Жұмыстың негізгі мазмұны

Дисертациялық жұмыстың кіріспесінде тақырыптың өзектілігі, зерттеу нысаны айқындалып, мақсат, міндеттері белгіленді. Зерттеудің ғылыми жаңалығы, теориялық және практикалық құндылығы көрсетіліп, әдіснамалық негіздері мен қорғауға ұсынылатын тұжырымдар туралы мәлімет берілді.
Дисертацияның «Көне түркi жазба ескерткiштерi тiлi мен қазiргi түркi тiлдерiндегi моносиллабтарды зерттеудiң теориялық-методологиялық және тарихи негiзi» деп аталатын І тараудаVII–IX ғасыр көне түркі жазбалары жайлы қысқаша мәлімет беріліп, ескерткіштердің лингвистикалық тұрғыдан зерттелу деңгейі анықталады. Орхон, Енисей, Талас жазбалары тілін қазіргі қыпшақ тілдерімен сабақтастыра қарастырудың тарихи – лингвистикалық негізі дәйектеліп, түркілік түбіртанудың теориялық – методологиялық негіздері сараланады.
Орхон-Енисей, Талас жазба ескерткіштерін зерттеудің бастапқы кезеңі негізінен рунологиялық, текстологиялық мақсаттарға, мәтіндерді оқып, транслитерациялау, аудару жазудың генезисi мәселелеріне арналса, таза лингвистикалық тұрғыдан зерделеу ХХ ғасырдың алғашқы жылдарынан басталады. Көне түркі жазба мұраларының тілін зерттеудің көш басшысы В.В.Радловтың ескерткіштер тілінің фонетикалық жүйесі, морфологиялық құрылымы жайлы, көне түркі тілі мен қазіргі түркі тілдерінің агглютинациялық табиғаты, аффикстердің шығу тарихы туралы құнды пікірлері түркітану ғылымының ғылыми қағидаларына айналып, кейінгі зерттеушілердің бағдаршамы қызметін атқаруда. П П.М.Мелиоранскийдің көне түркі жазбалары тілінің фонетикалық жүйесі, лексика-грамматикалық құрылымы жайлы зерттеулері қазіргі түркі тілдерінің тарихи грамматикасының қалыптасуына негіз болды, ескерткіштер тіліндегі синкретикалық жұптардың күрделі табиғаты туралы алғаш пікір білдірген ғалым түркі түбірлерінің полисемялық сапасы жайлы тұжырымдардың теориялық негізін қалады. А.Н.Самойлович түркі тілдерін жіктеуде негіз тіл ретінде Орхон-Енисей жазбаларының тілін алып, ескерткiштер тiлiнiң фонетикалық белгілерін жіктеудің басты критерийі ретінде қолданды. Осы тұрғыдан алып қарағанда А.Н.Самойлович Орхон-Енисей жазбаларының тілін түркі тілдерінің тарихи-салыстырмалы грамматикасында қолданудың методологиялық қырларын жетілдіруге үлес қосқан ғалым.
С.Е.Маловтың қажырлы еңбегінің нәтижесінде көне түркі тілінің теориялық іргетасы қаланды. Ғалым ескерткіштер тілінің фонетикалық жүйесіне талдаулар жасау негізінде түркі тілдерінің тарихи–хронологиялық жіктемесін ұсынып, lt, nt, nč үнді–қатаң дауыссыздар тіркесін, γ, g дыбыстарының сақталуын көне құбылыстар ретінде қарастырса [1, 5-7], 1958, 1959 жылдары жазылған кейінгі еңбектерінде көне түркі тілінің диалектілік ерекшеліктеріне сараптама жасайды И.А.Батмановтың көне түркі жазба ескерткіштерінің тілі жайлы зерттеулері көне түркi ескерткіштері тілі деректерін жинақтап, жүйеге түсіруімен ,сөздiгiн түзуiмен,дыбыстардың комбинаторлық өзгерістерін, лексикалық сәйкестіктерді, лексикалық–тақырыптардың ортақтығы мен айырмашылықтарын саралап беруімен
        
        ЖҰМЫСТЫҢ НЕГІЗГІ МАЗМҰНЫ
Дисертациялық жұмыстың кіріспесінде тақырыптың өзектілігі, зерттеу
нысаны айқындалып, ... ... ... ... ... теориялық және практикалық құндылығы көрсетіліп, әдіснамалық
негіздері мен қорғауға ұсынылатын тұжырымдар туралы ... ... ... ... жазба ескерткiштерi тiлi мен қазiргi түркi
тiлдерiндегi ... ... ... ... ... деп аталатын І тараудаVII–IX ғасыр көне түркі жазбалары
жайлы қысқаша мәлімет ... ... ... ... ... анықталады. Орхон, Енисей, Талас жазбалары тілін қазіргі
қыпшақ ... ... ... ...... ... түркілік түбіртанудың теориялық – методологиялық негіздері
сараланады.
Орхон-Енисей, Талас жазба ескерткіштерін ... ... ... рунологиялық, текстологиялық мақсаттарға, мәтіндерді оқып,
транслитерациялау, ... ... ... ... ... таза
лингвистикалық тұрғыдан зерделеу ХХ ғасырдың алғашқы жылдарынан басталады.
Көне түркі жазба мұраларының тілін ... көш ... ... тілінің фонетикалық жүйесі, морфологиялық құрылымы жайлы, көне
түркі тілі мен қазіргі түркі тілдерінің ... ... шығу ... ... ... ... ... ғылымының ғылыми
қағидаларына айналып, кейінгі зерттеушілердің бағдаршамы қызметін ... ... көне ... ... ... ... ... құрылымы жайлы зерттеулері қазіргі түркі ... ... ... ... болды, ескерткіштер тіліндегі
синкретикалық жұптардың күрделі табиғаты туралы алғаш пікір білдірген ... ... ... ... ... тұжырымдардың теориялық негізін
қалады. А.Н.Самойлович түркі тілдерін жіктеуде негіз тіл ретінде Орхон-
Енисей жазбаларының тілін алып, ... ... ... белгілерін
жіктеудің басты критерийі ретінде қолданды. Осы тұрғыдан алып қарағанда
А.Н.Самойлович Орхон-Енисей жазбаларының ... ... ... тарихи-
салыстырмалы грамматикасында қолданудың методологиялық қырларын ... ... ... ... ... нәтижесінде көне түркі тілінің теориялық
іргетасы қаланды. Ғалым ескерткіштер ... ... ... ... ... ... тілдерінің тарихи–хронологиялық жіктемесін
ұсынып, lt, nt, nč үнді–қатаң ... ... γ, g ... көне ... ... қарастырса [1, 5-7], 1958, 1959 жылдары
жазылған кейінгі еңбектерінде көне ... ... ... ... ... ... көне түркі жазба
ескерткіштерінің тілі жайлы зерттеулері көне ... ... ... ... жүйеге түсіруімен ,сөздiгiн түзуiмен,дыбыстардың
комбинаторлық ... ... ... ... мен ... ... ... болса [2.], В.М. Насиловтың еңбектері өзіне дейінгі зерттеушілер ... ... ... ... ... құрылымы, сөздердің
байланысу тәртібі, сөз тіркестерінің жасалуы, ... ... ... мен ойды ... ... ... мән ... ерекшеленеді
[3]. ҮІІ-ІХ ғасырдағы көне түркі жазба ескерткіштерінің тілін ... ... ... басқа да көне түркі тайпалары бірдей қолданған әдеби қалыпқа
түскен тіл ретінде қарастырған Э.Р.Тенишевтің «у ... и ... эти ...... у ... d – ... у киргизов z – язык» [4,165] деген пікірі
аса маңызды. ... ... ... түзу ... көне түркi
тiлiндегi түбiрлердiң фонетикалық құрылымы, бiр буынды етiстiк – есiм
омонимиясы, ... ... ... ... ... түбiртанудың
маңызды мәселелерiне арнайы тоқталған зерттеушi көне түркi ... ... ... ... ...... ... – дауыссыз құрылымды
түбiрлерден ... ... ... ... тiлдерiне кеңiнен
таралған дауыссыз – дауысты – дауыссыз дыбыстардан ... үш ... ... ... ... белгiлi түркологтар
негiзiн қалаған грамматикалық синкретизм немесе етiстiк – есiм мәндi түбiр-
негiздер мәселесiне қатысты ... ... ... [5, 76]. ... жазба ескерткіштері тілінде көне оғыз, көне ұйғыр тілдерінің ... ... ... Орхон, Енисей жазбаларын көне оғыз және
көне қырғыз тілдерімен байланыстырса, манихей ... ... ... ... тілін п диалектісіне және j диалектісіне жіктейді [6, ... ... көне оғыз ... де, көне ... де Орта Азияда жүздеген жыл бойы қолданылған біртұтас
түркі тілі ... деп ... [7, ... ... ... тілі жайлы алғаш пікір айтқан қазақ ғалымдарының
бірі – С. Аманжолов ҮII-ІХ ғасыр ескерткіштер тiлi ... тіл ... ... ... ... ... зерттеулердің тіні, арқауы қызметін
атқаруы қажеттігін көрсетеді [8, ... ... ... көне ... ... мәтінінің қазақ тіліндегi ... ... әрі көне ... тілі мен ... ... сөздігін түзген,
көне түркі тілінің грамматикасын қазақ тілінде жазған тұңғыш ғалым. Түркі
рунологиясында өзіндік орны бар ... ... тек ... көне ... оқып, транслитерациялау, аудару, жазудың генезисін
зерттеу ісінде сіңірген қажырлы ... ғана ... көне ... ... ... ... ... тілдерінің тарихи грамматикасының күрделі
теориялық мәселелері жайлы, көне түркі ... ... ... ... сөз ... ... дәйекті ой-пікірлерімен де
құнды. Қазақ тіл біліміндегі А.Есенқұлов, Е.Ағыманов, ... ... ... т.б. ... ... ... ... жазба мұраларының тілі жайлы әр жылдары ... ... тiлi мен ... тiлiн ... зерттеудiң теориялық-
әдiснамалық негiзiн қалыптастырып, түркiтану ғылымына қосылған ... ... ... көне ... ... ... тұрғыдан кеңiнен
зерттелуi өткен ғасырдың 50-90 жылдары аралығына сәйкес келедi. Осы кезеңде
Орхон, ... ... ... ... ... жөнiнде, қазiргi
түркi тiлдерiне қатыс-дәрежесi, сабақтастығы жайлы бiрнеше диссертациялар
қорғалып, ... ... мен iрi ... ... ... ... ... ескерткішінде түрік-қыпшақтардың елу жыл
қағанат басында отырғаны жайлы деректің ... ... ... тілдерін
көне мұралар тілімен сабақтастықта қарастырудың тарихи негізін ... ... ... ... ҮІІ ғасырдың соңында-ақ көне түркі тайпалары
ішіндегі ... те ... ірі ... бірі ... ... ғасыр аралығындағы қыпшақ тiлiнiң деректерiнен мәлiмет беретiн ... ... қоры ... ... ... ... қыпшақ тiлiнiң
табиғатын терең танытатын ... ... ... де бар. Орта ... ... ... ... оқу, аудару, тiлiн зерттеу ... ... ... ... ... А.Н.Самойлович т.б.
тәрiздi ұлы тұлғалар тұрса, кеңестiк дәуiрде, одан кейiнгi кезеңде орта
ғасыр ... ... ... ... ... ... Э.Фазылов, А.М.Щербак, ... ... Р. ... ... ... ... т.б. зерттеушiлердiң есiмдерiмен байланысты. Аталған мәселе бойынша
еңбек етiп жүрген кейiнгi буын ... ... ... ... ... ... атауға болады. Орта түркi жазба мұраларының
тiлiн талдау ... ... ... ... ... ... дейін
жалпытүркілік қыпшақ-оғыздық, оғыз-қыпшақтық жағдайдың орныққанын көрсетіп
бергені белгілі. Орта ... ... ... көне ... ... тiлi мен орта ... дәуiрiнен кейiнгi дәуiрде қолданылып
жүрген қазiргi қыпшақ, оғыз тiлдерi деректерi де ... ( оғыз ... ... сақталғанын көрсетедi.
Қыпшақ тобына кіретін тілде сөйлейтін түркі халықтары тіліндегі ортақ
белгілердің біразы қыпшақ бірлестігі кезінде қалыптасса, енді ... ... ... ... көне түркі дәуірінде-ақ өзіндік ерекшеліктері
аңғарыла бастаған қыпшақтық белгілер ... ... ... ... халықтарының тарихи тамырластығына олардың этникалық құрамындағы
ортақ ру-тайпалар, салт-дәстүріндегі, ауыз әдебиеті үлгілеріндегі, ... ... ... бола алады. Әуел баста қыпшақ тілінің
диалектілерінде сөйлеген қазіргі ... ... ... ... ... Ноғай ордасы кезіндегі лингво-этникалық ... ... Ал ... ... топшаларындағы тілдерде сөйлейтін
халықтардың этногенездік тарихында біраз өзгешеліктер бар. Татар, башқұрт,
қарашай-балқар, қырым татарлары өз ... ... Ғұн ... ... ... ... мемлекетімен байланыстырады. Кезінде
Н.И. Ашмарин ұсынған ... ... ... М.З. ... ... ... жазба мұралары тілінің деректері ... ... ... ... ... ... кейбір белгілері бар z тілінде сөйлеген,
ешқандай ротацизм, ламдаизм белгілері ... ... ... келеді.
Ғалым пікірі бұлғар тілі z тілді оғыз-қыпшақ ... жаңа z ... ... тіліне ауысып, кейіннен қыпшақтық сипат алған дегенге саяды. [9, 110].
Башқұрттардың этникалық құрамындағы ... ... ... ... ... ... әлi шешiмiн таппай келе
жатқан мәселе. Башқұрттардың венгерлiк тегiне негiзделетiн «мадьяр-башқұрт»
теориясын этногенетикалық ... ... ... ... жоқ, ... ... ... компонентін де жоққа шығармайды.
Зерттеушілер Орал бойы башқұрттарының, Волга ... ... ... ... этникалық компоненті–түркі тілді мажар-мишарлардың тілі
деп таниды [10, ... ... ... ... глоттогенезі жайлы түрлі теориялар ұсынылып жүргенімен, олардың
көне бұлғарлармен генетикалық байланысын қолдаушылар басым. ... ... ... ... ... біраз бөлігі қарашай-
балқарлардың арасына сіңіп кетуімен түсіндіріледі [11,16-19]. Батыс ... ... ... ... тілі оғыз ... ... тілдер
қатарында қарастырылады. Қырымды ... ... ... саналатын
қырым татарлары тіліне оғыз ... ... ... ... ... кезеңінен басталып (1475 жылдары), Қырымды Ресей патшалығының
отарлауынан ... де ... ... ... ...... ... тайпаларының құрамында, кейін бұлғар-хазарлар тобында ... ... ... сипатқа ие болған тілдерге жатады. Құмық тiлiнiң
табиғаты ... да ... екi ... ... ... ... ХIII ... дейiн-ақ қалыптасқан қыпшақ тiлi ретiнде таныса,
екiншi топтың ... ... ... кейін қыпшақтық сипаты
басымдыққа ие болды дегенге саяды [13,119]. Түркі тілдеріне қатысты ... ... ... ... ... тобына жататын тілдердің
фонетикалық жүйесі мен ... ... ... сол ... ... ... ... тарихи жақындығы ғалымдар тарапынан
принципті түрде ажыратылатын ... ... ... ... ... бір ... ... тілдердің өзі де түрлі ішкі, ... ... ... ... ... ... дәрежеде сақтай
алмауы лигво-эволюцияның заңдылығы. Қазіргі қыпшақ тобына енетін тілдердің
бір бөлігінің негізінде оғыздық ... бар көне ... ... ... ... кейін де басқа туыстас тілдермен қатынаста болуы
олардың лексикалық қорындағы қыпшақтық ... ... ... ... ... ... негізінен сөз тұлғаларындағы дыбыс сәйкестіктері
арқылы айқындалады. Қазіргі қыпшақ тілдерінің ішінде қыпшақтық белгі қазақ,
ноғай, ... ... ... ... басым екенін зерттеу
нәтижелері көрсетіп отыр ( С.Е.Малов, Қ. Жұбанов, Н.Сауранбаев, т.б.).
Оғыз және ... ... ... ... ие ... тұстас бір
тілдің екіге жарылуы нәтижесінде емес, бұрыннан өздеріне тән ... ... яғни ... тән ... ... қалу ыңғайында
қалыптасқанын байқаймыз. Орта ғасырдағы оғыз-қыпшақтық аралас ... ... ... ... ... айқындала бастауы бір
ғасыр шеңберінде ғана қалыптасқан құбылыс емес ... ... ... ... ... немесе қыпшақтық белгiлердiң сiлемдерi
қолданыста болуы әрi олардың арасында дифференциациялық және интеграциялық
процестердiң кезең-кезеңiмен ... ... ... да ... ... ... ... мен орта ғасыр дәуiрiндегi түркi жазба әдеби тiлi
арасындағы сабақтастық та аралас тiлдiк жүйе ... ... ... түбір сөз проблемасының зерттелуі өзіндік дәстүрі
мен қағидалары қалыптасқан, мақсат-мүддесі айқындалған классикалық сала
болып табылады десек те, ... ... ... бір буынды сөздердің
табиғаты толық ашылып болмағаны белгілі. Түбір проблемасының күн ... ... ... ... ... ... ... бастаған кезден
бастау алатын түркі түбірінің бірнеше сатылы даму жолы мен қайшылыққа толы
қат-қабат күрделі ... ... ... ... ... күрделіге қарай дамуы басты ерекшелік болғанымен, ... орай ... кері ... де (ықшамдалу,
редукция, элизия т.б.) басынан өткізуі, одан ... ... ... де ... ... айқындауда қиындықтар туғызады. Фонетикалық
құбылыстар гаплалогия мен редукция, үнемдеу принципi жаңа ... ... ... жағдайды тудырады. Фонетикалық жүйедегi өзгерiстер
моносиллабтардың ... әсер етiп, ... даму ... қарапайым
фонетикалық өзгерiстер фонологиялық құрылымға да ықпал етуi мүмкiн. Осы
процестiң нәтижесiнде дыбыс сәйкестiктерiнiң ... ... ... ... ... ... шынайы болмысын танып-білу
әрдайым тұлға мен мазмұнды бірлікте қарауды талап ететіндіктен жалпы ... ... ... ... ... ... ... да
адам санасымен, дүниетанымымен тікелей байланысты ... ... ... сан қырлы заңдылықтарына орай психо-физиологиялық
процестермен өзара сабақастықта жүріп отыруы ... одан әрі ... ... ... ... жүйесінің даму жолын, басқа тілдермен
туыстық деңгейін анықтау ең ... ... ... айқындап алуға
негізделетіндіктен түркі түбірлері жайлы алғашқы ... де ... ... ... ... ... ... Түркі тілдеріндегі дисиллабтар мен полисиллабтар құрамындағы
алғашқы буынды ... ... ... қарауға теориялық негіз ... ... ... ... ... ... ... Н.А.Баскаков, А.М.Щербак, Э.В.Севортян, А.Н.Кононов,
Ә.Т.Қайдар, Ә.Ибатов, М.Томанов, Б.Сағындықұлы, Ж. ... Е. ... ... ... зерттеу нәтижелері түркі тілдері бойынша түбір және
түбір-негіздер жүйесін құрайтын 6 ... ... – V, VC, VCC, ... CVCC – ... тұлғалар деп танығанмен, осы модельдердің ... ... ... ... ... архетүбір, өлі түбір, ілкі
түбір, бастапқы түбір, т.б.) ... ... ... ... ... ... белгілі.
Түркi тiлдерiндегi түбiр морфемалардың фонетикалық құрылымын әр ... ... ... ... CVC ... ... келетiнi жайлы
алғашқы ойын қарақалпақ тiлi деректерi негiзiнде көрсетiп, В.Котвичтің
«Исследования по ... ... (1981) ... ... алғы ... түбiрiнiң екi дыбыстан тұратын ашық буынды ... ... ... ... қарсы аргумент ретiнде созылыңқы
дауыстыларды мысалға келтіру ... ... ... ... ашып бере
алмайтынын айтады. Н.А.Баскаковтың көзқарасына қарсы А.Зайончковский орта
ғасыр ... ... CV ... ... көп ... ... ... түбiрi V, VC, CV, CVC тұлғаларында қолданылғанын
көрсетеді [14, 28-29]. Бұл ... Б. М. ... ... А.А. ... т.б. ... қолдау тауып, тереңдетіле
түсті. СVС тұлғалы моносиллабтар құрамындағы соңғы дауыссызды аффикстiк
деңгейде ... ... ... ... ең ... тұлғасы V, СV, VС
модельдерi екенiн морфологиялық талдау нәтижелерi көрсетiп отырғанын айтады
[5,108]. Э.А.Макаев түркiлiк ... ... ... ... пiкiрлердi
шешудiң жолы ретiнде хронологиялық ... ... ... ... [15, 21-25], И.В.Кормушин СV тұлғасын тектiл дамуының
алғашқы кезеңiне, (СV + С >) СVС ... ... ... ... ... ... ... құрамындағы соңғы дауыссыздар қайта түсiп қалуы
мүмкiн деген болжам ұсынады [16,11-13].
Қазақ тiлiндегi қарт, қария, кәрi; айт, ... ... т.б. ... қар, ай ... ... ... ретiнде ажыратып, -т, -йа, -i,
-т, -ыс, -қай ... ... ... қатысы жоқ элементтер ретiнде
таныған М. ... «осы ... ... ... жасалған талдаудың өзі де
қазіргі тіл нормалары бойынша бөліп-жаруға келмейтін ... ... ... ... недәуір тобы «мағынасыз» түбірлер мен белгісіз
қосымшаларға ажырайтынын көрсетеді» деп қорытады ... ... ... ... тілі ... әр ... ... қарастырған академик Ә.Т.
Қайдар ұзақ жылдар бойы ... ... ... негіз терминдерінің ара-
жігі толық ажыратылмай келгеніне ерекше мән ... ... ... ... сараланатын ғылыми анықтамасын ұсынады. ... ... мен ... ... ... ... пікірлеріне сүйене отырып, «... разложимость односложных корней-
основ в тюркских языках ... вполне ... ... [18, 28] ... ... Түркі тілдері бойынша ғалым пікірінің негізділігіне
дәлел бола ... ... ... моносиллабтардың да біразы тіл
дамуындағы ұзақ мерзімді қамтитын агглютинативтік процестің жемісі екенін
көрсететін ... ... қоры ... ... теориялық тұжырымдар
жасалды. Е.Қажыбек түркі тілдеріндегі гомогенді моносиллабтарды етіс-есім
омонимиясы тұрғысынан ... ... ... ... ... ... ... негізінде дәйектеп берсе [19], қазақ
тіліндегі етістік негіздерді морфемдiк-компоненттiк ... ... ... ... ... ... өлі түбірлердің мол
қорын анықтаған ғалым ... ... ... айт, арт, кет
императивтерінің ... т ... ... тарихи жұрнақ екенін
көрсетеді [20,55]. Аса ежелгi ... ... ... ... ... ... қалпына келтiрудi өз зерттеуiнiң басты
мақсаты етiп алған Б.Сағындықұлы ... ... ... ежелгi тұлғасын
реконструкциялауда дәстүрлi салыстырмалы-тарихи әдiстер жиынтығымен қатар
математикалық амал-тәсiлдерге де, атап айтқанда теңдеу теориясына ... ... ... ... басты ерекшелігі ретінде
түркі түбірлерінің бір ғана дауысты мен бір ғана ... ... ... ... жеке дауыссыздар заттардың, қимыл-қозғалыстың,
сын-сапа, қасиеттердің атауы болса, дауысты ... ... ... ... ... ... [21, 5]. ... жалпылама алғанда лингвистикадағы фонология теориясының
қағидаларымен, императив теориясындағы ... ... ... ... ... ... ... түседi. Түркi тiлдерi
түбiртану мәселесiн зерттеуде дәстүрлi әдiс-тәсiлдермен қатар тың ... ... да ... ... көтерiп жүрген башқұрт
ғалымы А.Шайхулов ... ... ... ... ... ... (фонологиялық, морфологиялық, семантикалық) зерттеу ... ғана ... ... баса көрсетеді. Ғалым тұжырымдарынан
түбiр табиғатын зерттеуде теориялық-танымдық бағытты да ұстанатынын,
имманенттiк ... мен ... ... ... ... ... [22]. ... тiл бiлiмiнде түбiртану жайлы соңғы
жылдары ... ... ... мен тұжырымдарды А.Салқынбайдың,
Ш.Жалмахановтың, М.Сабырдың, Ұ.Исабекованың т.б. ... ... ... ... ... ... ой-
пiкiрлер, түбiрлер мен түбiр-негiздердiң жекелеген аспектiлерiн қарастырған
зерттеу нәтижелерi де, ... ... ... зерттеулер де тiлдегi
түбiрлiк деңгейдiң қалыптасуы мен ... ... ... ... құбылыстардың өзара тығыз
байланысына ... ... ... тереңiрек тани түсу үшiн
моносиллабтардың сыртқы тұлғасы мен iшкi мазмұнын сабақтастыра ... ... ... ... ... ... ... өзегiн
құрайтын моносиллабтар адамзат өмiрiндегi тiлдiң маңызын айқындайтын сан
қырлы рухани-функционалдық сапаны ... ... ... ... даму ... ... тiлдiк жүйенiң өзгермелi, икемдi
табиғаты моносиллабтардың құрылымдық ... даму ... ... ... ... сәйкестiк түзу мүмкiндiгiмен, таралу
аясымен, фоно-морфологиялық, фоно-семантикалық, идеофондық, идеосегменттiк
қырларымен сипатталады.
«Орхон, Енисей, ... және ... ... ... ... ... деп аталатын ІІ тарау ескерткіштер тіліндегі бір
буынды түбір негіздерді қыпшақ тілдеріндегі ... ... ... ... ... ... ... құрылымдық типтерді,
олардың даму бағытын шамалауға бағытталған. Орхон, Енисей, ... ... ғана бiр ... түбiрлер мен түбiр-негiздер
қолданылған. Аз ғана бiр ... ... ... ... ... ... болған түбiрлер жүйесiн толық көрсете алмасы да ... Көне ... ... ... қазiргi түркi ... ... ... ... ... жекелеген авторлар мен
бедiзшiлердiң сөз қолданысына, тiл ... дара ... ... екiншiден арада өткен 1300 жылдық тiл дамуының табиғи ... ... ... қоймайды. Көне жазбалар тiлiнде сақталған моносиллабтар сандық
көрсеткiшi шағын болса да, көне тiлдiң басты ерекшелiктерiн, ... ... ... жиынтығының сұлбасын анықтауға мүмкiндiк бередi әрi
қазiргi түркi тiлдерiндегi ... ... ... ... құндылығы аса
жоғары.Түркi тiлдерiнiң түбiр және түбiр-негiздер жүйесiн құрайтын
«классикалық ... ... ... де көне ... тiлiне тән
болғанымен, олардың ... ... ... ... қазiргi қыпшақ
тiлдерiндегi нұсқаларымен тұлғалық сәйкестiгiнің деңгейі де ... ... ... бiр құрамды V моделi көне түркi ... ... ғана ... ... ... ... тiлдерi
дамуының бастапқы кезеңiнiң көрiнiсi болып ... бұл ... ... ... ... сөз ... қолданылса, қазiргi қыпшақ
тiлдерiнде е ... Тал. ІІІ ... ... ... ... ... ... құрамында ғана сақталып отыр.
u «увеличивать» Эл. 1 (ДТД, 74). Көне жазбалар тiлiнде «ұлғаю, өсу»
мәнiн ... u ... ... ... ... ... ... Элегест елдi мекенi маңынан табылған ескерткiште ... Өзге ... ... ... ... осы түбiрден жасалған *ul
түбiр-негiзi қолданылады: ulga «расти, сделаться большим» Е. 29, 7 ... ulgat ... ХБ (ДТД, 76); ... ... важный, старший»
Е. 47, Тон. 5, КЧ. 3, КТү. 28, 34 (ДТД, 76). Ескi ... ... ... ... ulu «большой» (Құрыш. 209); башқ. оlo; тат.
оlï/olü; ққалп. ullï; қаз. ... ... ... ... ... ülken ... сөзi де u ... түбiрлес: ü → ül → ülken.
Қыпшақ тiлдерi деректерi бойынша көне ... u ... u, ü, ... ... «растение» (ДТС, 603): ï bar bas asdïmïz «бұтасы бар шыңнан астық»
Тон. 26 (Айд. II, 52). ... ï ... ... «... ... ... встречается главным образом в парных словах типа y – yγač ... y – taryγ ... ... ... y – taš «заросли и
скалы (камни)» и ... ... ... либо ... из
других языков, либо графически ущербно оформленным, либо ... деп ï ... ... ... ... ... күмәнмен қарайды [23, 41-42]. Тоникук ескерткiшiнде ï тұлғасының
дербес қолданылуы: Atïγ ïqa bajur ertimiz «Атты бұтаға байладық» Тон. ... II, 109) ... ... көне ... ... ... мағыналы
сөз екенiн көрсетедi, сондай-ақ ï дыбысын ... ... ... (екi сөйлемде де) графикалық көркемдеуден кеткен олқылық
деуге де келмейдi. ... ... ... ï ... ... де ... (ДТД, 83). Сондықтан жалпы ... ... ... ï ... ... болады. Тониқук ескерткiшiнде қолданылған ïγač tutunu aγturtum
«Ағаш ұстап шықтық ... Тон. 25 (Айд. II, 109) сөзi ... а ... ... е. қып. jïγač/aγas/aγač «дерево,
древесина, лес» (Құрыш. 77); құм., тат., қар. аγač; ноғ., ... ... ... аγas. ... ... ... ïγač сөзi jïγač ... «густое дерево» (МҚ. II, 25), «қалың жыныс, ну орман» мәнiн
бередi. ... ... jïš ... ... тоғай» (Айд. I, 163)
лексемасы да қолданылады: Ötuken jïšqa jig idi joq ermis ... ... ... ие жоқ едi» КТк. 4 (Сартқ. 259). *jï тұлғасы ï, ... ... ... туыс екенi анық аңғарылады. Гомогендi
моносиллабтардың түркi тiлдерi дамуының көне түркiлiк ... ... ... ... ... ... ... түркiлiк тектiл,
баба тiл кезеңдерiнен бастау алатынын аңғартады. Көне түркi тiлiндегi ... ... ... ... «жалпы өсiмдiк» мәнiн беруi қазiргi
қазақ тiлiндегi arša, ïpγaj, arpa т.б. ... ... ... ... есте ... мәселе.
Тiл де адами құндылықтардың негiзгiсi ретiнде саналы адамзат ... ... ... күрделене бередi, жетiлген дыбыстық тiлде оның
бастапқы жай-күйiнiң сiлемдерi мен болмашы ... ғана ... ... V ... ... да сондай реликт белгiлер, өте
ежелгi лексикалық ... ... ... ... жөн. ... ös, ön, ör (өрле, өрбi, өршi, өркенде) тәрiздi моносиллабтардың
ортақ мазмұны мен ... ... ... ... ... ортақ мазмұнды арқалап тұрған ö ... ... ... ... ... ... ... идеясы *ur (ұрпақ, ру, ұрық, ұрғашы)
моносиллабында да ... ... ör, *ur ... ... ... ... [28, 111]. *Ur ... жалпы мазмұны
*ür (үрiм-бұтақ, үрпi), ul ← oγul, um (Ұмай), *ul (ұлы, ұлғаю, ұласу), ... т.б. ... ... да u, ü дауыстыларының идеялық
қабiлетiн танытады. Демек қазiргi түркi ... ... ... ... ... көбею» идеясын сақтаған u, ü, o, ö дыбыстарынан ... ... ... iлкi түбiрi ретiнде V модельдi *u, *ü, *o,
*ö моносиллабтарын ажыратуға мүмкiндiк бар. Мұндай мысалдар ... ... ... ... V ... ... ... қарауға болмайтынын, керісінше оларды жалпы түркілік моносилаб
концепциясының өзегі ... тану ... ... ... VС модельдi моносиллабтардың бiразы дербес лексема
түрiнде қолданылса, бiразын дисиллабтар мен ... ... ... «отгонять, разгонять» (ДТС, 20): Oza kelmis süsin ... Toņra bir oγuš alpaγu on erig ... ... egirip ... келген әскердi Күлтегiн қуып, Тоңра руынан шыққан он ердi Тоңатегiндi
жерлегенде өлтiрдiк» КТү. 47 (Айд.І, 181). *aγ ... ... ... жiберу» мәнiн беретiн aγït ... ... ... ... ағыт; түймеңдi ағыт; суды ағыт т.б.; қырғ., ққалп. aγït.
Көне түркiлiк aγït сөзiнiң «айыр, ағыт, босат, жiбер» ... ... (Айд. I, 206). ... ... (Лев. 43): Türk budun ... ... ... аяғы әлсiредi» КТү. 47 (Айд. I, 181) ~ ескi қыпшақ
тiлiнде – ... ... 79); тат., ... құм., ноғ., ... қаз. ... ... иной» (ДТС, 10) «ерекше»: Aņar adïrčïγ barq jaraturdïm
«Оларға ерекше жай салдырдым» КТк. 12 (Айд. 170) ~ е. қып. *aj/ej ... ... 81); ... ajrïq, қаз. ... *ad→adiril
«отделиться» (ДТД, 32): Qara Čur esiz ... özüge ... ... ... Чур өз ... туыстарынан айырылды» Тал. 2 (Аманж. I, 44) ~ е.
қып. ... ... 81); ... ноғ., қар., ... қаз. ajïrïl; тат.
ajerïl: Көне түркiлiк *ad моносиллабы қазақ ... adïra qal ... ... жер) лексемасының құрамында сақталған. *ad→adγïr «жеребец»
(ДТД, 40): Kultegin Bajïrqunïņ aq ... bïnïp oplaju tеgdi ... ақ ... мiнiп ... ... КТү. 35 (Айд. I, 179) ~ е. ... ... (Құрыш. 80); баш., ноғ., тат., құм., ққалп., қаз.
ajγïr. Түркi-монғол тiлдерiне ортақ adγïr ... ... ... ... *ad ≈ *az ≈ *až ≈ *at ≈ *as ≈ *ax ≈ *aj ≈ *oj ≈ *öj ... ... құрайды. *az→azman «кличка лошади» (ДТС, 73) Kültegin
azman aqïγ binip oр laju tegdi «Күлтегiн Азбан ағып мiнiп ... ... 45 (Айд. I, 181) ~ қаз. az(ban); ... az(man) ... *aγ
«бөлiну», *ad «айақ», *ad «бөтен», *ad «бөлiну», *ad «айғыр», *az ... ... ... ... ... ... ... түркiлiк aq
≈ аγ ≈ at ≈ ad ≈ az ≈ až ≈ aj ≈ aw т.б. ... ... ... ... ... гипотезалық iлкi түбiрi a/ï тұлғалы V моделi. ač
«голод, голодный, голодать» (ДТД, 32): bir todsar ačsïq emezsen «бiр ... ... сен» КТк. 8 (Айд. I, 169) ~ е. қып. ač; қар., құм., ... ... аs, ... ноғ., қаз. aš. ... ... aš/as «еда, пища» (ДТС,
61) сөзi көне түркi ... ... ... ... Ičir ... tonsïz «iшi ... ... тонсыз» КТү. 26 (Айд. I, 176) ~ (Құрыш. 89);
башқ., тат., қар., құм. аš, қаз., ноғ., ... аs. ... ... ... моносиллабы мен «аштық, қарны ашу» мәнiндегi aš/ač ... ... ... тән ... ... ... бiрлiктер. öņ
«впереди»: öņr kün toγsïqda Bökli čöllig il, tabγač, tüpit, apar, ... az, uč ... otuz tatar, qïtan, tatabï bunča budun kelipan ... ... ... ... ... есi, табғаш, тибет, авар, ... аз, үш ... оғыз ... қытан, татабылар сонша халық келiп ...»
КТү. 4 (Айд. I, 172). Көне ... тiлi ... öņ ... 1.
«алдыңғы жақ (шығыс)»; 2. «алды, алдыңғы»; 3. «алдымен, бұрып, ... ... (ДТС, 385, 386). ... ескерткiштерi тiлiнде
қолданылған öņ сөзiнiң «алды, алдыңғы жақ» мәнi ... ... ... ... oņ «оң жақ» ... ... оң жағы), öņ «түр-түс»,
«жүз, бет», «оңу (өңi түсу)» сөздерiнде сақталған: қаз., ... ... ... тат., ... öņ, joņ, oņ, uņ. ... тiлiндегi өңмеңдеу, өңiр
(киiмнiң алдыңғы жағы), өңгеру, ... ... ... ... да ... ... ... Қазiргi түркi тiлдерi бойынша öņ
моносиллабының «бояу», «ала», ... ... ... «әдемiлiк»
мағыналары да тiркелген (ЭСТЯ I, 534, 535). Орта ... ... де öņ ... «алдыңғы» мәнi қолданылған: öņ ajaqlarï
«передние ноги (лошади)» (Құрыш. 179). ... ... ... КТү. 1, ... Тон., 16; БҚ. 3; Е. 32 (ДТД, 78): Üze kök teņri, asra jaγïz ... ekin ara kisi ... ... көк тәңiрi, төменде қара жер
жаралғанда екеуiнiң арасында адам ... ... КТү. 1 (Айд. I, ... ноғ., ... üsti; ... üstü, тат. üzre, öst; ... ös, ... üst лексемасын üs түбiр-негiзiнен жасалған туынды сөз ретiнде
қарастыра отырып, «Более ранней формой үс ... ... үз, ... ср. тур. ... üz dermek ... сверху» (о посеве)...» деген ой
айтады (ЭСТЯ I, 639). Орта ғасыр ескерткiштерi тiлiнде üzere, üct ... ... Көне ... üze ... «жоғарылау» мәнi қазiргi түркi
тiлдерiндегi ер-тұрман жабдығы üzengi сөзiнде сақталған: қаз. üzengi; тат.,
башқ. özäņgi; ққалп. üzeņgj. Киiз үй ... üzik ... ... ... ... ... киiз жамылғы» лексемасы құрамынан да üz
моносиллабын ажыратуға болады. ҮII-IХ ғасыр түркi ... ... ... ... ... ... құрылымдық жүйесiнде ... ...... ... ... ... басым көпшiлiгi қазiргi қыпшақ тiлдерiнде өзгерiссiз сақталғанын
көрсетiп отыр. Мағыналары мен тұлғалары ұқсас VС ... ... тек ... ... ... ... ... тұратын V
моделiнен дамығанын аңғаруға болады.
Сандық көрсеткiшi аз болғанымен түркi ... СV ... бәрi ... синкретизмдер қатарынан табылуы аталған
құрылымның етiстiк, есiм сөз таптары қалыптасуының ... ... ... көне ... қатарына жататынын көрсетедi. Ескерткiштер
тiлiндегi дербес қолданылатын СV тұлғалары ... ... ... ... ... ... есiм ... ажырату қиындық
тудырмайды.
kü «молва, слух» КТү. 12, 25, 26; БҚ. 36; Тон. 32 (ДТД, 55): ... tijin kü esidep ... ... жүр ... ... ... ...» КТү. ... I, 173). ku ... М.Қашқари шығармасында да кездеседi (МҚ. III,
212). Көне түркi тiлi ...... ... ... (ДТС, 322). Көне ... kü «хабар, дыбыс» лексемасы қазiргi
қыпшақ тiлдерiнде дербес мағыналы сөз ... ... ... ... küņkil ... ... көне ... kü моносиллабының мазмұнына
сәйкес келуiне қарағанда ортақ түбiр елiктеуiштен жасалуы мүмкiн.
sü «войско» КТү. 12, 28, 32; МЧ. I, 6; КЧ, 10, 20; БҚ. 25, 26 (ДТД, ... tabγač tapa uluγ su eki jegirmi ... ... ... ... ... он екi (рет) соғыстым. КТү. 28 (Айд. I, 177). ...... ... ... süle «соғысу, шайқасу», süņüš
«соғыс» сөздерi де кездеседi. Ғ.Айдаров süņüš ... ... ... сөзiмен байланыстыра отырып «сүңгiлес» деп аударады (Айд. I, 218).
СV тұлғалы моносиллабтардан СVС моделiн ... ... ... ... қайшы келмейді. Жалпы түркi тiлдерiндегi өзара ... анық ... СVС ... ... ... ... тұлғалас — тұрпаттас болып келуi де әрдайым кездейсоқ сәйкестік
бола бермейді. Мұндай құбылыстарды VII-VIII ... ... ... СVС ... ... да ... болады. Түркi
тiлдерiндегi СV тұлғалы моносиллабтар құрамынан о бастан-ақ дауыссыз ... ... ... ... ... ... де СVС ... дауыссызының ықшамдалуы негiзiнде жасалған ... ... ... СV ... ... ... ... процесс болуы да
мүмкiн: СV → СVС → СV. Тiл де адами құндылықтардың бiрi болғандықтан тiлдiк
жүйедегi құбылыстар ... ... ... ... ... ... ... жалпы тiлдiк жүйеге жүйелiлiк тән ... ... ... қозғалыста, бұл процесс прогрессивтi де регрессивтi де
болуы ықтимал.
Қазiргi түркi тiлдерi моносиллабтар жүйесiнде саны жағынан ... ... көне ... ... ескерткiштерi тiлiнде де ең көп қолданылатын дербес
лексемалар қатарына жатады, ендi бiр ... ... ... ... – jablaq ... ... (ДТД, 42), БҚ. 32; Он. I, 7, ... Ičire ašcïz, tašra tonsïz, jabïz, jablaq budunta üze olurtim «Iшi
ассыз, сырты ... ... ... халыққа отырдым» (Айд. I, 176) ~ қаз.,
ққалп. žawïz; қар. juυuz; тат. jaυïz; ... jawïz. ... ... ... түрiнде де, жеке-дара да қолданылған jabuz, jablaq ... ... ... ... Көне ... тiлi ... jaυuz сөзiнiң
«жаман, әлсiз, бейшара», jaυlaq сөзiнiң «жаман, нашар, қаскөй» мағыналары
көрсетiледi (ДТС, 222). Бiлге қаған жазбасында jabïr ... ... 196). ... ... – *jab ... ... jaυuz, jablaq
лексемаларын жалпы түркiлiк zaman/jaman сөзiмен байланыстырады (ЭСТЯ IҮ,
48). Қаз., ққалп. žaman; қар., ... құм., ноғ., тат., ... ... моносиллабтарын генетикалық байланыста қарастыруға фонологиялық
заңдылықтар да, семантикалық заңдылықтар да қайшы келмейдi. Қазақ тiлiндегi
жабы «қазақ ... ... ... Жалы бар деп, ... ... салма
(мақал); Жабы болды «жүнi жығылды, жүнжiп кеттi» (ҚТТС. III, 482) ... да *jab ... ... ... байқалады. *jab, jam
моносиллабтарының жалпы мазмұны jaγ ... ... ... ... Сондықтан jab/jaυ, jam моносиллабтарын да *ja тұлғасынан таратуға
негiз бар.
*bal→balbal «ритуальный камень» (ДТС, 80) Е. 32; КТү. 16: Bašlaju ... ... balbal tiktim ... аз қағанынан бастатып балбал қойдым» КТү. 25
(Айд. I, 176) ~ қаз., ... ... balbal. ... ... bal ... «қаз ... ... басу» мағыналары тiркелген (МҚС, 63).
Түркiлер дәстүрiндегi балбал тасты тiгiнен ... қою balbal ... ... ... ... ... ... bala «бала».
*qob→qobrat «собирать» МЧ. I, 5; КТк. 10: qaγan olurïp, joq,, ... qop ... ... ... жоқ, ... ... көп көтердiм
(жинадым)» (Айд. I, 170). ... ... ... сөздiктерiнде qob
моносиллабының «жинау» мәнi тiркелмеген. ... qora, qotan ... ... qobïra ... qobïraγan «көп, қаптаған (адам)». *qo
тұлғасының мазмұнынды оппозициялық қатынастағы «жинау» ↔ «шашу» мәндерi де
де ... ... ... ... ... Е. 26 (ДТД, 72) ~ қаз., ... құм.
teņ; тат., башқ. tijņ. Жалпы алтай тiлдерiне ортақ teņ ... ... ... ... ... мағынасы тiркелген: «салмағы, көлемi
бiрдей», «құрдас (жасы ... ... ... бiр)», «жұп», «келiн»,
«ұқсас», «салыстыру», «салмақ, көлем», «жас», ... ... ... «жүктiң жартысы» т.б. (ЭСТЯ III, 192-193). teņ ... ... ... ... мазмұн «көлемi, салмағы, жасы, тегi
т.б. қасиеттерi бiрдей». Қазақ ... teņ ... арту үшiн ... ... етiп ... ... жүк» зат есiмi көшпелi өмiр салтына
байланысты өте ерте ... ... көне сөз: Тең ... ... ... ... teņ сөзiнiң зат есiм мәнiнде ... ... ... ... ... келмейдi. Жалпы
түркiлiк моносиллабтарға тән полисемантикалық қабiлеттi teņ лексемасының
табиғатынан да ... ... teņ ... ... ... ... iс-әрекеттiк семалардың бәрi болуы мүмкiн. Хакас тiлiнде
töj тұлғасының ... ... ... ... tüj, taņ ... ... ... тереңiрек қарастыруды қажет етедi..
šeg «падаль» (ДТД, 82), Тон. 8: Biz šeg ertimiz «Бiз ... ... ... 105). ... ... ... беретiн көне түркiлiк šeg моносиллабының
сұлбасы ... ... жас ... өте кәрi адамдарға қатысты
қолданылатын šetinew ... ... ... ... ... ... ... арқылы ортақ негiзi *še тұлғасы
екенiн аңғарамыз. Салыстырыңыз: set →setine.
ҮII-IХ ... ... ... дербес лексемалық сападағы немесе
дисиллабтар мен ... ... ... ажыратылатын СVС тұлғалы
моносиллабтардың ауқымдылығы жалпытүркiлiк моносиллабтар жүйесiндегi
архимодельдi анықтаудың критериi бола ... Өз ... ... де
көркем тiл болған көне түркiлер тiлiнiң ... ... ... бiр буынды ... мен ... ... Көк ... дәуiрiне дейiн де бiрнеше тарихи кезеңдердi
басынан өткiзген жалпы ... ... ... моносиллабтар
жүйесi де кезең-кезеңiмен даму жолынан ... ... ... тiлi
мен қазiргi қыпшақ тiлдерiндегi СVС құрамды ... ... және ... ... ... Орхон,
Енисей және Талас ескерткiштерi тiлiндегi СVС ... ... ... архитұлға бола алмайтынына, олардың тең жартысы тiлдiң тарихи
дамуына ... СV ... ... ... көз жеткiзу қиын
емес. Жасырын синкретизм құбылысын көрсететiн гомогендi ... СVС ... ... жиі ... де кездейсоқ құбылыс емес.
CVC модельдi гомогендi параллельдердiң ауслаут корреляттар ... ... ... моносиллаб құрамындағы CV компонентiнiң
интеграциялаушы мазмұнды, ал соңғы консонант дифференциациялаушы ... ... ... ... ... VСС модельді дербес түбiр-негiздердiң сандық көрсеткiшi
тым аз екенi белгiлi. Қазiргi қазақ тiлi ... VСС ... 19 ... ... ... ... ... жалпы түркiлiк
бiр буынды сөздер тiзiмiнен 6 сөздi ғана кездестiреміз [24,193-198].
*alk «ослабевать, уменшаться» (ДТД, 59); alq→alqïn КТк. 9; Тон. 3: ... ölti, ... joq boltï ... ... ... алқынды, жоқ болды»
(Айд. II, 104) ~ қаз., ққалп. alqïn; қырғ. alkïn. ... ... ... ... ... шаршау» мағыналары арқылы ... ... ... ... ... ... болады.
Alqïm «тамақ, мойын», alqa «мойынға тағылатын әшекей» сөздерiнің негізі де
*alq моносиллабы.
elt «тянуть, вести, уводить» (Лев. 40) КТү. 23: ... qantan ... eltdi ... қайдан келiп айдап кеттi» (Айд. I, 176) ~ ескi қыпшақ
тiлiнде еlt ... 111); ... қар., құм. еlt; тат., ... ... elt лексемасын el «әкелу», «апару (алып бару)», «жеткiзу»
түбiр етiстiгi мен ... ... ... -t ... жасалған екiншi
дәрежелi етiстiк ретiнде таниды (ЭСТЯ I, 269). elt ... ... ... ... *el ... ... ... аясында қарастыруға мүмкiндiк бар. Бiрақ «қолмен ... ... ... ... еl/аl ... ... әкету, апару» мәнiн
беретiн елт лексемасын байланыстыру логикалық ... ... екi ... ... уәж ... ... ... сөзiнiң
құрамындағы -еlt тұлғасын ХIII ғасырдан жеткен ... ... еlt ... қазiргi қазақ тiлiндегi ... ... ... 111). ... ... el/elt → eltiw, eligiw, ... жалпы мазмұнында «iлесу, iлестiрiп әкету» мағыналарын аңғарамыз.
Салыстырыңыз: er→ ert ... Көне ... ... рт, нч, нт, ... бiр ... ғана ... VСС ... моносиллабтардың
көне түркi тiлiне етене жақын екенiн бiлдiредi. Ал жалпы түркi түбiрлерiнiң
тарихи эволюциясы тұрғысынан ... VСС ... ... ... ... бастаған екiншi дәрежелi моносиллабтар болуы мүмкiн.
Жалпы түркi тiлдерi бойынша СVСС модельді моносиллабтар да бiршама аз
кездесетiн тiлдiк ... ... ... ... ... тiлдерiне ортақ
көне тұлғалар қатарында 11 СVСС модельдi моносиллаб ... ... тiлi ... ... ... қоса есептегенде, 190-195 сөзден
аспайды, олардың басым бөлiгi елiктеуiш негiздер [18,64].
bars «барс» (ДТД, 34) Е. 11: jäti böri ... barsïγ ... ... убил семь ... Я не ... ... ... (Аманж. 121) ~ қаз., ққалп.
barïs; қар., құм., қырғ., тат. bars. Жалпы ... bars ... ... ретiнде қарастырушы пiкiрлер де бар. Э.В.Севортян bars сөзiн түркi
тiлдерiнiң ең көне ... ... ... ... II, 69). ... зоонимдер мен орнитонимдердiң ... ... ... ... ... ... kökek, tïrna, qarγa т.б. Қатты дыбысқа
байланысты қолданылатын bars (барс-барс) елiктеуiшi мен barïs ... ... те ... ... ... мүмкiн. Елiктеуiштер
мен бейнелеуiштер арқылы жасалып, атау сөздерге айналған лексемалар жайлы
К.Ш.Хусайын «Название, имеющее звукосимволическое или ... со ... ... свою природную связь и приобретает
конвенциональности, знаковости» [25,166] деген ойлары арқылы сөз ... мен ... ... ... ... ... ... СVС
тұлғалы елiктеуiштерге ... ... ... ... ... модификаторлардың жалғануы сөз мағынасын нақтылай
түсетiндiктен [18,175] ... ... ... ... ... ... ... негiзiнен адам дауысына қатысты) елiктеуiшiне -*s
модификаторы ... ... ... ... ... ... ... жыртқыш аңдардың дауысына қатысты) бiлдiретiн сөзге айналғанын
аңғаруға болады.
jurt «земля, страна, ... (ДТД, 45) КТү. 49; Тон. 19: Usun bunta ... üguzke qalur erti ... ... атты жұртта жатып қалып едi» (Айд.
II, 107) ~ қаз. žurt; ... ... žuwrt; ноғ. jurt; ... jort; тат.
jort/jïrt. Түркi тiлдерi бойынша jurt лексемасының «Отан, туған жер», «елдi
мекен», «халық», «мал жаятын орын», «киiз үй», ... ... ... орны»
мағыналары белгiлi. Э.В.Севортян jurt сөзiн jur «жүру» және етiстiктен есiм
сөз тудыратын -t аффиксi арқылы ... ... ... пiкiр ... ... ... Ескерткiштер тiлiнде jorï «идти, ходить, передвигаться» етiстiгi де
қолданылады: КТк. 4: Bunča jirke ... ... ... жүргiздiм» (Айд. I,
169) ~ қаз., ққалп. žort; тат., башқ. jurt; ноғ. jort. ... ... ... ... ... ... «көшпелi халық», «көшпелi
халықтың мекенi (ауылы)» ұғымдары арқылы анықтауға болады. Жорға, жортуыл,
жорғала ... ... да *zor ... ... Jurt ... жағынан да, мазмұндық жағынан да бiрнеше даму сатысынан өткен
алтай тiлдер тобына ортақ көне ... ... жүр, ... ... ... ... ... тiлiндегi СVСС модельдi моносиллабтардың құрылымдық,
мазмұндық табиғаты ... ... ... ... ... ... агглютинативтi түркi тiлдерi ғана емес ... ... ... даму эволюциясы өте қарапайым (шағын) тұлғалар ... ... ... ... ... гипотезалық
тұжырымдар мен пiкiрлер көптен берi айтылып жүрген мәселе. Тiлдiк деректер
арқылы ... ... ... да бар. Осы ... СVСС ... ... құбылыс ретiнде қарастыруға мүмкiндiк бар.
Мыңдаған жылдарды қамтитын түркi ... ... көне ... кезеңнiң
сипатын көрсететiн ҮII-IХ ғғ. ескерткiштерi тiлi мен қазiргi қыпшақ
тiлдерiндегi ... ... ... парадигмасы мен
семантикалық деривациясы негiзiнде бiр буынды түбiрлер мен ... даму ... ... ... ... анықталғаннан кейiнгi
кезеңдерден бастап былай шамалауға болады:
СVС ... VС СV СVС ... ... жерде есте ұстайтын мәселе, бiрiншiден, белгiлi бiр сөзжасамдық
қабiлетi бар ... ... ... ... ... ... сөзжасамдық аффикстермен бiрдей ... ... ... ... ... ретiнде қарастыруға келмейдi,
екiншiден лингвоэволюцияның iшкi заңдылықтары мен ... ... ... ... орын алуы СVС, СVСС, VСС ... ... ... алып келедi. Түркi түбiрлерiнiң V, VС, СV, СVС, VСС, ... ... ... ... дәуiрiнде-ақ қолданыста болған
құбылыстар. Тектiлдiк дәуiрге ... де ... өмiр ... бiзге белгiлi
тiлдiк құрылымның флективтi, полисинтетикалық, агглютинативтi кезеңдерiне
дейiн де белгiлi бiр идея-мазмұн ... ... ... ... ... ( ... ... ( дыбыс тiркестерi ( дыбыс тiркесi ( дыбыс
процесiнен өткенiн жоққа ... ... ... ... ... ... фоно-корреляттар» деп
аталады. Тарау ескерткіштер тілі мен ... ... ... ... ... ... сәйкестілігінің толық құрамын ажыратып, ортақ
белгілерді көрсетуге бағытталған.
Түркiлiк тiлтаным ғылымы тарихында дыбыс ... тiл ... ... туыс тiлдердi өзара ажыратудың басты ... ... ... ХI ... лингвисi М.Қашқаридың еңбегiнен бастау
алады. Ғалым «Диуани лұғат–ит түрк» шығармасында ... аса ... ... ... ... ... ... салыстыра отырып,
бiрнеше дыбыс сәйкестiктерi мен ... ... ... беруi (МҚ
I, 64-69) классикалық араб лингвистикасымен сабақтаса дамыған түркi ... ... ... ... ... мың жыл ... бастағанын көрсетедi. Түркi халықтары өмiрiндегi ... ... ... ... ... өмiр ... ғылымның үздiксiз дамуына
қолайлы жағдай туғыза алмауына орай лингвистика ғылымы да ... ... ... ... ХI-ХҮ ... аралығында түркi тiлдерi жайлы
жазылған құнды лингвистикалық ... ... ... ... жетпеуi
де мүмкiн. М.Қашқари заманынан кейiн араға 7-8 ғасыр ... ... ... ... ... ... қалана бастады. ХIХ
ғасырдың 15-20 жылдарынан басталған батыс ... ... ... Якоб
Гримм, орыс лингвисi А.Х.Востоковтардың дыбыс жүйесiндегi өзгерiстердi туыс
тiлдер деректерi негiзiнде салыстыра ... ... ... мен ... ... ... ... байланысын
анықтауға ұмтылған ғылыми iзденiстерi тiл бiлiмiнде тарихи-салыстырмалы
фонетиканың қалыптасуына ықпал еттi. ... ... ... ... ... ... ... тарихи фонологияны дүниеге
әкелдi, әлемдiк тiл бiлiмiнде бiрнеше ... ... ... ... тiл дамуындағы фонемалардың дербестiк қасиетi, функционалдық
қырлары жан-жақты талдануда, ... сөз ... ... ... мол ... деректермен, теориялық тұжырымдармен дәйектелдi. Әлем тiлдерi
бойынша фонологиялық жүйе супрафонологиялық қабат ... ... ... ... ... ... ерекшелiктерi,
атомарлық – морлық, интеграттық – ... ...... сипатталуда Қазақ тiлi фонологиялық жүйесiндегi үндестiк заңы жайлы
еуропалық дәстүр бойынша қалыптасқан анықтамадан әлдеқайда ... ... ... көзқарас қалыптасып, дыбыс жүйесiндегi ... ... ... байланысты сегментология термині енгізілді. (Ә.
Жүнісбек).
Тіл дамуын, әрбір тілдің өзіндік ерекшеліктерімен қалыптасуын ... ... ... бірі – ... өзгерістері өте баяу әрі үзіліссіз
жүріп отыратын, әр тілде түрліше жүзеге асатын процесс. Тiлдегi ... ... ... бiрi ... ... тән универсалды
құбылыс - фонологизация процесi. «Фонемалардың дифференциялануы негiзiнде,
олардың аллофондары, тiлдiң дамуына сәйкес ... ... ... ... [26, 367]. ... мен ... морф пен ... арақатынасындағы
дыбыстардың мағынаға ықпалы морфонологиялық ... ... ... ... ең кiшi ...... табиғатының күрделiлiгiн,
морфемалық, лексикалық деңгейлермен сабақтастыра қарастыруды қажет ететiн
әртарапты құбылыс ... ... ... ... ... дауысты дыбыс қазіргі түркі тілдерінің де,
оның ішінде қыпшақ тілдерінің де ... ... ... ... Көне түркілер әліпбиінде сегіз дауыстының төрт қана полифонды
таңбамен ... ... түзу ... дауыстылар жүйесінің
артикуляциялық ерекшеліктері мен сапалық қасиеті, генезистік сипаты (фонема
мен аллофондар негізінде) ... ... ... ... ... табиғатын үйлесімділікпен дәл беретін әліпби түзу мүмкіндігі
көне түркілердің дыбыс жүйесі даму ... ... ... ... ... адамзат тіліндегі дауысты және дауыссыз дыбыстардың, функционалдық-
сапалық деңгейі бірдей, өзара ықпалдаса, байланыса ... сөз ... ... әсер ... ... мәнді лексема жасауда дауыстылар мен
дауыссыздарды бөліп қарап, біреуіне ғана басымдық беру ... ... ... ... тіл ... ... мен ... жүйесін
тең дәрежеде қарастырғанда ғана ашылары анық. Сондықтан түркі ... ... ... даму ... ... дауыстылардың
да, дауыссыздардың да сәйкестігінің маңызы ерекше.
Жалпы түркі тілдеріндегі вокализмдер жүйесі: ... ... ... мен ... және біршама қысқа дауыстыларға
негізделген жүйе – оғыздық тип; «екінші дәрежелі» созылыңқылар мен біршама
қысқа ... ... жүйе – ... тип; ... созылыңқылар
мен өте қысқа айтылатын дауыстыларға ... жүйе – ... ... дәрежелі» созылыңқыларды, фарингалданған және қысқа дауыстыларға
негізделген жүйе – тува-тофалар (қарағас) типi ... деп төрт ... ... Бұл ... ... ... ... құрамындағы бірінші буындағы дауыстылардың сапалық қасиетіне
негізделген болу керек. Қыпшақ тобына ... ... ... ... моносиллабтар құрамында дауысты дыбыстар өте ... ... ... тек эмоционалдық-стильдік ыңғайда,
императивтік мәнде жұмсалғанда ғана ... ... ... ... Батманов
И.А. ескерткiштер тiлiнде дауысты дыбыстардың кейде таңбаланып, кейде
таңбаланбауы көне ... ... ... мен ... ... көрсетуi мүмкiн деген пiкiр ... (ДТД, 7) ... ... ... ... ескерткiштерi тiлiнде VС, СV, СVС
модельдi моносиллабтар құрамындағы дауыстылардың таңбаланбау жағдайының ... ... ... ... жартылай созылыңқы дауыстыларды қолданатын
тiлдiң белгiлерi (Т – ... ЫТ – КТк. 3 ... ... да ... ... ... ... құбылысының лексиканы қамту
мүмкiндiгi белгiлi бiр жүйеге бағынбайды. Егер ғалымның пiкiрi ... ... ... ... ескерткiштер тiлiнiң жартылай қысқа және
қысқа дауыстылар тән қыпшақтық бояуы қоюлана түседi.
Орхон, Енисей, Талас ескерткіштері тіліндегі бiр ... ... ... ... дауысты дыбыстар қазіргі қыпшақ тобындағы
тілдермен салыстыра қарағанда бiрнеше фоно-корреляттар түзеді. Ескерткіштер
тіліндегі а ... ... ... ... өзгерістері төрт түрлі
сәйкестік ауқымында ғана көрінеді және өте сирек ... Бұл ... ... ... а ... тұрақтылық сипатынын
айғағы. а ≈ ä.. at(ï) ≈ at(a) ≈ ät(ij), ... ... ... ... (Айд. І, 171) Bu bitig bitigme atïsï ... ... ... туысы Иоллығ Тегін» КТк. 13 ~ тат. тілінде ät(ij), басқа
қыпшақ тілдерінің көпшілігінде ... ... ... ноғ., құм.) at(a)
түрінде тұлғаланып «әке, баба» ... және ... егде ... ... қатысты қолданылады (ЭСТЯ I, 200); jan(a) ≈ zän(e), Орхон
ескерткіштерінде jan(a) ... (Айд. І, 211; Айд. ІІ, 101). jaγï ... jaratunu umaduq, janï ičikmis «Жау ... қолдарынан түк келмей және
бағынды» КТү.10. ... ... ... ескерткіштері тіліндегі бір буынды
түбірлер мен түбір-негіздер құрамындағы а фонемасының ä ... ... ... ... гөрі ... тобындағы тілдерде жиі
кездесетінін байқауға болады: башқ. bäj(läm) «вязание», bäj läneš «связь»,
jäj «лето», jäš ... ... ... ... säs ... т.б.
(БРРБУС, 19, 30, 31) ~ қаз., ққалп., ноғ. baj(lam), baj(lanïs), žaz, žaj,
šaš. Қазіргі ... ... ... ä ... ... ... тілінде а фонемасымен берілуі ä дыбысын
кейінгі құбылыс ... ... ... ... бола ... а ≈ е. *an ≈
*en, an(čula) ~ en(šile) «еншілеу, атау» Айд. І, 206. jaraq – lïγdï ... ... ... ... КТү. 32 қаз. enšile, en: ... ен ... ... тобындағы тілдер арасында қарақалпақ тілі а, ... ... е ... ... ... тіл. ... оның
себебін өзбек тілімен байланыстырады, ... ... ... ... бойына едәуір сіңірген тілдердің бірі ретінде қарайды [27,44].
Бір буынды сөздердегі а ≈ е ... ... ... тілдер арасында
әдеби тіл мен диалектілерді тұтастықта қарағанда жиі кездесетін құбылыс
және әрбір тілге тән ... ... та ... ... ... ... е, ä ... архетипін анықтау әлі де зерттей түсуді қажет етеді,
төркіндес дауысты ... бір ... ғана ... ... табиғатын түсіндіре алмауы да мүмкін. а ≈ ï. taš(ï) ≈ ... (Айд. І 218) Tašra jorïjur tijin kü esidep ... жүр ... ... КТү. 12 ~ қаз ... tïs, ... ... ққалп., ноғ., қырғ.
tïs; тат., башқ. tïš. Ескерткіштер тілі мен ... ... ... а ... ... ... сөз ... ғана ұшырасқанымен қазіргі қыпшақ
тілдерінің өз ішінде біршама жиі кездеседі. а ≈ о. an(ï) ≈ on(ï) ... І, 206): Any körip, anča biliņi «Оны ... ... ... КТк.13 ~
қаз., ққалп., ноғ. onï. Тат., ... ... көне ... оl ... ... ... формасы anï а ≈ u сәйкестiгiн түзiп қолданылады:
unï. Қыпшақ тобындағы тiлдерде де anï ... ... ... ... осы ... ... сiлтеу есiмдiгi кеңiнен қолданылады.
Аталған сәйкестіктер ішінде a ≈ o, а ≈ е ... ... ... өз
ішінде де кездеседі. Мысалы: ol ≈ anï «ол, ... jana ≈ jeme ... ... 211, 212). Сондықтан ескерткіштер тіліндегі а фонемасының қазіргі қыпшақ
тілдерінде е тұлғасына ауысуы ерекше белгі ретінде ... ... ... ... ... ... және ... қыпшақ тiлдерiнiң арасында
да, бiр тiл iшiнде де қолданылатын құбылыс.
Ескерткіштер тілі мен ... ... ... ... е ... қатысты үш дыбыс сәйкестігі кездеседі. е ≈ і. Орх. ... jer ~ қаз., ... ... žer; тат. žijr; ... jer ... Jrγaru ... jiriņe tegi süledim ... Байырқу жеріне дейін соғыстым» КТк.
4 (Айд. І, 163); Орх., Е., Тал. el/il ~ қаз., ... құм. el, тат., ... ... эl «страна»; Аталған сәйкестік Орхон ескерткіштерінің ... де екі ... ... ... Мысалы Тоникуқ жазбасында Tenri
Umaj ïduq jer – sub ... ... ... ... Тон. 38 (Айд. ІІ, ... ... ... қолданыла беретiн е ≈ і сәйкестігі қазіргі
қыпшақ ... ... да ... кей ... бір тіл ... ... қатар қолданылады. Қазақ тіліндегі түбірлес en «ет. кіру» ≈ ... ... ... мен ... ... ... қолданылса,
ескерткіштер тілінде in тұлғасы «ет. ... ... ... ... ... ... ... Тон. 26 (Айд. II 109) ~ қыпшақ ескерткiштерiнде
en → engil «сходить, спускаться» (Құрыш. 112) ~ қар., ... en, ... құм. эn. е ≈ i ... қыпшақ-бұлғар тобындағы тiлдерде
кеңiнен орын алған, е ... ... ... тән ... i ... ... тән: *bej(ä) ≈ *bij(ä) «бие». е ≈ ä. Орх., Е. je(me) ≈ ... ... jeme bunta urtïm ... көшкенiңдi және сонда айттым»
КТк. 10 (Айд. I, 170) ~ қаз., ... žäne, тат., ... jänä, қар. janï ... е ≈ э. Э ... ... ... құм., ноғ. тілдеріне тән. Орх.,
Е., Тал. еkі «два» Ekisin özi altïzdï «Екеуiн өзi құртты»; ... ... т.б. ... ... э ... көне түркiлiк е-нiң сәл жуан
айтылатын варианты, аталған тiлдердiң орфографиялық жүйесiнде қалыптасқан
норма бiр ... ... ... ... ... сияқты. А, ä, е (э
)фонемалардың түбiрлес моносиллабтар ... ... ... ... ... ғана ... ... сипатта да көрiнiс беруi
олардың бiр негiзден тарап, даму барысында фонологиялық ... ... ... аллафондық сапада көне түркі дәуіріне дейін-ақ қолданыста
болу мүмкіндігін көрсетедi. Кiрме элементтер арқылы қалыптасқан ä ... ... ... тән ä дауыстысының артикуляциялық сапасы бірдей
болғанымен түркi тiлдерi вокализмдер жүйесiндегi ... ... ... ... ... ... ï фонемасы көне түркі жазба ескерткіштеріндегі
V, VС, СV, СVС, СVСС, VСС ... ... ... ... ... ... ... қолданылады. ï ≈ а. Орх. ... Ïγač tutunu ... ... ұстап шықтық (көтерілдік) Тон. 25 ~
қаз., ққалп. aγaš, құм. agač (РКумС, 178), башқ. aγas (БРРБУС, 110), ... ... 5), ... žïgač (РКС, 105), ноғ. аgaš (РНС, 150). ... болса
да ï ≈ а сәйкестiгiнiң сөз мағынасына әсерi байқалады: *қыл ≈ *қал, ... ... ... ... ... ... ... (ҚТТС, ҮI, 582).
Қалжың, қылжақ лексемалары мәндес болғанымен әрқайсысына тән ... ... ... ... ... ... қалжың «жеңiл, сыпайы
әзiл». ï ≈ u. *jïm ≈ *žum, Орх., Е. jïm(čaq) «жұмсақ» (Айд. І, 213), ... jumčaq aγïn erür, jraq budunïj anča ... ermis ... сөзін,
жұмсақ қазынасын беріп, алыс халықты өзіне жақындатқан еді» КТк. 5 (Айд. І,
169) ~ қаз. žum(saq), ноғ. jum(sak) ... ... ... ... ... ... ... жағдайдағы көне түркiлiк ï дыбысы негiзiнен
ерiндiк u дыбысына өзгеруi ï фонемасын ... ... ... ... бола ... ï ≈ о. ... ... jïm(čaq) «жұмсақ» сөзі
башқұрт тілінде о ... ... ... ... ... 126). ... ... көне түркілік тұлғасы сақталған: jïm(ïšaq) (РКумС, 419). ï ≈
о сәйкестiгiнiң қазақ тiлiндегi көрiнiсiн негiзiнен елiктеуiш, ... ... ... тоқ ≈ тық, ...... ï ≈ і. tïl ≈ til,
Орх. tïl ... Tïlïγ kelurti ... ... Тон. 36 (Айд. ІІ, 111) ~
қаз., ққалп til. ï ≈ i ... ... тiлi ... өте ... ... ... ... ыз ≈ iз, тыр(нақ) ≈ тiр(нек)
т.б. параллельдерiнен байқалады. ï ≈ ij. Орх. tïl (Тон. 36) ~ ... ... (РКС, 467); құм. tijl ... 1140). Көне түркiлiк ï дыбысының ij
дауыстысына ... ... ... ... де ... ... ij фонемасы i дыбысына өте жақын айтылады. Сондықтан ï ≈ ... ï ≈ i ... ... ... жөн. ï ≈ ... ... tïl ... сөзі башқұрт тілінде tel (БРРБУС, 180).
Көне түркiлiк ï дыбысының қыпшақ тiлдерiнде е ... ... өте ... ... е ... ... ... iшiнде де аз ұшырасады, бұл ï дауыстысының
е фонемасына тiкелей өзгеру мүмкiндiгiнiң шектеулi екенiн бiлдiредi, ... ...... ... ... ï дыбысынан басталатын
моносиллабтарға ž протезалық дыбысының қосылып айтылуы да ... ... ... ïr(aq) ... ... КТк. 7, 5 ~ ... ... «алыста»; ït «ыт, жібер» КТк. 12 ~ қаз. ... ... алып ... ... жазбасында ï(γač) «ағаш» Тон. 25 ~ ... ... ... ... өнөр жайы ... (РКС, 105). ... тіліндегі бірінші буындағы ï дыбысы
қазақ, құмық тілдеріндегі u дыбысына сәйкес ... ... bïw ... ... bïr(aw) ... tïmaw ... ... 157, 179,
169, 69) ~ қаз. buw,, buz(aw), құм. buw, ... ... ... ... ... ... ... тіліндегі бір буынды сөздер құрамындағы і дауыстысы
қыпшақ ... ... көп ... ... і ≈ э. Орх., Е. is ... «іш» (Айд. І, 222, 223): isig küčig bertik ök ... ... (күш-
қуатымды) бердім» Тон. 52, ~ башқ. эš «дело», эs ... ... ... 113). і ≈ е. Орх., Е., Тал. it «ет, ... ti «айт, де», jir «жер»
(Айд. I, 172, 175): Ilgerü Qadïrqan jïšïγ aša ... anča ... itdimiz ... ... ... аса ... осынша қондырдық,
осынша еттік» КТү. 21; Üze türk teņrisi, türk ïdïq jiri – subï anča ... ... ... түрктің қасиетті жер-суы былай депті» (КТү. 10) ~
қаз., ққалп., ноғ., қырғ. et(iw), de, žer, тат. ijt, dij, žijr; ... ... er. i ≈ e ... қазiргi қыпшақ тiлдерiнiң бәрiнде дерлiк
кездесуiн көне ... ... ... ... i, е ... мән ... алмасып қолданылуының табиғи жалғасы ретiнде
қабылдауға болады. i ≈ ij. Орх. il(ki) ... (ДТД, 84): Eņ ilki ... boz atïγ binin tegdi «Ең iлкi ... ... боз атын мiнiп ... 32 ~ тат., ... ijl(äk), қар. ilk/ijlk. Қаз il(ki), ... i ... ... ij ... ... негiзiнен бұлғар,
половец топшасындағы тiлдерге тән екенiн аңғаруға ... ... ... ... ... ij ... акустикалық сапасы қазақ тiлiндегi
ij/ïj дифтонгiнiң табиғатымен бiрдей емес, татар тiлiндегi ij қазақтың i-
сiне жақын ... ... ... тiлдерiндегi i, ij дыбыстарының
сапалық ерекшелiктерiн қалыптасқан орфографиялық норма тереңдетiп жiберуi
де мүмкiн. і ≈ ï. Орх. sil(ik) ... ... (Айд. І, 172): silik qïz ... boltï ... ... күң ... КТү. 7 ~ қаз. sïl(qïm), қырғ. sïl(ïq).
Осы түбірден тараған қазақ тіліндегі suluw ... і ≈ u ... ... ... i ≈ ï сәйкестiгiнiң табиғаты а ≈ ä, а ≈ ... ... ... ... ... ï/i қысаңдары қыпшақ-ноғай
топшасындағы тiлдердiң моносиллабтық жүйесiнде негiзiнен анлаут, инлаут
позицияларда ғана ... ... ... ... ... i жиi ... башқұрт тiлiнде жуан ï ... ... ... i ≈ ï ... ... сипаты bïč «резать, рубить,
косить» (ДТС, 104), ... ... ... ... «пилить» (БРРБУС, 19),
тат. pïc(kï) «пила», pečän «сено», pïčak «нож» (ТРС, 426, 442), ... ... ... (РНС, 422). қар. ... «нож», bïč(qï) «пила».
buč(uq) «половина» қаз. пышақ, пiшен, пiшiм, пiшу, ... ... ... ... ... ... жіктелуі Орхон-Енисей
ескерткіштері тілінде айқын көрініс тапқан: qoj «қой», qon «қон», ol «ол»,
toq «тоқ», köz ... kün ... öl ... söz ... sub ... sür ... «түн», töp(e) «төбе», tuj «түй, түсін» т.б. КТү. 12, 50, КТк. 8, 2.
Ескерткiш тiлiнде жуан u, о ... ... ... ... ö, ... бiрдей таңбалармен белгiленуi де көне түркi тiлiндегi лабиаль
дауыстылардың жуан-жiңiшке варианттарының айқын ажыратылғанын бiлдiредi. u
≈ о. ur ≈ or, Орх. ur ... бiр ... ... ... (Айд. I, 170):
turk budunïγ il tutsïqïnïn bunta urtum «Түркi халқын жинап, ел ... ... КТк. 10 ~ тат., ... or. uz ≈ os, Е. uz ... ... 75) ~ ... os(ta) «мастер»; Ескерткiштер тiлi мен қазiргi ... ... u ≈ о ... ... ... ... тән. ... топшасында көне түркiлiк и дыбысы о ... өте ... ... тiлiндегi bod(an) «тәуелдi халық» сөзiнiң көне
тұлғасы bud(un) «жалпы халық, қарапайым халық», екi ... де ... ... ... қолданылатын *bud/bod «бой, дене» ... тiлi мен ... ... ... u ≈ о сәйкестiгiнiң бiр
сөздiң тұлғалық варианттарында ... ... ... тарихи қалыптасу
кезеңiндегi өзiндiк ерекшелiктерiне байланысты болса, дербес мағыналы
түбiрлес сөздер құрамында кездесуi ... ... ... фоно-морфо-
семантикалық қабiлетiне байланысты.
Қазiргi қыпшақ тiлдерiндегi ü дауыстысының әр ... тән ... ... бар. ... ... башқұрт тiлдерiнде жартылай қысаң ü фонемасы ö дыбысына ... ... ... ... ... баяу және созылыңқы,
қазақ тiлiнде батыл айтылады [27, 34-36]. ... ... тән ең ... бiрi ескерткiштер тiлiндегi ü дыбысы қыпшақ тiлдерiмен
моносиллабтар құрамында бiр ғана сәйкестiк ... ü ≈ ö. üles ≈ ... ... тiлiнде ül(e) «үлестiру», ül(es) «үлес»: qutïm barürün,
ülugim bar üčün ... «бағым бар үшiн, ... бар ... КТү. 29 ~ ... (РНС, 161), тат. ... (ТРС, 738), башқ. öl(öš) (БРРБУС, 111).
Орхон, Енисей, Талас ескерткiштерi тiлi мен ... ... ... ü ≈ ö ... ö ... ... татар, башқұрт, iшiнара
ноғай тiлдерiне тән. Бұл құбылыс ... ... ... ... ... көне бұлғар тiлiнiң белгiсi де болуы мүмкiн. Қыпшақ-ноғай
топшасындағы қазақ, қарақалпақ ... көне ... ü ... сөздер
толық сақталған. Түркi тiлдерiндегi ü, ö ... ... ... ... ... ... ... мүмкiндiктерi де жоғары. ü ≈ ö
сәйкестiктегі ескерткiштер тiлiнiң өз iшiнде де ... ... ügüz ... «өзен» (ДТД, 77), tör ≈ tür «үкiмет (билiк), заң» (ДТД, ... ... ü ... көп ... ... оның ... тұрақты дыбыстарға жататынын көрсетсе, екiншiден,
қыпшақ тiлдерiнiң ноғай-қыпшақ ... ... ... ... ... ... ... тiлiмен тым жақындығын бiлдiредi.
Ескерткіштер тіліндегі о дауыстысы ... ... ... негізінен
тұрақтылығын сақтаған. о ≈ u. oz ≈ uz «озу, жеңу» (Айд. I, 181): Oza kelmis
süsin Кültegin ... «Оза ... ... ... ... КТү. 47 ~
башқ., тат. uz. Көне түркiлiк о ... и ... ... ... де орын ... ... jont ≈ junt «жылқы» (ДТД, 45). Қазақ тiлiне ... тән ... ... ... ... ... жұнт ... «суда
жүретiн итбалық тәрiздес мақұлық (ұлпаны өте ... ... ... (ТС, 57) мәнi де белгiлi. Қазақ халқы да жұнттай сөзiн түгi
жылтыраған, ... ... ... ... ... ... «Жылқы» мағынасы мен «итбалықтың баласы» ... ... ... ... ауыспалы мағына екенiн анықтау қиын. Ғалымда
junt/jont лексемасын екi ... ... ... ... ... сөз
түрiнде талдаған Э.В.Севортянның этимологиясы белгiлi: jun at → ... асау ... ... (ЭСТЯ IҮ, 253-254). Жоғарыда
келтiрiлген деректер негiзiнде көне ... о ... ... ... ... ... ... тiлiнде толық сақталғанын аңғаруға
болады.ö ≈ ü. ög ≈ üg(äj), ескерткiштер тiлiнде ög «шеше» (ДТД, 77): ... ... teņri ... қатынды көтерген тәңiрi» КТү. 29 ~ ... ... ... 75). Көне ... ... ... ... «шеше»,
«мал төлiнiң енесi» мәнiн берген ög ... ... ... ... ... қабылдап, есiм мәнiмен бiрге сын есiмдiк сипатқа ие
болған. ö ≈ u. ö/ög ≈ uj «ой» (ДТД, 77), Орх., Е., Тал. Ol üč ... «Ол үш ... ... Тон. 20 (Айд. II, 107) ~ тат. ... ... (ТРС, 584), ... uj ... ... ... 71).ö ≈ o.
ög ≈ oj «ой» қаз., ноғ., құм. oj. Қазақ тiлiнде ö тұлғасы да қолданыста: ... ... ö ≈ е/э. öl ≈ эl «өл» (ДТС, 78). Орх., Е., Тал. öl: Ol sü ... «Ол ... ... ... КТү. 48 ~ қар. тiлi диалектiсiнде эl «умирать»
Моносиллабтар құрамындағы o, ö, ü, u ... ... ... мәнiн
өзгертуге қабiлеттi идео-сегменттiк белгiлерiн ғылыми ортада кеңiнен
танымал ö «ойлау», *ur ... т.б. ... ... ... семантикалық деривациясы нақтылай түседi.
Орхон, Енисей, Талас ескерткiштерi және ... ... ... ... ... ... ... дауысты
дыбыстардың фоно-морфо-семантикалық ... ... ... ... сипаты немесе олардың дауыссыздарға тәуелдiлiгi
жайлы тұжырымдардың тым бiржақты ... ... ... ... жаңа ... дауыстылар мен дауыссыздар бiрдей ... ... мәнi ... ... (полисемиялы), антонимдiк
сипатта да бола ... және ... ... ... ... ... моносиллабтарға ортақ мазмұн-идея
(дефинициялар жиынтығы) негiзiнен бiрiншi дәрежелi V, СV ... ... ... VС, VСС, СVС, СVСС ... ... мағына нақтылана түседi, одан кейiнгi сөзжасам барысында
моносиллаб мағынасы ... ... жаңа ... сай жаңа ... ... ... фоно-корреляттар» деп аталатын IҮ
тарау бір ... ... ... дауыссыз дыбыстар
сәйкестілігінің толық кешенін анықтап, ескерткіштер ... ... ... ... ... ... даму ... нақтылай түсуге арналған.
Көне түркілік консанантизмдердің өзгерістері мен сақталу деңгейі барлық
түркі тілдерінде де абсолютті ... яғни көне ... ... де, дифференциациялаушы белгiлер де қазіргі тілдердің бәріне тән.
Қыпшақ тобындағы тілдерде де көне ... ... ... аталмыш тілдердің дыбыстық ерекшеліктері мен даму жолын ғана
көрсетіп қана қоймайды, сол тілдерде сөйлеуші ... ұлт ... ... ... ... процестерден де хабар береді.
Баба түркi тiлдерi дамуының алғашқы кезеңiндегi ... ... ... үш ... ғылыми болжам белгілі: 1. Баба түркi тiлiнде қатаң
дауыссыздар да, ұяң ... да ... ... ... Бұл ... ... ... тiлдерiндегi таза түркiлiк бiр буынды ... ... ... ... ... *k – *g (j, γ, ... бар), d – t фонемаларын ажыратады; 2. Түркiлiк баба тiлде 1)
бiр ғана ұяң b ... 2) b, d, g ... 3) g, k, t, b, s ... болған; 3. Түркiлiк баба ... ... ұяң ... ... ... ... жүйе болып табылатын Орхон-Енисей әліпбиінде ... 16 ... ... мен ... ... ... Олардың
ішінде 5 фонема (z, m, ņ, p, č) бірнеше нұсқалары бар дербес ... 11 ... (b, γ-g, d, j, q-k, l, n, r, s, t, š) ... ... ... ... екі вариантты таңбалармен
белгіленеді. Бұған қосымша дауыссыз дыбыстардың тіркестерін белгілейтін ... ... rt, lt ... ... ... ... nt, ... полифонды таңбалармен белгіленеді. ... ... ... ... ... ... жазбаларында кей жағдайда
жуан, жіңішке ... ... ... ... ал Талас
ескерткіштерінде жуан, жіңішке ... ... ... ... тек біршама жiңiшке s ... ... ... ... ... ... ... қатаң сақталатынын
ескертеді ... 51). Көне ... ... жұп ... ... ... ... процесі ерте кездерден-ақ
басталып, ұзақ даму жолынан өткенін білдіреді.
Көне ... ... ... ... ... байланысты
графикалық таңбаларының түрліше қолданылуы әрбір дыбысты жеке ... ... ... ... және көне ... ... қазіргі түркі
тілдерімен салыстыра қарастыруда, ... ... ... ... мен ... ... айырмашылықтарды
анықтауда біршама нақтылыққа қол жеткізеді. ҮII-IХ ғасыр ... ... тiлi ... жоқ өлi тiл болғандықтан оның ... ... ... ... жалпы сипаты ... ... ... ... заңы ... жуан-жiңiшке, қатаң-ұяң
оппозициялары бойынша айқын ... ... ... ... тап басып ... ... ... ... ... ... ... белгiлi болған жағдайда олардың
жекелеген туыс тiлдердегi айтылу рефлексiнiң ... ... ... ... реңк беру ... де ие бола ... фонологияда
белгiлi құбылыс. Көне түркi жазба ескерткiштерi фонологиялық жүйесiндегi
мұндай нәзiк құбылыстар бiзге ... ... көне ... жүйесi мен қазiргi қыпшақ тiлдерiндегi дауыссыздардың гомогендi
моносиллабтар құрамында айқын көрiнiс берген, фонетикалық ... ... ... ... табиғатына сүйенемiз.
Орхон, Енисей, Талас жазба ескерткіштері тілі мен қыпшақ ... ... ... ... фоно-корреляттар кездеседі.
Анлаут жағдайдағы j дыбысының қалыптасу, даму жолы түркі тілдері тарихи
фонологиясындағы шешімі табылмаған ... ... ... ... ... пікірталастар нәтижесінде аталған дыбыстың
жалпытүркілік баба ... ... ... ... ... кейінгі
құбылыс екені, сәйкестіктер тізбегіндегі тарихи орны ... ... ... екі ... бағыт қалыптасты. Анлаут j дыбысының
көне, ... орта ... ... мен ... ... ... қолданыс
аясы аталған фонеманың түркi тiлдерi фонологиялық ... ... ... ... орын ... ... ... анлаут ž-ны кейiнгi
құбылыс ретiнде қарастыруды негiздей алмайды. ХI ... ... ... ... ... сөз ... ž ... да қолданылғаны жайлы
дерек сақталуы (МҚ. II, 364-389), ҮIII-ХII ғасырлардағы Волга бұлғарларының
тiлiнде анлаут ž-ның қолданылуы [13,47-49] ... ... ž-ны ... ... ретiнде қарастырудың ... ... ... ... ... ... одна из ... которое с течением времени подчинило себе все остальные иокающее»
[28,465-466] деген ойы YII-IX ғасыр түркілері тілінде j, ž ... ... ... Көне ... ... дауыстылар жүйесiнде о,
u; ö, ü; ï, i(е), а, е ... бiр ... ... ... ... да
белгiлi. Мұндай дәстүр көне түркi диалектiлерiнде ... мән ... ... ... дыбыс сәйкестiктерi көрiнiс беретiн бiр ... ... ... ... ... j ... ... сапасы да оны таңбалауда дауыстыларды таңбалау дәстүрiн
пайдалануға себеп болуы ықтимал.
j ... ... даму жолы ... ... ... ... мен гипотезалардың, дәйектемелердің барлығына дерлік талдау
жасаған Б.Сағындықұлы түркі ... ... ... ... тарихи үрдістеріне, артикуляциялық, ... ... ... ... ... j ... ... Т [с/ш] күрделі аффрикатынан таратып, тш ≈ тс ≈ тй ≈ дй ≈ дж ...... ... ≈ т ≈ д ≈ с ≈ з ≈ ш ≈ ж ≈ й ≈ һ ≈ х ≈ қ ≈ к ≈ ғ ≈ г ≈ с‘ ... ≈ т‘ ≈ д‘ ≈ о ... ... тізбегінің аясында қарастырады
[21,18].
j ≈ ž. Көне түркілік ... j-дің ... ... ... j ≈ ž ... ... ... Қыпшақ-ноғай топшасының
басты белгісі болып ... ... ... ... ... ... ... Күлтегін ескерткішінде jat «жат», jaz «жаз», jol «жол»,
joq «жоқ» (Айд. І, 211-213) ~ қаз., ққалп. ... žat, žol, žaz, ... осы ... ... ... ... j ... сақталған: jat «лежать», jaz
«лето», jol «путь, дорога», jok «нет» (РНС, 280, 283, 455, 353). ... ... ... ... ... ... тілінде кеңірек белең
алған: žol «дорога», žut ... zaj ... т.б. ... құбылыс қыпшақ-
бұлғар топшасында да ішінара кездеседі: тат. тілінде ... ... ... žijl ... т.б. Көне ... анлаут j дыбысының
қазiргi қыпшақ тiлдерiнде ž дыбысына өзгеруiн жалпы қыпшақтық белгi ... ... ... ... көрсетiп отыр. Анлаут j ≈ ... ... ... ... бiр ... ғана қамтуы, ескi қыпшақ
тiлiнiң iшiнде j-тiлдi, ž-тiлдi тайпалардың да болғаны жайлы ... ... ... j ≈ ž ... сөз мағынасына ықпал етпей
өзгеруi олардың фонологиялық референттер екенiн көрсетумен ... ... ... ... ... қолданыста болу мүмкiндiгiн де кеңейте түседi. ... ø. ... ... жиі ... ... заңдылықтың бірі
көнетүркілік j дыбысының е дауыстысының алдында түсіп қалуы, бірақ е ... ... ... ... ēl ... ēm «корм», ēņ «рукава»,
(БРРБУС, 23, 24). Әдетте анлаут j-дiң қазiргi тiлдерде ... ... ... ... ... тым ... заңдылық ретiнде
түсiндiрiледi. Кейбiр тiлдiк деректер анлаут j фонемасының нөльдiк ... тек ... ... ... тiл ... ... орны, белгiлi
бiр функционалды-идеялық мәнi бар ... iзiн ... ... ... тiлдерiндегi «үй» мағынасын беретiн ög ≈ og ≈ ug ≈ üg ≈ oj
≈ öj ≈ uj ≈ üj ≈ ub ≈ üb ≈ eb т.б. ... ... ... жалпы
түркiлiк ük/üg «собирать, складывать в кучу» ... ... ... IҮ, 515). üj «үй» ... üj «үю» ... ... ... толық қабылданған көзқарас емес, қарсы
пiкiрлер де бар. üg етiстiгiнiң jïγ «собирать» (ДТС, 265), juk ... (ДТС, 285) ... ... ... ... да ... да
айқындап тұр. Ескерткiштер тiлiнде jïγ/juγ «волить, складывать, собирать»
(ДТД, 46): Keligme beglerin budunun ilin ... ... ... ... ... Тон. 43 (Айд. II, 142) ... де, juk «вьюк» (ДТД, 46)
сөзi де ... ... ... ... көне ... jük ... ... сақтай отырып j ≈ ž сәйкестiгiн түзiп те, j ... ... та ... қаз., ... ... ... žük, тат., ноғ., ... қар. jik «грузь»; қаз., ққалп. üj, тат., ... öj ... ... ... анлаут ž-ны сақтаған тұлға жүк → жүктi, ... т.б. ... ... ... ... ... қалуы арқылы
қалыптасқан тұлға үй → ... ... т.б. ... ... үйме – жүйме
қос сөзi екi тұлғаны да сақтап тұр. Қазақ тiлiндегi üj ≈ zïj ... ž, ü ... ... ... нақтылаушы қызмет атқаратынын
аңғарамыз, үй «затты т.б. қалай болса ... үю, ... жи → жый ... ... ... ... жүк ... қазақ танымындағы алғашқы
мәнi де «түйеге арту үшiн ... ... ... ... ... ... бір буынды түбірлер мен түбір-
негіздер соңындағы j ... ... ... ... ... ... қаз., ... тілдерінде aj, baj, qïj(ïn), uj(a), башқ.
тілінде – aj ... ... baj ... ... ... oj(a)
«гнездо» (БРРБУС, 9, 13, 43, 107); құм. тілінде aj «луна», baj ... ... ... ... (РКС, 154, 385, 1030, 153); ноғ. ... ... ... baj «богатый», uj(a) «гнездо» (РНС, 289, 131); тат.
тілінде aj «луна», äj(tiw) ... boj ... oja ... ... 52, 417). Енисей ескерткіштерінде жиі ұшырасатын «увы, ох» мәніндегі ïj
сөзі ... ... ... ... ... ïj/іj ... ... мағынасындағы uj(äl) моносиллабы üj(elmen) «отбасы» сөзiнде сақталған.
Орхон, ... ... ... ... ... ... ... қазiргi қыпшақ тiлдерiнде толық сақталуы аталған тiлдердiң тарихи-
генетикалық сабақтастығын тереңдете түседi.
Түркi тiлдерi консонантизмдер жүйесi дамуындағы ең көне ... ... ... р ... ... Талас ескерткіштерінде
негізінен моносиллабтар соңында ғана кездеседі. Сөз басында қолданылуы өте
сирек, екi-үш сөздi ғана қамтиды. p ≈ υ. ... ap(ar) ... ... υ ... ... tüpüt, apar, nurum ... bunča budun
kelipen «... авар, үрiм сонша халық ... КТү. 4 (Айд. I, 172) ~ ... ноғ., тат. т.б. aυar. Авар ... ... тегi ... пiкiрлер
айтылып жүргендiктен apar этнонимiнiң де ... ... ... ... р ≈ b ... tüpüt ... ... қаз, ққалп., ноғ., тат.,
т.б. tijbet. Кiрме ... ... р ≈b, р≈υ ... ... ... ... ... қалыптасқан ерекшелiктер. Орхон,
Енисей, Талас ескерткiштерi тiлiндегi таза түркiлiк моносиллаб ... р ... ... тiлдерiнде қатаңдық сапасын толық сақтағанмен
ескерткiштер тiлiнiң өз ... ... р, b ... түбiрлес моносиллабтар
қатар қолданылады: qab «хватать», qab ... qab(ïs) ... ... (ДТД, 49, 120) ~ ... «ворота», qap(ar)
«ворота» (ДТД, 50, 51). Бұл құбылыс қазiргi түркi ... ... ... р ... ... кеңiнен орын алған.
Көне түркі тiлiнде анлаут b дыбысы жиі қолданылатын фонемалар қатарына
жатады. Дыбыстық ... ... ... ... түркiлердiң
акустикалық-артикуляциялық мүмкiндiгi аясында қарастырғанда ... ... ... ... ... ... да ... түркiлiк баба тiлмен (пратюркский) тiкелей хронологиялық жалғастықта
қалыптасқан көне ... ... ... b-ның ... ... (бұл жөнiнде
ешқандай пiкiр қайшылығы жоқ) түркiлiк баба тiл ... ... ... ... аңғартады. Себебi өзара жалғасып жатқан хронологиялық
кезеңдердi қамтитын бiр тiлдiң даму ... ... ... ... Орта ... ... ... тiлiнде де анлаут b-ның
қолданылғанын тiлдiк деректер толық қуаттайды. Сондықтан теориялық тұрғыдан
билабиаль b ... ... p ... қалыптасу мүмкiндiгiн қолдай
отырып, анлаут b-ның түркi тiлдерi дамуының ерте ... p ... ... ... ... көзқарастардың негiздiлiгiн көрсеткiмiз
келедi. b ≈ m. ben ≈ men «я» (ДТД, 33): Bilig esi čab esi ben körtim ... сөз иесi (деп )менi ... Тон., 7 (Айд. II, 105) ~ қаз., ... құм., ... ноғ. men, тат., башқ. mijn. Ескерткiштер тiлiнде анлаут b
≈ m ... ... ... ... көне ... және ... ... дифференциал белгi ретiнде қарастыруға келмейдi, мысалы
Орхон, Енисей ескерткiштерiнде кеңiнен қолданылған beņgü/beņkü ... meņkü Е. 39 (ДТД, 60) ... ... ... ... ... ben «мен» сөзi Бiлгеқаған, Мойун-Чур, Күлтегiн және
Енисей ескерткiштерiнiң кейбiрiнде men (ДТД, 60) ... ... ... ... ... ... анлаут m, b дыбыстарының
фонологиялық мән жүктемей ... ... көне ... ... де m-мен ... ... де b-мен ... дәстүрi де болғанын
көрсетедi. Көне түркi әлiпбиiндегi b дыбысының тiгiнен орналасқан таңбасы
m дыбысын белгiлейтiн ... ... ... сәйкес келуi көк
түркiлер тiлiндегi осы ерекшелiктi меңзеуi де мүмкiн. Ауслаут b ... ... ... ... ... b ≈ w. aυ ~ aw «охота» (ДТД,
32): Ab ablasar erim eli tegirti «Аң ауласа ерлердiң елi ... ... КЧ., 9 ... 232) ~ қаз., ... тат., ққалп. aw. Бұл құбылыс қыпшақ
тiлдерiн толық қамтымаған, мәселен, қыпшақ-ноғай топшасындағы ноғ. тiлiнде
υ ... ... ... ... aυ(as) «охота» (РНС, 287, 403).
Қыпшақ-половец ... да осы ... ... қар. aυ; құм. аυ(ču)
«охотник» (РКумС, 382). b ≈ υ. ... ... ... ... ... әдеттегi құбылыс ретінде қарастырылғанымен ... ... w ≈ p ≈ b ≈ υ ... аясына кіретін тарихи
өзгеріс. b ≈ j. ob(ut) ≈ uj(at) «стыд»: Arïγ obutï jig tidi ... ұят ... Тон. 37 (Айд. II, 111) ~ қаз., ... ноғ. uj(at), тат., ... ... b ≈ j ... түркi тiлдерi фонологиялық жүйесiндегi
шешiмi табылмаған ... ... ... ... ... еңбектерде m дыбысы p/b ... ... ... m ... тiкелей b, p дыбыстарынан емес,
аралық n дыбысы ... ... ... [28,50]. ... пiкiрi
моносиллабтар соңындағы немесе морфема жiгiндегi құбылыстарға негiзделген,
мысалы: сен+бе → ... Ал ... ... b ≈ m ... ... байқалмайды. Моносиллабтық деңгейдегi анлаут m ... ... ... m ... ... ... тарихи ерекшелiктерi бар
екенi аңғарылады. Ескерткіштер тіліндегі моносиллабтар құрамында ... ... ... ... m ... бiршама жиi қолданылады. m ≈ b. men ≈ ben,
min ≈ bin, mïņ ≈ bïņ, т.б. Көне ... де ... ... де ... бұл
құбылыс негiзiнен анлаут жағдайда кездесетiнiн жоғарыда атап кеттiк
(қараңыз: b дыбысының ... m ≈ ... m ... ņ ... ... ... бiр ... ғана кездеседi, басқа сөздерде m
сақталған. tam(γa) ≈ taņ(ba) «тамга, ... (ДТД, 70): türgis ... ... Oγuz Bilge ... kelti ... қағаннан Мақраш таңбашы,
оғыз Бiлге таңбашы келдi» КТү. 53 (Айд. I, 182) ~ қаз. ... ... m ≈ ņ ... ... ... ... ... құбылыс емес,
ноғ., ққалп. tam(γa).
Тiл алды n сонанты жалпы түркi тiлдерi ... сөз ... ... фонема. Ескерткiштер тiлiндегi n дыбысының қатты айтылатын (ne
«не?», neke? «не үшiн») және жұмсақ ... (qanï ... jana ... «алтын») түрлерi ажыратылады [СИГТЯ,322-21]. Дауыссыздардың ауслаут
жағдайда екпiндi, екпiнсiз айтылуы экспрессивтiк реңкке байланысты өзгере
беретiнi ... ... тән ... ... бiр ... екiге
жiктеудiң ретi жоқ сияқты. Орхон, Енисей, Талас ескерткiштерi ... ... ... ... ... сақталған. Ауслаут жағдайда ņ дыбысына
ауысуы байқалады. n ≈ ņ. jan ≈ jeņ/žеņ «побеждать» (ДТД, 42): Anï ... jarγun költe ... «Оны ... ... ... ... ... 34 (Айд. I, 178) ~ қаз., ққалп. žеņ, тат. jeņ, башқ. еņ. ... ... ... ... n, ņ ... жасалу жолдары өте ұқсас
болғандықтан ауслаут жағдайда өзара ауысуы табиғи заңдылық. Ескерткiштер
тiлiндегi ... ... ņ ... ... ... өзгеруi бiр
сөздiң құрамында ғана кездеседi, басқа сөздерде толық сақталған. ņ ≈ j ≈ ... ≈ *süj ≈ suυ → ... ≈ süj(ek) ≈ suυ(aq) ... (ДТД,
66): qanïņ subča jügürti, süņüküņ taγča jatdï ... ... ... сүйегiң
таудай болып жатты» КТү. 24 (Айд. I, 176) ~ қаз., ққалп. ... ... (ТРС, 502), ноғ. suυ(ek) (РНС, 268), құм. sijuek ... 355). ņ ... ... ... түбiрлес сөздерден мағыналық дербестiктi де аңғаруға
болады. Орхон ескерткiштерi тiлiндегi süņ(ug) «копье» (ДТД, 66): сөзi қазақ
тiлiнде süņ(gi) ... ... ... ... отырып қолданылады.
Осы сөзбен түбiрлес süj(men) лексемасы бар: ... ... ... ... ауыр және ұшты сом ... лом», «балық аулауда қолданатын темiр үштi
таяқ» (ҚТТС ҮIII, 410); татар тiлiнде söjmän «вид ... (ТРС, 500). ... ... ... ... ... ... гомогендi негiздер
екенiн анық аңғартады, iлкi түбiрi *sü, ... ... j және ... сөз мағынасын даралап, ... ... ... ... ... сөз басы l ... үш сөзде ғана кездеседi, оның
екеуi қытай антропонимдерi lüsün taj seņün «имя» (ДТД, 60); likeņ ... (Айд. II, 216): ... ... lüj ... (ДТД, 60) лексемасы
қолданылған: ~ қаз. uluw, қар., ққалп. uluυ. uluw ... ... ... енген кiрме элемент ретiнде қарастырушы пiкiрлер ... ... ... ... ... ... тiлiндегi klu
сөзiнен гөрi lu лексемасына жақын екенiн көрсетедi. (ЭСТЯ I, ... ... ... көне түркiлiк lüj сөзiнiң қазiргi ... ... да ... l-дiң ... ... ... аңғарылатын сияқты. Диахронды негiзде ... lüj ... ... u протезалық дыбыс емес, жалпы түркiлiк *ul ≈ *ül
→ ulï/ulïγ/ulγaj/ulas ≈ ülken ... ... ... ... ... тiлдерiнде моносиллабтар соңындағы көне түркiлiк l дыбысы екi
сөзде ғана өзгерiске түскен, басқа сөздерде толық сақталған. l ≈ t. ... ot(ur) ... (ДТД, 126). ... ... ... ... ... беретiн «отыр» мәнiн беретiн етiстiк ескерткiштер тiлiнде
olur тұлғасымен сақталған: neņ jïlsïγ budunqa ... «Ең ... ... ... КТү. 26 (Айд. I, 179) ~ қаз., ... otïr, тат. ... utïr/ultïr, қар., қырғ. otur, құм. oltur, ноғ. oltïr. ... көне ... l ... мен t ... ... қолданылады.
Э.В.Севортян «Глагол otur восходит к более старой форме oltur ... ottur ... к ol» ... I, 491) ... ... арқылы етiстiктiң археформасы ol
моносиллабы екенiн көрсетедi. Қыпшақ тiлдерiндегi ... ... ... ... екiншi буын басындағы t ... ... *ol, *ot ... l ≈ t сәйкестiгiн ... тұр. ... orun ... ... ... (ДТС, 372): қаз., ноғ., ... orïn, құм., қбалқ., қырғ. orun, тат., башқ. urïn лексемасы құрамындағы
*or/*ur моносиллабының мәнi ... *ol, *ot, *or ... ... әрi есiм ... ортақ мазмұнға негiзделген гомогендi синкретизмдер
екенiне толық көз жеткiзуге болады. l ≈ r. bul(uņ) ~ ... ... ... qop baz qïltim ... ... ... көп бейбiт еттiм»
КТү. 30 (Айд. I, 177) ~ қаз. burïš: ... ... *bul ≈ ... ... негiзi *bu тұлғасы. Түркi тiлдерiндегi l ≈ ... ... ... ... мән ... де, семантикалық
реңк арқалап та қолданылуы сирек те болса ... ül(ker) ≈ ... (ДТС, 625), қаз., ... ül(ker), башқ. ül(kär), қырғ. ... ur(ker) ... ... *ul/*ur ... ... ... 634). ... морфема жiгiндегi l ≈ r сәйкестiгiн бiрiншi морфема
соңындағы l-ға екiншi морфема ... r-дiң ... ... ... ≈ qoromal ... платок» [СИГТЯ,349]. Мұндай тұжырым ... ... ... ... ... түсiндiре алмайды. l
≈ r сәйкестiгiнiң залал ≈ зарар «зиян» жұбы тәрiздi кiрме ... ... ... ... ... ... қалыптасуымен бiте қайнасқан төл
ерекшелiк екенiн бiлдiредi.
Артикуляциялық ерекшелiктерi ... ... ... жататын r
фонемасының ауслаут жағдайда қолданылуы алтай ... ... ... ... ... Көне түркi жазба ескерткiштерiнде ... ... Кули Чор ... ... ... ... ab
ablasar r2m2lä teg erti Кч. 9 ... ... «он ... ... животное?» деп аударады [Малов 1,102], автор сұрақ ... ... өзi де ... ... ... ... осы ... Ab
ablasar erim eli tegirti түрiнде транскрипциялайды, аудармасын «Аң ауласа
сарбаздардың елi белсенiп ... едi» ... ... ... 232-234).
К.М.Мұсаев С.Е.Маловтың транскрипциясы бойынша r2m2lä сөзi Византия (Рим)
болып аударылуы қажеттiгiн көрсете отырып «... ... ... ... ... до ... ... этим ... принадлежащей Кули
Чуру территории» деген ой айтады [СИГТЯ,361]. Сөйлемде қолданылған ... ... ... ... ... ... сөздер: Ab «охота»
(ДТС, 2) «охота (на зверей, дичь)» (ЭСТЯ I, 62); teg «до» (ДТС, ... ... (ДТД, 71), erti ... (Айд. II, 100). ... ... ... негiздi, сөйлемнiң тұлғасы да, контекстегi мазмұны да «Аң
ауласа Үрiм (Рим) елiне дейiн жетер едi» сөйлемiне ... ... ... ... ... де ... ... жайлы дерек Күлтегiн
ескерткiшiнде де сақталған КТү. 4. Қазақ тiлiнде Ұлын ұрымға, қызын Қырымға
оралымының сақталуы да осы ... ... ... тiлдерiнде r
тұлғалы сөздердiң протезалық дыбыстармен айтылуы ... ... ... анық ажыратылғанымен, түркiлiк төл сөздердегi анлаут ерiндiктер
u, ü, қысаң i, ï, e дыбыстарын тек ... ... ... болмайды.
Мысалы, ор, өр, ұр, iр(i), ер т.б. ... ... ... ... ... ... ... тiлiндегi
моносиллабтардың соңында қолданылған r фонемасы қазiргi қыпшақ ... ... тек ... ... ғана ... ... r ≈ z. ... тiлiнде қолданылған jar(ïš) «равнина» (ДТД, 44) сөзi түркi
тiлдерiндегi jaj «развертывать» (ЭСТЯ, I, 76), jaz ... ... ... ... болуы мүмкiн, қаз. žaz → žazïq, žaj → ... жер), ... ... ноғ. jaz/jaj, тат., ... jäj. ... тiлiнен bor «вино» (ДТД, 35) сөзi тiркелген. қаз. boz(a),
қырғ. boz(oo). Жалпы ... ... ... ... ... ... сөз мағынасына әсерi жасырын синкретизм құбылысының аясында
қарастырылып жүргенi ... r, z ... ... ... ... ... көрсететiн ar ≈ az, kör ≈ köz, tiz ≈ tir ≈ ter тәрiздi
түбiрлес жұптар ... ... де жиi ... ... ... жүйесiнде жан-жақты зерттелген, тарихи даму
жолы мен ... ... түзу ... ... ... қатарындағы q, k, γ, g дыбыстары ҮII-ІХ ... ... ... аясының кеңдiгiмен ерекшеленедi. ... q, ... ... процесiнiң алғашқы нәтижелерi алтай дәуiрiне дейiнгi
кезеңде-ақ байқалып, олардың бәсең ... ... ... ... ... ... ... бере бастаған [23,78]. Ұяң γ ... ... ... ... ... ... ... анлаут γ кiрме
сөздерге тән, түркiлiк төл ... ұяң ... ... қарақалпақ тiлiнде
кездеседi: γaz «қаз», γarγa «қарға», γawγa ... ... II, ... ... ... ... ... қалыптасу кезеңiнен бастау
алатын құбылыс болса керек. Бәсең артикуляциялы γ ... сөз ... сөз ... ... ... ерекшеленедi, қазiргi қыпшақ тiлдерi
моносиллабтар жүйесi құрамындағы ауслаут γ-ның сақталу деңгейi ... γ ... ≈ w ≈ υ ≈ j. *aγ ≈ *aw ≈ *aυ ≈ aj → aγïl ≈ awïl ≈ аυïl: aγ(ïl) ... ... (ДТД, 39) ≈ қаз., ... aw(ïl) ≈ ноғ., тат. ...... ajïl
«аул». Қазақ тiлiнде көне форма сақталған, aγïl «шөп не қамыстан жасалған
төбесi биiк мал ... ... ... 13). ... ... ... Е. 48 (ДТД, 32) тұлғасы тiркелген. Э.В.Севортян *aγ моносиллабын
етiстiк-есiм мәндi ... ... ... ... а : γ ... ... I, 84). γ ≈ q ≈ k. *jaγ ≈ ... ≈ *jak → jaγuq ... ≈ jakïn: jaγuq ... (Айд. I, 211) ≈ ноғ., ... ... ққалп. žaq(ïn) ≈ тат. jak(ïn). Қазақ ... *jaγ ... žuwïq сөзi де ... γ ≈ ø. ... ... ... ауслаут γ-ның элизияға ұшырауы бiршама жиi кездеседi. *oγ ≈ *u
→ oγul ≈ ul: oγul ... (Айд. I, 216) ≈ қаз., ... ноғ. ... ... ... ... ғана қолданылатын ұяң g
дыбысының өзгерiс деңгейi γ ... ... ... g фонемасының
ауслаут жағдайда қолданылуы қарақалпақ тiлiнде кездеседi: gew(de) ... ... gün ... (ҚқТТС II, 19-32). g ≈ j. teg ≈ tij: teg «касаться»
(ДТД, 71) ≈ қаз., ққалп., ноғ. tij; g ≈ υ ... *jug ≈ *juυ → jugur ... jugur ... (ДТД, 48) ≈ ноғ. juυïr; g ≈ k. keg ≈ kek: keg «месть»
(Айд. I, 215) ≈ қаз. kek; g ≈ ø. *üg ≈ *ü: ≈ *ö: → ügüz ≈ üzen ≈ özen: ... (Айд. I, 221) ≈ тат., ... üzän ≈ қаз., қар., ... özen. ... γ, g ... ... екiншi дәрежелi созылыңқы
дауыстылардың қалыптасуымен тiкелей ... ... ... ... ... uu, üü ... жиi ... *aγ ≈ *oo → aγïz ≈ ooz «рот», suγ ... ... taγ ≈ too ... (КРС II, 72, 166, 250), boγ ≈ boo ... I, 144). Алт. тiлiнде оо, öö, uu, üü созылыңқыларымен қатар аа, ее,
ïï, ii ... ... да ... ... аas ... ... jaa ... (дождю, граду, снегу)», jaak «щека, косяк», jüü ... ... ... ... kiij ... soo «остыть», söök
«кость», čee «молодой хвойный лес» ... 4, 66, 100, 112, 177, 428). ... көне ... ... ... γ ... көпшiлiгi
өзгерiстерге түскенiмен олардың көне формалары да сақталып, ауызекi тiлде,
кейде әдеби тiл ... де ... ... қиын емес.
Көне түркiлiк анлаут q қыпшақ тiлдерiнде негiзiнен қатаңдық табиғатын
сақтаған кей тiлдерде ұяңдану, жiңiшкеру ... ... ... ... ұяң γ ... сөздер кездессе, татар тiлiнде жiңiшке ... ... ... бар. ... бұл ... ... тiлдердi толық
қамтымайды, қатаң q-ны сақтап қалған сөздер де қатар қолданылады. q ≈ ... kal: qal ... (ДТД, 156) ≈ тат. kal (ТРС, 285); q ≈ γ ... ≈ γaz: qaz «копать» (ДТД, 151) ≈ ққалп. γaz. Бұл дерек ауызекi ... ... ... ... ... тұлға сақталған qazïw «жердi
ойыу, шұқырлау, үңгиу» (ҚқТТС III, 91). Сондықтан қарақалпақ тiлiндегi q ≈
γ ... ... ... ... ... ... ... қатарына жатады, сондай-ақ қарақалпақтардың ... ... ... де ... жөн.q ≈ х ... Қатаң q-
ның х дыбысына өзгеруi ноғай, татар тiлдерiнен байқалады, *qaγ ≈ *ха ... ≈ xan: qaγan ... (ДТД, 120) ≈ қаз., ... ноғ., тат. ... *qat ≈ *xat → qatun ≈ xatïn: qatun ... жена» (ДТД, 51) ≈ ноғ.
xatïn «женщина» (НРС, 176). Жалпы түркi ... тән qayan ... q ... бiршама ұяң х-ға айналуы түркi тiлдерiне араб-парсы
тiлiнiң ықпалы күшейген кезең – Х-ХI ғасырларда ... ... ... ... тiлдерiнде қатаң табиғатын сақтаған qatïn сөзiнiң татар, ... ... да осы ... ... ... моносиллабтар құрамындағы анлаут k қазiргi қыпшақ
тiлдерiнде өзгерiске түспеген, ауслаут жағдайда ұяңдануы sekiz ... ... ... ... k ≈ g. *sek ≈ *seg → sekiz ≈ segiz: ... (ДТД, 65) ≈ қаз., ноғ., қар., тат. ... ... ... segijz/sekkijz. Қыпшақ тiлдерi iшiнде қарақалпақ тiлi негiзiнен көне
тұлғаны сақтап қалғанымен, ұяң варианты да кездеседi: *küm ≈ *güm → ... ... Орх., Е. ... ... (ДТД, 56) ~ ққалп. güm(ijs) «қымбат,
бахалы ақ түсли металл» (ҚқТТС II, 35). Көне ... γ, g ... ... ... ... ұшырауы немесе үнемдеу құбылысының
әсерiнен элизияға түсуi ең жаңа ... ... ... ... ... ... тән болғанымен, жүйелi заңдылық емес.
Ескерткiштер тiлiнде анлаут d фонемасының қолданылмауы түркi ... ... ... d-ны көне ... дәуiрiнен кейiнгi құбылыс
ретiнде қарастыруға негiз болмау керек. ХI ... ... ... d-ны ... ... ... белгiлi. Түркi жазбалары дүниеге
келген ҮII-IХ ғасырлар мен М.Қашқари заманы арасындағы 100-150 жыл iшiнде
бiр дыбыстың ұяңдану процесi ... ... бiтуi ... ... Бұл Орхон
ескерткiштерiн қалдырған батыс түрiк қағанатында батыс оғыз ... ... ... билеушi топ құрамына ықпалы аз болғанын
аңғартады. Күлтегiн ескерткiшi мәтiнiндегi ... igidejin tijin ... budun tapa, ilgerü qïtan, tatabï budun tapa, birgerü tabγač tapa ... eki jegirmi ... ... ... деп, ... оғыз халқына
қарсы, iлгерiде қытан, татабы ... ... ... ... ... әскермен он екi (рет) соғыстым» КТү. 28 (Айд. I, 177); ...... Oγuj jaγï orduγ ... ... ... ... ... орданы басты» КТү. 48 (Айд. I, 181) деген сөйлемдер де ескерткiштер
иесi ... емес ... ... ... ... ... соңында келетiн d дыбысы қазiргi
қыпшақ тiлдерiнде біршама ... ... d ≈ j. qod ≈ qoj: Орх., Е. ... (ДТД, 52) ≈ қаз., ... тат. т.б. qoj; Орх., Е. qïd ≈ ... ... (ДТД, 52) ≈ қаз., ққалп. qïj. Қазiргi тiл деректерi бойынша
qïd ≈ qïj ... *qï ... ... ... ... екенiн
аңғаруға болады: қыр(ық), қыс(қар). Көне түркi және қыпшақ тiлдерiндегi d ... ... ... ... ... кей ... d ... да кездеседi. Мысалы, қазақ тiлiнде аяқ сөзiмен қатар ада ... ... ... көне түркiлiк bediz «орнамент» (ДТД, ... ... ... ... ... ... ескерткiштерiнде
кездесетiн idiš «сосуд» (ДТД, 290) сөзi қаз., ққалп., ноғ. тiлдерiнде ыдыс
түрiнде сақталған. d ≈ t. öd ≈ öt: od ... (ДТД, 78) ≈ құм., ноғ., ... тат., ... üt; ... ... ... ... d ≈ t сәйкестiгi түркi
тiлдерiне кеңiнен таралған құбылыс j ≈ d ≈ t ≈ z ... ... Көне ... ... ... ... ... z қазiргi қыпшақ
тiлдерiнде толық сақталған, өзгерiске түсуi бiр лексемадан ғана ... z ≈ s. *üz ≈ *üs → üze ≈ üsti: üze ... ... (ДТД, 78) ... ... üsti / башқ. ös(tö). Тат. тiлiнде көне форма сақталған ... ... 212). ... ... z ≈ s ... кең ... дыбыстардың сәйкестiк түзуге теориялық мүмкiндiгi бар.
Ескерткiштер тiлiнде t дыбысы өзiнiң ... ... ... ... ... ... де тән. t ≈ d. at ≈ ad: ... Тал. at «имя» (ДТД, 67) ≈ қар. ad t ≈ d ... ... ... де ... мән ... ... түзе ... Тiл деректерi t ≈ d
сәйкестiгiнiң сөз мағынасын да ықпал ете ... ... ... ... ... бұл жерде t-ның ұяңдануын екiншi буындағы дауысты ... ... ... ... *аt ... ... аt
етiстiгiнен жасалған атым: бiр атым насыбай сөзiнде t-ның сақталуы, олар
өзiнен ... ... ... қабылдамайтынын көрсетедi. Құд(ық) ≈
құт(ы) сөздерiнiң ... да t ≈ d ... iзi ... ... t, d дыбыстарының идеофондық табиғаты бiршама айқын
көрiнедi.
Түркi тiлдерi фонологиялық жүйесiндегi ең көне дыбыстардың бiрi [21,26]
тiл алды ... ... č ҮII-IХ ... ... ... ... ... қатарына жатады. Қыпшақ тiлдерi iшiнде č дыбысын аз
қолданатын ... ... ... Қыпшақ-половец, қыпшақ-бұлғар
тобындағы тiлдерде анлаут ... ... ... ... ... ... тараған. č ≈ š. čöl ≈ šöl: čöl «степь, пустыня»
(ДТД, 81) ≈ қаз., ... söl; čet ≈ šet: čet ... ... (ДТД, 81) ... Šet. Жалпы ескерткiштер ... č ... ... бәрi ... тобындағы тiлдерде š-дыбысына өзгерсе,
басқа қыпшақ тiлдерiнде č тұлғасының ... да, š-ға ... ... ... тiлiнiң өз iшiнде де č ≈ š фонологиялық мән
жүктемей қолданыла бередi. ... ... č ≈ š ≈ s ... ač ≈ aš ...... (ДТД, 80), қар., құм., тат. ač ≈ қаз., ... ноғ. аš ... as; üč ≈ üš ≈ ös: üč «три» (ДТД, 80), тат. öč ≈ қаз., ноғ., ... ... ... ös. ... ... č, š, s ... ... да, теориялық тұрғыдан да сәйкестiк түзу мүмкiндiгi бар ... алды ... š ... ескерткiштер тiлiнде č, s дыбыстарымен
фонологиялық мән жүктемей ауыса ... бұл көне ... ... ... ... ... ... түркi тайпалары
шоғырланғанын көрсетедi. š ≈ s. šïk ≈ sïq: ... ... (ДТД, 82) ... ... ноғ. sïq; šuw ≈ suw: šuw/sub ... (ДТД, 82) ≈ қаз., ... suw, ноғ., қар. suυ, ... тiлiмен š ≈ s ≈ h сәйкестiгi түзiледi. hïw
«вода» ... 105). ... ... h ... күрделi табиғаты
көптеген зерттеулерден белгiлi [31,81. 34,402]. Түркi ... ... ... s ... ... ... ... мен
қазiргi қыпшақ тiлдерi арасында да өз табиғатын сақтаған, жүйелi өзгерiсi
бұлғар-қыпшақ ... ... ... ... бередi. s ≈ h. sa ≈ *ha: sa
«считать» (ДТД, 64) ≈ башқ. ha(n); sï ≈ *hï: sï ... (ДТД, 64) ≈ ... sen ≈ hijn: sen «ты» (ДТД, 65) ≈ hijn. s ≈ š i. is ≈ iš: is ... (ДТД, 64) ≈ құм. ijš, тат. эš; bis ≈ bijš: bis/beš «пять» (ДТД, 39) ≈
тат., башқ. bijš, құм. beš; *bis ≈ *bijs: bisük ... (ДТД, 39) ... тат. bijšek т.б. ... мысалдар негiзiнде көне түркiлiк анлаут
s қыпшақ тiлдерiнде сақталып, тек башқұрт тiлiнде өзгерiске ... ... ... ... ... ... ... қыпшақ-половец,
қыпшақ-бұлғар тiлдерiнде s, š тұлғалары араласа ... ... тілі мен ... қыпшақ тілдері моносиллабтар жүйесіндегі
дыбыс сәйкестіктері аясында көрініс беретін дауыссыз фоно-корреляттар жалпы
түркі тілдері ... ... ... ... ... түркі
түбірінің тұрақтылығымен қатар өзгермелі де икемді сапасын көрсетін фоно-
морфо-семантикалық құбылыс. ... ... ... қорының негiзiн
қалайтын бiр буынды түбiрлер мен ... ... бiр ... ... ... өзгеруге де бейiмдiлiгiн моносиллабтар
құрамындағы фоно-корреляттар айқындайды. Жалпы тұрпат пен жалпы ... ... ... ... ... лексемаға
ыдырауы нәтижесiнде өзгермелi, икемдi сапаға айналады. Тiл онтологиясының
күрделiлiгi жүйелi ... ... ... ... қайшылықтардың iз
қалдыруымен де сипатталады.
«Моносиллабтар дамуындағы тұлға мен мазмұн» деп аталатын V тарауда ... ... мен ... ... көне ... мен ... ... тілдегі бейнесі моносиллабтық деңгейде сараланады.
Әлемді, ... ... ... ... орнын айқындайтын дүниетанымды,
идеялар мен көзқарастар жүйесін, ... ... ... ... бағытталған философия ғылымының алғашқы кезеңінде-ақ
дүниені танудың негізгі тетігі ретінде таным мен ... және ... ... – тіл ... ... ... ... формула тәрізді тілдік ... ... тіл ... ... тілдің танымдық, биопсихологиялық
қырларын терең аша алмағанымен, интралингвистикалық заңдылықтарды анықтауда
үлкен нәтижелерге жетті, ... ... ... ... ... ... ... маңызын көрсетіп берді (Ф.де ... ... т.б.). ... ... ... мағынасы теориясы структурализмнің өзімен антиномиялық бағыттағы
антропологиялық лингвистиканың ... ... бір ... ... байқатады. Түркі тілдеріне қатысты көптеген құнды еңбектер
структуралық лингвистиканың амал-тәсілдері мен ... ... ... ішкі ... сөз ... ... сөз этимологиясына арналған зерттеулерде, тіл ... ... ... бен ... ... тілдің
этнолингвистикалық сипаты, әлеуметтік негізі ... ... ... ... қырларын меңзеген тұжырымдар түркi тiл ... ... ... ... дейiн-ақ айтылып жүрді. Алғашқы
қалыптасу кезеңінде логикалық категориялардың тілге ... ... мен ... ... ... негізіне ғана сүйенген
когнитивті лингвистика бірте-бірте өзінің ішкі құрылымын, категориялық
аппаратын, ... ... ... ... ... бағыт ретінде орнықты. Қазақ тiл ... де ... ... ... ... ... концептуалды жүйенiң iшкi, сыртқы құрылымдық
модельдерiн сомдауға бағытталған бiрнеше зерттеулер жарияланды (Жаманбаева
Қ., Ислам А., ... А., ... Г., ... С., ... ... ... тiлдi ... тұрғыдан зерделеуде паремиологиялық жүйе,
фразеологизмдер, көркем шығарма тiлiндегi бейнелi оралымдар, мәдени лексика
мен ономастикондар, кәсiби ... мен ... ... ... Ғаламның
толыққанды тiлдiк бейнесi жетiлген, көркем тiл ... ... ... ... молынан жинаған лексемалардың талдауға түсуi
аса маңызды. Дегенмен тiлдiң танымдық қырларын анықтауда ... де ... ... жөн. Бұл ... iшкi ... ... ... да қатысады. Себебі тілдің танымдық қырларын зерттеуде ... ... адам ... ең ... ... ... тiлдегi
көрiнiсi – архитұлғасы дыбыстар мен дыбыс тiркестерi, бiршама жетiлген
кезеңдегi бейнесi – моносиллабтар.
Түбiрлес ... ... ... ауқымдылығы, семантикалық
өрiс шеңберiнде синонимдес те, ... те ... ... ... ... ... дыбыстардың өзгерiстерiмен немесе ... ... ... ... iлкi ... жаңа дыбыстардың
қосылуымен ажыратылуы бiр буындылардың акустикалық бейнесiн тек материалдық
жамылғаш ретiнде қарастыруды негіздей алмайды, яғни ... ... ... ... Архитұлға мен архисемада модификациялық
қатынастағы байланыс бар. Бұл ... ... ... ... ... ... аталған ілімдерді сабақтастыра
отырып қана анықтауға болатын құбылыс. Ал ішкі тұлға мен сыртқы тұлғаның
арасындағы ... ... ... ... ... ... тілі қалыптасқаннан кейінгі ақыл-ойдың жетілген
кезеңдерінде, адам ... ... ... ... мен заттардың,
қимыл, іс-әрекеттің тілдік жүйедегі орныққан атауларын қолдана отырып, сол
ұғымның ерекше ... жаңа ... ... ... ... нәтижесінде жүретін процесс. Тілді онтологиялық негізде
зерделеу ... ... ... ... семиотикалық амал-тәсілдермен қатар фонеманың, графикалық
таңбаның идеялық қырларына ... ... ... ... да
тыс қалмағаны жөн. Кеңестік тіл білімінде дыбыстық таңбалардың идеялық-
мазмұндық ... әр ... ... әдіс-тәсілдер арқылы қарастырылып
келді (Журавлев А.Т., Гурджиева Е.А., Воронин С.В., ... И.Н., ... т.б.). ... ... ... бiр ... ... дыбыстар
мен дыбыс тіркестері ... ... ... ... ... ... ... Фоно-семантикалық
зерттеулер нәтижелері ұғым-идеяның маңыздылығын ... ... ... ... ... ... ... жамылғыш»
ретінде қарастыруды қолдамайды.
Қазіргі жетілген, жүйеленген дыбыстық тілдің деректері негізінде алғашқы
адамзат ... ... ... ... ... ... ... әдістерін көне түркі тіліндегі, қазіргі тіліміздегі
еліктеуіштер мен бейнелеуіштерге қатысы жоқ ... бір ... ... ... мен ... ... да ... болатын
сияқты. Себебі түркі тілдеріндегі имитативтер тобына жатпайтын ... ... ... ... ... ... байқауға
болады. Мәселен, гомогенді бейнелеуіштердің ... ... ... ... жұлт, жылт, жылтыр, жалтыр, жарқ, жұрқ, жарық, жұлдыз,
т.б.) имитатив ... ... мен жан, жақ, ... жылу т.б. ... ... ... негіз болып тұрған *žï/*žu ілкі түбірін
мағыналық-мазмұндық ... да, ... ... да ... ... ... ... семантикалық өріс
шеңберіндегі таралу амплитудасы да әр ... ... ... өте ... ... ... ... аналогиялық жолмен бір-бірінен ... ... ... бірлікке айналуына негіз болады. Жалт-жұлт,
жылт, жарқ-жұрқ, жарқырау, т.б. сөздерінің ортақ семасы «сәуле шашу» болса,
жалтыр, жылтыр лексемалары «жылтырауық, ... ... қоса ... ... жан, жақ ... «жарық, жылу шығаратын
құбылысты тудыру әрекетін» жалын сөзі «от жану ... ... ... «от ... ... жай, жасын «найзағай, нәтижесінде
жарқыл, от ұшқындары байқалатын, табиғи құбылыс» мағыналарын береді. От бар
жерде жоғары температура, қызу бар. Осы сема жылу ... ... ... жылы ... ... негіз болып тұр. Төңірегіне ... ... от бар ... ... бар. ... ... ... мағыналық
ауысу негізінде жарқын (жарқын болашақ) «ашық, ... ... ... «ниеті таза, адал» ... ... ... «ақжарқын», жайна
«құлпырау» лексемаларына жылдың ең жылы, жаймашуақ ... жаз ... ... ... ... ... ... «Жарқыл, жылу, от, жарық
т.б.» семаларын ... ... ... (түркі тілдері бойынша:
*ja/ji/ju, *da/di/du, *sa/si/su, *ča/čï/ču ≈ *ša/šï/šu тұлғалы комплекске
кіретін лексемалар тобы түркі ... ... ... ... ... Ал жалпы түркі тілдерінде, жалпы алтай тілдері бойынша ... ... та ... ... ... анық. Қазiргi тiл деректерi
негiзiнде *ža/*žï/*žu ... ... ... моносиллабтардың даму
жолы түркi тiлдерi дамуының бiрнеше кезеңiн қамтитынын аңғарамыз:
1 кезең. СV ... ... ... құрамындағы дауыстылардың
мағыналық реңктерге ие болуы – а «жарықтың, от ... жыл ... ... ï ... u ... бiрде бәсең, бiрде
айқын бiлiнуi»;
2 кезең. ... ... СVС ... ... қалыптасып,
олардың бастапқы ортақ мазмұны дараланып, нақтыланып, дербес мағыналарға
негiз болады, ... ... сема ... ... қызметiмен
байланысты. *ža моделiнiң тұлғалық парадигмасы мен ... ... ... ... ... адам қолымен жасау әрекетi»
žan «оттың жану процесi»
žal «от жану процесiнiң нәтижесi»
žar «жарық, сәуле»
žаz ... ... ... ... «от ... ... құбылыс, найзағай»
žas «от шашатын табиғи құбылыс», «атмосфералық ... ... ... жадырау»
*za тұлғасының варианттары *žï, *žu модельдерiнiң тұлғалық парадигмасының
таралу ауқымы шағын, семантикалық реңкi бәсең:
*žï → žïl «сәуле, сәуле ... → žul ... ... шашу», «сәуле шашатын аспан денесi»
3-4 кезең. Әрбiр моносиллаб одан әрi қарай даму жолына түседi, мысалы:
zalt → žaltïr
*žal zalïn *žad ... ... žarïq žaj ... ... žïlt ... ... žult ... ... ... символика мен мағына жүктейтін ... ... ... ілкі ... екі ... ... 1. таза имитативтік сипатын сақтай отырып, бірнеше дәрежелі
индикаторларды қабылдау арқылы ... ... ... ... ... ... негізінде дамыса (*жа, жарқ, жарқыл, жарқылда, жарқыра,
жарқылдақ т.б.); 2. ... ... ... ... шарттылық,
таңбалық сипат ала отырып, семасиологияның жалпы заңдылықтарына орай ... ... (жан, жақ, жаз, жай, ... т.б.), одан әрі ... ... ... туынды сөздер ... Екі ... ... мен ... ... ... ... бір тілдік
ортадағы этностық сипаты бар қауымның қоршаған табиғи ортаны ... ... ... ... ... біте
қайнасып жүзеге асатын процесс.
Ұлттық сананың өсуі мен ... ... ... ... ... ... халқының дүниетанымы да көне
түркілердің ... ... ... ... ... ... келе жатқан адам түйсігіндегі филогенетикалық белгілердің санада
жаңғырып, оның тілінен ... ... ... орай тіл ... ... оның барлық рухани-мәдени құндылықтарын (әдет-ғұрпы, наным-
сенімі, өнер-білімі т.б.) кешенді түрде ... ... ... ... ҮІІ-ІҮ ғасырда өмір сүрген көне түркілер мен ... ... бірі ... ... ... сабақтастығы бабалар
қалдырған көне жазба мұралар тілінен анық байқалады. Көне ... ... орын ... ... ... Umaj, qut мифонимдері арқылы
беріледі. Көне ... ... да, ... ұғымында да Umaj лексемасы
өмiрдiң, өсiп-өнудiң, денсаулықтың, әдемiлiк пен әсемдiктiң, бақыт пен құт-
берекенiң, үйлесiмдiлiктiң, өнер мен ... ... ... ... концептiнiң лингвистикалық бейнесi, ... ... ... ... құрылым Umaj сөзінiң монғол тілінде «ана
құрсағы», «жатыр» (МҚС, 509) ... ... ... ... ұрғашы,
ұрық, ұрпақ, ру, үрпi, үрiм (үрiм-бұтақ), көне түркi тiлiндегi urï ... Е., 26, urug ... КТү. 10 (ДТД, 77), ... ... ... түсiм, шығым, коктем» ураг «ұрық, тұқым» ураглах ... 514, 512) т.б. ... ... *ur, *ur ... ... көрсетедi. Ескерткiштер тiлiнде Ү модельдi u «увеличивать»
(ДТД, 74) етiстiгi тiркелгенi белгiлi. Ulga «расти», ulgat ... ... ... (ДТД, 76) ... ... ... *ul ... u
етiстiгiнен дамыған, бұл топқа қазiргi қазақ тiлiндегi ұлы, ұлғаю, ... ... да ... Жалпы түркi тiлдерiндегi «үлкею», «көбею»,
«өсу», «ұрпақ ... ... т.б. ... ... ... да ... ... *ur/*ür ≈ *uγ ≈ *üg ≈ *um/üm ≈ ... ... ... ... қарастырып, ортақ iлкi ... ... ... ... өсу т.б.» ... сақтаған u/ü тұлғасы
екенiн ажыратуға мүмкiндiк ... Көне ... ... ög ... ... дитя», oγuš «племя», uγïš «многочисленный» (ДТД, 77, 75) сөздерiнiң
қолданылуы ... ... ... ... өс, өн, өр ... ... да қосуға болатынын көрсетедi. Демек о бастағы u
етiстiгiнiң ü, o, ö ... да ... көз ... ... ... ... реңктерi даралана бастаса, дауыссыз l, m, n, t, s, q, γ,
g дыбыстарын қабылдау арқылы бiршама дербес мағыналарға ие ... ... ... ... qut лексемасының жалпы семантикасы бір-бірінен
алшақ кетпейді: тув. Kuwt «миф. Жан, өмір беруші күш» ... 253); ... ... ... ... жан; ... ... сайлаушы рух» (Верб.
103); хак. xuwt «тірі адамның жаны». Егер ол ... ... ... адам ... ... ... ... өтеді; өзб. – qut «І. ас, ... ... ... quwtij učqïj «қатты қорқу» (УзРС, 663); ұйғ. quwt ... 611); ... kuwt 1. ... ... ... ... күрең қызыл
түсті зат. Құтты ұстап алған адамға бақыт ... (оны тек ... ... адам ғана ... ... жаман адамның қолында нәжіске айналып кетеді)»;
2. «адам мен малдың қорғаушысы»; 3. «кие ... 4. ... ... жан» (КРС, 452), тат., ққалп., құм., башқ. тiлдерiнде де qut лексемасы
«отбасына, жеке ... ... ... кие» ... ... көне
түркі тілі сөздігінде qut «счастье», «благо», «удача», «успех», ... (ДТС, 471). Көне ... ... да қазіргі түркілер танымында да
құттың символикалық сакральді мәні оның аталық негiзiн бейнелейдi. Қазақтар
танымында да, ... ... ... ... да құт ... рухани
құндылықтармен қамтамасыз ететiн кие. Құт ұғымының ұшу мүмкiндiгi qut
мифонимiн qus ... ... ... ... ... қайтыс
болған адамның жаны qut болып ұшып кетедi деген ұғымның қалыптасуы да
осыған ... qut, qus ... iлкi ... ... ұшу ... ... ... *qu тұлғасы болуы мүмкiн, -t, -s форманттары даралаушы
семалардың мәнiн сақтаған.
Сан қабатты бiр концепт бойына жинақталған ... ... ... белгiлерге негiзделген мәндес ұғымдарды да, аралық ұғымдарды да,
антиномиялық ... да ... ... тiзбектiң полярлық шегi қарама-
қарсы мәнмен тұйықталады. Философтар диалектиканың дуалистiк ... ... ... ... ... ... тануы да осындан
туындайды. Лингвистикалық ғылым ... ... ... ... ... ... ... әлемде бинарлық жұптар арқылы көрiнiс табады.
Тiлдегi бинарлық қатынас алғашқы бейтарап ұғымның қарама-қарсы нұсқаларының
танылуына байланысты мазмұнның ... ... ... ... ... ... ... жүретiн құбылыс. Антиномиялық сипатқа ие
бинарлық жұптардың орталық шегiндегi бейтарап ұғым оппозициялық ұғымдармен
тепе-теңдiк ... ... ... ... тарихи лексикологиясында
түбiрлес моносиллабтардың антонимдiк сипаты ғылымда белгiлi құбылыс, сирек
болса да кел ↔ кет, ат ↔ ал, сат ↔ сал, бас ≈ ... ұш ↔ ... ... ... т.б. ... оппозициялық қырлары, олардың гомогендiлiгi туралы
болжамдар айтылуда Түбiрлес моносиллабтардың антонимдес ... ... бiр ... моносиллабтардың сыртқы тұлғасы да
қатысатынын қарама-қарсы ... ... ... ... аңғарамыз. ҮII-IХ ғасыр мұралары тiлiмен қазiргi қазақ
тiлi моносиллабтар жүйесiнiң ... ... ... да жалпы түркi тiлдерiне ортақ гомогендi оппозициялардың
iздерiн байқауға болады.
*ur ↔ er: ұрғашы ↔ ... ... ... тiлiндегi Адам концептiсi мен
оның көнетүркiлiк аналогы Кiсi концептiсiнiң тiлдiк моделi ... ...... ... жұбының орталық, бейтарап нүктесiн
бейнелейдi. Жалпы түркi тiлдерiндегi *ur, er ... ... ... ... ... ортақтық пен жалпы мазмұнындағы
ортақ ... ... ... дүниеге келуi, өсiп өркендеуi» семасы арқылы
сипатталады. *ur моносиллабы кешенiне ... ... ... ... ... дәрежелi моносиллаб екенiн көрсетедi, iлкi түбiр бiр
құрамды *u ... ... ... Көне ... ... urï, urïγ ... 77) сөздерiнiң «жалпы ұрпақ» мәнiнде, орта ғасыр ескерткiштерiнде
oγlan ... ... ... мәнiнде қолданылуы (Құрыш. 174) да ... о ... ... ... қатыссыз жалпылама мәнде қолданылғанын
көремiз. er моносиллабы *u тұлғасы негiзiнде емес, оның ... ... ... *ur ... ... ... Бұл жерде u дыбысының е
дыбысына тiкелей ауыса алмайтынын есте ұстау қажет, көне түркi тiлiндегi ... мен ... i ... ... ... ... ... екенiн негiзге
ала отырып, u ≈ е сәйкестiгiн u/ü ≈ о/ö ≈ ï/i ≈ е/ä ... ... жөн. ... ... ... ... өзара алмасу шеңберi аса
кең. Фоно-семантикалық даму ... ... ... өсу, ұрпақ тарату»
мәнiнде қолданылған *ur моносиллабының бастапқы ... ... ... ... ... ер/еркек лексемасына арқау болған сияқты. ... ... ... ... ер ... ... дифференциал
семасын айқындайды, аналық сема ем, емiзу т.б. ... да ... *ur ↔ er ... ... бинарлық сапасын монғол тiлiндегi
эr ↔ эm ... ... ... эр «ер, ... эр хүн «ер ... ер
азамат», эр мал «еркек мал», эм «ұрғашы», эм мал «ұрғашы ... эм ... ... эр эм болох «үйлену, тұрмыс құру, бас құрау» (МҚС, 770, 775).
Көне түркiлiк танымда ... өмiр ... ... ... маңызды нысан ретiнде таңбаланған ақпарат jir – sub қосарлы
лексемасының ... ... ... ... ол ... ...... триадасын бiр-бiрiмен жалғастырушы дәнекер қызметiн де
атқарады. Себебi жер, су моносиллабтары «Табиғат» ... ... ... бола ... мифологиялық сана бойынша адам тәнiн жаратушы
«аналық негiз», ... сана ... ... мекенi» ретiнде «Адам/кiсi»
концептiсiнiң, «белгiлi мемлекеттiң территориясы» ұғымы арқылы «Қоғам»
концептiсiнiң тiлдiк ... ... ... ... ... ... тоғысы түркiлердiң табиғи болмыс-бiтiмiнде
қалыптасқан даралық қасиеттерiн: жаратылыспен бiте ... ... ... жер – ата мекендi пiр тұтатын жершiлдiгiн; халқын, жұртын
сүйетiн елдiк позициясының берiктiгiн; ... пен ... ... қоятын асқақ рухын сипаттайды.
Көне түркілер мен қазақтардың таным отрақтығының тілдегі ... ... ... ... тереңдете түседі. ҮІІ-
IХ ғасыр аясында өмiр сүрiп, өзiндiк дара мәдениетiн қалыптастырған көне
түркiлердiң бар ... ... ... көрсететiн онимдiк
бiрлiктер көне түркi жазба ... ... ... ... ... ... антропонимдер, этнонимдер құрайды, Aj, kün, Ülker
тәрiздi космонимдер, Täņri теонимi, Umaj, qut, ïduq jer-sub ... ... ... ... ... тiл белгiлi бiр тiлдiк қауым ыңғайында ғана қалыптасатындықтан
этностық топтардың құрылымдық негiзiн, субэтникалық құрамын анықтау мен ... тану ... ... ... ... ... ... жуық этнонимдер кездеседі. ҮІІ-ІХ ғасыр жазба
мұраларында жиі қолданылатыны türk этнониміне талдау ... ... ... ... лексика-семантикалық жағынан екі топқа ... ... 1. ... ... алдыңғы, ең, нағыз, таңдаулы,
маңызды, сыйлы, басшы, билеуші т.б.» семаларын беретін көне ... ... ... ... ... предельный» (ДТС, 599), орта түркілік
türk jigit «достигший зрелого возраста, взрослый юноша», türk ... ... ... ... Солнца на небе» (МК І, ... ... turk ... ... (об ... (КРС ІІ, 284); ... türüü «первый, головной, передовой, почетный» (БМРС, 458); ... ... ... ... ... ... ... tör «үкімет,
мемлекет», «заң, ереже, тәртіп» (МҚС, 473, 497); қаз. ... ... ... ... tөre «хан тұқымы, сыйлы, құрметті адам, билік
басындағылар» сөздері; 2. «туу, дүниеге ... ... ... ... ... ауыл», «туған-туысқан» мәнін беретін сөздер: монғол тілінде – ... töröl ... ... ... törölx «тума, туған, ата», ... (МҚС, 474); ... ... törö ... töröt ... ... и ... жены» (КРС ІІ, 260, 261); қазақ тілінде – törkin ... ... ... үйі, ... ... ... топтағы «күшті,
билеуші, таңдаулы, кемеліне келген, сыйлы, нағыз т.б.» ... ... ... мен ... ... ... ... тараған tör тұлғасын
гомогенді сөздер деп қарауға толық негіз жоқ. Алғашқы адамзат тілінің
қалыптасу ... ... ... ізденістер жүргізілсе аталған түбір-
негіздердің гетерогендік сипаты теріске шығуы да мүмкін. Зерттеушілер
пікірі арасындағы ... та ... ... ... ... ... ... сүйген өмір-салты, өр, ... ... ... ... ... қабілеті анық байқалатын ҮІІ-ҮІІІ ғасыр жазба
мұраларының тілі, мазмұн-идеясы тұрғысынан ... ... ... мәні бірінші топта қарастырған törk/tork/türk лексемаларының
семантикалық ... сай ... және бұл ... ... ... ... дау ... түркі жазбаларының оқиға ... ... сол ... ... ... ... тарихи-әлеуметтік, саяси оқиғаларға, жаугершілік
жағдайдағы халықтың жай-күйі мен ел бастаған ... ... ... мен қолбасшы батырлардың әскери-тактикалық іс-
әрекеттерін, ел басқарудағы және көрші елдермен дипломатиялық қарым-қатынас
орнатудағы іскерлігі мен ... ... ... ... ... ... ... бірлікке шақырудың құралы ретінде насихаттауға
құрылғандықтан ескеткіштер тіліндегі антропонимдер түркілік аристократияға
тән гонорофорлық ... ... ... Орхон, Енисей, Талас
жазбаларындағы кейіпкерлер ... ... ... ... ... ... El: ... Elteris, Elbilgе – көне түркі тілінен
қазақ тіліне тұлғалық жағынан да, мағыналық жағынан да ешбір ... el «ел, ... ... ... арқылы жасалған антропонимдерді
түркі аристократиясының ең ... ... ғана ... ... ... ... Құтлығ қағанға Елтеріс (ел төресі), Біріккен түркі
қағанатында Тур-айынға Ел етміш (ел етуші) атаулары ... ... ... алғаш орнатушыға ғана Ел сөзі ... ... ... ... ... Осы ... ... Екінші Түрік қағанатын
құрушы Қутлығ-Елтеріс қағанның әйелі Елбілге/Ілбілге қатунның есімі де дана
қағанның жары, серігі, Күлтегін мен ... ... ... анасы
ретінде халық құрметінен туған лақап ат ... ... ... ... ... ерекше қасиетті, қадірлі ұғымды білдірген el сөзі қазіргі
қазақтар ... де ... ... ... ... ... болмысын
айшықтайтын идеялық құндылығын, символдық мәнін ... ... ... ... ... Еl ... негізінде
жасалған антропонимдердің мазмұнында «елін сүйетін, елі силайтын ... ... ... ... ... Елбасы, елағасы, еланасы тәрізді
екінің біріне берілмейтiн ... ... да көне ... дәстүрдің
жалғасы. Ескерткіштер тіліндегі el/il моносиллабтары ... ... Іlbilge ... ... ... ... et «ет, істе»,
bil «біл», моносиллабтары ... ... Еlteris ... ... түрінде талдау әлі де тереңірек зерттеуді қажет ететін сияқты. Көне
түркілік «билік, билік басындағылар, заң» мәнін беретін tör моносиллабы ... ... teris ... бір ... ... ретінде
қарастыруға толық негіз жоқ, біріншіден ö ≈ е дыбыстарының ... ... аз, ... көне ... ... ... ... құрамында
-is, -ïs морфемасы қолданылмайды, үшінші жақтың тәуелдік формасы -ï, -і,
-sï, -sі ... ... ... ... ... толық түсіп
қалады, жартылай ықшамдалу кездеспейді. ... Ilbilge ... ... ... «Ел білгесі/ел данасы». Elteris антропонимінің екінші
сыңары teris сөзі ter/tir «жина, тер» етістігінің ... етіс ... ... ескерткіштер тілінде ортақ етіс -us/-üs, -ïs/-is, ... ... ... ... ... tirilip, jetmis ... ... жетпіс ер болды» КТү. 12 (Айд. І, 173) сөйлеміндегі tir/ter
етістігінің мәні негізінде Elteris ... ... ... ... басын біріктіруші» мотиві жатқанын аңғарамыз.
Отыздан аса адам есiмдерiнен тұратын көне ... ... ... ... ... ... Beg: Beg-čor Тон., 31, Urugbeg Е.,
26, Umajbeg Е., 28, Siligbeg КТү.; Tut: Bukag tutïq, Künš tutïq Е., 35, ... КТү., 31, 32, Eltuγan tutïq Е; ... Balu čor Е., 24, Qara ... 2, Küli čor, 13, Mojun čor МЧ., І, Tamγan čor Он., 4; Bars: Bars ... 20; jol: Jolïγ tegin; qul: ... оz: Оzmïš tegin; qïj: ... ... ög; alp: Ögdem ïnal alp т.б. ... ... атауға
болады. ҮII-ҮIII ғасыр түркiлерi мен қазақ тiлi ... ... ... ... ... ... басты символдық-
аксиологиялық белгiлер мен ... идея ... ... нақтылай түседі.
ҮІ-ІХ ғасырларда өмір сүрген көне түркілер тілінен дерек беретін Орхон,
Енисей, Талас-Шу жазбаларында елуден аса географиялық ... ... ... Тoγu balïq КТү. 44, ... БҚ., 28, Bökli КТү. 4, ... 37, Ezgent qadïz БҚ., 31, Bajïrqu КТү. 34, Burγa МЧ II, Bes kečen ... Bukegük МЧ III, Birkü МЧ I, Jabïš tokuš МЧ III, jarïs jazï Тон., ... МЧ III, Qara bulaq МЧ II, Qara Jota МЧ II, Kejre МЧ I, Kergün МЧ ... Tarman КТү. 21, Kögür МЧ II, Kečin КЧ, 10, Kešdim Е., 24, Altun ... 29, Tüņker Sakïš МЧ, II, Šokak МЧ, III, т.б. ... Altun ... ... Тон., 44, Kögmen КТү. 17, Ötuken КТү. 3, Čugaj КТк. 6 ... Aqtermel Тон., 25, Anï Тон., 27, Edük Qatun Е., 3, Jar ügüz ... Jïnčü КТк. 3, Jašïl КТү., 17, Idil Е., 36, Toγla БҚ. 30, Kök öņig БҚ.
42, Kem МЧ II ... ... бар. ... ... біразы қазір
қолданылмайтын (Toγu balïq, Besbalïq жойылып кеткен тарихи қалалар) көне
атаулар болса, бір ... ... де ... ... бастапқы мән-
мағынасы көмескіленген атаулар, енді бір тобы ... ... ... ... ... атауларын анықтауға болатын
топонимдер. ҮII-IХ ғасыр ескерткiштерi тiлi мен ... ... тiлi ... aq «ақ», al «ал қызыл», *aš(ïγ) «ащы», baš «бас», baj ... ... beš/bes ... *bul(aq) ... *bur ... bel ... er «ер»,
*ez(gi) «iзгi (жақсы)», jot(a) «жота», jar «жар», jaz(ï) ... ... köl ... kök ... qaz ... *qar(a) ... *qam(ïš)
«қамыс», öņ(gü) «үңгу», üg(üz) «өзен», üč «үш», šïp «су», toγ(la) ... ... т.б. ... ... жиi қолданылуы, топоним жасау
модельдерiнiң ортақтығы көне жазба иелерi мен қазiргi ... ... ... ... бiр ... тұлғаның ұрпақтары
екенiн айқын көрсетедi. Көне түркi ... ... ... ... ... олардың құрылымдық, мазмұндық
ерекшелiктерiн анықтау жалпы лексикалық қордың өзегiн құрайтын ... ... ... өмiрiндегi тiлдiң маңызын айқындайтын сан қырлы
рухани-функционалдық, ақпараттық-мазмұндық сапаны қамтамасыз ететiн ... ... ... ... ... ... ескерткiштерi тiлiнде қыпшақтық ... ... сол ... ... ... ... түркi тiлдерiнде бiрде
әдеби тiлде, бiрде ... ... ... ... ... ... тiлiндегi түрк-қыпшақ этнонимдерiнiң бiр этнос атауы
ретiнде ... ... ... ғалымдар тарапынан ұсынылған «түрк»,
«қыпшақ» атауларының синонимдес мәнде жұмсалу мүмкiндiгi жайлы ... ... көне ... ... тілі мен көне ... тiлдерiнiң
тығыз байланысын бiлдiредi. Тiл ... ... адам ... ... ... ... ... феномендiк құбылыс. Сондықтан жалпы түркi жұртшылығына ортақ Орхон,
Енисей, Талас ескерткiштерiнен қазiргi ... ... ... тiлдердiң де
алар үлесi де ауқымды болмақ.
1. Моносиллабтар құрамындағы анлаут q, k, t, s, č, š ... ... ... ұяң b ... ... ... кей жағдайда анлаут
b ≈ m корреляциясының екi нұсқасының да ... ... ... q, k, t, ... š ... ... ауслаут t ≈ d, s ≈ š, č ≈ š ... ... ... ... a ≈ o, u ≈ o, ü ≈ ö, e ≈ i ... ... ескерткiштер тiлiнiң қыпшақ-оғыздық сипатын
бейнелейдi.
2. Адамзат өмiрiндегi тiлдiң маңызын ... сан ... ... ... ... ... лингво-онтологиялық құрылым болып
табылатын моносиллабтар ... ... ... реңктерi мен фоно-семантикалық қырлары лексикалық байлықтың
негiзiн құрайтын түркi түбiрлерiнiң ең ... ... ... ... ... ... Тiл ... абстрактiлi-шарттылық сипаты неғұрлым басым
болған сайын оның шынайы табиғатын танып-бiлу, тарихи даму ... ... ... ... ... ... ... артқан сайын жетiлген
дыбыстық тiлде оның ... ... ... мен ... ... ғана
сақталады. Түркi тiлдерiндегi V, VC модельдi моносиллабтар да ... ... өте ... ... ... ... Зерттеу нәтижелері Орхон, Енисей, Талас ескерткiштерi және ... ... ... ... дыбыс сәйкестіктерінің фоно-морфо-
семантикалық табиғаты түркi тілдерiндегi дауыстыларға ... ... беру ... ... тым ... екенiн көрсетедi. Дербес
мағыналы жаңа сөз ... ... мен ... ... ... ... мәнi ... омонимдiк (полисемиялы),
антонимдiк сипатта да бола ... және ... ... ... сапалары ескерiлмейдi. Түбiрлес моносиллабтарға ортақ мазмұн-идея
негiзiнен бiрiншi дәрежелi V, СV модельдерiнде сақталып, екiншi ... VСС, СVС, СVСС ... ... ... ... ... одан ... сөзжасам барысында моносиллаб мағынасы қайта
күңгiрттенiп, жаңа тұлғаға сай жаңа ... ... ... қабiлетi
бар фоно-модификаторларды жетiлген агглютинативтiк кезеңдегi түбiрлерден
айқын ажыратылатын сөзжасамдық аффикстермен бiрдей ... ... ... ... көрсеткiш ретiнде қарастыруға келмейдi. Түркi
түбiрлерiнiң V, VС, СV, СVС, VСС, СVСС ... ... ... ... ... болған құбылыстар.
5. Түркi тiлдерi лексикалық қорының негiзiн қалайтын бiр буынды түбiрлер
мен түбiр-негiздердiң белгiлi бiр дәрежеде ... ... ... де ... ... ... моносиллабтар құрамындағы фоно-
корреляттар айқындайды. Жалпы тұрпат пен ... ... ... сапасы
гомогендi моносиллаб-корреляттардың дербес лексемаға ыдырауы ... ... ... ... Тiл ... ... ... құрылымның аясында кейбiр қайшылықтардың iз қалдыруымен де
сипатталады. Орхон, Енисей, ... ... ... бiр ... түбiр-
негiздердiң құрылымын бейнелейтiн V, СV, VС, СVС, СVСС, VСС модельдерiнiң
қазiргi қыпшақ тiлдерiндегi тұрақтылық ... мен ... ... де ... әрi ... құбылыстардың қалыптасуы да белгiлi бiр
шеңбердiң, жүйелi ... ... ... ... ... ... ... варианттары болуы мүмкiн, бiрiншi
дәрежелi V ... ... ... ... мен СV ... ... ... варианттарды қамту мүмкiндiгi жоғары, лингво-
эволюциялық ... ... ... ... ортақ идеямен бiрге,
дефинициялық белгiлердi де ... Бұл ... ... ... қалыптастырады. Сондықтан V және СV ... ... бiр ғана ... ... ... ... олардың
архитұлғасы мен архисемасы полиформалы және полисемалы болып келедi. Бұл
қасиет мағына бiршама айқындалған ... ... ... ... ... VСС, СVС, СVСС ... бәсеңдеуi мүмкiн, фонетикалық
заңдылықтарға орай аталған модельдерден екiншi дәрежелi V, СV тұлғаларының
қайта ... ... ... ... ... ... ... жүйесiздiк
реңк бередi.
6. Сыртқы тұлға мен ішкі тұлға онтологиялық және лингвистикалық тұрғыдан
тiлдiң дамуына жағдай жасайды, ... ... ... мен заттарды
таңбалайтын, бейнелейтін ұғымның денотаттық және сигнификаттық атауларын
қалыптастырады. Сыртқы тұлғаның да, ішкі ... да ... ... тілі дамуының кейінгі кезеңдерінің жемісі. Тілдің таңбалық сипаты
да ішкі тұлға мен ... ... ... сипаттарына негізделді. Тiлдiң
танымдық қырларын зерттеуде ... ... ... адам ... ... ... ... тiлдегi көрiнiсi – архитұлғасы дыбыстар мен дыбыс
тiркестерi, бiршама жетiлген кезеңдегi бейнесi – моносиллабтар. Сондықтан
концепт ... ... ең ... адам ... ... архенышандар,
археидеялар, археұғымдар, архисемалар мен ... ... ... ... ... ... бiр ... сөздердiң iшкi-
сыртқы модельдiк құрылымы талдауға түсуi қажет.
7. Туыс ... ... ... ... тұлғалық
сәйкестiктер сол тiл иелерінің этностық санасындағы концептуалды жүйенiң,
табиғат пен ... ... ... ... мен ... ... ... сананың ортақтығының нәтижесi. Сондықтан көне түркi тiлi
мен қазақ тiлiндегi бiр ... ... ... ... тұлғалық
парадигмасы мен семантикалық таралу өрiсiндегi сәйкестiктер де ... ... бола ... Көне ... ... ... болған моносиллабтардың қазақ тiлi
ономастикалық жүйесiнде де сақталуы тарихи-лингвистикалық, ономасиология-
лық сабақтастықтың берiктiгiн ... ... ... ... ... ... мен ... идея моносиллабтар
бойында жинақталатынын дәйектейді.
Қорта айтқанда Орхон, Енисей, ... ... ... ... ... ... мен ... тілдері моносиллабтар
құрамындағы фоно–корреляцияның көк түркілер тілінен де, ... ... де орын алуы ... ... Бұл - көне ... иесi тілі ... қыпшақ тiлдерi арасындағы ... ... ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 49 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Балалар бақшасында тілді дамыту жөніндегі жұмыстың мазмұны мен ұйымдастырылуы34 бет
Халықтың көші қонуына байланысты әлеуметтік мәселені шешудегі психологиялық жұмыстың мазмұны18 бет
«ақпараттық жүйелерді жобалау» электрондық оқулықты өңдеу және жобалау44 бет
Автомобиль жолдары уческелеріндегі жол жағдайларын бағалау және қозғалыс қауіпсіздігін арттыру жөніндегі шараларды жасақтау17 бет
Аягөз ауданында жер кадастрының жүргізілу тәртібі50 бет
Ағылшын тілін оқытудың мақсаты мен міндеттері, мазмұны21 бет
Қарттар үйіндегі қарт кісілермен жүргізілетін әлеуметтік-педагогикалық жұмыс13 бет
1)Тәжірибелік психология пәні.2)Психологтың мектеп алды тобындағы балалармен жүргізілетін жұмысының мазмұны8 бет
Жұмыс мазмұнын талдау5 бет
Жұмыс мазмұнын талдау. Қызметтік нұсқау4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь