Әл-Фарабидің шығармашылығындағы адам және қоғам

Әл-Фараби (870-950)

Тарихымыздағы ұлы тұлғалардын бірі, ислам дүниесінің ең ірі, атағы әлемге жайылған ғұлама философы, Аристотельден кейінгі "екінші ұстаз" атанған Әбу Насыр әл-Фараби қазақ жерінде, Отырар қаласында дүниеге келген.
Ұлы жерлесіміз әл-Фарабидің түркі тайпасының дәулетті бір ортасынан шыққаны бізге мәлім, бұған дәлел оның толық аты-жөнінде "Тархан" деген атаудың болуы. Әл-Фараби 870 жылы Сыр бойындағы Арыс езенінің Сырға барып құятын жеріндегі Фараб қаласында дүниеге келді. Фарабидің толық аты-жөні Әбу-Насыр Мұхаммед ибн Мұхаммед ибн Үзлағ ибн Тархан әл-Фараби, яғни әкесі Үзлағ, арғы атасы Тархан. Туған жері — қазақтың ежелгі қаласы Отырарды арабтар Барба — Фараб деп атап кеткен, осыдан барып ол Әбу-Насыр Фараби, яғни Фарабтан шыққан Әбунасыр атанған. Бұл қаланың орны — қазіргі Отырар ауданы, Оңтүстік Қазақстан облысы аумағында. Сол тұста өмір сүрген зерттеушілердің қалдырған нұсқаларына қарағанда, Отырар қаласы IX ғасырда тарихи қатынастар мен сауда жолдарының торабындағы аса ірі мәдениет орталығы болған. Отырарға орта ғасыр ғалымдарының көп назар аударғанын біз тарихтан жақсы білеміз. Ғалымдардың айтуынша, Отырар қала-сы орналаскан аса құнарлы алқапта қазақ халқының арғы ата-бабалары, кырдағы көшпелілер мен қала тұрғындары жиі қарым-қатынас, тығыз байланыс жасап отырған.
Кеңінен мәлім екі дерек бар: 1218 жылы монғолдар қаланы киратты, бұл "Отырар апаты" деп аталды; онан соң 1405 жылғы ақпанда мұнда Әмір-Темір қайтыс болды. Отырар жайында біздің қолымызда ибн Хаукальдің, Абул Фиданың, қытай деректемелерінің мәліметтері бар. Отырар жөнінде Птоломейде де айтылған. Отырардағы кітапхана, ел аузындағы аңызға қара-ғанда, кітабының саны жағынан атақты Александрия кітапханасынан соң екінші орында болған.
Бірақ Отырар Қазақстандағы бірден-бір мәдени орталық емес-ті. Зерттеушілердің қажырлы еңбегі арқасында республиканың археологиялық картасы басқа да мәдени орталықтармен (Тараз, Сауран, Сығанақ, Түркістан, Мерке, Исфиджаб және басқа қалалар) толықтырылды. Демек, осы аумақты мекендеген тайпалардың сонау арғы заманда қалыптаскан ескелең өнері, ғылымы, түркі тілдес жазуы болған. Міне, сондықтан да қазақ топырағынан шыққан ғалымдар Әбу-Насыр әл-Фараби, Исхак әл-Отрари, Исмаил әл-Шаухари, Жемал әл-Түрюстан, әл-Сығ-наки, әл-Қыпшаки, Қадырғали Жалаири және басқалар жазған еңбектердің белгілі бір мәдени негізде дүниеге келуі әбден табиғи нәрсе. Осынау саңлақтардың ішінде жалпы әлемге әйгілі алып тұлға — әл-Фарабидің орны ерекше.
Әл-Фарабидің Аристотельдің, Платонның, ерте дүниедегі Грецияның басқа да философтарының шығармаларымен түп нұскасынан танысқаны жөнінде деректер бар. Білімге, ізденуге деген құштарлықтың жетелеуімен ол жас
        
        Әл-Фарабидің шығармашылығындағы адам және қоғам
Әл-Фараби (870-950)
Тарихымыздағы ұлы тұлғалардын бірі, ислам дүниесінің ең ірі, атағы әлемге
жайылған ... ... ... ... ... ... атанған Әбу
Насыр әл-Фараби қазақ жерінде, Отырар қаласында дүниеге келген.
Ұлы жерлесіміз әл-Фарабидің түркі тайпасының дәулетті бір ортасынан шыққаны
бізге ... ... ... оның ... ... ... деген атаудың
болуы. Әл-Фараби 870 жылы Сыр бойындағы Арыс езенінің Сырға барып ... ... ... ... ... Фарабидің толық аты-жөні Әбу-Насыр
Мұхаммед ибн Мұхаммед ибн Үзлағ ибн ... ... яғни ... ... ... ... Туған жері — қазақтың ежелгі қаласы Отырарды ...... деп атап ... осыдан барып ол Әбу-Насыр Фараби, яғни
Фарабтан шыққан Әбунасыр атанған. Бұл қаланың орны — қазіргі ... ... ... ... аумағында. Сол тұста өмір сүрген зерттеушілердің
қалдырған нұсқаларына қарағанда, Отырар ... IX ... ... ... ... жолдарының торабындағы аса ірі мәдениет орталығы болған. Отырарға
орта ғасыр ғалымдарының көп назар ... біз ... ... ... айтуынша, Отырар қала-сы орналаскан аса құнарлы алқапта қазақ
халқының арғы ... ... ... мен қала тұрғындары жиі
қарым-қатынас, тығыз ... ... ... ... екі дерек бар: 1218 жылы монғолдар қаланы киратты, бұл
"Отырар ... деп ... онан соң 1405 ... ... ... ... ... Отырар жайында біздің қолымызда ибн Хаукальдің, Абул Фиданың,
қытай деректемелерінің мәліметтері бар. Отырар ... ... ... ... ... ел ... ... қара-ғанда, кітабының
саны жағынан атақты Александрия кітапханасынан соң екінші орында болған.
Бірақ Отырар Қазақстандағы ... ... ... ... қажырлы еңбегі арқасында республиканың археологиялық
картасы ... да ... ... ... ... ... ... Исфиджаб және басқа қалалар) толықтырылды. ... осы ... ... сонау арғы заманда қалыптаскан ескелең өнері,
ғылымы, түркі тілдес жазуы болған. ... ... да ... ... ... Әбу-Насыр әл-Фараби, Исхак әл-Отрари, Исмаил ... ... ... ... ... ... және ... еңбектердің белгілі бір мәдени негізде дүниеге келуі әбден табиғи
нәрсе. Осынау саңлақтардың ішінде жалпы әлемге ... алып ...... орны ерекше.
Әл-Фарабидің Аристотельдің, Платонның, ерте дүниедегі Грецияның ... ... ... түп ... танысқаны жөнінде деректер
бар. Білімге, ізденуге деген құштарлықтың жетелеуімен ол жас ... ... ... бәрі ... әрі ... әрі таңсық көрінетін
кезде саяхат жасап, сол замандағы ... ... ... ... ... ... (Шам), Алеппада, Каирда (Мысыр) "болған. Өз
өмірінің көп жылдарын ол араб халифатының ... және ... ... ... ... ... ол өз ... әбден тиянақты меңгеріп, толықтырады.
Көрнекті ғалымдармен байланыс жасайды, сөйтіп ... ... ... және ... ... ... көп ... олардың арасында
үлкен абы-рой-беделге ие болады. Бірақ өресі тайыз кертартпа хадисшілер оны
жек көріп, күндей ... ... олар ... ... ... ... ... шыққан, өйткені оның дүниеге көзқарасы шынайы болмысты ... адам ... о ... емес, бұ дүниеден іздеп табуға мегзейтін
еді. Ақыр сонында әл-Фараби лажсыздан Бағдадтан кетеді. Өзінің "Фу-сул ... ... ... нақыл сөздері) деген соңғы шығармасында ол:
адам ғылымға түрліше тосқауыл жасайтын ... ... ... ... елде ... тиіс дейді. Әл-Фараби өмірін александриялық (мысырлық)
ғалымдар, яғни бір ... ... ... ... тұратын Дамаскіде өткізеді. Мұнда ол солтүстік Сирияның жетекші
саяси қайраткері Сейд ад-Дуаль Хамданиге аса қадірлі ... ... ... 80 ... қайтыс болады. Біздің заманға әл-Фарабидің тек негізгі
шығар-малары ғана ... ... Ол ... ... бері ... болып, философиялық және ғылыми ойдың одан кейінгі дамуына ... ... ... Ренессансы" деген атауға ие болған сол заманға тән белгілері оның
шығармаларынан ... бір ... өз ... ... Әл-Фарабидің
шығармаларында антик замандағы дәстүрдің жәнё "Бірінші ұстаз" деп ... ... ... ... ... ... ... неопла-
тонизмнің, несторианшылдықтың әсері және исламның әсерімен ... ... ... ... ... ... бас игені
сөзсіз. Сол сияқты ол Аристотель ... ең ... мен ... ... ала бермейтіні де даусыз. Бірақ, біз үшін ерекше бағалы жағы
сол, ол ... ... ... жағымен ғана шектелмейді, ол
диалектика ... ... ... ... ... ... ... сыртқы дүние мен сезім мүшелері арқылы жүзеге асатын байланыс
таным логикасының іргетасы болып ... ... ... әл-Киндидің ізін қуып, философия мен ғылымның барлық
салалары бойынша үлкен ... ... ... Фараби шығармаларының
санын неміс ғалымы Ш. Штейшнейдер 117 еңбек десе, түрік ғалымы А. Атеш ... ... ... Б. ... 200 ... деп ... ... философия
саласы бойынша грек ойшылы ... ... ... мен ... түсініктемелер жазды. Ол еңбектері күні
бүгінге дейін де мән-маңызын жоғалтқан жоқ. ... ... ... ... ... мен ... ... таныстыруда үлкен рөл атқарды.
Сондықтан да XI ... өмір ... ... ізін ... ... ибн-Сина
(980—1037) тек Әбу Насыр түсіндірмелері арқылы ғана Аристотель ... ... ... қайыршыларға садақа үлестіргені жайлы жазған екен.
Анығырақ айтсақ, Аристотель шығармалары сол кездің ... араб ... ... Араб ... ... кейбір құнды ойлары
бұрмаланып көрсетілді. Бірақ көп еңбектері тәржімаланбағандықтан ұлы грек
философының ойын түсіну қиын ... ... да көп ... ... білген
ұлы ғалым жерлесіміз Аристотель шығармаларына араб ... ... ... Сөйтіп, ол ұлы философтың ... ... ... өз ... ... түсіндіре біліп, өзінің бірінші ұстазға деген
ғылым саласындағы үлкен адамгершілік, азаматтық, іс-әрекетін ... ... да ... ... оны "Ал ... ... екінші ұстаз деп
атаған. Фараби Аристотельдін философиясына түсініктемелер жаза ... ... да ... шығуы", "Ғылымдар энциклопедиясы немесе тізбесі",
"Ізгі қала түрғындарының көзқарасы", ... ... ... аңсап үйрену үшін алдын ала не білу қажеттігі жайлы", "Ақылдың
мәні туралы", "Әлеуметтік этикалық трактаттар", "Философиялық трактаттар",
т. б. ... ... ... ... жазған. Фараби ғылымнын
философиялық-логикалық іргетасын дұрыстап қайта қалап ... Ол ... ... зерттеулер жүргізді. Фарабидің метафизика, тіл ... ... ... этика, т. б, ғылымдар жайлы жазған
енбектерінің мәні ерекше зор. ... ... ... ... ... біз жеке
ұрпақтардың, тайпалар мен ұлттардың мәдениеті мүлде ... ... ... ... соғұрлым айқын көріп отырмыз. ... ... ... із ... сол көрнекті қайраткерлер, шындығында,
адамзат мәдениетінің бірлігін паш етіп ... ... ... ... ... ... қосылады. Ол туған елінің мәдени
байлығын, иран, үнді, антика мәдениеттерінің жемістерін ... ... да ол ... ... мен ... сенімдерден жоғары көтеріле біліп,
өзінің ойлау жүйесін сындарлы да ... ете ... ... өз заманындағы
өнер-білімнің ең асылын таңдап ала біліп, өз ... ... ... ... Оның ... ... ... айтпаған, жете зер
салмаған, данышпандық болжам жасамаған ... ... ... жоқ десек
артық айтқандық емес. Мәселен, Фараби өзінің "Философияны ... ... ... жайлы трактат" еңбегінде ... ... ... ... ... шарт жайлы өз пікірлерін ортаға ... ... ... ... Бірінші шарт — философиялық ағымдарды тану (аты-жөнін
білу) жеті нәрседен тұрады:
1 — философиялық ... ... бас ... ... аты-жөні;
2 — оның шыққан қаласы;
3 — философияға мекен (медресе) болған орынның аты;
4 — ... ... ... ... себеп;
5 — философиялық талдауға түскен мәселелер;
6 — философияның алға қойған мақсаты туралы;
7 — философияның практикалық мәні, нәтижесі.
Оның пікірінше, тұңғыш рет ... ... ... негізін салушы —
грек философы Пифагор, яғни пифагористер ... Бұл ... ... ежелгі
Грециядағы негізгі ғылыми философиялық мектептерге шолу жасап, ... ... ... Екінші шарт — өткендегі ірі философтардың
еңбектеріндегі негізгі ... ... ... ... ... ежелгі
гректерден калған логикалык шығармалардың яғни, формальдық ... ... ... ... мен оқу ... ... ... өтеді.
Үшінші шарт — философ болу үшін қажетті ғылымдарды тани білу.
Төртінші шарт — ... ... ... ... ... ... ... оның күттіретін мақсатын тану. Ол мақсат — жаратқан иені
тану. Ол өзі ... ... ... зат. ... ... ... ... болмысқа шығарған жаратушы. Жомарттылығымен,
хикметімен, әділеттілігімен осы ... ... ... Аллатағаланы тану.
Барлық философ ғалымдардың істеген еңбектері өздерінің ... ... ... ... ... бұл ... біз ... өз заманының
перзенті болғандығын дұрыс түсінуіміз қажет, өйткені заман ... ... ... қай кезде болсын тарихи табиғи нәрсе.
Бесінші шарт—философия ғылымына кірісудің төте жолын тану. Бұл ... ... ... ... ең бір дұрыс жолы аянбай еңбек ету дейді. Сонымен
қатар философияны тек жаратылыстану ғылымдары ... ғана ... ... ... ... айтады.
Алтыншы шарт — Аристотель еңбектеріндегі қолданылған ғылыми ұғымдарды
талдай білу.
Жетінші шарт — ... ... ... оқыған адамнан терең жұмбақ
сырларды шешуді талап етуінің себебін білу, Аристотель еңбектерінде ... ... ... ... ашу. Оның ... ... ... жұмбақ түрінде келтіруінің үш түрлі себебі бар. Бірінші, оқушының
табиғи қабілетін сынап, ... ... ... ... ... ... ғылымын көрінген адамның бәріне бірдей рәсуа қылмай, оны
алып жүретіндерге ғана пайдаландыру. Үшінші, ғылым ... ... ... ... ... ... Осы үш себептен Аристотель
еңбектерінде жұмбақ (аллегория) қолданылады.
Сегізінші шарт — философ адамның ... мен ... ... және ... шарт — ... ... үйрену үшін нендей нәрселер қажет екенін
білу. Фараби бұл жерде Аристотельдің логика ғылымын, шығармаларын ... ... оны ... бағалайды. Бұл ойларды түйіндеп айта келгенде
Фараби философияны үйрену үшін ежелгі грек ... ... ... ... ой-пікірлерін сарапқа салады да, соңында өз ойларын
айтады. Фарабидің пікірінше, ғылым мен философия адамы болу үшін ... ... ... — ол ... жан ... ар ... бүкіл адамға, өз
халқына деген таза ... ... мен ... ... ... ... берілгендігі. Бұл шарт орындалмаған ... адам ... ... ... де ... деп ... ... дүниеге танытқан музыка теориясына арналған шығармаларының бірі
- "Музыканың үлкен ... атты ... ... бұл еңбекте математикалық
тәсілдер пайдалану арқылы музыкалық дыбыстарды тұңғыш рет ... ... ... ... дүниеге келтірді. Ол тек музыка теориясын ғана жазып
қоймай, музыкалық аспаптарды да қолдан жасап, сол ... ... ... ... Қазақ домбырасын дүниеге келтірген асқан музыкант ұлы ... ... ... біз қателеспеген болар едік. Оған бірнеше ғылыми
дәлелдер, Фараби жасаған музыкалық аспаптар түрі куә бола ... Оның ... ... шығыс халықтары арасында күні бүгінге дейін ... ... ... да ... бұл ... ... дыбыстың сипаты мен құрылымынан бастап,
музыканың поэзиямен ... ... ... ... ... ... музыканың эстетикалық-теориялық принциптерін ... ... ... ... ... ... ... қасиетін, жағымды әсерін ... ... ... ... мәні зор ... баса ... Адамның музыка шығарудағы қабілеті
дәрежесінің әр түрлі сатысын көрсетіп, адамның ... ... әсер ... ... ... ... ... үлкен кітабы" музыка ... ... ... ... ... ... ... композиция деген үлкен-үлкен төрт
тараудан тұрады. Фарабидің бұл еңбегі XV ғасырда латын тіліне аударылып,
Еуропа музыка ... мен ... ... ... ... ... ... соңғы зерттеулері әл-Фарабидің ... ... ... сындарлы мұра қалдырғанын ... ... ... оның ... астрономия, физика, медицина, химия биология
салалары бойынша жазған еңбектерінен айқын ... ... ... ... ... атты ... ... ғылымдарының шығу
төркінін, себептерін ашып көрсетуге тырысады. Оның пікірі бойынша, табиғат
әуелде жаратқан бір алланың құдіретті күшінен пайда ... одан ... ... ... ... өмір ... Көне ... еш нәрсеге тәуелді
болмайды. Жаратылыстың, ... түп ... ... акциденция
жатыр. Оларды танып білу — ғылымдардың шығуының қайнар көзі. Субстанция,
қазіргіше айтқандай, материя ... жуық ... Ал ... ... түрліше көрінісі. Осы көзқарасты негізге алып ... ... ... ... әр ... ... қалай шыққанын және өзінше қалай дами бастағанын сипаттайды.
Ғұламаның математикаға қатысты еңбектері: ... ... ... Птоломейдің "Алмагесіне" түсініктеме, "Музыканың
үлкен кітабы", т. б.
Ол ... ... ... ... тығыз байланысты үш ... ... ... ... ... ... 1. ... мәселелері (математикалык ... ... ... ... шығу ... т.б.); 2. ... нақты
проблемаларды шешуге қатысуы; 3. математиканы астрономия, ... ... т. б. ... ... ... ... философиясы, геометрия, тригонометрия салалары ... ... ... ... пәнін анықтау, салу есептерін бір жүйеге
келтіру, синустар теоремасы, т. ... ... ... ... ұлы ... Клавдий
Птоломейдің еңбектерін түсіндіре, ... ... өз ... да
теориялық (математикалык), практикалық мәні зор қорытындылар жасап, соны
идеялар, пікірлер айтады. ... ол ... ... рет ... пла-
нетасының Күннің бетін басып өтуін бақылайды,"Астрологиялық болжамдарда не
дұрыс, не теріс" деп аталатын трактатында ... ... ... орны, түр-түсі, қозғалысы, т. б. көрінерлік қасиеттеріне
сүйеніп, жер бетіндегі ... адам ... ... ... ... ... ... дүдәмал, күмәнді ғылымсымақты астрологиядан бөліп
қарайды.
Әл-Фарабиден бізге жеткен ең үлкен ғылыми теориялық еңбек — "Музыканың ... ... ... ... ... теориясы физика-математикалық негізде
қорытылып, баяндалған, мәселен, физиканың акустика, ... ... кең ... дыбыстың табиғаты, таралуы, қозғалысы, резонанс, ... ... ... соны ... айтылады.
Физика саласындағы ғүламаның көрнекті еңбегі "Вакуум туралы" деп аталады.
Мүнда ол ... ... ... жок екенін ежелгі грек оқымыстыларында
сирек ... ... ... ... ... ... ... тырысады. Бұл еңбегінде ол вакуум проблемасынан басқа да
физиканың әр ... ... ... сол ... ... деңгей-
дәрежесіне сай шешімдерін тауып беруге тырысады. Олардың ... ... ... не ... түсірілген кернеу-күшке, кысымға байланысты ауаның
көлемінің ұлғаю немесе ... ... ... ол күштің жан-
жаққа берілуі және басқалар бар.
"Әлхимия өнерінің қажеттілігі туралы" деп ... ... ... ... ... ... талдай, сарапқа сала келе, ол химияның
жалған қабыршағынан ғылыми дәнін бөліп ... оны ... бір ... ... ... ... қатарына қосады.
Әл-Фарабидің медицина, биология ғылымдарына да үлкен мән бергені ... ... Ол, ... бұл ... ... ... тұрғыда
зерттеуге көп күш жұмсаған. Медицина жөнінде "Адам ... ... ... ... ... карсы жазылған трактаттар",
"Жануарлар ағзалары", ... ... т. б. ... ... ол негізінен медицина ғылымының пәнін, міндет-мақсатын ... ... Бұл ... ұлы ... ... ... ибн Сина ... Мәселен оның "Медицина негізінде" атты әйгілі шығармасы теориялық,
әдістемелік ... ... ... "Адам ағзалары жайлы" трактатына ете
жақын келеді. Әл-Фарабидің бұлардан басқа көптеген ... ... ... да ... ... ... ... мен ғылыми қорытындылар кездесіп отырады. Оларды жиыстырып, бір
жүйеге келтіру — фарабитанушылардың алда тұрған кезекті міндеттерінің бірі.
Ғұламаның ғылыми-философиялық ... ... ... ... ... ... ... ұлы тұлғалардың бірі болғандығын көреміз. Ол —
шығыс елдерінде тұңғыш сындарлы педагогикалық жүйе ... ... ... "Риторика", "Поэзия өнері туралы", "Бақытқа жол сілтеу"
туралы трактаттарында этикалык, ... ... ... ... ... бақыт, мейірбандық, білім категорияларының бетін ашып,
солардың негізін дәлелдеп ... ол, ең ... ... пен ... ажыратуға мүмкіндік беретін
ғылым деп қарады. ... оның ... ... ... ... категориясы басты орын алады. Ғұламаның этикалық
ойларынан терең гуманизмнің лебі ... ол адам ... ... ... иесі ... биік шоқтығы, сондықтан да оны құрметтеу, ... деп ... ... ... ... ... ... — білім,
мейірбандық, сұлулық үшеуінің бірлігінде. Фарабидің ... ... кең ... Ол ... мен ... биік ... ... Фараби
көркемдік, сұлулық хақында былай дейді: оның пікірінше, көркемдік өмір
шындығының өзіне тән ... ол ... ... түрде бар құбылыстардың,
әлеуметтік өмірдің көкейдегі елесі. Көркемдік — ... ... мен ... ... ... ... ... белгі деп
саналды.
Фараби "Бақытқа жол сілтеу" ... ... оған ... ... ... ... ... Әл-Фараби өлгеннен кейінгі ... ... ... тірі ... ... ... ... Оған жету үшін адам өзін-
өзі жетілдіре отырып, қиын жолдан өтуі ... ... ... ... ... қылықты да, жаман қылықты да істеуге ... ... ... ... ... ... үйлес келеді, осыдан
келіп бақытқа жету мен мінез-кұлықтын жетілуі арасында байланыс туады.
"Бақытқа жол ... ... және ... әл-Фараби Аристотельдің
әрекеттену мен қайырымды істердегі орта шама ... ... ... ұстамдылықты жақсы кұлық деп ... ал ... болу ... тыс ... ... одан ... ... ауытқып, ондай
молшылықтан арылуымыз керек және керісінше, жетіспеушілік ... ... ... ... ... ... ... мінез-құлқымызда
ұстамдылықты қалыптастырғанша осылай ете беруіміз ... ... ... адам ... "жақсылық" пен "жамандық"
"тәңірден" болмай, оларды адамның өзі ... ... ... ... факторына қандай зор маңыз бергенін көрсетеді.
Аристотельдің "Никомахтың этикасында" (1-кітап, параграф 1) келтірілген
схемасын негізге ала ... ... ... ... ... деп ... ... Теориялық философия өзгермейтін, өткінші емес
заттарды, практикалық философия өзгертуге немесе жасауға болатын ... ... ... ... ... ғана ... ... игілік, ақыл, парасат арқылы меңгеріледі. Ақыл, парасаттың қызметі
қалай болса солай бет алды ... ... онда ... ... Оның ... логика өнері қарастыратын ойлаудың дұрыс әдістері
құрады. Әл-Фарабидің атап ... адам ... ... жету ... ... ... сөзбен айтқанда, Фараби адамдардың өз кездеген мақсатына жетуі оның
өзіне ғана байланысты екенін айтады. Адам ... ... ... ... ... ... адам тек ... айналадағы дүниені танып білу
арқылы жетіледі деп түйін жасайды.
Әл-Фарабидің азаматтық, саяси, адам, ... ... ... ... ... ... ... нақыл сөздері") трактатында ... ... ... әр ... ... да, ... бір ... — адам
мен қоғамның арақатынасы, оның жетілуіне арналған. Еңбектің өзіне тән бір
ерекшелік сипаты — ... және ... ... ... ... ... ... талдауды қаладан бастаса, "Нақыл
сөздерде..." ол мұны ең ... ... ... ... ... ... сияқты ол үйді бірнеше бөлікке — ері мен әйелі, қожайыны мен
қызметшісі, ... мен ... ... және иесі деп бөледі. Үйдің өзіне
тән мақсаты болады, бірақ қаланың бір ... ... ол ... ... мақсатқа қызмет етуге арналады, сөйтіп, бұл арада адамның
өз басының ... ... ... ... туралы пікір айтылады.
Бұл жерде Фарабидің қала ... ... деп ... ... оның ... ... ... биік көріністерін табамыз. Мұнда тек ... ... ғана ... ... ... ... санауы үлкен бір
азаматтықтың, адамгершіліктің қасиетті көріністері деп білеміз.
Әл-Фараби адам міндетті түрде адал ниетті болу керек деп ... ... ... істеп, мұның төлеуін күтсе, адам бұл істерін жамандыққа
айналдырады.
Жетік философ ... ... да ... бұл ... ... да ... ... тиіс. Платон мен Аристотель нағыз философқа
әкімнің міндеттері ... тиіс деп ... ... ... ... ... ақиқаттарды меңзеп, мемлекетті басқаруды жоғары мақ-
сатқа жетуге бөгет ... ... деп ... ал ... ... істерден бойын аулақ салмайды, қайта адамдардың
ақиқатқа жету жолына түсуіне көмектесуге тырысады. Бұл ... ... ... ... ... Оның ... дін философияға ұқсас: екеуі
де жоғары принциптерге, бар ... ... ... ... Бірақ
философия дәлелдеуді, дін сенуді керек етеді. Заң ... өте ... ... ... ... сай ... тиіс ... дұрыс
жүзеге асыра алады.
Имам — ең жоғары дәрежеде теориялық білімі және ойшылдық қайырымдылықтары
бар адам, мұның өзі оған ... ... ... ... ... ... ... отырады.
Сонымен, "философ", "заң шығарушы", "имам" және "бірінші ... ... ... ... ... Олар бір ... ... етеді, бірақ бұл
мақсатты әр түрлі әдістермен жүзеге асырады. ... ... ... ... ... ... және практикалық қайырым-
дылықтарға тек философияның көмегімен жетуге болады деп тұжырымдайды ... ... ... ... ел басқару жөніндегі тұжырымдары,
әлеуметтік-этикалық саяси көзқарастары бүгінгі қоғам үшін де ...

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Азаматтық қоғам дамуының алғышарттары9 бет
Банк имиджінің қалыптасуы47 бет
Банктік қызмет аясындағы банктік құқықтық қатынастардың кейбр теориялық мәселелері7 бет
Банктегі қоғаммен байланыс бөлімі77 бет
Микроэкономика пәнін зерделеу186 бет
Постиндустриялды қоғам концепциясы4 бет
Қоғам және жеке адамның қалыптасуындағы конфликтінің мәні7 бет
Қоғам және жеке тұлға14 бет
Қоғамдық тамақтану кәсіпорындары37 бет
Қоғамдық қатынастардың мәселелері10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь