Коммерциялық банктерде несиелік процесті ұйымдастыру


Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

1. Коммерциялық банктерде несиелік процесті ұйымдастыру
кезеңдері мен ерекшеліктері
1.1. Несиелік процесс, оның негізгі кезеңдері мен мазмұны ... ... ... ... ... ... ... .5
1.2. Несие беру жөнінде шешім қабылдау және несиені беру тәртібі ... ... ... .13
1.3. Клиенттердің алған несиені қайтару тәртібі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...16

2. Несиелік процесті коммерциялық банктерде ұйымдастыру
тәжірибесі («Қазақстан Халық Банкі» АҚ тәжірибесінен)
2.1. Несиелік құжаттамаларға талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 21
2.2. Қарыз алушы клиенттің несиелік қабілетін талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ...30
2.3. Несиелік шарт және оны жасаудың құқықтық негіздері,
несиелік мониторинг және несиенің мақсатты
пайдалануын бақылау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..55
2.4. Несиелік процесті сапалы ұйымдастырудың несиелік
портфельді басқарудағы маңызы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...66

3. Несиелік процесті ұйымдастыруды жетілдіру жолдары
3.1. Жеке тұлғаларды несиелеу процесін ұйымдастыруды жетілдіру ... ... ... .71
3.2. Шағын және орта бизнес субъектілерін несиелеу процесін жетілдіру ... .72

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..78

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 81

Қосымшалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 83

Пән: Банк ісі
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 79 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге




ЌАЗАЌСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫЊ БІЛІМ ЖЄНЕ ЃЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ

“Ќаржы жєне есеп ” факультеті

“Ќаржы нарыѓы жєне банктік бизнес ” кафедрасы

ДИПЛОМ Ж±МЫСЫ

таќырыбы: “КОММЕРЦИЯЛЫЌ БАНКТЕРДЕ НЕСИЕЛІК ПРОЦЕСТІ ±ЙЫМДАСТЫРУ”

Мазм±ны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1. Коммерциялыќ банктерде несиелік процесті ±йымдастыру

кезењдері мен ерекшеліктері

1.1. Несиелік процесс, оныњ негізгі кезењдері мен мазм±ны ... ... ... ... ... ... ... .5

1.2. Несие беру жµнінде шешім ќабылдау жєне несиені беру тєртібі ... ... ... .13

1.3. Клиенттердіњ алѓан несиені ќайтару тєртібі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...16

2. Несиелік процесті коммерциялыќ банктерде ±йымдастыру

тєжірибесі (Ќазаќстан Халыќ Банкі АЌ тєжірибесінен)

2.1. Несиелік ќ±жаттамаларѓа талдау ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... 21

2.2. Ќарыз алушы клиенттіњ несиелік ќабілетін талдау ... ... ... ... ... ... ... . ... ..30

2.3. Несиелік шарт жєне оны жасаудыњ ќ±ќыќтыќ негіздері,

несиелік мониторинг жєне несиеніњ маќсатты

пайдалануын баќылау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...55

2.4. Несиелік процесті сапалы ±йымдастырудыњ несиелік

портфельді басќарудаѓы мањызы ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ..6 6

3. Несиелік процесті ±йымдастыруды жетілдіру жолдары

3.1. Жеке т±лѓаларды несиелеу процесін ±йымдастыруды жетілдіру ... ... ... .71

3.2. Шаѓын жєне орта бизнес субъектілерін несиелеу процесін жетілдіру ... .72

Ќорытынды ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..78

Пайдаланылѓан єдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 81

Ќосымшалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..8 3

К і р і с п е

Коммерциялыќ банктердіњ экономиканыњ наќты секторын жєне де сауда фирмаларын несиелендіруі – ±лттыќ экономиканыњ µсуіне олардыњ ќосќан ‰лесі, басќа жаѓынан ќараѓанда банктердіњ атќаратын µзініњ ќызметтері ќаржылыќ сектордыњ, яѓни экономиканыњ ажырамас бµлігі. Олардыњ дамуы мемлекеттіњ, экономика агенттерініњ шаруашылыќ µмірі ‰шін єрі тиімді, єрі пайдалы.

Б‰гінгі тањда капиталды ж±мсау бєсекесініњ артуы кµрініс табады. Отандыќ банктер ќарыз алушылар ‰шін несиелерді алуды жењілдете бастады, несие беру процесі ыќшамдалып, проценттік ставкалардыњ тµмендеу тенденциясы байќалуда. Сонымен ќатар коммерциялыќ банктер ±заќ мерзімді несиелерді бµліп отыр. Себебі, єдеттегі ќысќа мерзімді, айналым капиталыныњ толыќтыру маќсатына бµлінген несиелер несиелік портфелініњ кµлемініњ ауытќуына єсерін тигізеді. Банктер µздерініњ ішкі несиелік саясаттарына сай несиелік талдаудыњ методикасын жасап, оны маркетингтік жоспарѓа сєйкес несиелендіретін салалардаѓы кєсіпорындардыњ несиелік ќабілеттіліктерін сауатты аныќтауда ќолдануы ќажет.

Диплом ж±мысыныњ µзектілігі.Біздіњ еліміздіњ банктік саласы – жоѓары ќарќынмен дамып келе жатќан экономикадаѓы салалардыњ бірі болып табылады. Банктік ж‰йе кµпфункционалды – ол аќша-несие саясатын ж‰ргізеді, тєуекелдерді баѓалайды, есеп айырысуларды ж‰зеге асырады, клиенттерге кµптеген дєст‰рлі жєне дєст‰рлі емес ќызметтерді ±сынады. Соныњ ішінде халыќќа несие ±сынады. Тєуелсіздіктіњ алѓашќы жылдарында несие алу деген халыќтыњ ойына кіріп-шыќпаѓан болса, ќазір керісінше несиесіз ж±мыс жасау ќиын. Кез келген кєсіпорын µзініњ ж±мысын бастау ‰шін немесе айналым-ќаражаттарын толыќтыру ‰шін банкке келіп, ќорыќпастан ќарыз алады. Сондыќтан несиені ±сынбастан б±рын банк д±рыс стратегия ќ±руы ќажет, яѓни ол дегеніміз – біріншіден, д±рыс менеджмент; екіншіден, жалпы несие процесін д±рыс ±йымдастыру. Несиені ќарыз алушыѓа ±сынѓан к‰ннен бастап, сол несиені ќайтару к‰ніне дейін баќылау. Міне, осы жаѓдай маѓан осы таќырыпты тањдауѓа септігін тигізіп отыр.

Диплом ж±мысыныњ негізгі маќсаты – несие процесін ±йымдастыруды талдап, оныњ артыќшылыќтары мен кемшіліктерін аныќтау.

Осы маќсатќа жету ‰шін алдыма мынадай міндеттер ќойдым:

• Несиелік процестіњ мазм±нын ашып кµрсету;

• Несиелік процестіњ кезењдерін толыѓымен ашып кµрсету;

• Несиелік процесті сапалы ±йымдастырудыњ несиелік портфельді басќарудаѓы мањызын кµрсету;

• Несиелік процесті ±йымдастырудыњ жетілдіру жолдарын ќарастыру.

Диплом ж±мысында зерттеу объектісі ретінде Ќазаќстан Республикасыныњ екінші дењгейлі банктерініњ несие процесін ±йымдастыру.

Ал зерттеу мєселесі – несиелік ќ±жаттамаларды талдаудан бастап, несиені ќайтару тєртібіне дейінгі мерзімді ќарастыру.

Б±л ж±мысты жазуда теориялыќ негіз ретінде Ќазаќстан, Ресей жєне шетел экономистерініњ жазѓан ѓылыми ењбектері жєне Ќазаќстан Республикасыныњ банкке байланысты нормативтік ќ±жаттары ќолданылды.

Диплом ж±мысыныњ ќ±рылымы ‰ш тараудан ќ±рылѓан. Кіріспеде ж±мыстыњ µзектілігін дєлелдей келе, мен, бірінші тарауда жалпы несие процесініњ мањызын зерттеп, несиелеудіњ ќызмет етіп жатќан механизмініњ элементтерін ќарастырадым.

Екінші тарауда несиелік процестіњ кезењдерін ашып кµрсетуге тырыстым.

Несиелік ќ±жаттамаларѓа, ќарыз алушы клиенттіњ несиелік ќабілетіне талдау жасадым. Несиелік шарт жєне оны жасаудыњ ќ±ќыќтыќ негіздері, несиелік мониторинг жєне несиеніњ маќсатты пайдалануын баќылау сияќты мєселелерді кµрсеттім.

Екінші дењгейлі банктердіњ несиелік процесін жетілдіру ќажеттілігі жєне даму перспективасы ‰шінші тарауда ќарастырылып, бірќатар ±сыныстар жасалѓан.

1. Коммерциялыќ банктерде несиелік процесті ±йымдастыру кезењдері мен ерекшеліктері

1.1. Несиелік процесс, оныњ негізгі кезењдері мен мазм±ны

Екінші дењгейдегі коммерциялыќ банктер Ќазаќстан Республикасыныњ ¦лттыќ Банкінен банкті ашу туралы р±ќсат пен банктік операцияларды ж‰гізуге лицензия алѓан жаѓдайда ѓана ќызмет ете алады. Несиелеу келесідей зањдарѓа негізделіп ж‰ргізіледі: Ќазаќстан Республикасыныњ ¦лттыќ Банкі туралы, Ќазаќстан Республикасында бантер жєне банктік ќызмет туралы.

Банктер, несиелеу процесі кезінде, нарыќтыќ ќатынастардыњ орныѓуына, ќоѓамдыќ µндіріс тиімділігініњ артуына, еліміздіњ экономикасы мен ќаржысыныњ т±раќталуына, айналымдаѓы аќша массасыныњ артылып кетуіне жол бермеуге, инфляциялыќ процесті тежеуге сонымен ќатар, ±лттыќ валютаныњ т±раќталуына ‰лес ќосулары керек.

Банктік ќарыздар µндіріс тиімділігін яѓни оныњ ѓылыми-техникалыќ дењгейін арттыруѓа, µнімніњ жања жоѓарѓы сапалы т‰рлерін шыѓаруѓа, халыќќа т‰рлі ќызметтерді кµрсетуге, халыќќа жєне экспортќа ќажетті тауарлы-материалдыќ ќ±ндылыќтарды шыѓаруѓа байланысты ќызметтерді несиелеу ‰шін берулері ќажет. Осыѓан ќоса, банктер нарыќтыќ инфраќ±рылымныњ орнатылуын, сауда ќарым-ќатынастарыныњ кењеюін ќолдап отыруы керек. Ќарызды жоспарлауѓа, алуѓа, µтеуге байланысты с±раќтарѓа жауапты ќарыз алушы µзі ќызмет етіліп жатќан банктен таба алады. Яѓни несиені бермес б±рын банк ќарыз алушымен келісімшарт жасасады. Б±л келісімшартта несие процесі жайлы аќпарат толыќ єрі т‰сінікті берілуі ќажет. Несиеніњ мерзімі, пайызы, сомасы сияќты мєліметтер келтіріледі.

Несиелеу мерзімділік, ќайтарымдылыќ, тµлемділік жєне ќарыздыњ маќсатты ж±мсалу шарттары негізінде беріледі. Банктер ќарызды µздерінде бар ресурстар шегінде ±сынулары ќажет.

Ќысќа мерзімді несиелеудіњ ќызмет етіп жатќан механизмі келесі элементтерді ќарастырады:

- несиелеу объектілері;

- несиеніњ жоспарланѓан кµлемі жєне оныњ маќсатты баѓыттылыѓы;

- ќарызды беру жєне µтеу шарттары, олардыњ ќарыз алушы ќызметініњ жаќсаруына ‰лесі;

- ќарыз бойынша пайыздыќ мµлшерлемелер, олардыњ тµмендеуі немесе ±лѓаюы;

- ќарыз алушыныњ несие µтелмей ќалѓан жаѓдайда ±сынатын кепілдігі (кепіл, кепіл зат, µкілділік жєне т.б.);

- несиелеуге ќажетті есептері мен мєліметтер тізімі, оларды ќарыз алушыѓа ±сыну мерзімі жєне басќа да шарттары;

- несиелік келісімшартта берілген шарттардыњ ењ болмаса біреуі б±зылѓан жаѓдайда ќолданылатын жазалау шаралары.

Жалпы несие ±заќ, орта, ќысќа мерзімді болуы м‰мкін. Ќысќа мерзімді несиелеу ќарыз алушыныњ аѓымдаѓы ќызметін ±лѓайту ‰шін беріледі.

Несиелеу процесі мынандай кезењдерді ќамтиды:

• несиеге деген µтінішті ќарау;

• несиелік ќабілетін талдау;

• несиелік келісімшарт жасасу;

• несие беру;

• несиелік мєміленіњ орындалуына баќылау жасау.

1 кезењ. Банкке келіп т‰скен несиеге деген µтінішті ќарау

Кез келген несиелік операциялар осыдан басталады. М±ндай ќ±жаттарда ќарыз алушы мен с±ралатын несие туралы негізгі мєліметтер: маќсаты, мµлшері, т‰рі, мерзімі, м‰мкін болар ќамтамасыз ету м‰лкі кµрсетіледі. Банктіњ ќоятын талаптарына байланысты µтінішке ќосымша, яѓни несиелік операциялар сипатына байланысты ќ±жаттар беріледі. Клиенттердіњ єр т‰рлі топтары ‰шін єр т‰рлі ќ±жаттар пакеті єзірленуі м‰мкін. Мысал ретіндегі ќ±жаттар пакетініњ ќ±рамына кіретіндер:

1) ќ±рылтайшылыќ ќ±жаттардыњ, жарѓыныњ, жалѓа алу шартыныњ, тіркелген куєліктерініњ немесе патенттерініњ; нотариалды т‰рде куєландырылѓан жерді пайдалану ќ±ќыѓын куєландыратын ќ±жаттар; азаматтардыњ тµл ќ±жаттары жєне клиенттіњ несие алуѓа ќ±ќыѓын растайтын басќа да ќ±жаттардыњ кµшірмесі;

2) соњѓы екі жылдыќ ќарыз алушыныњ балансы жєне оѓан ќосымша беттер;

3) несиеленетін шаралардыњ ретабельділік дењгейін жєне оныњ ќайтарылу мерзімін сипаттайтын техникалыќ-экономикалыќ есебі;

4) несиеленетін мємілелерді растайтын келісімшарттар кµшірмелері (материалдыќ ќ±ндылыќтарды жабдыќтауѓа жєне сатуѓа арналѓан шарттар, тауарлы-материалдыќ ќ±ндылыќтар шотыныњ кµшірмелері жєне т.с.с.);

5) басќа банктерден алѓан несиелер туралы мєліметтер (шоттар бойынша кµшірме);

6) ќамтамасыз ету маќсатында кепілге берілген м‰лікке ќарыз алушыныњ меншік ќ±ќыѓын растайтын ќ±жаттар;

7) несиені ќайтаруѓа байланысты міндеттемені куєландыратын ќ±жат;

8) ќызметін жањадан бастаѓан, яѓни ќаржылыќ есептер жєне басќа да ќ±жаттары жоќ кєсіпорынныњ бизнес жоспары.

Ќажет жаѓдайларда банк ќарыз алушыдан несиені ќайтаруын ќамтамасыз ететін басќа да ќ±жаттар мен мєліметтерді талап ете алады. Сонымен ќатар, банкпен т±раќты несиелік ќатынаста болатын ќарыз алушылар ‰шін кейбір ќ±жаттар тізімі ќысќаруы м‰мкін. Ќарыз алушы банкке несие алуѓа µтініш жасаѓан уаќытта, банк несиелеудегі оныњ м‰мкіндігін алдын ала баѓалау ‰шін есеп карточкасын толтыруы м‰мкін. Онда: фирманыњ жетекшісі мен ќарыз алушыныњ аты-жµні; ќызметі жєне меншік т‰рі; клиенттіњ зањды мекен-жайы; аѓымдыќ жєне валюталыќ шот ашќан банктіњ аты жєне реквизиттері; негізгі ќ±рылтайшылары: ол с±райтын несиеніњ маќсаты, сомасы жєне мерзімі; соњѓы есептік к‰нге берілетін баланс ќ±рылымы жєне басќа да кµрсеткіштер.

Тапсырылѓан ќ±жаттарды оќып ‰йрену барысында банк ќарыз алушыныњ алѓан несиесін ќайтару ќабілетін баѓалаудыњ шешім ќабылдау ‰шін аса мањызы бар. Баѓалау техникалыќ-экономикалыќ есеп негізінде жасалады.

2 кезењ. Ќарыз алушыныњ несиелік ќабілетін талдау кезењі

Ќарыз алушыныњ несиелік ќабілеті – ќарыз алушыныњ алѓан несиесі бойынша ќарызды уаќытылы жєне толыќ кµлемде ќайтару ќабілетін баѓалаумен сипатталады. Несиені ќайтара алмау тєуекелі кµптеген факторлардыњ єсерінен болуы м‰мкін, сондыќтан да банк клиентке несие беруге шешім ќабылдаудан б±рын оныњ несиелік ќабілетін талдайды. Б±л кµрсеткіш банктіњ µтімділігіне ыќпал етеді.

Ќарыз алушыныњ несиелік ќабілетіне талдау жасау барысында мынандай факторлар есепке алынады:

1) несиеге ќатысты ќабілеттілігі. Ќарыз алушыѓа несиені бере отырып, ќарыз алушыныњ атынан шыѓатын т±лѓаныњ ќ±ќыќтыќ ќуатын аныќтайтын Жарѓысы жєне н±сќаумен танысуѓа тиісті;

2) ќарыз алушыныњ іскерлік беделі. Несиелік мємілеге тиісті беделі деп ќарыз алушыныњ ќарызды ќайтаруѓа дайындыѓын ѓана т‰сінбейді, сонымен ќатар, келісімшартќа байланысты барлыќ міндеттемелерді орындауы т‰сіндіріледі;

3) табыс алу ќабілеті. Банк ќарыз алушыныњ несиені ќайтаруѓа жеткілікті ќаражатты табу ќабілетіне баѓа беруі ќажет.

Ќарыз алушыныњ табыс алу ќабілетін аныќтау барысында сату кµлеміне, баѓа шыѓындарына, шыѓыстарѓа єсер ететін факторлар есепке алынады. Б±л факторларѓа: ќарыз алушы кєсіпорынныњ орналасќан жері, оныњ тауарлары мен ќызметтерініњ сапасы, шикізат ќ±ны, ќызметкерлерініњ біліктілігі жатады. Несиелеудегі шетелдік тєжірибеде б±л факторларѓа ќоса жарнамалау тиімділігі, бєсеке сияќты факторлар ескеріледі.

3 кезењ. Несиелік жєне кепіл туралы келісімшарт жасасу

Ќазіргі несиелеудіњ басты ерекшеліктері бойынша банк ќарыз алушыныњ несиелік ќабілетін тексеріп болѓаннан кейін, несиелік шарт жасасу ‰шін несиелеу субъектісімен ќатынасќа т‰седі. Несиелеуге байланысты барлыќ с±раќтарда банк пен ќарыз алушы келісімшарт шешеді.

Несиелік келісімшарт екі жаќтыњ µзара міндеттемелерін жєне жауапкершіліктерін аныќтайды. Онда мыналар кµрсетіледі:

- несиелеу маќсаты жєне объектісі;

- несиеніњ мµлшері;

- несиені беру мерзімі жєне ќайтару шарттары;

- несиені ќамтамасыз ету формасы;

- несие ‰шін тµленетін сыйаќы мµлшерлемесі;

- несиеніњ ќозѓалысын жєне клиенттіњ ќаржылыќ жаѓдайын баќылау ‰шін ќарыз алушыныњ беретін ќ±жаттарыныњ тізімі;

- несиелеу процесіндегі банктіњ баќылау ќызметі.

Несиелік келісімшарттыњ мазм±нын келісуші жаќтардыњ µздері аныќтайды.

Несиелік ќатынастарды ±йымдастыру тєжірибесінде кепіл туралы келісімшарттыњ орны ерекше. Кепіл туралы шарт кепіл затына байланысты ажыратылады.

Кепіл затына: заттар, баѓалы ќаѓаздар, басќа да м‰ліктер жєне м‰ліктік ќ±ќыќтар жатады.

Материалдыќ-заттыќ мазм±нына ќарай кепіл заттары мынандай топтарѓа бµлінеді:

1.Клиенттіњ м‰ліктерініњ кепілі:

1.1. тауарлы-материалдыќ ќ±ндылыќтар кепілі:

1.1.1. шикізаттар, материалдар, жартылай µнімдер кепілі;

1.1.2. тауарлар жєне дайын µнімдер кепілі;

1.1.3. валюталыќ баѓалылар (наќты валбталар), алтыннан жасалѓан б±йымдар кепілі;

1.1.4. басќа да тауарлы-материалдыќ ќ±ндылыќтар кепілі;

1.2. баѓалы ќаѓаздар кепілі;

1.3. сол банктегі депозиттер кепілі;

1.4. жылжымайтын м‰лік кепілі.

2. М‰ліктік ќ±ќыќтар кепілі:

2.1. жалгерлік ќ±ќыќ кепілі;

2.2. авторлыќ ќ±ыќ кепілі;

2.3. жерге ќ±ќыќ кепілі.

Кепіл туралы келісімшартта мынандай мєселелер ќарастырылады:

• келісімшарт жасасушы тараптар туралы мєліметтер;

• келісімшарт заты;

• кепіл берушініњ ќ±ќыќтары мен міндеттері;

• кепіл ±стаушыныњ ќ±ќыќтары мен міндеттері;

• талап ету ќ±ќыќтары;

• кепілге ќойѓан м‰лікті ќайта рєсімдеу, басќа м‰лік есебінен;

• кепілге ќойѓан м‰ліктіњ б±зылуына байланысты тєуекел жаѓдайлары мен кепіл затын ауыстыру;

• тараптардыњ жауапкершіліктері;

• ерекше шарттар;

• дауларды шешу;

• басќа шарттар;

• кепіл туралы келісімшарт жасасудыњ зањды мекен-жайы мен µзге де мєліметтер.

4 кезењ. Несие беру кезењі

Б±л кезењ аѓымдыќ шот ашу, несиені беруді ќ±жаттау тєртібін (ќосымша ќ±жаттар толтырылуы м‰мкін), несиені беру тєсілін аныќтайтын несиелеуді ±йымдастыру жєне техникалыќ шарттарын ќамтиды.

Несиеніњ кµлеміне байланысты єр т‰рлі берілу тєсілдері болады. Біріншісі – несие клиенттіњ шотына толыѓымен аударылып, ќажет болѓан жаѓдайларда ж±мсалынады. Екіншісі – несие алу ќ±ќыѓы ќосымша ќаражаттарѓа деген ќажеттіліктіњ туындауына байланысты біртіндеп іске асады. ‡шінші – белгілі бір соманы алуѓа клиенттіњ ќ±ќыѓы бола отырып, ол оны алудан бас тартады (мысалы, артыќ сыйаќы тµлегісі келмейді).

Несиеніњ мµлшері оны беру барысында несиелеу ережелеріне сєйкес аныќталады.

5 кезењ. Несиені ќайтару жєне оѓан сыйаќы тµлеуіне баќылау жасау – несиелік операцияныњ мањызды кезењі

Несиелер бойынша ќарызды ќайтару тєсілі банк ќаражаттарыныњ пайдалану ±заќтыѓына жєне олардыњ тµлем айналымын ќ±раудаѓы рµліне байланысты.

Несиеніњ берілуі сияќты несиені ќайтарудыњ бірегей жасалѓан ‰лгісі жоќ.

Іс ж‰зінде несиені ќайтарудыњ тµмендегідей кµптеген варианттары болады:

1) мерзімді міндеттемелер негізінде эпизодтыќ ќайтару;

2) меншікті ќаражаттардыњ жинаќтауыныњ жєне несиеге деген есеп айырысу шотына ќажеттіліктіњ азаю шамасына ќарай ќайтару;

3) алдын ала белгіленген сома негізінде ж‰йелі т‰рде ќайтару;

4) т‰скен т‰сімді бірден несиелік ќарызды жабуѓа есептеу;

5) несиеніњ ќайтарылу мерзімін созу;

6) мерзімі µткен ќарызды Мерзімі µткен несиелер шотына аудару;

7) банк резерві есебінен мерзімі µткен несиелерді шегеру.

Несиелік ќарызды ќайтару туралы ќарастырылѓан варианттар б±л процесті мынандай белгілеріне байланысты жіктейді:

Ќайтаруына ќарай:

1) несиені толыќ ќайтару;

2) несиені жартылай ќайтару.

Ќайтару жиілігіне ќарай:

1) несиені бірден ќайтару;

2) несиені бµліп-бµліп ќайтару.

Ќайтарудыњ ж‰зеге асырылу уаќытына ќарай:

1) несиені ж‰йелі т‰рде ќайтару;

2) несиені эпизодтыќ ќайтару.

Ќайтару мерзімдеріне ќарай:

1) несиені мерзімді ќайтару;

2) несиеніњ уаќытын созып ќайтару;

3) несиеніњ мерзімін µткізіп барып ќайтару;

4) несиені мерзімінен б±рын ќайтару.

Ќайтару кµздеріне ќарай:

1) клиенттіњ меншікті ќаражаттары;

2) жања несиені пайдалану;

3) кепіл берушініњ шотынан шегеру;

4) басќа кєсіпорын шотынан т‰скен ќаражаттар;

5) бюджеттік т‰сім жєне т.б.

Несиеніњ ќайтарылуын арнайы ќ±жат арќылы жасауѓа да, жасамауѓа да болады. Несиеніњ ќайтарылуын негіздейтін ќ±жаттарѓа: клиенттіњ жазбаша ‰кімі, банктіњ µзініњ ‰кімі, соттыњ б±йрыќтары жатады. Клиенттіњ µзініњ шотынан аќшалай ќаражаттарды шегеру туралы берген ‰кімі жазбаша да жєне ауызша да болады. Несиеніњ ќайтарылуы ќаѓазсыз, яѓни байланыс каналдары арќылы да ж‰зеге асырылады.

Несиеніњ ќайтарылуына баќылау жасау ‰шін банкте несиелер бойынша мерзімді міндеттемелердіњ картотекасын ж‰ргізеді. Банк ќызметкерлері к‰нделікті ќайтарылатын мерзімі жеткен несиелерді ќарай отырып, ќарыз алушыныњ есеп айырысу шотынан ќаражаттарды шегеруге ‰кім-ордерін береді. Жартылай ќайтаруѓа байланысты тµлемдер уаќыты жеткен кезде мерзімді міндеттеменіњ келесі бетіне тиісті белгілерін жасайды. Егер де ќарыз алушыныњ аѓымдыќ шоты басќа банкте ашылѓан болса, несие бойынша ќарызды жєне сыйаќыны ќайтару ќарыз алушыныњ тµлем тапсырмасы негізінде ж‰ргізіледі. Жекелеген жаѓдайларда, ќарыз алушыныњ уаќытша ќаржылыќ ќиындыќтарѓа кезігуіне байланысты банк ќайтару мерзімін кейінге ќалдыруѓа р±ќсат етуі м‰мкін, біраќ б±л ќарыз жоѓарѓы сыйаќымен ќ±жатталады.

Сыйаќы мµлшері оны тµлеу мерзімі жєне тєртібі, сондай-аќ оларды іздестіру механизмі несиелік келісімшартта аныќталады. Сыйаќы ай сайын, тоќсан сайын жєне т.б. есептелуі жєне ќайтару кестесіне сєйкес іздестірілуі м‰мкін.

Пайызды есептеу барысында шартты т‰рде айдаѓы к‰ндер саны – 30, ал жылдаѓы 360 к‰нмен алынады.

Банк несиелік келісімшарттыњ орындалуына, ќарыз алушыныњ алѓан несиені пайдалануына жєне оны толыќ ќайтаруына баќылау жасайды. Осы маќсатта ќарыз алушыныњ шаруашылыќ ќызметіне, оныњ ќаржылыќ жаѓдайына талдау жасап, ќажет болѓан жаѓдайларда, орнында аќшалай жєне есеп ейырысу ќ±жаттарын, бухгалтарлік жазуларды, есептік материалдарды тексереді. Осы жерде ќарыз алушыдан алѓан барлыќ ќаржы аќпараттар т‰рлері мен басќа да аќпараттар, сондай-аќ басќа да кµздер пайдаланылады. єрбір банктіњ µзініњ клиенттіњ несиелік ісін ж‰ргізі ж‰йесі болады.

Несиелік келісімшартќа байланысты µз міндеттемелерін орындамаѓан ќарыз алушыларѓа ќатысты банк ќарыз алушыѓа єрі ќарай несиелеуді тоќтату туралы ескерту жасауѓа; несиелік шартында ќарсатырылѓандай беруді тоќтатуѓа ќ±ќыѓы бар. Ќарыз алушы несиелік келісімніњ шарттарын ж‰йелі т‰рде орындамаѓан жаѓдайда банк несиені мерзімінен б±рын ќайтаруды талап етуге ќ±ќылы.

Несиелеу процесіне жасалатын баќылау банктіњ несиелік портфелін мерзімді т‰рде тексеріп отырумен де толыќтырылады. ¤йткені банктіњ несиелік портфелі оныњ табыс кµзі жєне несиелік операцияларды ж‰ргізу барысындаѓы тєуекел кµзі болып табылады.

1.2. Несие беру жµнінде шешім ќабылдау жєне несиені беру тєртібі

Кез келген банктерде сияќты, Ќазаќстан Халыќ Банкі АЌ-да да клиентке ќарызды беру несиеніњ маќсаты баѓытына байланысты дербес шоттар арќылы ж‰зеге асырылады. ¤німді µткізуден т‰скен т‰сім жєне басќа да аќшалай ќаражаттар ќарыз алушыныњ есеп-айырысу шотына келіп т‰седі. Несие несиелік келісімшартта кµрсетілгендей ќарыз алушыныњ тауарлы-материалдыќ ќ±ндылыќтар мен ќызметтер бойынша есепті – ќаржылыќ ќ±жаттардыњ тµлемін ж‰ргізуге, аккредитивтерді ашу жєне ќарыз алушыныњ басќа да ќажеттіліктерін ќанаѓаттандыру ‰шін есеп-айырысу шотында ќаражаттар таусылѓан жаѓдайда беріледі. Ал кейбір жаѓдайларда, есеп-айырысу шотында ќаражаттар болса да, банк басшысыныњ р±ќсатымен несие тауарлы-материалды ќ±ндылыќтар мен кµрсетілген ќызметтер ‰шін шоттар бойынша тµлем ж‰ргізілуі м‰мкін. Несиені ±сыну процесі несиелік келісімшартта кµрсетілгендей бір жолѓы, к‰н сайын жєне басќа мерзімде ж‰ргізілуі м‰мкін. Бір жолѓы несиелер бір жолѓы контракт пен келісімшарт ‰шін шоттар бойынша тµлем ж‰ргізуге беріледі.

Толыќ ќамтамасыздандырылмаѓан несиелерді толыќ алмау маќсатында ай сайын несиені ќамтамасыздандыруды тексеріп отыру ќажет. Егер ссудалыќ ќарыздан ќамсыздандыру ќалдыѓы асып т‰ссе, яѓни ќарыз алушыныњ µтініші (ходатайство) бойынша ќамсыздандырудыњ артыќшылыѓы байќалса, онда банк ќарызды ењ алдымен кешіктірілген несиені жабу ‰шін беріледі, ал ќалѓан ќаражат есеп-айырусу шотына т‰седі.

Несиелік келісімшартта кµрсетілген несиені беру жєне µтеу ережелері мен шарттарына сєйкес, банктіњ несиелік бµлімшесі несие беру туралы µкім дайындайды. Егер клиент шаруашылыќ субъект атынан бірінші рет келіп т±рса, ол кєсіпорын атынан ж±мыс істеуге р±ќсат ќаѓазын тексеру керек. Несие єдетте ќолма-ќолсыз т‰рде беріледі. Алайда банк басшылыѓыныњ шешімі бойынша кейбір жаѓдайларда, мысалы жеке т±лѓаларды несиелендіру кезінде, сонымен ќатар т±тыну несиесін ±сынѓан жаѓдайда ќарыз ќолма-ќол т‰рде берілуі м‰мкін.

Ќазіргі кездегі несиелендіру тєжірибесінде банктік несиені арнайы ссудалыќ шоттар арќылы беруде. Б±л жаѓдайда т‰сім арнайы ссудалыќ шотќа келіп т‰седі, µткізілген тауар мен µнім бойынша шаруашылыќ органдардыњ есеп-айырысу шоттарына бµлінеді. Б±л тєртіппен сауда, дайындау, жадбыќтау ±йымдары несиелендіріледі, µйткені м±ндай ±йымдарда тауарлы-материалдыќ ќ±ндылыќтар айналымы тез ж‰ріп отырады.

Несиелеу процесі кезінде банк ќарызды ќамтамасыздандыруды, ќорлар мен шыѓындардыњ наќты жаѓдайын, дебиторлыќ жєне кредиторлыќ берешектерді ќадаѓалап отыру ќажет. Егер банк ќарыз алушыныњ ќорлар немесе шыѓындар бойынша ќалдыќтардыњ тµмендегенін байќаса, онда ол ќоймалыќ немесе бухгалтерлік есепті тексереді.

Несиені ќамтамасыздандыруды тексеру баланс мєліметтерініњ мерзімдері бойынша міндетті т‰рде тексеру µткізуі ќажет. Осында бір мєселені айта кету керек, банк басшысыныњ р±ќсатына негізделе отырып, тексеру ќарыз алушыныњ ќаржылыќ жаѓдайы т±раќты болмаѓан жаѓдайда да ж‰ргізіле береді.

Несиені ќаматамасыз етуге келесілер алынады: µндіріс ќорларыныњ ќалдыѓы, аяќталмаѓан µндіріс, баланстыќ ќ±н бойынша дайын µнім. Тауарлы-материалдыќ ќ±ндылыќтар ќамтамасыздандыру ретінде несиелік келісімшартта кµрсетілген мерзім шегінде ѓана ќабылданады.

Ќысќа мерзімді несиелендіру ережелеріне сєйкес ќамтамасыздандыру ретінде келесілер ќабылданбайды:

• несиелендіруге арналѓан мерзімнен жоѓары болатын тауарлы-материалдыќ ќ±ндылыќтар;

• саќтау шарттары толыќ саќтандыруды ќамтамасыздандырмайтын тауарлы-материалдыќ ќ±ндылыќтар;

• саќтау мерзіміне байланыссыз µндірісте ќолданылмайтын жєне с±ранысќа ие бола алмайтын тауарлы-материалдыќ ќ±ндылыќтар;

• кµп мерзімге саќтауда т±рѓан тауарлы-материалдыќ ќ±ндылыќтар жєне шектеулі кµлемі ѓана µткізілген материалдыќ ќ±ндылыќтар жєне ќызметтер.

Ќамтамасыздандыру ретінде ќабылданатын материалдыќ ќорлар мен µндірістік шыѓындардыњ сомасынан несиелік берешек алынып тасталынады. Ќамтамасыздандырылмаѓан берешек ќарыз алушыныњ есеп-айырысу шотынан тµленеді, ал егер есеп-айырысу шотында аќша ќаражаты болмаса, онда ол мерзімі µткен ссудалар шотына ауыстырылады. Сонымен ќатар, банк ќарыз алушыны несиелендірудіњ маќсаттылыѓын ќарастырады.

Егер несие бойынша ќамсыздандыру сомасы артыќ болса, онда бірінші бµлігі несие бойынша пайызды жабуѓа ж±мсалып, ќалѓан бµлігі ќарыз алушыныњ есеп-айырысу шотында ќалады.

1.3. Клиенттердіњ алѓан несиені ќайтару тєртібі

Несиенi ќайтару жєне оѓан сыйаќы тµлеуiне баќылау жасау – несиелiк операцияныњ мањызды кезењi. Несиелер бойынша ќарызды ќайтару тєсiлi банк ќаражаттарыныњ пайдалану ±заќтыѓына жєне олардыњ тµлем айналымын ќ±раудаѓы рµлiне байланысты.

Іс ж‰зінде несиені ќайтарудыњ тµмендегідей кµптеген варианттары болады:

1) мерзімді міндеттемелернегізінде эпизодтыќ ќайтару;

2) меншікті ќаражаттардыњ жинаќталуыныњ жєне несиеге деген есеп айрысу шотына ќажеттіліктіњ азаю шамасына ќарай ќайтару;

3) алдын ала белгіленген сома негізінде ж‰йелі т‰рде ќайтару;

4) т‰скен т‰сімді бірден несиелік ќарызды жабуѓа есептеу;

5) несиеніњ ќайтарылу мерзімін созу;

6) мерзімі µткен ќарызды мерзімі µткен несиелершотына аудару;

7) банк резерві есебінен мерзімі µткен несиелерді шегеру.

Неселік ќарызды ќайтару туралы ќарастырылѓан варианттар б±л процесті мынадай белгілеріне байланысты жіктейді:

Ќайтаруына ќарай:

1) несиені толыќ ќайтару;

2) несиені жартылай ќайтару;

Ќайтару жиілігіне ќарай:

1) несиені бірден ќайтару;

2) несиені бµліп-бµліп ќайтару;

Ќайтарудыњ ж‰зеге асырылу уаќытына ќарай:

1) несиені ж‰йелі т‰рде ќайтару;

2) несиені эпизодтыќ ќайтару;

Ќайтару мерзімдеріне ќарай:

1) несиені мерзімді ќайтару;

2) несиеніњ уаќытын созып ќайтару;

3) несиеніњ мерзімін µткізіп барып ќайтару;

4) несиені иерзімінен б±рын ќайтару;

Ќайтару кµздеріне ќарай:

1) клиенттіњ меншікті ќаражаттары;

2) жања несиені пайдалану;

3) кепіл берушініњ шотынан шегеру;

4) басќа кєсіпорын шотынан т‰скен ќаражаттар;

5) бюджеттік т‰сім жєне т.б.

Несиені ќайтару мерзiмi беру уаќытында мерзiмдi мiндеттемелермен ќ±жатталады: егерде несие т±тас ќайтарылатын болса, онда бiр ѓана мерзiмдi мiндеттеме толтырылады, ал несие бµлiп-бµлiп ќайтарылатын болса, онда єр тµлемге єр т‰рлi мерзiмдi мiндеттеме толтырылады. Несиеніњ ќайтарылуына баќылау жасау ‰шiн банкте несиелер бойынша мерзiмдi мiндеттемелердiњ картотекасын ж‰ргiзедi. Ќазаќстан Халыќ Банкі АЌ-тыњ ќызметкелерi к‰нделiктi ќайтарылатын мерзiмi жеткен несиелерді ќарай отырып, ќарыз алушыныњ есеп айырысу шотынан ќаражаттарды шегеруге ‰кiм ордерiн бередi. Жартылай ќайтаруѓа байланысты тµлемдер уаќыты жеткен кезде мерзiмдi мiндеттеменiњ келесi бетiне тиiстi белгiлерiн жасайды. Егер де ќарыз алушыныњ есеп айырысу шоты басќа банкте ашылѓан болса, несие бойынша ќарызды жєне сыйаќыны кайтару ќарыз алушыныњ тµлем тапсырмасы негiзiнде ж‰ргiзiледi. Жекелеген жаѓдайларда ќарыз алушыныњ ќаржылыќ ќиындыќтарѓа кезігуiне байланысты банк ќайтару мерзiмiн кейiнге ќалдыруѓа р±ќсат етуi м‰мкiн, бiраќ б±л ќарыз жоѓары сыйаќымен ќ±жатталады. Сыйаќы мµлшерi оны тµлеу мерзiмi жєне тєртiбi, сондай аќ оларды iздестiру механизмi несиелiк келiсiм шартта аныќталады. Сыйаќы ай сайын, тоќсан сайын есептеледi жєне ќайтару кестесiне сєйкес iздестiрiлуi м‰мкiн. Ќазаќстан Халыќ Банкі АЌ-тыњ тєжiрибесінде ссуда бойынша жай жєне к‰рделi сыйаќы есептеу формулалары ќолданылады.

Жай проценттер бiрiншiден ќысќа мерзiмдi несиелеу ‰шiн ќолданылады. Олар бойынша проценттердi есептеу жєне тµлеу келiсiм шартта кµрсетiледi:

S=P(1+n*i),

м±нда: S - несие бойынша барлыќ соманыњ кµлемi

P - бастапќы ќарыз

i - пайыздыќ мµлшерлеме

n - мерзiмi

Ќазаќстан Халыќ Банкі АЌ-тыњ тєжiрибесiнде к‰рделi проценттер ±заќ мерзiмдi несиелеу кезiнде ќолданылуы м‰мкiн. М±нда мємiле аяќталѓанѓа дейін немесе алушыѓа есептелген сома тµленбейдi, ал негiзгi ќарыз сомасы µсiп отырады. Оны мына формуламен кµрсетуге болады:

Х-максималды рухсат етілген сома; n- айлар саны; і- проценттік ставка;

Ескерту – автормен ќ±растырылѓан: Маќыш С. Коммерциялыќ банктердіњ операциялары. – А. : ИздатМаркет, 2003. 144-145 б. мєліметтері негізінде жасалѓан

несиелiк келiсiм шарттыњ орындалуына, ќарыз алушыныњ алѓан несиенi пайдалануына жєне оны толыќ ќайтаруына баќылау жасайды. Осы маќсатта ќарыз алушыныњ шаруашылыќ ќызметiне, оныњ ќаржылыќ жаѓдайына талдау жасап, ќажет болѓан жаѓдайларда, аќшалай жєне есеп айырысу ќ±жаттарын, бухгалтерлiк жазуларын, есептiк материалдарын тексередi. Осы жерде ќарыз алушыдан алѓан барлыќ ќаржы аќпараттар т‰рлерi мен басќадай аќпараттар, сондай аќ басќа да кµздер пайдаланылады. Єрбiр банктiњ µзiнiњ клиентiнiњ несиелiк iсiн (несиелiк досье) ж‰ргiзу ж‰йесi болады. Несиелiк келiсiм шартќа байланысты µз мiндеттемелерiн орындамаѓан ќарыз алушыѓа єрi ќарай несиелеудi тоќтату туралы ескерту жасауѓа; несиелiк шартта ќарастырылѓандай несиенi берудi тоќтатуѓа ќ±ќыѓы бар. Несиелеу процесiне жасалатын баќылау Ќазаќстан Халыќ Банкі АЌ-тыњ несиелiк портфелiн мерзiмдi т‰рде тексерiп отырумен де толыќтырылады. ¤йткенi, Ќазаќстан Халыќ Банкі АЌ-тыњ несиелiк портфелi оныњ табыс кµзi жєне несиелiк операцияларды ж‰ргiзу барысындаѓы тєуекел кµзi болып табылады. Ќазаќстан Халыќ Банкі АЌ-тыњ т±раќтылыѓы, µтiмдiлiгi жєне репутациясы кµбiне оныњ несиелiк портфелiнiњ ќ±рылымы мен сапасына байланысты болып келедi.

¤теудіњ де несие сияќты белгілі бір наќты моделі жоќ. Ќазаќстан Халыќ Банкі АЌ-тыњ тєжірибесінде ќарызды µтеудіњ т‰рлі варианттары ќарастырылуда. Ќарызды µтеу оныњ табиѓатына байланысты. Ќарыздыњ негізгі сомасын жєне ол бойынша пайызды µтеу графигін несие маманы ќарыз алушымен келісе отырып, несиеніњ критерийлеріне ќарап жасайды. Сонымен ќатар µтеу мерзімі Ќазаќстан Халыќ Банкі АЌ-ќа да тиімді болуы ќажет.

Ќарыздыњ негізгі кµлемін жєне ол бойынша пайызды µтеу Ќазаќстан Халыќ Банкі АЌ-тыњ Несиелік Комитетімен жасалады.

Ќазаќстан Халыќ Банкі АЌ несие бойынша негізгі ќарызды µтеудіњ т‰рлі схемасын ќолдана алады, соныњ ішінде:

• Несиелеу мерзімі кезінде периодтыќ тењ мµлшермен µтеу

• Аннуитеттік тµлемдер формуласымен µтеу

• Несиелеу мерзімініњ соњында бір уаќытта µтеу

• ¤теудіњ бастапќы кезењінде кейінге ќалдыру арќылы µтеу

• ¤теудіњ ж‰йелі тєсілі

• Талап еткенге дейінгі µтеу.

Ќазаќстан Халыќ Банкі АЌ-тыњ Несиелік Комитетініњ шешімі бойынша ќарыз алушыѓа ќарызды µтеу мерзімін кейінге ќалдыру р±ќсат етілуі м‰мкін.

Егер несиелеу мерзімі ‰ш айдан асса, онда Филиал µз еркімен несиелеу мерзімініњ тµрттен ‰ш бµлігінен аспайтындай ќарыз алушыѓа µтеу мерзімін ±зарта алады. Несие бойынша негізгі ќарызды µтеу мерзімі несиені µтеу кезењі деп аталады. ¤темніњ соњѓы ‰шінші бµлігінде ж‰ргізілетін µтем несие бойынша негізгі ќарыздыњ жартысынан аспауы ќажет. Егер несиелеу мерзімі ‰ш айдан асса жєне несие бойынша негізгі ќарызды µтеу мерзімі несиелеу мерзімініњ тµрттен ‰ш бµлігінен асса, онда µтем Ќазаќстан Халыќ Банкі АЌ-тыњ Несиелік Комитетімен шешіледі.

2. Несиелік процесті коммерциялыќ банктерде ±йымдастыру

тєжірибесі (Ќазаќстан Халыќ Банкі АЌ тєжірибесінен)

2.1. Несиелік ќ±жаттамаларѓа талдау

Кез келген экономикалыќ, соныњ ішінде несиелік келісімшарт белгілі бір ќ±жаттыќ рєсімделуді ќажет етеді. Єрине ењ алдымен ќарыз алушы несие алмастан б±рын банк ќызметкерімен ауызша с±хбат µткізеді, алайда соњына ќарай б±л с±хбат ќаѓаз бетіне т‰сіп, зањды т‰рде тіркеледі. Банкте клиенттіњ ќаржылыќ жаѓдайын аныќтайтын барлыќ ќажетті материалдар болу тиіс. Сондыќтан клиентте жыл басына арналѓан баланс болуы ќажет. Отандыќ жєне шетел тєжірибесінде 2-3 жылѓа арналѓан баланс, ќажет уаќытысында айлыќ мерзімдік баланс с±ралады. Баланспен ќоса кєсіпорын – клиент банкке пайда мен шыѓындар туралы есеп берулер болуы ќажет.

Клиент несиені ќандай да бір аныќ маќсатќа, белігілі бір мерзімге жєне ќажетті сомада алады.

Кейбір елдердіњ банктерінде ќарыз алушыѓа арналѓан арнайы жалпылама µтініш-міндеттеме болады екен. Яѓни м±нда ќарыз алушыныњ міндеттері аныќ жазылып кµрсетілген.

Б±л µтініш-міндеттемемен ќоса мерзімдік міндеттемелер де ќолданылады. Мерзімдік міндеттемеде ќарыз алушыныњ белгілі бір маќсатќа, белгілі бір мерзімге жєне белгілі бір сомаѓа алѓан несиені µтеу міндеттемесі ќарастырылады.

М±ндай міндеттемелердіњ бірнеше т‰рлері болуы м‰мкін. Ол ќарыздыњ мерзіміне байланысты болады, яѓни шартты мерзім бе, жоќ єлде наќты мерзім бе? Наќты мерзімде клиенттіњ ќарызды ќайтару мерзімі кµрсетілетін. Ал егер несиені ќайтару мерзімі ќайта ќаралып жатса, онда шартты мерзім ќолданылатын (б±л жаѓдайда мерзімдік міндеттеме ауыстырылатын, оныњ орнына жања міндеттеме ќ±рылатын). Кµптеген банктер ќазіргі тањда клиенттен мерзімді міндеттемені талап етпейді, µйткені ќарызды µтеу мерзімі келісімшартта наќты кµрсетілген.

1-сурет. Несие алу ‰шін кєсіпорын – ќарыз алушыныњ банкке ±сынатын ќ±жаттаманыњ ќ±рылымы



1-суреттіњ жалѓасы

Ескерту – автормен ќ±растырылѓан: Банковское дело: учебник Под редакцией Коволева. - М. РДЛ. , 2001. с. 74-75 мєліметтер негізінде жасалѓан.

Несиелік жобаны талдау банктік несиелеу процесініњ мањызды сатыларыныњ бірі болып табылады. Б±л сатыныњ барысында жобаныњ экспертизасы, жобаны ќаржыландыру ќажеттілігі баѓаланып, талќыланып, жоба бойынша ќорытынды жасалады. Жобаны талдау ‰шін ќарыз алушы банкке бегілі бір ќ±жаттарды тапсырады. Б±л ќ±жаттардыњ тізімі банкпен бекітіледі:

5) Ќ±ќыќ белгілейтін (правоустанавливающие) ќ±жаттар:

a. Мемлекеттік тіркеуден µткендігі туралы куєліктіњ нотариалды куєландырылѓан кµшірмесі;

b. Ќ±рылтайшылыќ (Жарѓы, Ќ±рылтайшылардыњ шарты) ќ±жаттардыњ нотариалды куєландырылѓан кµшірмесі;

c. Статистикалыќ карточка;

d. Белгілі бір ќызметпен айналысуѓа р±ќсат беретін лицензиялардыњ, патенттердіњ, р±ќсаттардыњ кµшірмесі;

e. Салыќтыќ органдардан тіркелгені туралы ќ±жат (РНН);

f. Банктік несиені алу жєне белгілі бір игілікті кепілге бергені туралы ќ±рылтайшылар (ЖШС) немесе акционерлер (АЌ) жиналысыныњ протоколыныњ нотариалды куєландырылѓан кµшірмесі;

g. Мєміленіњ акционерлік ќоѓам ‰шін ірі еместігі туралы жазбаша куєлігі;

h. Егер мєміле акционерлік ќоѓам ‰шін ірі екендігі аныќталса, онда ќарыз алушы акционерлердіњ осы мєміленіњ іске асуына келісім бергені ткралы акционерлер жиналысыныњ протоколын ±сынуы тиіс;

i. Банкпен жасалатын Несиелік келісім – шартќа ќолдарын ќоятын т±лѓалардыњ лауазымын растайтын ќ±жаттар;

j. Акционерлер реестірінен жасалатын кµшірме (АЌ);

k. Ќол ќоюѓа ќ±ќыќтары бар лауазымды т±лѓалардыњ, бас бухгалтердіњ паспорттарыныњ кµшірмесі, РНН, т.б. жеке басты куєландыратын ќ±жаттар,

i. Ќаржылыќ ќ±жаттар:

1. Несие алу туралы арыз;

2. Соњѓы ‰ш жылѓа жєне соњѓы тоќсанѓа арналѓан баланстар;

3. Ќызмет кµрсететін банктен ќарыздыњ жоќтыѓын растайтын жєне №2 картотеканыњ аныќтамасы;

4. Бюджет алдындаѓы ќарыздыњ болмауы туралы Салыќтыќ Инспекциясыныњ аныќтамасы (Акт сверки из НИ);

5. Соњѓы 12 ай ішіндегі барлыќ ќызмет кµрсететін банктердегі есеп-айырысу шоттарында ќаражаттардыњ ќозѓалысын растайтын аныќтама (тењгевалюта);

6. Дебиторлыќ жєне кредиторлыќ ќарыздыњ ашылып кµрсетілуі (расшифровка); тауарлардыњ, ќызметтердіњ атауларыныњ жєне ќарыздыњ пайда болу мерзімі кµрсетілуі керек;

7. Негізгі ќ±ралдардыњ тізімі (баланста кµрсетілуіне, кµрсетілмеуіне байланыссыз);

8. Бизнес – жоспар (несиені пайдаланудыњ жєне ќайтарудыњ технико-экономикалыќ негіздемесі).

Бизнес – жоспарда несиелік ресурстардыњ ќайтарылу есебі келесі критерийлер негізінде жасалады:

a. Тауарды жеткізу жєне µткізу мерзімі;

b. Тауарды сатып алу жєне µткізу шыѓындары;

c. Кедендік баждар;

d. ‡стеме шыѓындар;

e. Салыќтар, акциздер жєне басќа да бюджеттік аударымдар;

f. Тауарды µткізуден т‰сетін жоспарланѓан пайда жєне несиені ќайтарудыњ кµздері,

g. Берілген несие бойынша негізгі ќарыз бен есептелген проценттік тµлемдерді ќайтарудыњ графигі;

9. Орындалуына несие алынатын келісім – шарттыњ кµшірмесі, барлыќ спецификацияларымен бірге;

10. Лицензиялардыњ кµшірмелері;

11. Тауарды сатып алуѓа дайын контрагенттердіњ келісімшарттарыныњ кµшірмесі;

12. Несиеніњ ќамтамасыз етілуін растйтын ќ±жаттар:

6) Кепіл (гарантия) жєне кепілдеме (поручительство) хаттары: кепілді беретін т±лѓалардыњ тµлем ќабілеттілігі;

7) Кепіл заты бойынша: ќарыз алушыныњ кепілге беретін игілікке деген меншік ќ±ќыѓын растайтын ќ±ќыќтыќ ќ±жаттардыњ оригиналдары, осы игіліктердіњ толыќ тµленгендігін растайтын тµлем ќ±жаттардыњ кµшірмелері;

8) Ѓимараттарды жєне ќ±рылѓыларды кепілге бергендегі ќ±жаттар:

a. Жекешелендірілген кезде:

- кепілге берілетін объект бойынша меншік ќ±ќыѓына ие болуы туралы мемлекеттік меншікті басќарудыњ территориялыќ комитетініњ мемлекеттік актісі (куєлігі) (т‰пн±сќасы);

- сатып-алу – сату (жекешелендіру) туралы келісім (т‰пн±сќасы);

- жер учаскісін сатып-алу – сату туралы келісім (т‰пн±сќасы).

б) Басќа жаѓдайларда:

- кепіл берушініњ кепілзатќа меншік ќ±ќыѓын растайтын ќ±ќыќ белгілейтін ќ±жаттар: сатып-алу – сату туралы келісім, объектіні эксплуатацияѓа енгізудіњ мемелекеттік актісі, ќозѓалмайтын м‰лік бойынша Орталыќтыњ тіркеу куєлігі жєне т.б.;

- жер учаскісіне меншік ќ±ќыѓын растайтын мемлекеттік акт, жерді т±раќты пайдаланудыњ ќ±ќыѓы (т‰пн±сќа);

- объектініњ басќа жерлерде кепілге берілмегені туралы жєне арестте еместігін растайтын ќозѓалмайтын м‰лік бойынша Орталыќтыњ аныќтамасы;

- ѓимаратты немесе жер учаскісін сатып алѓанын растайтын тµлем ќ±жаттардыњ кµшірмесі

• Кµлік ќ±ралдарын кепілге бергендігі туралы ќ±жаттар:

- техникалыќ паспорт (т‰пн±сќа);

- кµлік ќ±ралын сатып алѓанда меншік иесі бойдаќ болѓанын растайтын жєне игілікті кепілге беруге єйелініњ (к‰йеуініњ) нотариалды куєландырылѓан келісімі;

- саќтандыру полисі (азаматтыќ-ќ±ќыќтыќ жауапкершілік);

- кµлік ќ±ралын толыќтай тµлегендігін растайтын тµлем ќ±жаттары;

- кµлік ќ±ралдарына салынатын салыќты тµлегендігін растайтын тµлем ќ±жаттары

• Айналысты тауарларды жєне ќ±рылѓыларды кепілге бергендігі ќ±жаттар:

- сатып алу – сату, консигнация, бартер туралы келісім (т‰пн±сќа);

- кµлік ‰стемесі, инвойс, кедендік декларация;

- техникалыќ ќ±жаттама;

- кепіл беруші ќоймасында кепілге арналѓан тауардыњ бар болуын растайтын ќоймалыќ аныќтама; б±л ќ±жатта бірінші жетекшініњ, бас бухгалтердіњ, ќойма мењгерушісініњ ќолдары т±руы керек;

- тауардыњ сєйкес болу сертификаты;

- тауардыњ ќ±нын толыќтай тµленгендігін растайтын тµлем ќ±жаттары

13. Штаттаѓы ж±мысшылар саны туралы аныќтама.

Несиелік бµлімніњ маманы клиент жинаѓан ќ±жаттарды жинаќтап, оларды жобаны талдау бµліміне (егер ондай бµлім банкте бар болса, кейбір банктерде жобаны талдаумен несиелік бµлімініњ маманы айналысады) береді.

Банк маманы ‰шін несиелік жобаны талдаудаѓы аќпараттардыњ кµзі болып клиент тапсырѓан ќ±жаттар, клиенттердіњ т‰сініктемелері жєне клиенттіњ толтырѓан анкетасы болып табылады. Анкета єрт‰рлі мєселелерді ќамтиды, єр банк анкетаныњ ќ±рылымын µзіне сай ќ±райды. Кµп жаѓдайда ќарыз алушыныњ анкетасы келесі бµлімдерден т±рады (экономикалыќ мєселелер):

• Ќарыз алушыныњ жеке мєліметтері (аталуы, меншік формасы, РНН, мекен-жайы, телефон, банктік реквизиттері);

• Жетекші мен Бас бухгалтердіњ анкеталары (аты-жµні, т±ѓан жылы, к‰ні, мекен-жайы, телефон, РНН, ж±мыс тєжірибесі);

• Жобаны ќаржыландыру кµздері (банк несиесі, басќа тартылѓан ќаражаттар, меншікті ќаражаттар, жалпы сома);

• Ќамтамасыз етілуі (кеплідіњ т‰рі – кепіл заттыњ аталуы, мµлшері, нарыќтыќ ќ±ны, баѓалаушы, кепіл берушініњ аталуы, кепілдіњ орналасќан жері, саќтандырылуы, саќталу жаѓдайлары: кепілдік беруші, сомасы, мерзімі);

• Ќарыз алушыѓа немесе онымен аффилирленген т±лѓаларѓа берілген несиелік µнімдер (Банк-несие беруші, µнім т‰рі, сомасы, проценттік ставкасы, ќамтамасыз етілуі, берілу мерзімі, ќайтарылу мерзімі, пролонгациялар саны, себептері, несиелік µнімніњ аѓыидаѓы сомасы, мерзімінен µткен сомасы);

• ¤ндірістік циклдыњ ќысќаша баяндалуы:

- µндіріс (технологиясы, µндірістік цикл, µндіріс ерекшеліктері);

- ќаржы – аѓымдаѓы жаѓдай жєне жоба (шыѓындар, табыстар, жоба бойынша тµлем шарттары, басќа да шарттар);

- маркетинг (баѓалар, бєсекелестердіњ баѓалары, нарыќтыќ баѓалар, µнім, µнімніњ бєсекелестік ќабілеті, тауарды нарыќќа шыѓару);

- менеджмент (басќару ќ±рылымы, шешім ќабылдау прерогативасы, компанияны басќару сипаты, компанияныњ кадрлік потенциалы)

• ПайдаЗиян (тоќсан бойынша кµрсетіледі);

• Басќару сапасы (акционерлер аталуы, олардыњ ‰лестері, пакеттіњ ±стаушысы, ќатысу сипаты, аффилирленген ±йымдар, менеджерлер ќ±рамыныњ т±раќтылыѓы);

• Нарыќтыѓы орны (нарыќ, нарыќтаѓы уаќыт, нарыќтаѓы ‰лесі, негізгі бєсекелестері);

• Негізгі сатып алушылары (ќарыз алушыныњ айналымындаѓы ‰лесі, байланыс т±раќтылыѓы, тµлем ќ±ралы);

• Негізіг жабдыќтаушылары (ќарыз алушыныњ айналымындаѓы ‰лесі, байланыс т±раќтылыѓы, тµлем ќ±рамы);

• Дебиторлыќ ќарыз;

• Банктердегі шоттар бойынша айналымдар;

• Кредиторлар;

• Ќарыз алушыныњ шаруашылыќ ісініњ негізгі кµрсеткіштері (сату кµлемі);

• Ќарыз алушыныњ меншігіндегі ќозѓалмайтын м‰лік;

• Ќарыз алушыныњ инвестициялары жєне т.б.

Ќарыз алушыныњ несиелік ќабілеттілігін, сонымен ќатар жобаныњ талдауымен айналысу барысында жобаны талдау бµлімініњ маманы банктіњ келесі ќ±рылымдыќ бµлімшелерініњ оњ ќорытындысын алуы ќажет:

o Ќ±ќыќтыќ бµлім (юридический отдел);

o Кепіл бµлімі (отдел залогов);

o Банктік тєуекелдер бµлімі (отдел рисков);

o Экономикалыќ ќаіпсіздік бµлімі (отдел экономической безопасности).

Осы аталѓан ќ±рылымдыќ бµлімдердіњ ќорытындылары жєне µзі жасаѓан талдау ж±мыстарыныњ ќорытындылары негізінде жобаны талдау бµлімініњ маманы µзініњ ќорытындысын жасайды. Б±л ќорытынды несиелік арызда кµрсетіледі.

Єдетте жоба бойынша ќорытынды мынандай болуы м‰мкін:

Жоба оњ баѓаланады. Жобаныњ тиімділігі, оныњ барлыќ талаптарѓа жауап бере алатындыѓ аныќталады. Жоба бойынша материалдар банктіњ Несиелік Комитетіне жіберіледі;

Жоба теріс баѓаланады. Жобаныњ экспертиза барысында айтарлыќтай жетіспеушіліктерді, ќойылатын талаптарѓа сєйкессіздігі жєне ќаржылыќ тиімсіздігі аныќталынып, жоба басќа ќарастырылмайды;

Жоба ќосымша ж±мысты ќажет етеді. Ќарыз алушы берген аќпараттар жобаны талдау ‰шін жеткілікті емес, жоба бойынша кейбір жетіспеушіліктер бар.

Оњ баѓаланѓан жоба бойынша мєліметтер Несиелік Комитетке жіберіледі. Несиелік Комитетте ќарастырылатын жоба осы жобаныњ талдаумен айналысќан маманмен ќорѓалады. Жобаны ќаржыландыру немесе ќаржыландырмау мєселесі жєне мєміленіњ барлыќ шарттары Несиелік Комитеттіњ м‰шелерімен коллегиалды т‰рде шешіледі. Егер Несиелік Комитеттіњ м‰шелерімен ќабылданѓан шешім оњ болса, онда несиелік бµлімініњ мамандары несиені тікелей беруге кіріседі. Несиені тікелей беру екі жаќтыњ да µздеріне міндеттемелер алуымен байланысты болады. Б±л міндеттемелер мен ќ±ќыќтар несиелік шартта кµрсетіледі, яѓни екі жаќ несиелік шартќа ќолдарын ќояды. Онда екі жаќтыњ да экономикалыќ жєне ќ±ќыќтыќ жауапкершіліктері жазылады.



2.2. Ќарыз алушы клиенттіњ несиелік ќабілетін талдау

Ќазірігі несиелеу ж‰йесі ќарыз алушыныњ несиелік ќабілетін аныќтау єдістеріне де негізделеді. Айта кету керек, ќарыз алушыныњ несиелік ќабілеті б±л – коммерциялыќ банк балансыныњ µтімдіігін ќолдау єдісі болып табылады.

Несиелеу процесі белгіленген мерзімде сауданыњ ќайтарылмай ќалуѓа себепкер болатын кµптеген тєуекел факторлардыњ іс єрекетімен байланысты болып келеді. Сондыќтан да, банк несиесініњ берілуі алдын ала ыќпал ететін факторларды оќып ‰йренуге жаѓдай жасайды.

Ќарыз алушыныњ несиелік ќабілеті – б±л ќарыз алушыныњ µзініњ ќарыздыќ міндеттемелері бойынша толыќ жєне уаќытылы есеп айырысу ќабілеті.

Ќарыз алушыныњ несиелік ќабілетініњ, оныњ тµлем ќабілетінен бір айырмашылыѓы – онда µткен кезењдегі немесе ќандай да бір к‰ндегі тµлемсіздікті есепке алмайды, ал жаќын перспективадаѓы ќарызды µтеу ќабілетін болжайды. µткен уаќыттардаѓы ќарыз алушыныњ тµлем ќабілетсіздігініњ дєрежесі клиенттіњ несиелік ќабілетін баѓалау барысында иек артатын ењ бір формальді кµрсеткіш болып табылады. Егер де ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Коммерциялық банктерде несиелік процестерді ұйымдастыру
Коммерциялық банктерде несиелік процесті ұйымдастыру («Қазақстан Халық Банкі» АҚ тәжірибесінен)
Коммерциялық банктерде несиелік процессті ұйымдастыру
Комерциялық банктерде несиелік процесті ұйымдастырудың теориялық негізі
Несиелік процесті ұйымдастыру және оны жетілдіру
Коммерциялық банктерде пассивтік операциялар есебін ұйымдастыру
Несиелік процесті ұйымдастырудың теориялық негіздері
Коммерциялық банктерде депозиттік саясаттың қалыптасуы
Коммерциялық банктерде жылжымайтын мүлікті бағалау
Коммерциялық банктерде активтер портфелін басқару
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь