінде арнайы‭ ‬медициналыќ‭ ‬-‭ ‬єлеуметгік бµлімдер‭ ‬±йымдастырылады,‭ ‬онда ењ алдымен жалѓыз басты зейнеткерлер,‭ ‬соныњ ішінде µз‭ ‬-‭ ‬µзіне‭ ‬ќызмет жасай алмайтын ќарт адамдар жіберіледі.
Ресейде єлеуметтік кµмектіњ т‰рлерімен жылына‭ ‬6-7‭ ‬млн пайдаланады.‭ ‬Ќазаќстан Республикасы территориясы бойынша б±л кµрсеткіш‭ ‬1‭ —‬,5‭ ‬млн-ѓа дейін жетеді.
Сонымен ќатар,‭ ‬Тащев тобы ж‰ргізген єлеуметтік зерттеулер нєтижесі,‭ ‬ќарт‭ ‬адамдар‭ ‬31‭ ‬т‰рлі‭ ‬єрт‰рлі ќызметтерді ќажет етеді онда азыќ‭ —‬т‰лікті‭ ‬жеткізуден бастап,‭ ‬шаштараздыќ‭ ‬ќызмет пен моншаѓа жетектеуге дейін‭ ‬[203‭; ‬12‭]‬.
Республикамызда‭ ‬жєне кµршілес Ресей елінде факті т‰рінде‭ ‬2-4‭ ‬т‰рлі‭ ‬ќызмет кµрсетумен шектеледі.‭ ‬Біраќ осы аталѓан ќызмет т‰рлері барлыќ ќажет ететіндер мен тілек білдірушілерге жетпей де ќалады.
Мєселен,‭ ‬ыстыќ таѓамды жеткізіп беруде ќарт адамдардыњ‭ ‬24‭ ‬пайызы‭ ‬ќажетсінеді,‭ ‬ал осы ќызмет т‰рімен тек‭ ‬2,5‭ ‬пайыз адамдар‭ ‬ѓана‭ ‬ќолданады.‭ ‬Бµлмеге ылѓалды жинастыру жасауды‭ ‬88‭ ‬пайыз‭ ‬ќарт‭ ‬адамдар ќажет етсе,‭ ‬наќты т‰рде‭ ‬б±л кµмекті тек‭ ‬28‭ ‬пайыз‭ ‬ќарт‭ ‬адамдар ала алады.
Т±рѓындардыњ‭ ‬ќартаюына байланысты туындап отырѓан,‭ ‬єлеуметтік проблемелардыњ кµпт‰рлігі мен кµпкырлылыѓы,‭ ‬тек‭ ‬ќана ќарт адамдарѓа деген єлеуметтік кµмектін минимальдісін кепіл етіп ќоюды ѓана талап етпейді,‭ ‬сонымен‭ ‬ќатар,‭ ‬ќартайѓан‭ ‬шаќтаѓы жеке‭ ‬бастыќ потенциалын ж‰зеге асыруды
Міне сондыктан.‭ ‬психологиялык‭ ‬-‭ ‬педагогикалык,‭ ‬єлеуметтік‭ ‬-‭ ‬мєдени,‭ ‬реабилитациялыќ,‭ ‬кењестік жєне‭ ‬басќа да баѓыттаѓы стационарлыќ емес єлеуметтік‭ ‬ќызмет кµрсету мекемелерін кењінен дамыту‭ ‬ќажет.
Ќарт адамдарѓа єлеуметтік‭ ‬ќызмет кµрсету мекемелері арасында‭ ‬т±рѓындарды єлеуметтік корѓау ж‰йесіндегі стационарлыќ мекемелер алады.‭ ‬оныњ негізгі т‰рі‭ ‬-‭ ‬‰й‭ ‬-интернаттар.‭ ‬[19‭]
Ќазірі тањда аталѓан мемлекет‭ ‬ќызметіне зєру адамдар саны артпаса,‭ ‬кеміп отырѓан‭ ‬жоќ.‭ ‬Мєселен,‭ ‬ќарт‭ ‬адамдардыњ шамамен‭ ‬35‭ ‬пайызы осындай мекемелердіњ ќызметіне‭ ‬зєру.
¤кінішке орай,‭ ‬ќарттардыњ барлыѓын‭ ‬‰й‭ ‬-‭ ‬интернаттармен ќамтамасыз ету м‰мкін емес.‭ ‬Осыѓан ќарамастан‭ ‬‰й‭ ‬-‭ ‬интернаттарѓа тап болу‭ ‬‰шін ќарттар кезекте т±р.
Соњѓы жылдары елімізде Ресей‭ ‬жєне басќа да дамыѓан елдер‭ ‬тєжірибелеріне с‰йене отырып,‭ ‬ќарттарѓа арналѓан аќылы мини‭ ‬-пансионаттра ќызмет ете бастады.‭ ‬Онда µзіне кµрсетілетін ќызмет‭ ‬т‰рлерін тµлей алатындар немесе балалары бап‭ ‬ќарт‭ ‬адамдар кабылданады.‭ ‬Яѓни,‭ ‬‰й‭ ‬жаѓдайында‭ ‬ќарт‭ ‬адамды к‰те алмайтындыќтан,‭ ‬олар ќарт адамды єлгідей‭ ‬мекемелерге орналастырып,‭ ‬ондаѓы кµрсетілетін‭ ‬ќызмет т‰рлеріне аќы тµлейді.
Ќарт адамдарды‭ ‬‰й‭ ‬-‭ ‬интернаттармен ќамтамасыз ету еліміздіњ аймаѓында біркелкі емес.‭ ‬М±ныњ себептері кµп.‭ ‬Солардыњ ішінде негізгілерін атап µтетін болсаќ,‭ ‬яѓни демографиялыќ жаѓдай,‭ ‬т±рѓындардыњ µмір с‰ру‭ ‬дєст‰рлері мен бейнесі болып отыр.
Ќарттардыњ‭ ‬‰й‭ ‬-‭ ‬интернаттарѓа деген ќажеттіліктерін ќанаѓаттандыру даулы мєселе.‭ ‬Мєселен,‭ ‬бізде‭ ‬32‭ ‬орындыќ‭ ‬‰й‭ ‬-‭ ‬интернаттар‭ ‬60‭ ‬-‭ ‬жастан асќан адамдар саны‭ ‬1000‭ ‬адамнан асатын болса ѓана ашылады.‭ ‬Ал немістіњ кµрнекті єлеуметтанушысы ЭйтерХ.‭ ‬‰й‭ ‬-‭ ‬интернаттарѓа зєруліктіњ‭ ‬халыкаралыќ кµрсеткішін былайша кµрсетеді:60‭ ‬тан‭ ‬асќан‭ ‬100‭ ‬адамѓа‭ ‬40‭ ‬-‭ ‬66‭ ‬орындыќ‭ ‬‰й‭ ‬-‭ ‬интернат.‭ ‬Міне осы аталѓан екі кµрсеткіштіњ µзі‭ ‬-‭ ‬аќ,‭ ‬еліміздегі єлеуметтік кµмек кµрсету мекемелерініњ толыќ дамымаѓанын‭ ‬кµрсетеді.
Осы‭ ‬ќажеттіліктер‭ ‬дењгейі,‭ ‬мемлекеттіњ єлеуметтік‭ ‬-‭ ‬экономикалыќ факторына байланысты µзгеріп отыралы.
Соњѓы жылдары‭ ‬‰й-‭ ‬интернаттар ж±мысын‭ ‬±йымдастыруѓа койылатын талаптар к‰рт µзгеріп отыр.‭ ‬М±ныњ себебін А.В.Бабушкин былайша атап кµрсетеді:
-‭ ‬осы мекемелерге т‰сетін контингенттердін бірден картаюы,‭ ‬ењ алдымен жањадан т‰скендер µте ересек жастаѓылар‭;
-олардыњ арасындаѓы ауыр наукастардын кµбеюі:
-т‰скендердіњ єлеуметтік‭ ‬ќ±рамын‭ ‬ыњ µзгеруі,‭ ‬олардыњ кµпшілігі‭ ‬-зйнетакы алады‭;
-медициналыќ‭ ‬жєне єлеуметтік,‭ ‬сонымен‭ ‬ќатар‭ ‬басќа да ќызмет т‰рлеріне деген талаптардыњ жоѓарылауы.
Ќарт адамдардыњ‭ ‬‰й‭ —‬интернаттарѓа т‰су себептері де,‭ ‬µзгерді.‭ ‬Негізгі себебі‭ ‬-‭ ‬денсаулыѓыныњ нашаралауына байланысты‭ ‬‰немі медициналыќ кµмекті ќажет ету,‭ ‬Осыдан барып карттарѓа арналѓан єлеуметтік ќызмет‭ ‬кµрсету‭ ‬‰й‭ ‬-‭ ‬интернаттары гериатарлыќќа,‭ ‬яѓни кµп мµлшерде‭ ‬медициналыќ‭ ‬ќызмет кµрсету мекемесіне айналып кетеді.‭ [‬14,127‭]
‡й‭ ‬-‭ ‬интернаттардыњ кµпшілігінде ќарт адамдар жылдар бойы‭ ‬т±ратын т±раќты баспанасына айналады.‭ ‬Осы мекемені‭ ‬±йымдастырудан,‭ ‬оныњ сыйымдылыѓынана,‭ ‬орналасуынан,‭ ‬жобасынан,‭ ‬ќызметкерлердіњ ќарым‭ ‬-ќатынасынан,‭ ‬медициналыќ кµмектен,‭ ‬сыртќы д‰ниемен ќарым‭ ‬-‭ ‬ќатынас дењгейінен,‭ ‬мєдени шаралардыњ‭ ‬‰йымдастырылуынан ќарт адамдардыњ физиолониялыќ‭ ‬жєне психикалыќ денсаулыѓы байланысты.
Шаѓын‭ ‬‰йлерді карттар µздері‭ ‬‰йренген пєтерлік‭ ‬‰йлер жаѓдайына жаќындату оњайѓа т‰седі.‭ ‬Ал ірі мекемелерде‭ ‬мєдени‭ ‬-‭ ‬т±рмыстыќ‭ ‬жєне‭ ‬медициналыќ кµмектерлі‭ ‬±йымдастыру оњайѓа т‰седі.‭ ‬¤йткені м±ндай‭ ‬‰йлерде‭ ‬ќарым‭ ‬-‭ ‬ќатынас жасау онайѓа т‰седі жєне м±ндай‭ ‬‰йлер‭ ‬экономикалыќ‭ ‬т±рѓыдан тиімді келеді.
Сонымен‭ ‬ќатар,‭ ‬ќарт‭ ‬адамдарѓа арналѓан уй‭ ‬-‭ ‬интернаттардыњ орналасќан жері де мањызды.‭ ‬Зерттеушілердіњ пікірнше,‭ ‬ќарт‭ ‬адамдарѓа арналѓан‭ ‬‰й‭ ‬-интернаттар кала мањында,‭ ‬шудан аулак жерде орналасќан жµн дейді.
Карт адамдарды‭ ‬‰й‭ ‬-‭ ‬интернаттарѓа орналастырудыњ таѓы бір ењ мањызды жаѓы,‭ ‬оларды карттар‭ ‬‰й‭ ‬-‭ ‬интернаттарына бейімдеу.‭ ‬¤йткені ересек адамдардыњ‭ ‬ќандай да бір ортаѓа бейімделуі ауыр болады.‭ ‬Яѓни µзініњ µмір кызыѓушылыќтарын жєне тєртібін жања жаѓдай мен мекеменіњ ж±мыс тєртібіне баѓындыру ќажеттілігі ќарттарѓа киындыќ туѓызады.
Ќарт адамдарды єлеуметтік ќызмет кµрсету орталыѓына дайындау,‭ ‬сол орталыќ жайлы оѓан‭ ‬аќпарат беруді сол карттыњ туыстары,‭ ‬дєрігерлер‭ ‬жєне єлеуметтік‭ ‬ќызмет кµрсету‭ ‬ќызметкерлері ж‰зеге асыруы тиіс.‭ ‬Ќарт адамныњ µз ар‭ —‬ожданын сактап калуына,‭ ‬оѓан еркіндік беру,‭ ‬яѓни,‭ ‬µзініњ бµлмелес кµршісін тањдап алу,‭ ‬‰й‭ —‬интернатќа µзініњ с‰йікті заттарын алып келуге‭ ‬р±ќсат беру сияќты ќ±кыктарын беру‭ ‬ќажет.

2‭ ‬ЌАРТ АДАМДАРМЕН ЄЛЕУМЕТТІК Ж¦МЫС ПРАКТИКАСЫ

2.1‭ ‬Ќазаќстандаѓы ќарт адамдармен ж‰ргізілетін єлеуметтік ж±мыстыњ жаѓдайы

Соњѓы жылдары басќа елдердегі сияќты біздіњ елімізде де жалѓыз басты адамдардыњ саны к‰ннен к‰нге артуда.‭ ‬М±ныњ басты себебі,‭ ‬ќарт адамдардыњ жалпы саныныњ кµбеюінен туындап отыр.‭ ‬Ќарт адамдардыњ кµбеюі єлеуметтік саясаттыњ т‰п‭ ‬-‭ ‬тамырымен µзгеруін талап етеді.‭ ‬Б±л єсіресе,‭ ‬єлеуметтік т±рѓыдан єлсіз корѓалѓан сантарѓы адамдар‭ ‬‰шін µте мањызды.‭ ‬М±ндай адамдар ќатарына ен алдымен,‭ ‬ќарт адамдарды жєне м‰гедектерді жаткызуѓа болады.
Планетамыздыњ халкы ќартаюда.‭ ‬Сонымен ќатар ол‭ ‬‰рдіс жылдам ж‰руде.‭ ‬Д‰ние ж‰зі бойынша егер‭ ‬1950‭ ‬жылы‭ ‬60‭ ‬жас шегіндегі адамдар-саны‭ ‬200‭ ‬млн болса,‭ ‬1992‭ ‬жылы ондай адамдар саны‭ ‬-‭ ‬400‭ ‬млн‭ ‬-‭ ‬ѓа жетті,‭ ‬ал‭ ‬2001‭ ‬жылы єрбір Оныњшы адам ќарт адам саналады.‭ ‬Ѓалымдардыњ болжамы бойынша‭ ‬2025‭ ‬жылы аталѓан адамдар саны‭ ‬1,2‭ ‬млрд‭ ‬-‭ ‬ќа жетпек.
Ќазаќстан Республикасы бойынша ќарт адамдар саны,‭ ‬яѓни зейнеткерлер саны шамамен‭ ‬2‭ ‬млн‭ ‬-‭ ‬ѓа жуыќ екен.‭ [‬14,28‭]
Ќазіргі к‰рделі кезењде зейнеткерлерді ауызѓа алсак,‭ ‬олардыњ б‰ѓан дейін ел алдындаѓы ењбењгін баѓалап,‭ ‬карттарѓа ќамќорлыќ кµрсету керек.
‭‬Атања не істесењ,‭ ‬алдыња сол келер‭ ‬демекші,‭ ‬біз ата‭ —‬ана парйзймен кейінгі толќын парызын жете баѓалап,‭ ‬µскен халыќтын‭ ‬±рпаѓымыз.‭ ‬Сондыќтан зейнеткерлерге жасалѓан ќамќорлыќты кењ маѓынасында ќабылдайды.
¤кінішке орай,‭ ‬казіргі кезде ќазаќ санасына сыйлайтынын‭ ‬карттар‭ ‬‰йлері,‭ ‬пайда бола бастады.‭ ‬Ал,‭ ‬тєжірибеде ќарт адамдар µмір тауќыметін кайыспай кµрсету мен ќиыннан жол‭ ‬-табуды ойластырудыњ таптырмас маман екендігін бірі біліп,‭ ‬бірі білмес.
Осындайда Жан Жак Руссоныњ‭ ‬Жастыќ шаќ‭ ‬-‭ ‬даналыќты мењгеруге‭ ‬арналѓан уаќыт,‭ ‬кєрілік‭ ‬-‭ ‬оны ќолдануѓа арналѓан уаќыт‭ ‬деген сµзін еске т‰сіруге болады.
¤ткен жылдар легін ой елегінен µткізер болсаќ,‭ ‬ќарттардыњ т±рмыс жаѓдайын жаќсарту маќсатында ќыруар шаруалар тындырылѓан.‭ ‬Ќарттарѓа ќамќорлыќ тек мемлекеттіњ мойындаѓы ѓана міндет болмай,‭ ‬бєрімізге ортаќ болѓаны абзал.
Єр жылдыњ‭ ‬1‭ ‬-‭ ‬ќазаныныњ Халыкќралыќ егде адамдар к‰ні болып жариялануы адамдардыњ барлыќ буынына ќатысты.‭ ‬ол алдыњѓы‭ ‬±рпаќтыњ Отан куатын,‭ ‬ѓылымы мен мєдениетін µркендету жолындаѓы жан ќиярлыќ ењбегін мойындау.
Тек мойындап кою аз,‭ ‬сол‭ ‬‰шін,‭ ‬оларды к±рметтеу де керек.‭ ‬Ќазаќстанда ќарт адамдарды корѓау ерекше орын алѓан.
Ќазаќстанда‭ ‬1‭ ‬млн.‭ ‬629‭ ‬мыњ зейнеткер бар десек,‭ ‬соныњ ішіндегі‭ ‬34301‭ ‬¦лы Отан соѓысыныњ ардагерлері.‭ ‬Ал олардын‭ ‬12218‭ ‬-‭ ‬і‭ ‬¦лы Отан соѓысыныњ м‰гедектері.‭ ‬Республика кµлеміндегі барлыќ зейнеткерлер ќ±рамын сараптайтын болсак,‭ ‬олардын‭ ‬38656‭ ‬-‭ ‬ы‭ ‬¦лы Отан соѓысы кезінде тылдаѓы жєне майдандаѓы ењбектері‭ ‬‰шін марапатталѓандар,‭ ‬144648‭ ‬зейнеткер соѓыс кезінде‭ ‬6‭ ‬айдыњ шамасында ењбек еткенмен,‭ ‬ескеруісз калѓандар.‭ [‬19,72‭]
Ќамќорлыќќа м±ќтаж жалѓызбасты ќариялар саны к‰н санап кµбейіп келеді.‭ ‬Ќазір Ќазаќстан Бойынша ќала,‭ ‬аудан орталыктарында‭ ‬35‭ ‬ќарттар мен м‰гедектерге,‭ ‬26‭ ‬ж‰йкелері тозѓан‭ ‬‰лкендерге арналѓан‭ ‬‰йлер бар.‭ ‡‬кіметтіњ толыќ‭ ‬ќамќорлыѓына‭ ‬алынѓан осындай карттар мен м‰гердектер‭ ‬‰йінде‭ ‬4684‭ ‬зейнеткер мен‭ ‬9690‭ ‬м‰гедек µмір с‰руде.‭ ‬Солардыњ‭ ‬350‭ —‬ден астамы‭ ‬¦лы Отан соѓысыныњ ардагерлері.
Жалѓызбасты карттарѓа‭ ‬‰йле ќызмет кµрсетіледі.‭ ‡‬йде єлеуметтік ќызмет кµрсетудіњ негізгі міндеттері ќызмет кµрсетілетін адамдардын‭ ‬‰йреншікті єлеуметтік ортада болуына колайлы жаѓдайлар туѓызу,‭ ‬гигиеналыќ талаптарѓа сєйкес µмір с‰ру жаѓдайларына ќолдау жасау.‭ ‬Жергілікті атќарушы органдар‭ ‬‰йде єлеуметтік ќызмет кµрсетуді дербес немесе єлеуметтік ќызмет кµрсету бµлімшелері аркылы‭ ‬±йымдастырылады.
Єлеуметтік ќызметкерлер аптасына екі рет жалѓызбасты жанныњ‭ ‬‰йіне барып,‭ ‬азыќ‭ ‬-‭ ‬т‰лік,‭ ‬дєрі‭ ‬-‭ ‬дєрмек сатып алып беру,‭ ‬коммуналдыќ тµлемдерін тµлеу,‭ ‬‰йін тазалау сынды ж±мыстарын ж‰зеге асырады.‭ ‬Жєне ќарттарѓа ќоѓамдыќ кµліктерде жењілдетілген тарифпен ж‰ру ќарастырылѓан.
Ќазаќстан єлеуметік ќызмет кµрсетудіњ бірден‭ ‬-‭ ‬бір‭ ‬-‭ ‬жолы‭ ‬-‭ ‬зейнетаќы таѓайындау.‭ ‬Ќазаќстан Республикасы Конституциясыныњ‭ ‬28‭ ‬-‭ ‬бабына сєйкес‭ ‬Ќазаќтсан республикасыныњ азаматы жасына келген,‭ ‬наукастанѓан,‭ ‬м‰гедек болѓан,‭ ‬асыраушысынан айырылѓан жаѓдайда жєне µзге де зањды негіздерде оѓан тµменгі жалаќы мен зейнетаќыныњ мµлшеріне,‭ ‬єлеуметтік ќамыздандырылуына кепілдік беріледі‭‬.‭ ‬Ќазаќстан Республнкасында зейнетакымен камсыздандыру туралы‭ ‬зањыныњ‭ ‬9‭ ‬-‭ ‬бабына сєйкес‭ ‬2001‭ ‬жылѓы‭ ‬1‭ ‬-‭ ‬шілдеден бастап‭ ‬-‭ ‬еркектерге‭ ‬63‭ ‬жасќа толѓанда,‭ ‬єйелдерге‭ ‬53‭ ‬жасќа толѓанда зейнетакы таѓайындалалы.
Ќарттарѓа єлеуметтік ќызмет кµрсетудіњ мањызды жолы‭ ‬-‭ ‬б±л ќарттарды медициналыќ єлеуметтік‭ ‬±йымдарѓа ќабылдау болып табылады.‭ ‬МЄ‭¦‬ денсаулыѓыныњ жай‭ ‬-‭ ‬к‰йі бойынша басќа адамныњ т±ракты к‰тіміне жєне медициналыќ кµмекке м±ктаж ќарттар мен бірінші,‭ ‬екінші топтаѓы м‰гедектердіњ уаќытша немесе т±ракты т±руына арналады.‭ ‬Ќарттар‭ ‬‰йіне карттарѓа тегін медициналык кµмек кµрсетіледіє.‭ ‬Мерекелік шаралар,‭ ‬олимпиадалар‭ ‬±йымдастырылады.‭ ‬Мереке к‰ндерінде сыйлыќтар беріледі.‭ ‬Баларымен кездесуге,‭ ‬хат жазуѓа,‭ ‬ќоѓамдыќ ж±мыстарѓа ќаьысуѓа м‰мкіндіктер берілген.‭ ‬Ай сайын зейнетакысыныњ‭ ‬25‭ ‬пайызы ќолдарына табыс етіледі.
‭‬Алтыѓа дейін бала ерке,‭ ‬алпыстан кейін ќарт ерке‭ ‬дейді ќазаќ.‭ ‬Кµне кµздер бір айтпайды,‭ ‬бір айтса алыстан ораѓытып дµп айталган єдеті ѓой.‭ ‬М±нда біздіњ ќартайѓан ата‭ ‬-‭ ‬аналарымыздыњ алдындаѓы парызымызды ескертіп т±рѓаны айтпаса да белгілі.
¤мірдіњ к‰зі‭ –‬кєрілік‭ ‬єр адам баласыныњ басына т‰сетін кезењ.‭ ‬Осы кезењді мєнді де маѓыналы‭ ‬µткізудіњ амал‭ –‬тєсілдерін ќарастыру мєселесі‭ ‬д‰ние ж‰зі ѓалымдарыныњ негізгі зерттеу объектілерініњ біріне айналѓаны ќашан.‭ ‬Ал Батыс елдері кєрілікпен к‰рес жолында б‰гінде арнайы баѓдарламалар бойынша наќты іске кµшкен.‭ ‬Мєселен,‭ ‬ЮНЕСКО‭ ‬-‭ ‬ныњ‭ ‬¦рпаќ жалѓастыѓы‭ ‬баѓдарламасы бойынша єр мекемеге бірлі‭ ‬-‭ ‬жарым ќарт ќызметкерді ж±мысќµа тартып,‭ ‬олардыњ µмірлік бай тєжірибесімен жас мамандарды тєрбиелеу тєсілін біраз елдер ќолѓа алѓан.‭ ‬Єр ел ќарттарыныњ кєрілік кезењін жењілдетуге айрыќша кµњіл бµлуі керек.
Шет елдермен салыстырѓанда Ќазаќстанда ќарттардыњ‭ ‬±йымы немесе бірлестігі санаулы.‭ ‬Біреу ѓана деуге болады.‭ ‬Ол Кењес Одаѓы т±сында ќ±рылѓан Ењбек жєне Ќарулы к‰штер ардагерлерініњ ерікті ќоѓамдыќ бірлестігі‭ ‬Ќазаќстан Республикасыныњ ардагерлер‭ ‬±йымы‭‬.
Батыстыњ µзімшіл психологиясы казіргі жастарѓа єсер етпей койѓан жоќ.‭ ‬Олар ќартайѓан єке‭ ‬-‭ ‬шешелерінен бас тартып,‭ ‬караусыз калдыруѓа бой‭ ‬‰йрете батады.‭ ‬Ќамќорлыќќа м±ќтаж жалѓызбасты ќариялар саны к‰н санап артып келеді.‭ ‬Ќазір Ќазаќстан бойынша‭ ‬ќала,‭ ‬аудан орталыќтарында‭ ‬356‭ ‬карттар мен м‰гедектерге,‭ ‬26‭ ‬ж‰нкелері тозѓан‭ ‬‰лкендерге арналѓан‭ ‬‰йлер бар.‭ ‡‬кіметтіњ толык ќамкорлыѓына алынѓан карттар мен м‰гедектер‭ ‬‰йінде‭ ‬4684‭ ‬зейнеткер мен‭ ‬9690‭ ‬м‰гедек µмір с‰руде.‭ ‬Солардыњ‭ ‬350‭ ‬-‭ ‬ден астамы‭ ‬¦лы Отан соѓысыныњ ардагерлері.
Арнайы медициналыќ кабинеті,‭ ‬к‰зеті жєне бос уаќыттарында шахмат,‭ ‬‰стел теннисін ойнайтын кабинеттері бар т±рѓын‭ ‬‰йде зейнеткерлерді єлеуметтік жаѓдаймен ќамтамасыз етудіњ бар шарасы жасалынѓан.‭ ‬Зейнеткерлер коммуналдыќ тµлем тµлемейді.
Ќазір м‰ндай‭ ‬‰йде т±рѓысы келетін ќарттар саны жоќ жалѓызбастыларѓа жергілікті єлеуметтік камсыздандыру мекемелерінде арнайы бµлімдер ќ±рылѓан.‭ ‬Єр ќалада он жалѓызбасты жанныњ‭ ‬‰йіне барып,‭ ‬азыќ‭ ‬-‭ ‬т‰лік,‭ ‬дєрі‭ ‬-‭ ‬дєрмек атып алып беру,‭ ‬коммуналдыќ тµлемдерін тµлеу,‭ ‬‰йін тазалау сынды ж±мыстарын ж‰зеге асырады.
Елімізде‭ ‬Ќазаќстан Республикасыныњ ардагерлер‭ ‬±йымынан‭ ‬басќа ќарттар‭ ‬±йымы немесе бірлестіктері жоќ.‭ ‬Зейнеткерлікке шыќканнан кейін‭ ‬µздерін ќоѓамѓа керексіз жандай сезінетін ќарттарымызѓа‭ ‬м±ндай‭ ‬±йымдар ќажет.‭ ‬Мєселен,‭ ‬шет елдерде ќарттардан ќ±рылѓан ансамбльдер мен театрлар ж±мыс істейді.‭ ‬Бізде‭ ‡‬кімет тарапынан кµрсетіліп жатќан ќамќорлыќ шаралар єлі жетілдіре т‰суді ќажет етеді.
Кесте‭ ‬1‭
Ќарттар мен м‰гедектерге арналѓан интернат‭ ‬‰йлер

2000
2001
2002
2003
2004
Ќарттар мен м‰гедектерге арналѓан интернат‭ ‬‰йлерініњ саны‭ (‬‰лкендерге,‭ ‬барлыѓы‭)
56
51
52
53
56
Б±ныњ‭ ‬ішінде:‭ ‬орын,‭ ‬мыњ
14,5
13,5
13,4
13,4
13,9
М‰гедек балаларѓа
арналѓан интернат‭ ‬‰йлерініњ саны,‭ ‬барлыѓы
18
17
17
17
17
Б±ныњ ішінде:‭ ‬орын,‭ ‬мыњ
3,3
3,2
3,1
3,1
3,1
¤мір с‰ретін м‰гедек балалар,‭ ‬мыњ,‭ ‬адам
3,1
2,9
2,7
2,7
2,9

Ќазаќстан Республикасы ењбек жєне єлеуметтік ќорѓау министрлігініњ мєліметі бойынша
Осы Ќарттар мен м‰гедектерге арналѓан жалпы‭ ‬‰лгідегі мемлекеттік медициналыќ-єлеуметтік мекемелер мен мемлекеттік емес медициналыќ-єлеуметтік‭ ‬±йымдарда єлеуметтік ќызмет кµрсетудіњ‭ ‡‬лгілік Ережесі меншік нысанына жєне ведомстволык баѓыныстылыѓына,‭ ‬ќарамастан,‭ ‬ќарттар мен м‰гедектерге арналѓан жалпы‭ ‬‰лгідегі мемлекеттік медициналыќ-єлеуметтік мекемелер мен мемлекеттік емес медициналыќ-єлеуметтік‭ ‬±йымдардыњ‭ (‬б±дан єрі‭ ‬-‭ ‬МЄ‭‡) ‬ќызмет тєртібін,‭ ‬м‰гедектерді ќабылдау,‭ ‬±стау жєне МЄ‭¦‬-нен шыѓару шарттарын айќындайды.
МЄ‭¦ ‬денсаулыѓыныњ жай-к‰йі бойынша басќа адамныњ т±раќты к‰тіміне жєне медициналыќ кµмекке м±ќтаж карттар мен бірінші,‭ ‬екінші топтаѓы м‰гедектердіњ‭ (‬б±дан єрі‭ ‬-‭ ‬ќамќорлыќтаѓы адамдар‭) ‬уаќытша немесе т±раќты т±руына арналады.
Мамандандырылѓан медициналыќ‭ ‬±йымдарда стационарлыќ емдеуді талап ететін ауру процесініњ белсенді стадиясындаѓы туберкулездіњ,‭ ‬невроздарды ќоспаѓанда,‭ ‬психикалыќ аурулардыњ,‭ ‬соматикалыќ ауру кезіндегі невроз‭ ‬±ксас жай-к‰йлердіњ,‭ ‬жарыместіњ жењіл дєрежесініњ,‭ ‬аќыл-ес кемшіндігі мен жеке басыныњ айкын білінетін µзгеруі жоќ,‭ ‬сирек‭ ‬±стамасы бар‭ (‬айына‭ ‬2-3‭ ‬реттен артыќ емес‭) ‬тырыспалы синдромдардыњ,‭ ‬карантинді инфекциялардыњ,‭ ‬ж±кпалы тері мен шаш ауруларыныњ,‭ ‬венереологиялыќ аурулардыњ,‭ ‬ЖКТБ болуы‭ ‬‰йде ќызмет кµрсетуте карсы айѓаќтамалар болып табылады.
МЄ‭¦ ‬зањды т±лѓа болып табылады жєне к±рылтайшысы оны колданыстаѓы зањнамаѓа сєйкес ќ±рады.
МЄ‭¦ ‬µз ќызметін к±рылтай к±жаттарына сєйкес медициналыќ ќызметке арналѓан лицензияныњ негізінде ж‰зеге асырады.
МЄ‭¦ ‬µз ќызметінде Казакстан Республикасыныњ колданыстаѓы зањнамалыќ жєне µзге де нормативтік к±кыќтыќ актілерін,‭ ‬осы‭ ‡‬лгілік Ережені басшылыќќа алады.
МЄ‭¦‬-ныњ негізгі міндеттері ќамќорлыќтаѓы адамдарѓа‭ ‬‰й жаѓдайларына жаќындатылѓан жаѓдайлар туѓызу,‭ ‬оларѓа єлеуметтік ќызметтер кµрсетудіњ мемлекеттік стандарттарына сєйкес єлеуметтік ќызметтер кµрсету жєне оналту іс-шараларын ж‰ргізу болып табылады.‭
МЄ‭¦ ‬функциялары:
1‭) ‬ќамќорлыќтаѓы адамдардыњ дербес ќ±кыќтылыѓын ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қарт адамдардың әлеуметтік - психологиялық сипаттамасы
Қарт адамдармен әлеуметтік жұмыс
Қарт адамдармен әлеуметтік жұмыс жасау
Қарт және қарттық
Егде және қарт науқастарға күтім
Қарт адамдармен жүргізілетін әлеуметтік педагогикалық жұмыстың ерекшелігі
Адамдардың темпераментін анықтау
Қарт кісілермен жүргізілетін әлеуметтік-педагогикалық жұмыс
Кәмелетке толмаған адамдардың қылмыстары
Қазақстандағы алғашқы адамдардың тұрақтары
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь