Осман империясының тарихы

ЖОСПАР

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...4

І бөлім. Түрік мемлекетінің қалыптасуы (XIVғ аяғы . XVIғ) ... . 8
1.1 Осман бейлігі және оның басқару жүйесі ... ... ... ... ... ... ..8
1.2 Әскери.лендік жүйесі. Оның Осман мемлекетінің
әскери өміріне әкелген жетістіктері ... ... ... ... ... ... ... ... ..11
1.3 Осман үкіметінің жаулап алу саясаты мен оның Түрік
мемлекетінің құрылысына тигізген әсері ... ... ... ... ... ... .15

ІІ бөлім. XVI.XVIIIғғ Осман империясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... 23
2.1 Осман империясының мемлекеттік құрылысы ... ... ... ... 23
2.2 Осман қоғамының әлеуметтік құрылымы ... ... ... ... ... ... 28
2.3 Осман мемлекеті өміріндегі жаңа құбылыстар ... ... ... .34

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 47

Әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 47

Қосымшалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 49
Кіріспе

Түрік халқының жаны да, қаны да бір...
М.Шоқай1

Өзектілігі.
«... Біздің Түркиямен, күллі мұсылман әлемімен жақын қатынастарымыз да тұрақты назарда болуға тиіс» деп 2004 жылы 24 наурыздағы елбасы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев халыққа жолдауында сыртқы саясатының маңызды бөлігінің бірін көрсетті.2
Түркия мен Қазақстанның арасындағы байланыс ежелгі кезден бері келеді. «Біздің түп тамырымыз бір, екі ағайынды халықтардың өкіліміз, Арыстанбаб, Қожа Ахмет Ясауи, Аль-Фарабидің тұқымдарымыз» деген түрік-қазақ қоғамының өкілі, аудан мэрінің өкілі И.Сака сөзінің жаны бар.3
Түркия мемлекеті ең бірінші болып Қазақстан Республикасының тәуелсіздігін мойындаған ел. Осы жылдан бері президентіміз Н.Ә.Назарбаев Түркия мемлекетіне көптеген іс-сапарларымен барып келді. 2003 жылдың мамыр айында елбасының Түркияға 14-ші іс сапары болды. Онда ол Түркияның президенті Ахмет Недждет Сезермен кездескен болатын.4
Көріп отырғанымыздай біздің ел үшін Түркия мемлекеті өте үлкен маңызды орын алады. Яғни осы елдің тарихын білу өзекті мәселе болып келеді. Түркияның тарихында үлкен орын алатын, маңызды кезең ол – XIVғ аяғы мен XVIIIғ Осман империясындағы әлеуметтік саяси және билігіндегі құрылымдар жағдайы. Осы кезең түрік тарихында өзіндік ролі бар, тарихта өзіндік із қалдырған Осман империясының құрылғаннан оның құлдырау кезеңі болды.
XVI ғасыр Осман империясының әскери және саяси күшінің гүлденген кезеңі. Осы кезде Осман империясы өз құрамына Таяу Шығыс және Солтүстік Африка территорияларын енгізді. Үздіксіз агрессиялық соғыстар нәтижесінде үлкен империя қалыптасты. Оның билігі әлемнің үш бөлігіне таралды: Европа, Азия және Африка. Ортағасырлық Түркияның Таяу Шығыстағы басты қарсыласы Иран осы кезде әлсірейді. Сауда жолдарындағы Осман империясының тағы бір қарсыласы Египет жеке мемлекет ретінде өз тәуелділігін жоғалтты. Нәтижесінде ол империя құрамына кірді.
Осман империясы «ортағасырдағы нағыз және жалғыз әскери держава» болды. Империяның әскери мінезі оның мемлекеттік құрылымына және әкімшілік құрылымына әсерін тигізді.
Осман империясы жаулап алынған мемлекеттердің әлеуметтік-экономикалық және саяси құрылымына, мәдениетінің, тілінің, дінінің дамуына өзінің үстемдігі арқылы ықпал етті.
Тарихнамасы.
Орта ғасырлық Түрік мемлекеті туралы зерттеулер шығыс тарихнамасында кездеседі. Осман империясы кезеңі ғылыми тұрғыдан көптеген түрік тарихшыларының зерттеу жұмыстарында қарастырылады. Әсіресе Осман империясының аграрлық мәселесіне жиі көңіл бөлінеді. Өйткені империяның саяси және экономикалық құрылымының негізінде жер қатынастары болғаны белгілі.
ХІХ ғасыр ортасында түрік мемлекетінің тарихын зерттеуде европалық буржуазиялық тарихшылардың еңбектері ерекше орын алады. Мысалы Хаммердің, Беланның, Тишендорфтың жұмыстарынан ортағасырлық түрік мемлекетінің саяси-әлеуметтік құрылымына қатысты толық мәлімет алуға болады. Сонымен қатар белгілі орыс османисі В.Д.Смирновтың зерттеулері түрік тарихының тарихнамасы үшін өте маңызды. Оның еңбектері түрік қолжазбаларына негізделіп жазылған. Көптеген уақыт бойы В.Д.Смирновтың жұмыстары классикалық еңбектер болып есептелді және оның көзқарастарын ешкім жоққа шығара алмады.
Түрік тарихшылары Осман империясының тарихын зерттеуде көбінесе сұлтандар мен визирлердің және басқа беделді қызметкерлердің жағдайын сипаттаумен айналысса, кейін Түрік республикасы құрылғаннан кейін тарихнамада «ұлттық концепция» байқалады. Осы бағытта түрік тарихшыларының алдындағы басты мақсат Түрік тарихының ерекшелігін көрсете отырып, европалық тарихшылардың түркітер туралы дәстүрлі де қате көзқарастарын жоққа шығару. Бұл концепция 1931-1934 жылы шығарылған 4 томдық Түркияның ресми тарихы туралы «Тарих» атты еңбекте айқын көрінеді. Аталған еңбекте Түрік мемлекетінің қалыптасуының алғы шарттары мен себеп-салдары айтылған және оған тарихшылар өз тарапынан баға бере отырып, Осман империясының даму ерекшелігі көрсетілген.
Кеңес тарихышлары да Осман империясы кезеңіне қатысты тарихманада өз үлестерін қосқан. Осы мәселеге қатысты А. Матковский, В. Мустафчиева сияқты зерттеушілер Осман империясының әлеуметтік-экономикалық және саяси құрылымын зерттеген. Олар Осман империясының ортағасырлық тарихтағы ролі мен маңыздылығын көрсете білген. А. Матковский Осман империясындағы шаруалар қозғалысына жеке тоқталған. Ол шаруалар көтерілісінің тек себтерін ғана емес сонымен қатар оған түрткі болған жағдайларды да көрсетеді. Осман империясына қарсы көтерілістер көбіне саяси жағдайлар негізінде басталғандығын дәлелдейді. Тарихшылар Г.И. Ибрагимов, А.Д. Новичев, Д.Е. Еремеев, М.С. Мейер, М.Я. Гасратян, С.Ф. Орешкова сияқты кеңес зерттеушілері Осман империясының мемлекеттік құрылымы мен саяси-экономикалық жағдайын зерттей отырып, оған өз тарапынан баға берген. Көптеген тарихшылардың зерттеуі бойынша Осман империясы түрік мемлекеттілігінің негізін салуға түрткі болғаны туралы ой бөліседі.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТIЗIМI

Деректер
1. Аграрный строй Османской империи XV-XVIIвв. Документы и материалы. Сост., пер. и коммент. А.С.Тверитиновой. М., 1963.
2. Византийские историки Дука и Франдизн о падении Константинополя. Пер. и предисл. А.С.Степанова. – ВВ. 1953, 7.
3. Елхадж Ахмед Али паша. Османски политически трактат. Подг. за печат Б.Цветкова. София, 1972.
4. Книга законов султана Селима І. Изд. текста, пер., терминал. коммент. и предисл. А.С.Тверитиновой. М., 1969.
5. Османская история в первой четверти XVIIв. Сборник материалов и документов. Сост. Х.М. Ибрагимбейли, Н.С.Рашба. М., 1984.
6. Рашид-ад-Дин Фазлуллах. Джами-ат-таварих (Сборник летописей). Т.3. Пер. с перс. А.К.Арендса. Баку, 1957.

Әдебиеттер
1. Васильев Л.С. История Востока. Т. 1, 2. М., 1994.
2. Витол А. Османская империя (начало XVIII в) М., 1987.
3. Всемирная история. М., 1999.
4. Гасратян М.А., Орешкова С.Ф., Петросян Ю.А. Очерки истории Турции. М., 1983.
5. Гордлевский В.А. Государство Сельджуков Малой Азии. В 4-х томах М., 1960
6. Достян И.С. Борьба сербского народа против турецкого ига XV-начало XIX вв. М., 1958.
7. Еремеев Д.Е., Мейер М.С. История Турции в средние века и новое время. М., 1992.
8. Еремеев Д.Е. На стыке Азии и Европы. Очерки о Турции и турках. М., 1980.
9. Еремеев Д.Е. Этногенез турок. М., 1971.
10. Жуков К.А. Османские хроники XV-XVIIвв. о создании войск «яя ве мюселлем». -Turcologica . 1986. К восьмидесятилетию академика А.Н.Кононова. Л., 1986.
11. Жуков К.А. Проблема происхождения тимара в современной историографии. – Письменные памятники и проблемы истории культуры народов Востока: XVI годичная научная сессия ЛО ИВ АН СССР. М., 1982.
12. Жуков К.А. Эгейские эмираты XIV-XVвв. М., 1988.
13. История Востока. Т.3 на рубеже средневековья и нового времени. XVI-XVIII вв / ред. Г.О.Ковтунович. – М.: «Восточная литература», 1999.
14. Источниковедение истории средних веков. Л., 1955.
15. Карпов С.П. Трапезундская империя и западноевропейские государства в XIII-XVвв. М., 1981.
16. Коняшин Ю.Н. Очерки истории права и экономики средневековья. А., 2002.
17. Крымский А.Е. История Турции и ее литературы. М., 1916.
18. Люблинская А.Д. Источниковедение истории средних веков. Л.: Изд. ЛГУ, 1955.
19. Маштакова Е.И. Турецкая литература конца XVIII – начала XIXв: К типологии переходного периода. М., 1984.
20. Мейер М.С. К вопросу о происхождении тимара. Формы феодальной земельной собственности и владения на Ближнем и Среднем Востоке. М., 1979.
21. Мейер М.С. К периодизации истории Турции эпохи феодализма. – Тюркологический сборник. М., 1978.
22. Мейер М.С. Османская империя в в.: Черты стуктурного кризиса. М., 1991.
23. Новичев А.Д. История Турции. Т.1. Л., 1963.
24. Новичев А.Д. К истории народного восстания в Турции под руководством шейха Бедреддина Симави (к историографии движения). – Общество и государство на Балканах в средние века. Калинин, 1980.
25. Новичев А.Д. К истории рабства в Османской империи: Система девширме. – Тюркологический сборник. 1976. М., 1978.
26. Орешкова Русско-турецкие отношения в начале XVIII в. М., 1971.
27. Османская империя: Государственная власть и социально-политическая структура. М., 1990.
28. Османская империя и страны Восточной и Юго-Восточной Европы в XV-XVIвв.: Главные тенденции политических взаимоотношений. М., 1984.
29. Османская империя: Система государственного управления, социальные и этнорелигиозные проблемы. М., 1986.
30. Павлович М Величие и падение Оттоманской империи. М., 1980.
31. Петросян Ю.А. Древний город на берегах Босфора. М., 1986.
32. Петросян Ю.А. Османская империя: могущество и гибель. Исторические очерки. М., 1990.
33. Средневековый Восток: История, культура, источниковедение. М., 1980.
34. Тверетинова А.С. Фальсификация истории Турции в кемалистской историографии. - ВВ. 1953, 7.
35. Хрестоматия по истории средних веков. Под ред. академика С.Д.Сказкина. Т2,3. М., 1963.


Басылымдар
1. Кадырбаев А.Ш. Османская и Россиская империи: общее Византийское и Золотоордынское наследие // Восток. 2003. №2 с.145-154.
2. Киреев Н. Метамарфозы политического ислама. // Азия и Африка сегодня. – 2003. №6. 17-24 с.
3. Казахстан-Турция: развитие добрых традиций. // Казахстанская правда. – 2003. 22 мая. 1с.
4. Новый импульс сотрудничества. // Казахстанская правда. – 2003. 23 мая. 1 с.
5. На прочном фундаменте дружбы. // Казахстанская правда. – 2003. 24 мая. 1 с.
        
        КУРСТЫК ЖҰМЫС
Осман империясы
ЖОСПАР
Кіріспе
............................................................................
.............…...
І бөлім. Түрік мемлекетінің қалыптасуы (XIVғ аяғы – ... ... ... ... және оның басқару жүйесі.....................…..8
1.2 Әскери-лендік жүйесі. Оның Осман мемлекетінің
әскери ... ... ... ... ... алу ... мен оның ... құрылысына тигізген әсері.....................….20
ІІ бөлім. XVI-XVIIIғғ Осман империясы................................…. 31
2.1 Осман империясының мемлекеттік құрылысы...........…..31
2.2 Осман қоғамының әлеуметтік құрылымы.....................…38
2.3 ... ... ... жаңа құбылыстар………….47
Қорытынды...................................................................
..............…. 60
Әдебиеттер
тізімі......................................................................
..…..62
Қосымшалар..................................................................
.............…..65
Кіріспе
Түрік халқының жаны да, қаны да бір...
М.Шоқай1
Өзектілігі.
«... Біздің Түркиямен, күллі мұсылман әлемімен жақын ... ... ... ... тиіс» деп 2004 жылы 24 наурыздағы елбасы ... ... ... ... сыртқы саясатының маңызды бөлігінің
бірін көрсетті.2
Түркия мен Қазақстанның арасындағы байланыс ... ... бері ... түп ... бір, екі ... ... ... Арыстанбаб,
Қожа Ахмет Ясауи, Аль-Фарабидің тұқымдарымыз» деген түрік-қазақ ... ... ... ... ... ... жаны бар.3
Түркия мемлекеті ең бірінші болып ... ... ... ел. Осы жылдан бері президентіміз Н.Ә.Назарбаев
Түркия мемлекетіне көптеген іс-сапарларымен ... ... 2003 ... ... ... ... 14-ші іс ... болды. Онда ол ... ... ... ... ... ... отырғанымыздай біздің ел үшін Түркия мемлекеті өте үлкен маңызды
орын алады. Яғни осы ... ... білу ... ... ... ... ... үлкен орын алатын, маңызды кезең ол – XIVғ аяғы мен
XVIIIғ ... ... ... ... және ... құрылымдар
жағдайы. Осы кезең түрік тарихында өзіндік ролі бар, ... ... ... ... ... құрылғаннан оның құлдырау кезеңі болды.
XVI ғасыр Осман ... ... және ... ... гүлденген
кезеңі. Осы кезде Осман империясы өз құрамына Таяу ... және ... ... енгізді. Үздіксіз агрессиялық соғыстар нәтижесінде
үлкен империя қалыптасты. Оның билігі әлемнің үш ... ... ... және Африка. Ортағасырлық Түркияның Таяу Шығыстағы басты ... осы ... ... ... жолдарындағы Осман империясының тағы ... ... жеке ... ... өз тәуелділігін жоғалтты.
Нәтижесінде ол империя құрамына кірді.
Осман империясы «ортағасырдағы нағыз және ... ... ... ... ... ... оның мемлекеттік құрылымына және ... ... ... ... ... алынған мемлекеттердің әлеуметтік-экономикалық
және саяси құрылымына, мәдениетінің, тілінің, дінінің дамуына өзінің
үстемдігі ... ... ... ... ... мемлекеті туралы зерттеулер шығыс тарихнамасында
кездеседі. Осман империясы ... ... ... ... ... ... жұмыстарында қарастырылады. ... ... ... мәселесіне жиі көңіл бөлінеді. Өйткені империяның
саяси және экономикалық құрылымының ... жер ... ... ... ... ... ... тарихын зерттеуде европалық
буржуазиялық тарихшылардың еңбектері ерекше орын алады. Мысалы ... ... ... ортағасырлық түрік мемлекетінің саяси-
әлеуметтік құрылымына ... ... ... ... ... ... қатар
белгілі орыс османисі В.Д.Смирновтың зерттеулері түрік тарихының
тарихнамасы үшін өте ... Оның ... ... ... ... Көптеген уақыт бойы ... ... ... ... есептелді және оның көзқарастарын ешкім ... ... ... ... ... ... ... көбінесе
сұлтандар мен визирлердің және басқа беделді ... ... ... кейін Түрік республикасы құрылғаннан кейін
тарихнамада «ұлттық ... ... Осы ... түрік тарихшыларының
алдындағы басты мақсат Түрік тарихының ... ... ... ... ... ... ... де қате көзқарастарын
жоққа шығару. Бұл концепция 1931-1934 жылы шығарылған 4 томдық Түркияның
ресми тарихы ... ... атты ... ... көрінеді. Аталған еңбекте
Түрік мемлекетінің қалыптасуының алғы шарттары мен ... ... оған ... өз ... баға бере ... Осман империясының даму
ерекшелігі көрсетілген.
Кеңес тарихышлары да Осман империясы кезеңіне қатысты тарихманада өз
үлестерін қосқан. Осы ... ... А. ... В. ... ... ... империясының әлеуметтік-экономикалық және саяси
құрылымын зерттеген. Олар Осман ... ... ... ... ... ... білген. А. Матковский ... ... ... жеке тоқталған. Ол ... ... ... ғана емес ... ... оған ... болған жағдайларды да
көрсетеді. ... ... ... ... ... саяси жағдайлар
негізінде басталғандығын дәлелдейді. Тарихшылар Г.И. Ибрагимов, А.Д.
Новичев, Д.Е. Еремеев, М.С. ... М.Я. ... С.Ф. ... ... ... Осман империясының мемлекеттік құрылымы мен ... ... ... ... оған өз тарапынан баға берген.
Көптеген тарихшылардың зерттеуі ... ... ... түрік
мемлекеттілігінің негізін салуға түрткі болғаны туралы ой бөліседі.
Мақсаты мен міндеттері.
Осман ... ... ... ... ... оның зерттеу обектісі ретінде де арнайы ... ... ... империясының мемлекеттік құрылымының даму ... ... ... ... ... империясының мемлекеттік
билігі мен әлеуметтік саяси құрылымын ашып көрсетуді ... ... ... мемлекеттік билігі мен саяси-әлеуметтік құрылымы күрделі
құбылыс болғандықтан оны жан-жақты зерттеу қажет сондықтан алдымызға ... ... үшін ... ... орындалуы керек. Ең алдымен:
- Түрік мемлекетінің қалыптасуының негізгі сатыларын қадағалау;
- Осман билігіне мінездеме беру;
- Осман мемлекетінің ... алу ... ашып ... ... ғғ. ... ... ... құрылымын зерттеу;
- Осман қоғамының әлеуметтік құрылымын айқындау қажет.
Осы ... ... ... ... ... ... ... тарихы толық зерттеледі.
Зерттеу жұмысымыздың хронологиялық шеңбері XIV ғасырдан XVIII ғасырға
дейінгі аралықты қамтиды. Бұл кезең Ортағасырлық түрік мемлекетінің ... ашып ... ... ... ... ... мен саяси-әлеуметтік құрылымы бойынша
зерттеу жұмысымыз кіріспеден, екі ... әр ... ... параграфтан,
қортындыдан, сілтемеден және пайдаланған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Кіріспеде зерттелгелі отырған мәселенің ... мен оның ... ... ... ... мен ... ашып жазылған.
Бірінші бөлімде XIV-XVI ғасырлар аралығындағы Түрік мемлекетінің
қалыптасуы қарастырылған. Осы ... ... ... және оның ... баға беру ... оның ... көрсетілген. Сонымен қатар
әскери-лендік жүйе және оның ... ... ... ... ... ... ... үкіметінің жаулап алу саясаты мен оның Түрік
мемлекетінің құрылысына тигізген әсеріде огсы ... ... ... ... ... Осман империясының ... және ... ... зерттелген. Осы ... ... ... ... ... ... ... Осман
қоғамының әлеуметтік құрылымы және оның ерекшеліктері толық зерттелген.
І бөлім. Түрік мемлекетінің қалыптасуы
(XIVғ.а.-XVIғ.)
1.1 Осман бейлігі және оның басқару жүйесі
Түріктердің ... ... ... ... ... болады –
селжүктік және ... Бұл екі ... ... дәуірі» (эмираттар,
князьдықтыр) деп аталған ауыспалы ... ... ... (XIIIғ. ІІ ... XVғ. ... дәуірі» кезінде монғол шапқыншылығы мен Анатолияға ... ... ... ... ... ... және этникалық
өзгерістер болды.
ХІІІғ. екінші жартысындағы Кіші ... ... ... құлауы
және XIII-XIVғғ. кезіндегі Хулагуидтер (Ильхандар) ... ... ... эмираттардың, яғни бейліктердің құрылуына жақсы
жағдай туғызды.
Монғолдардың кіші азия селжүктеріне 1243 жылғы жеңілісінен соң олардың
құрған мемлекеті екі ... ... ... ... ... ... территориясы Хулагуидтер билігіне қосылды. Мұнда монғол
жаулапалушыларының тәртіптері нығайды. Ильхандар ... ... соң ... ғасырдан артық Ирандағы билікке ... ... ... ... қала ... Кіші азиялық селжүктер монгол
хандарынан вассалдық тәуелдіктерін мойындай отырып, Анатолияның Батыс және
Орталық ... ... ... ... ... ... іс ... олардың
биліктері тез арада бірнеше кішігірім бейліктерге бөлініп кетті. Олар ... ... да, ... ... де тәуелсіз болды. Бұл жаңа
саяси ... ... ... облыстарда, яғни уджда белгіленді. ... Кіші ... ... ... ... және жартылай көшпелі тайпалар
болды.
ХІІІғ аяғында Түрік жерінде болып келген саяхатшы ... Поло ... ... ... «Туркмены чтут Мухаммеда и следуют его закону; люди
простые и язык у них ... ... они в ... и на ... ... ... что есть ... пастбища, так как занимаются скотоводством».5
Шекарада тұрып жатқан ... ... ... ... ... бір ... ... қызыметін атқарса, ал
екіншілері мал бағып, шаруамен ... ... ... ... болды. Көршілермен айқас, тонап ... ... ... ... ... шапқындар олардың күнделікті өмірінде болып жатты.
Шекарадағы тұрып жатқан тұрғындарға діни үгітшілердің ... ... ... ... ... ... көбі «сенімсіздерден» басып алған жерлерде
орналасты. Бұлар – Қараман бейлігі, Ментеше бейлігі және ... ... ... ... мен XIVғ ... ... ... батыс
және орталық территорияларында жиырма шақты бейліктер пайда болып жатты.
Олардың кейбіреулері әлсіз болып тез ... ... ал ... ... ... із ... ... Мысалы, Қараман бейлігі. Бұл бейлік
ХІІІғ ... ... ... ... ... ... ... таулы
аудандарында құрылды.7 Оның билеушілері армян ... ... ... ... ... селжүктер вассалдарына қарсы күресте
үлкен үлес қосты. XIVғ ... ... ... ... кеңейте
отырып, Коньейді жаулап алған соң ... ... ... болу ... ашық жариялады.
Қараман бейлігіне бастапқы кезде астанасы Кютахье болған Гермиян
бейлігі болды. ... ... ... ... ... ... Нәтижесінде бейліктердің шекарасы Анкараға дейін барып жетті.
XIVғ 20-30 жылдары Гермиян атақтарын Эгей ... ... жаңа ... ... тастады. Осы князьдықтарға (Ментеше, Айдын,
Сарухан, Каресы бейліктері) осы кезден бастап ... ... ... ие ... ... ... ... болды. Олар «дін үшін
күресушілер», яғни газиліктер болды. Көп ... Кіші ... ... ... ... қолында болды. Теңіз маңындағы бейліктердің ерекшеліктері
олар қарақшылықпен, ... ... Бұл Эгей ... Балқан халқына және Жерорта теңізінің саудасына ... ... ... ... ... ... ... европалық елдер шара
қолданбақ болды. 1343-1344 жылдары Крест ... ... ... ... ... Эгей жағалауындағы бейліктерге блокада құру болды. Нәтижесінді
европалық одақтардың осы іс-әрекетінен кейін Эгей ... ... ... ... іс ... ... ... билеушілерінің ішкі
саяси атсалысулары төмендеді.
Тағы бір шекарамаңындағы бейліктің тағдыры ... ... Бұл ... ... ... Азияның солтүстік-батыс бөлігі) және ... ... ... ...... бей ... ... бейлігі Эскишехир ауданында орналасқан шағын ... ... Оның иесі ... ... ... болды. Монгол шапқыншылығынан
кейін билік басындағыларының селжүк билігіне тәуелділіктері таза ... ... 1300 жылы ... ... қарамағынан толығымен босап,
территориясын кеңейтуде өзінің саясатын ... ... ... ... ... территория жағынан да, саяси-
экономикалық даму жағынан да жол берді. Кіші ... XIVғ ... ... мен ... жағдайы Осман бейлігінің тез қарқында дамуына
оңды болды. Осман мемлекетінің орталығы монголдардың билігі жүріп ... ... ... бейлік басшылары өздерін монгол хандарының
вассалдары ретінде санай отырып, іс жүзінде ... ... ... ... Көрші князьдықтар османдықтардың бастапқы табыстарына көп
көңіл аудармады.
Осман князьдығының өсуіне әсер еткен фактор ол Византиямен ... ... ... Кіші ... ... ... ... қарсы жіберген әскери қимылдары шекараларын кеңейтуге мүмкіндік
берді. Сонымен қатар, Анатолияның ... ... ... ... басқа да түрік князьдықтарынан жаңа күштерінің үздіксіз келуін
қамтамассыз етті.
Османның тірі ... ... ... ... ... Брус ... жақсы бекітілген территориялар алынды. Бұл жерді ... ... ... ... ... бұл жер ... астанасы етіп қойылды.
Никея (Изник) және Никомедия (Измит) сияқты византиялық ірі ... ... 50 ... ... ... Қара ... бұғазының қасында
болды. Осы жерді және Византия астанасын басып ала алмады. Осындай жағдайда
жаулапалу жоспарының жаңа ...... және ... арғы
жағындағы жерлер болды.
Осман бейлігінің ішкі басқаруы бастапқы кезде ... ... ... Орхан тайпа билерінің кеңесінде бей ... ... Бей – ... ... болды, ал негізгі оның функциясы болып – көршілерге қарсы
тонау жорығын ұйымдастыру еді. Бейдің ... ... ...... ... мен қамалдарға басшы қылып сайланған ұлдары мен ағайындары
болды.
Осман бейлігі кеңейгенде оның басқару ... ... ... ... ... пайда болды, бұрынғы ... ... ... ... ... ... енгізілді. Акча9 деп аталған
өздерінің тиындары соғыла бастады. Әскери ... да ... Жеке ... - яя ... ... және атты ... - мюселлем құрылды.10 Әскери
жорық кезінде осы отрядтарға кірген әскерлер күніне 1 ... алып ... ... кезінде бұл адамдар орталық билік бөліп берген, ... жеке ... ... ... ... ... ... одақтан феодалдық әскерге көшірілді. Жаңа әскерлердің мақсаты –
Кіші Азияны өздерінің билігіне қосу болды.
Бұны іс жүзіне асыру үшін ... ... ... ... ... ... жартысындағы жағдай Анатолиядағы біріккен түрік мемлекетінің
құрылуына әсер етті.
1.2 Әскери-лендік жүйе
Шайқастардағы ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастырудың динамикалық жүйесіне
байланысты болды. Бұрынғы ... ... ... сұлтанаттар енді
біріккен біртұтас әкімшілік-территорияны құрады. Ол санджак деп ... ... ... ... ... басшысы –санджак-бей тұрды.
Кешегі әскери-көшпенділер отырықшылыққа көшіп, кавалерист-сипах әскери
қызметін атқарып, осы қызыметті үшін әр ... ... ... ... ... ... емес, өзін асырап отыруға тиіс болған тимариоттың жылдық
кірісінен алынып отырған суммасына байланысты болды. Тимар мұралыққа ... ... ... ... болуы тиіс. Тимарды басқа адамның қолына
беруге қатаң ... тиым ... ... ... ... ... ... икта мұра арқылы
берілмеді, бірақ бір қолдан бір ... ... ... ... ал ... ... ... болса, мұралыққа берілді.
Біршама уақыт өткеннен ... ... ... ... ... және сол жерді өңдеуші шаруалардың санының өсуіне ... ... ... ... ... емес – ... едәуір көлемді
тимарлар пайда бола ... ... иесі ... ... ... ... міндетті болды. Бұдан да ірі сұраныс түрі –
заеметтар пайда болды. ... ... ... ... ... ... Заимдар да, тимариоттар да өз ... ... ... істі ... атқарды. Жауынгер, кешегі көшпенді жер
өңдеу ... ... ... ... дәрежелік тимарлық немесе
заеметтік надел – чиодтлик ... ... ... ... ... ... ... болды.
Тимариоттар мен заимдар Түркияның негізгі әскери күшінің ... ... оның ... да ... ... Біріншіден, әскери шабуылдың
ерекше санаттары: командирлер ... ... ... ал ... ... ... ... және араб халифаты ... ... ... келе ... ... ... енді. Екіншіден,
маңызды және бірте-бірте маңыздылығы жағынан көбейген ... ... ... ... райя ... гулям-мамлүк арабтары қатарынан
шыққан және басқа тайпалардың құл-балалары енді, олар ... ... ... ... ... сапасын арттырды.
Османды Түркияға жердің шарты ұрпаққа қалу жүйесі сәтті негіз болды.
Жер және жерді ... ... ... болып, шаруашылық пен қаланың
көркеюіне сонымен қатар әскери пайда да сөзсіз өз ... ... ... мен күшін қамтамсызететін әрбір пайда әкелетін сала
негізінде әскери аппарат ... ... еді. XVI ғ ... ... ... халифаттың басқару жүйесі институт ... ... ... енгізді: түрік сұлтаны дінге сенетін халық үшін жоғары рухани
табынушы немесе жер ... ... ... ... ие ... дамуына байланысты оның ішкі басқару ... ... ... оған басқа жүйелі облыстардың Түрік османдығының құрамына енуі
себепкер болуы. Ішкі ... ... де ... ... ... ... күрделенуіне байланысты жауынгер-әскерлермен қатар
басқарушылар тимарлар билікке кірісті.
Сонымен қатар, елде сұлтан ұрпағынан шыққан жоғары ... етек ... Бұл ... және ... сияқты көлемді жерлерге иеленді.
Хасса және арпалық территорияларының ... ... ... ... жер ... төлейтін салығы тікелей осы жер иесіне берілді.
Бұл ерекшелік барлық пайдасы саналатын тимарларға қарағанда жер иесіне ... ... ... ... жер иесі ... ... өзі айналыспай, бұл
істе өз көмекшілері; мультазимдарға артқан. Мультазимдар өз ретінде шаруа-
райялардан салықты ... алып ... ... хасса және қарпалық
жерлерінің бір кемшілігі ұрпақтан ұрпаққа берілмеген-ді. Басқаша ... ... ... ... іс ... ... ... және хасса мен арпалық ісін де ерекше көңілімен қадағалады, әрине,
осындай орталықты қадағалау үшін ... ... ... еді. ... бұл ... ... сонымен қатар империяның ішкі құрылысы
Шығыстың жүйелі генералдың әдіс құрылысының ... ... ... және ... ... ... өте ... болды. Барлық
жер империяның ... жері ... ... ал ... аппараты
сұлтанның атынан іске асырылды. Басып алған ... жер ... ... ... ... біршамасы өзгеріп, біршамасы
өзгертілмеген, бірақ империяда қабылданған шешімдермен ... ... ... жер ... түрлері қалыптаса бастады.
Шартты жер иеленудің ұрпаққа мирас болып ... ... ... ... ... берілмейтін (хасса, арпалық) түрлері болды. Жердің кейбір
бөліктері жеке ... ... ... Олар негізінен ұсақ ... ... ... мемлекеттік қазынаға төледі.12 Сонымен қатар, діни
мекемелерге бекітілгенвакуфты жерлер салықтан босатылды. Көбінесе салықтан
босау үшін ... ... өз ... ... ... ... ... өз
басына біршама пайда тапты. Бұл жүйе ... ... ... ... өзінің жеке меншіктігін жүзеге асыруға тырысты. Жер ... алыс ... ... ... территориясы болсын, кейінірек араб
жері болсын бұл ... ... ... ... ... ... жер ... түрлерінің қарым-қатынасы феодалдық жер иеленудің
дамуына және қалыптасуына еш көмегі болмады.
Ұрпақтан ұрпаққа дамып ... ... жер ... және ... кең ... ... қалыптастырған емес, өйткені бұған ... ... ... ... және ... ... аппарат
себепкер болды.
Жүйенің кемшілігі (Қытай империясының билігіндегі) оның ... ... жеке ... ... ... құралғанында болды.
Біраз уақытқа дейін бұл ... ... ... ... XVI ғ асырда
басқарудың бұл кемшілігі көріне бастады. ... да жеке ... ... ... ... ... жүйесі қандай болды?
Бұл жүйенің ең бір ақсаған жері, сұлтанның өзінің басқару ... ... ... ... ... тайпалық әдет-ғұрыптары, клан,
майорат мұрагерлік жүйені қалыптастырмады, ұзақ ... бойы бұл ... ... ... Биліктің ұрпақтан ұрпаққа үлкен ұлына қалу
дәстүрі әртүрлі қарама-қайшылықтарды туғызып, билікке ... ... ... ... ... ... сұлтандардың ұрпақтарының көп болуы
бұл жағдайды шиеленістіре түсті. Билікке ... ... бұл ... ... үшін сұлтан сарайында өз ағайындарын ... ... өз ізін ... ... ... ең ... және жан-жақты билік жүргізген жүйені түрік
сұлтандары сол кезеңде – ақ қалап, бұл жүйе ... ... ... ... ... және Маркс та ... еді. ... ... көмекшілері, нөкерлері тек қана құл болды. Олардың өмірлері
сұлтанның ықыласы немесе кездейсоқ сұлтанның көңіліне де байланысты ... ... ... ... сұлтанның қалауымен сайланып және оның
алдында жауапты болды. ... ... ... ... ... басшылығында болды. ІІ Мехмедтің Канун наме заңы және ислам дінінің
наным-сенімі, шариат ... ... ... ... ... әр ... және әр ... орналасты.
Ұлы уәзір билейтін әскери жүйе империяның басқару құрылысының негізі
болды. XVI ғ ... ел ... он алты ... ... негізінен ұлы
уәзірдің билігінде болған аудандар біріншіден әскери дайындықта болды.
Бейлербейлерге, өз ... ... ... ... ... ... ... өз уездеріне жауапты болды. Уездерде
санджакбейлердің билігі өте жоғары дәрежеде болды. Ең соңында, биліктің ... ... ... ... жүйе тимариоттарға қарасты болды.
Тимариоттар ... ... ... ... және жергілікті
тұрғындар арасындағы тыныштық үшін ... ... ... ... ... қатал түрде елдің кіріс және
шығыс қазынасының көлемін ... ... ... ... ... өзіне
тиісті пайдасының да асып кетпеуін санаққа салып отырды. ... ... өте ... ... ... қатар, кейбіралыс аймақтарда өзіндік
дәстүрлі салық түрлері де етек алған еді. Бірақ жалпы жүйе ... ... ... түрде болды. Салық екі негізгі бөлік – заңды ... ...... он ... өз ... ... және одан ... салық бай тұрғындарға салынды), қосымша салық қатарына әртүрлі
жергілікті және ерекше салықтар жатты. Салықтан өз ... ... ... ... ... ... ... қызыметі тұрғылықты адамдардың өмір сүру
қалпы жіне халықтың іс-әрекетін қадағалау болды. Орталықтандырылон ұшыр, өз
несиесінен зекет және одан да ... ... бай ... ... ... ... ... жергілікті және ерекше салықтар жатты.
Салықтан өз нөкерлерінен басқа, діни ... ... ... ... жүйесінің қызыметі тұрғылықты адамдардың өмір сүру
қалпы жіне халықтың іс-әрекетін қадағалау болды. Орталықтандырылған ... ... ... ... бір екі ... ... ... сот-кадимен және көмекшілермен қамтыды. Сот-кади ең
негізінен ислам дінін ұстанып, мұсылмандардың ... ... ... Бұл жүйенің атқаратын басты саласының бірі сот үкімдері болды.
Сонымен қатар сот-кади ... ... іс ... ... ... ... ішкі қарама-қайшылықтарды, талас-тартыстарды шешуші кіріс
пайдасы мен ... ... ... ... ... жұмыстардың
тәртіптілігін қадағалау т.б қызыметін атқарды. Исламдық басқару жүйесі
саясат пен діни ... ... ... ... Елде ... ... ... қарам-қайшылықтарды кади шешіп отырды.
Қатаң саясат жүйесі қалалық өмірде бірден сауда және ... ... ... ... ... негізінен басқа ұлт өкілдері ... ... ... мен ... ... жан-жақты қанау, салықтан
көп қиындық көрді. Қалаларда цех ... ... ... ... ... ... бөгет жасады. Орта ғасырлық Еуропа қалаларында ... ... ... еді. ... ... қалаларындағы үлкен айырмашылық,
Еуропадағы қолөнершілерге, саудагерлерге империядағыдай ... ... ... ... ... ... орталықтандырылған қадағалау жүйесі қатал қадағалау және
салық қана болып қойған ... ... ... ... және ... тұз, ... воск, тек мемлекеттің құлқасында болды. Сонымен қатар
басқа ұлт өкілдері гректер, армиян, ... ... ... ... ... және қолөнерін өз қолдарына алған еді. Қалалық өмірге
негізінен әсер етушілер – араб ... ... ... түрік халқы өте
аз болды. Түріктер ең біріншіден әскери ... жер ... ... ... ... түріктер өте аз болды. Жалпы алғанда империяның
басқару жүйесінің негізі болған емес, керісінше, қалаларда, ... ... ... ірі ... сұлтанның хассасына, кішілері –тимар,
заемет немесе вакуфтарға ... ... ... ... жаңа ... ... арасында ислам экспансиясына қарсы Испания,
Португалия, т.б. батыс-хриситиан ... ... ... ... пен ... ... жаңа кезеңі басталды. Түрік-османдар ... ... ... авангардының рөлін өзіне алды. Темір, Шакрух
және Ұзын Хасанның қарсылықтарына қарамастан Салах ад-Дин ... ... ... ... мен ... сұлтаны» атағын алған Каир
билеушілері жоғарғы билік иелері болды. Олар исламның қасиетті ... мен ... ... ... ... ... ... етіп, қажылыққа жетекшілік етті. 1258 жылдан ... ... ... ... ... ... ... сұлтандарының ислам
халифатының заңды мұрагерлері ретінде билігінің легитимдігін көрсетіп
аббасид халифаттарының ... ... ... патшалығының ішкі дағдарысы мен оның әскери күшінің
құлдырауы мамлүк ... ... ... ... Мұсылмандар
назарларын Стамбулға жиі аудара бастады. ... ... ... құдайдың жетегіндегі дін күрескерлерін (ғази) көрді, нағыз мұсылман
патшалары деп есептеді. Оларды дін ... ... төрт ... яғни ... ... ... ... І Мұрадтың
кезінен (1360-1389жж) осман сұлтандары халифтік атақ-дәрежеге ие ... ... ... ... ... ету құқықтарын қабылдайтындығына
сенді.
Константинополь басып ... ... көп ... бір ... ... ... екі ең ірі державаның арасындағы қарама-қайшылықтар
байқала бастады. Кіші Азиядағы осман саясаты, ... ... ... ... кіру ... ... (Кападокияның) зулькадиридтік
билеушілерінің ісіне кірісу 1486-1491 жж. Бірінші осман-мамлүк ... ... бұл ... ... ... ... ... бейбітшілік орнату осман өкіметіне өзінің ... ... ... ... ... онда Кіші Азия мен ... ... облыстарын жаулап алып шаруашылық меңгеруінің тәжірибесіне
сүйене отырып, ол жерлер үшін жаңа әкімшілік билеу жүйесін енгізді. Бұл ... ... ... ... ... бұған дейін болған тәуелсіз
биліктермен байланысты ... мен жеке ... ... ... әкімшілік көшпенді тайпалардың бостандықтарына қарсы белсенді ... ... ... ... ... ... ... халқының
османдарға қарсы күресінің қозғаушы күші болды. Бұл ... ... ... ... ()Осман тәртібіне қарсы шыққан түрік тайпаларының бір
бөлігінің Иран мен ... ... 1502 жылы ... ... ... ... ... белсенді қатысуы жағдайды
қиындата түсті. Қызылбастардың жеке меншік пен әлеуметтік ... ... ... ... ... қауіп төндірді. Оның үстіне
Стамбул билеушілері ... ... ... деп ... ... айға ... ... ірі көтерілісі 1508 жылы
Токат ауданында Нұреддин қаржының жетекшілігімен өтті. ... ... ... ең көлемді, Анатолияның үлкен бөлігін қамтыған 1511-1513
жылдары көтеріліс болды. Оның басында 1511 жылы қаза тапқанына ... ... ... ... Ол өзін Шах құлы деп ... Солай ол
қызылбастардың көсемі, Сефевид әулетінің ... ... ... ... ... Түріктер оны Шайтан құлы деп атап кетті.
Осман әкімшілігі көтерілісті басуда бұқаралық жазалаудан да ... ... ... ... олар 40 ... ... анатолиялық шиіттерді қырды. 1519
жылы көтеріліс оты қайта лаулады. ... ... ... ... отрядтары суннизмды қолдаушыларды аяусыз өлтірді.
Көтерілісшілер ... өзін ... ... ... ... ... есінде көпке шейін сақталды.
Анатолиядағы кейінгі өкіметке қарсы аяусыз көтерілістерді ... ... ... ... деп ... XVI ... ... дүмпулер әлеуметтік құрамы мен қойған талаптары бойынша әркелкі
болды. Оларға анатолиялық ... ... ... ... ... дін ... қатысты. Көтеріліске
қатысушылардың ... ... ... ... ... ... ... өзгерістердің ауқымдылығын дәлелдейді.
Бірқатар жағдайларда көтеріліс барысында ... ... ... адамдармен қақтығыстары көрінді, яғни әлеуметтік қарым-қатынаста
ғана емес, шаруашылық жағынан да қайшылықтар ... ... ... ... ... оған ... кейбіреулері Иранға
қашып кетті. Алайда, онда олар қолдау таба алмады.
Осы уақытта Еуропа орталығында ... ... ... Шығыста
толық еркіндік берді. Германияда өсіп жатқан бүлік пен ... ... ... ... ... ... ... тоқтатып, бірнеше
жылға осман әскерінің тылын қамтамассыз етті. Ол І ... ... ... ... біржолата шешуге мүмкіндік берді. Ең алдымен
ол шейіттік Иранға қатты соққы берді. 1512 жылы 23 ... ... ... ... ... ... ... шығысқа қарай) жеңіліске ұшырады
да, өзінің астанасы ... ... ... ... қалдықтарымен бірге
Иран таулы қыратына тереңдеп кетті. Нәтижесінде османдар Кіші ... ... ... мен ... ... және ... мен
Қара Әмід (Диярбақыр), Урфа, Мардин, Мосул ... ірі ... ... бай ... Қосөзенді (Жазираны) өзіне қосып алды.
Евфратқа үлкен «бақылаушы» әскерін шығарған мамлүктер ... ... ... мен ... ... ... өте күрделі болды. Осман
насихатшылары мамлүктерге қарсы үгіт жасау үшін барлық жерлерде ... ... ... Сирияның, кейін Мысырдың шаруалары бағынудан шықты ... ... І ... ... ... ... ... әскер
басшылар, мамлүк сұлтаны Кансук аль-Гуридің ең жақын адамдарының өздері
осман-түріктерін ... тым ... ... Соғысты түріктер бастады. 1516
жылы 24 тамызында ... ... ... ... ... олар
жеңіске жетті. Мамлүктердің бір бөлігі түріктердің жағына ауысты ... ... ... ... ... ... соғыс майданында қаза тапты.
Қалың ел І Селімнің Халебке, кейін Дамаскіге кіруін ... ... ... ... соң бірі ... Ливан және Палестинаның Триполь, Бейрут,
Сайда, т.б. қалаларынан ... ... ... бас ... 1516 жылы 29 ... І ... «ислам сұлтаны» атағын алып, 1516
жылы қыркүйек айынан қажылықты ұйымдастырумен және тағы ... ... ... айналыса бастады. Халебте І Селімнің соңғы аббасид
халифы ІІІ ... ... ... ІІІ ... ... ... ... Пайғамбар сақалының бір тал шашын, Омар Халифтің
қылышын және басқа да аббасид ... ... ... жылы желтоқсанында осман жерлері Мысыр шекарасынан өтіп, ... ... Каир ... ... ... маңында мамлүк әскерін
талқандады. Соғыс алаңында 25 мың Мысыр сарбаздары ... Каир ... ... үш ... ... 50 мың қала ... мерт болды.19
Мамлүктердің соңғы сұлтаны Тұманбай біраз ... ... ... ... бедуиндерден пана тапқысы келді. Бірақ олар оны осман әкімшілігіне
ұстап ... 1517 жылы 13 ... ол ... ... ... ... ең ірі ... мамлүктердің батырлығы, байлығы және
мәдениетінің орталығы османдардың қолына көшті.
Анатолия үлгісі бойынша османдар жаулап алған араб ... ... және тағы ... мамлүктердің «феодалдық» жер иелену формаларын жойды,
«заңсыз» вакфаларды конфескеледі, ... ... мен ... тағы ... ... жалпыға ортақ деп жариялады. Шаруалардан жиналған
«жөнсіз» алым-салықтар жойылды, кең қолданылатын ... ... ... ... ... ... үшін жаңа әкімшілік альмей биін
билеуге тыйым салынды. Бүкіл Мысыр бойынша ... ... ... ... үйлер жабылды.
Мамлүк сұлтандарының мұрагерлері ретінде осман ... ... ... ... ... иеленді. Осман паштарының тікелей иелігіне 1517
жылы Жидда және Қызыл теңіздің шығыс ... ... ... кейін
бұл жерде 1517 жылы пайда болған ... ... ... ... (1538) және Хабеш (1551) еттері қарайтын ... ... ... ... (1517), ... Нубеядағы Фунг сұлтандығы
(1517), Африкалық Мүйіздегі Адал (1517) және ... ... ... сұлтандықтары да Портаның қол астына өтті.
Мамлүк патшалығы ... ... ... ... басты жауы
Сефевид патшалығы болды. Оған қарсы ... екі ... ... ... ... ... не бір ... одақтастары, не кең әлеуметтік
базасы болмады. Алғашқы кезде осман-түріктердің даусыз әскери-техникалық
артықшылығы болды және де ... ... ... ... ... ... соққы беріп отырды. Екі парсы соғыстарының барысында,
1533-1535 жылдары және 1548-1555 жылдары, І Сүлейман Ирак (Томенгі ... ... (1534) және ... (1546), Нежд және ... ... ... жерлерін, Грузия мен Арменияның батыс ауцдандарын қосты. Алғашқыдағы
сефевид жерлерінің жартысынан бас тартып І Тахмасп шах ... ... ... ... ... бұл ... ... Кіші
Азия мен Иемендегі шиіт қозғалысының қайта жаңғыруынан кейін басталған 1578-
1590 ... ... ... ... Суқұм мен Қара теңіздің шығыс
жағалауындағы жерлерді, Картлиді, Шығыс ... ... ... ... және Дагестанды, Тебриз, Баку, Дербент қалаларын жаулап
алды. Бірақ ... ... ... ... мен ... ... І ... бұл жерлерді қайтарып ала алды. Және де ол 1623 ... ... ... Иран қол ... ... ... ... оқшаулауға, олардың еділ-каспии жолындағы байланыстарын
үзуге тырысу Шығыс Еуропадағы осман ... ... 1569 жылы ... ... басып алғысы келді. Осман патшалығына ... ... ... ... ... ... Ордадан қалған татарларды
біріктіру үшін күрес жүргізді, Мәскеу жерлеріне шапқыншылықтар ұйымдастырып
отырды. ... ... Еділ ... ... жеңілдету үшін Дон мен Еділді
қосатын канал салу жобасы қарастырылды.
Алайда ... ... ... ... ... ... ... ығыстырылуы, IV Иван әскерлерінің Қазанды басып алуы (1552), 1569
жылы Астрахан түбінде түрік әскерінің ... ... ... 30 ... 7 мыңы ғана қайтып келді) және 1572 жылы Мәскеу астында Қырым
ордасының талқандалуы – бұл ... ... әрі ... ... бірден-бір себепкер оқиғалар болды. Алайда ... ... ... ... ... ... 1592 жылдан бастап Қара теңіз шетел
кемелерінің өтуіне жабық болды. Қара теңіздің өзі ... ... ... ... христиан жерлері – таусылмас құл алатын жерге айналды.
В.И.Ламанскийдің бағалауы бойынша, XV ... ... XVIIІ ... ортасына
дейін Оңтүстік Ресей мен Украинадан Осман патшалығына 3-5 ... ... Олар ... ... ... ... ... әскери қолдарды,
гаремдерді толықтырды, үй жұмысшылары ретінде пайдаланылды.21
Шығыстағы жаулап алушылықтың ... ... ... мұсылмен
халқы басым кең территорияларды ... ... ... XVI ... ол империя тұрғындарының 75%-ын құрады. Тек ... ... саны ... 20%-нан аспады. Алайда, қалған 80% ... мен ... ... ... – сұлтанның
нағыз мұсылман фанаттарынан кем емес ... ... оның ... ... ... ... ... жылдардағы жеңістері османдарға Батыстағы жаулап
алуын жалғастыруға мүмкіндік берді. Ең ... ... ... өз қолында жинақтап, олар осман ғазыларының көптен бері көздеп
жүрген, исламның әлемдік ... ... ... ... басты бөгет болып
тұрған «қызыл алманы» ... ... ... ... ... кіре бастады.
1521 жылы І Сүлейман Белградты – Еуропа орталығының кілтін басып алды. Ол
осман ... ... және әрі ... ... католиктік әлемнің
жүрегіне қарай жол ашты.22
Еуропадағы Осман патшалығының ... ... ... мемлекеттер
Испания мен Португалия болды. Олар Портаға қарсы крест жорықтарының басты
ұйымдастырушысы – ... Тақ ... ... ... ... түріктерге
қарсы Австрия және Габсбург әулетінің басқа да жерлері, ... мен ... ...... ... ... ... (Киелі Иерусалимдық Иоанн Ордені, 1113 жылы негізделген) және 1489
жылдан Далмация, Иония аралдарын, Крит пен ... ... ... қуатты
флоты мен жалдамалы әскері бар Венеция қарсы тұрды. ... ... ... майданы қалыптасты: құрғақ жер майданы, Балқаннан солтүстікке қарай және
екі теңіздік майдан: бірі ... ... ... ... және ... ... – Үнді мұхитының алқабында Португалияға қарсы.23
Әсіресе Жерорта теңізінде ең ... ... қол ... ... І ... ... аралын басып алды да рыцарларды өздерінің орталығын
Мальта аралына көшіруге мәжбүрлеп ... ... ... деген
атауы осыдан шыққан), 1486 жылы басталған теңіздік соғысты одан әрі өршіте
түсті. Күрес ортасында Андалузия мен ... ... ... ... жылы түріктер ағайынды Барбаросстардың Алжирда бастаған көтерілісін
қару-жарақпен және қаржы жағымен көмек көрсетті. 1518 жылы ... ... ... 1529 ... 1533 ... ... ... патшалығының
құрамына енген V Карлдың «алжирлық патшалығын» жойды. Кейінгі жетістіктер,
әсіресе Превездегі испандық-венециандық ... жою (1538) және де ... ... ... испан армадасының талқандалуы (500 ден астам
әскери және көліктік кеме, 24 мың адам) ... ... ... ... ... ... ... Атлантикаға шыға ... ... ... ... ... пайда болды.
Үнді мұхитының алқабында түріктер сәтсіздіктерге кезікті. 20 ... ... ... ... ... ... ... ұшырап (1538ж),
Суэцке олжасыз оралды. Парсы шығанағында Кәтифтан айрылу (1520ж) мен ... бен ... (1554ж) ... шайқастарда осман эскадрларының
жойылуы османдарды Үндістанды жаулап алуды – бірінші ... (1556 ... жж. әлі көне Суэц ... ... құру ... ... жатты),
кейін мәңгі ұмытуға мәжбүрледі.
Алғаш кезде түріктердің Еуропадағы іс-әрекеттері сәтті болған еді.
Венгриядағы ... мен діни ... мен ... ... шаруалар соғысы олар үшін қолайлы жағдай жасады. 1526 ... ... ... ... қарай қозғалды. 1526 жылы 29 ... ... ... шайқаста І Сүлейман Венгрия мен ... ... ... ... ... және чер ... ... 10 қыркүйекте
түріктер Будыға кіріп, өзін ... ... ... деп ... магнат Янош Запойяины Венгрия тағына отырғызды.
Сонымен қатар Венгрия мен ... ... ... ... ... І Фердинанд Габсбургты патша етіп жариялады. ... ... ... V Карлдың көмегімен ол османдарға қарсы күрес бастады.
Алайда Янош Запойяиды өзінің одақтасы деп ... ... ... мен оны
жақтаушылар І Фердинандқа не қаражат, не әскер берген жоқ. 1529 жылы ... ... ... ... ... олар ... ... жіберуге келісті. 1529 жылы 27 қыркүйекте осман жасақтары 20 мың
түйе, 120 мың сарбаз, 300-ден ... ... бар ... жақындады. Бірақ
қаланың мықты қорғанысы, І Фердинанд әскерінің келуі және суықтардың түсуі
І Сүлейменді қоршауды жіберуге ... 1532 ... ... та сондай
нәтижесіз болды. І Фердинандқа көмекке асыққан V Карлдың испан, итальян,
неміс сарбаздарының жақындап ... ... І ... соңғы сәтте Вена
жолынан бұрылды да Штирияны тонап, Стамбулға оралды.
1533 жылы бейбітшілік туралы ... қол ... Ол ... мен ... ... жоқ. Рим ... Лютермен қосылып, шіркеуді біріктіру
туралы ... шарт ... ... ... тұрақсыз болып қалды. Янош
Запойяи қайтыс болғаннан кейін проавстриялық ... ... ... ... өз қамқорлығында болған Венгрия жерлерін ... ... ... ... ... және ішкі ... ... бір тәуелсіздік сақтап қалды. Ал Венгрияның басқа жерлері осман
әкімшілігінің тікелей билеуіне ... ... ... ... үшін күрес кезеңінде Осман патшалығы Еуропа саясатына
тартылды. ... ... ... княздар мен дворяндар, католик шіркеуі османдардың достаспас
жауы болды. Кейінірек, османдардың Еуропаға терең еніп кету ... ... ... ... ... бірлік» санасы нығайып, ... ... ... керектігін түсінді. Мұнда, біріншіден
осман шапқыншылығын ... бір ... ... ... үшін құдай
жіберген жаза деп түсініп, оған қарсы сөз айту ... күнә деп ... ... ... ... ... әскери және әлеуметтік-
мемлекеттік құрылысы үлкен қызығушылық тудырды. Ол өз ... ... ... ... И. ... Лютер, т.б.) және әртүрлі
әлеуметтік утопиялар ... (Л. ... Ф. ... Г. Кампанелла)
қолданылды. Үшіншіден, ... одақ ... ... деп ... мен ... ... ... болды.
Осман патшалығымен шекаралас аудандары, ... ... ... қарсы шығушылары мұны белсенді түрде ... ... ... Франциямен соғысып жатқандықтан, Франция османдармен одақ құрғысы
келді. 1534 жылы Стамбулға бірінші француз өкілі келді. 1535 жылы екі ... ... ... ... ... ... ... осман флотына
Гулонда база берді. Түрік рейдерлары немесе «пираттары» Италия мен Испания
жағалауларына шапқыншылық жасады.
XVI ғасыр ... ... ... ... ... майданында дамыды.
Түріктер Батыстың қорғаныс жүйесін біржолата бұзуға тырысты. 1551 жылы ... ... ауыр ... беріп, Трипольды алды. Батыс Триполь эйалетін
құрған Солтүстік Африканың жаңа ... өз ... ... ... ... ... ... жібере алмады. 1565 жылы Портаның іріктелген қолдары ... ... ... ... ала ... Қазіргі тарихшылардың
кейбіреулері «нағыз Сталинград» деп ... бұл ... ... ... әрі ... жылжуын жалғастырды. Батыс Еуропада жақын арада
османдар кең ... ... ... ... ... кіреді деген
сыбыстар жүрді. 1568 жылы ... ... ... 74 мың десанттық
жасақтары, артиллерия, т.б. әскери қару-жарақтары жиналды.
Бұл уақытта Корсикада (1564ж), Андалузияда (1568ж) және ... ... ... ... ... ... жылдары гугеноттардың
үш қаруланған дүмпулері өтті. Мадридта байбалам ... ... ... ... ... ІІ ... қуанышы мен таң қалуына қарай Йемен
мен Волгаға қарай қозғалды. 1570 жылы флот Кипр аралына шығып, оны ... бір жыл ... ... да, 1571 жылы ғана Батысқа қарай жылжыды.
Мұнда ол күтпеген апатқа ұшырады. 1571 жылы 7 ... ... ... ... Австриялық дон Хуан басшылық еткен ... ... ... ... Венеция, Мальта, Генуя, Савойя және басқа
итальян мемлекеттері) ... ... ... ... 1574 жылы ... ... пен Ла ... басып алу Батыс Еуропадағы әскери-саяси
жағдайдың дамуына ешқандай ықпал жасаған жоқ.
ІІ тарау. XVI-XVIIIғғ Осман ... ... ... ... құрылымы
Жаңа дәуірден бастау алған ... ... ... ... ... ... топтастырылуы болды. Мамлүк сұлтандығы ... ... Дели ... және ... ... ... Орданың
орнында жаңа қуатты патшалықтар пайда болды. Олар, ең алдымен Ұлы Моғолдар,
Сефевидтер және Осман патшалықтары. 1453 жылы ... ... ... Осман мемлекеті халықаралық саясатта бірінші орынға шыққан
әлемдік державаға айналды.25 Қайта ... ... ... ... ... ... жауы ... табылды. Ол католик шіркеуіне,
князьдар мен дворяндарға қарсы ... ... ... ... ... 1454 жылы көпке танымал раввин Исхак Сарфати ... ... ... ... қолдап, солардың иеліктеріне, «еврейлердің жаңа
отанына» көшуге шақырды. Германияның еврейлік қауымдастықтарының көбі ... 1485 жылы ... ... Стамбулға өкілдерін жіберіп, көмек
сұрайды. Антикатоликтік ... бәрі – ... ... бастап
француз гугеноттарына дейін – түріктердің көмегіне сенген еді.
Ал ислам жерінде османдар жағынан ... ... ... ... ... ... Араб ... Қырым және Үндістан мұсылмандары Стамбул
билеушілерінен қорғаныш пен қамқорлық ... ... ... ... ислам әлемінде осман мемлекеті – «айшық елін» тәртіпке
келтіре ... ... ... ... жаудан қорғай алатын қайта
жаңғырған шығыс ... ... ... пікір қалыптасты.
Өз билігін сұлтан жоғарғы дін адамдары мен ірі ... ... ... (диван-и хумайюк) бірге жүзеге асыратын. ... ... ... ... ... мен ұжымдық басқару
қағидаларына сүйенгендігін ерекше атап айту ... ... ... ... немесе консенсусты талап еткен және барлық мұсылмандардың
еркін білдірген шешімдерді талқылап-таразылап қабылдау шура, яғни ... ... ... ... заң ... ... және соттық билік
және де діни немесе әкімшілік ... ... ... бөліну болған жоқ.
Олардың бәрі бір қолда болды да ... ... ... Бұл ... ұжымдық басқару органдарында – билік етуші ... ... ... отырды. Мемлекеттік басқарудың әр сатысында
билік сол кеңестердің атынан жүзеге ... ірі ... ... ... ... ... XVI ғасыр
басында олардың саны үшеу болды. Олар – Румели (орталығы Эдирнда), Анадолу
(Анкара мен Кютахйя), Рум (Амасья, ... 1520 ... ... алтау, ал 1610
жылы отыз екіге жетті. 1590 ... ... олар ... деп ... ... ... Қалалар үлкендігі мен ... ... ... ... ... ... бағынды. Бірқатар
аудандарда, әсіресе таулы жерлерде (Күрдістан, Ливан) ... ... ... ... әулеттер басқарды. Олар ... ... ... ... ... ... вассалдық мемлекетке ұқсас келді.
Жергілікті әулеттер өздеріне бағынышты ... ... ... ... ... ... жасады. Бірақ әскери жағынан олар
тиісті осман әкімшілігіне бағынды, эйалеттердің ... ... ... ... мен тағы ... араб ... ... сальяне деп
аталған салық төлейтін Эйалеттер құрылды. Сальяне – қазынаға немесе ... ... ... ... төлем.26 Өздерінің орталық билікпен
қарым-қатынастарын олар ... ... ... ... құрды. XVI
ғасырдың ортасы мен XVII ғасырдың басында османдардың ... ... ... ... ... бәрі сондай дәреже алды.
Османдардың әкімшілік-саяси құрылысының ең бір ... ... ... Ол – ішкі ... ... кең ... ие ... өзге
діндегі халықтың автономды діни-саяси құрылымдары. XVI-XVII ғасырлары үш
мемлекет ... рум ... ... ... , ... миллеттер
(еврейлік миллет) және эрмени миллеттер (армияндық ... ... ... ... ... ... ... - әртүрлі
еврей конгрегацияларын (және караимдер мен ... ... ... мен ... да ... христиандық, халкидондық емес
конфессияларды (копталар, яковиттер, ... ... ... ... ... ... деп аталған жан басына
салынған салықты ... ... бұл ... бәрі ... бостандығына
иеленіп өздерінің қауымдық мәселелерін өздері шешетін болды.27 Нақты жері
болмаса да, бұл шіркеулік-конфессионалдық ... ... ... болды. Басқа сөзбен ... ... ... ... болды, яғни белгілі аумақтардың жұртына емес,
тұратын жеріне тәуелсіз нақты бір адамдар ... ... ... бір ... ... ... діндердегі адамдар әртүрлі билікке
бағынды. Тек экономикалық және ... өмір ... ғана ... ... мемлекетінікі болды.
Миллетті дін қызметкерлері басқарды. Оның басында миллет-башы ... ... ... ... ... өзге ... ... жетекші болып мойындалған адам болды. Мысалы, гахам-башы – патшалықтың
басты раввины болып саналған ... ... ... ... ... сұлтанмен тағайындалды және де оның алдында миллеттегі жағдай үшін
жауап ... Ол ... діни ... мен ... ... диванмен бірге билік жасады. Миллет-башы миллеттің иерархтарын
тағайындады. Оның жеке қазынасы, абақтысы, полициясы ... және ол ... мен ... ... Сот, мектеп, діни және қайырымдылық
ұжымдары соның қолында болды. Сот ... ... мен ... Бұл ... ... қатынастардың бәрін, меншіктік
құқық, т.б. азаматтық және қылмыстық істерді реттеді.
Бірқатар эйалеттерде осман ... мен ... ... ... ... ... испандық мұсылмандар, т.б.)
арасындағы қарым-қатынас миллет жүйесі ... ... айта кету ... ... қол ... ... оларға миллет құқықтарына ұқсас ішкі
өзін-өзі ... ... ... еді
Басқарудың ерекше саласы баш девтердар басқарған қаржы-салық қызметі.
Эйалеттерде оның өкілдері – провинция ... ... ... ... ірі ... ... ... басшылық
етушілер (шехир эминдер) және мамандандырылған басқармалардың басшылары
бағынды: қазынашылар (хазинә), ... ... ... ... ... қалалық және ауылдық мукатааларды басқарған басшылар (эмин)
қызметіне ... ... ... ... ... Егер ... ... әртүрлі меншік, т.б.) тікелей мемлекет иелігінде қалса, олар ... ... ... ... жай ғана ... деп ... ... материалдық байлығын жинау, есептеу және бөлу ісін басқарған
үлкен бюрократиялық аппарат түгелдей ... мен ... ... ... ... ... ... жаңадан қосылған жерлерде ... ... ... ... ... мен ... ... Балқанда
және дунай елдерінде оларға мұсылмандарда қабылданған салық атаулары
берілді (мысалы, ушр, ... ... ... т.б.). ... ... ... қосылғанынан кейін адам басына бір флорин көлемінде джизье
салығы енгізілді. Алайда, бұл шариаттың ... ... бірі ... ... жаулап алғанына дейін дәл осындай көлемде ... әр ... ... ... өзі ... Яғни бұл салықтың
атауы ғана өзгерген.
Дефтерлер мен канун-намелерді ... ісі ... ... ... есімімен кірген І Сүлеймен сұлтан тұсында аяқталды.28
Тұрғындардан алынған ренталық-салықтық төлемдердің жалпы деңгейі ... ... ... батыс анатолиялық-балқан аумағы үшін түгел бірдей
болды. Бұл ... ... ... ... ... ... ренталық-салықтық
иемдену мен салыстырғанда оның деңгейі әлдеқайда төмен болды. ... ... ... толық өзгерді. Олар енді жылына үш күнді ... ... ... белгілі бір тұрақты міндеттер артылды. Мысалы,
жолдарды жөндеу, өткелдер мен асуларды күзету, т.б. Бұл үшін ... ... ... немесе түгелдей босатылды.
Сүлеймен Кануни тұсында салық салудың бұл жалпы османдық ... ... ... сақтай отырып, Шығыс Анатолия ... ... Ол ... ... ... еді, өйткені мұнда Ақ
қоюнлы мемлекетінен қалған салық жүйесі әлдеқайда қиын болатын. Солтүстік
Африка ... ... ... ... ... ... 2% құраған
Алжирда, салық көлемі біраз төмендеді. Осман ... ... ... ... жеке ... ... түрлерінің
болмағандығын айта кету керек. ... ... ... ... ... ... мұндағы шаруалардың жағдайы Батыс Еуропадағы көршілес
елдерден артығырақ болды.
Эмин, аміл, тимариоттар ... мен ... ... шектелді. Бераттар
мен канун-намеда көрсетілген төлемдерден басқа ештеңе алуға рұқсат ... ... ... ... ... ... жоғары шендегілердей емес,
қатардағы сипахтардың ... ... ... ... XVI ... тимарлық
рентаның орташа көлемі тас қазушы немесе балташының жылдық еңбекақысынан (3-
4 мың акче) аспады. Бірақ рентаға қоса тимариоттар егін ... шөп ... алу және де ... маңындағы жер мен қауымдық жайылымдарды пайдалану
құқығы берілді.
Алғашында тимарлар зеамет, яғни ... ... 20 мың ... артық
тимар алған кавалерист-сарбаздар мен олардың әскери командирлеріне ғана
берілді. Бірақ XVI ... ... ... ... пайдасына орталық
мемлекет аппаратының шенеуніктері, сұлтан үйінің жоғары ... мен ... ... ... ... ... ... ақысының үстіне
тимарлық рента алатын болды.
Осман дәуірінде барлық жер және су байлықтары умманың (мұсылмандар
қауымы) жеке ... ... ... Ол екі ... ... ... және ... 1528 жылы мири үлесіне ... ... ... ... – 13% ... Мүліктік жерлер жоққа тән болды. Мысалы,
Анадолу эйалетінде 1520-1535жж. ауылды жерлерде ... жер ... ... ... ... мекен салық төлеушілерінің 0,6% ... ... ... ... ... ... (эманетте) немесе әртүрлі
рентабұйрықшыларының әмірлігіне түседі.
1528 жылы жалпы патшалық бойынша жиналған ... акче ... 51% ... ... ал 49% орталықсыздандырылған алынуларды
құрады, соның ішінде ... ... және ... да ... ... әр ... ... болды. Шекаралық («майданға
жақын») аудандарда ол бәрінен биік болды. Мысалы, Мысырда 1528 жылы ... ... ... 14%, Сирия мен Румелияда ... ... 69, ... 74%, оның ... 56% ... ... ... шығатын нәтиже: Румелия, Сирия, Қосөзен, әсіресе Анатолияда тимарлар
рента-салық жүйесі мен ауыл басқаруда ... ... ... ... ... және ... Африка елдерінде шаруаларды басқаруда
мемлекеттік бюрократиялық қалыптар үстемдік етті.
2.2 ... ... ... ... ... әлем ... ... негізгі әлеуметтік-
саяси және экономикалық институттары ІІ Мехмед ... ... ІІ ... ... олар ... ... және де Мехмед ибн Фира-
Мырза (1480 жылы қайтыс болған) мен бірсыпыра ... ... ... ... ... ... ие ... І Селім (1512-1520жж) мен
І Сүлеймен Кануни (1520-1566жж) дәуірінде мемлекеттік ... ... ... қоғамында үлгі тұту нысанасы болып келген толық, аяқталған
күйіне ие болды.
Осман мемлекеттілігінің ... ... ... және ғазилық
қозғалыстар дәстүрі жатты. Өздерінің ... ... ... ... ... ... тұтуы тегін емес (сайид аль-гуззат – «ғазылардың,
яғни киелі соғыс сарбаздарының көсемі).31 Шынында да, ... ... және ... институтттарының көбі ертедегі осман ұйымдарының
тікелей жалғасы мен дамуы болып табылады. К.Иналджик пен ... да ... ... ... ... ... ... мұсылмендық
Шығыс елдерінен өзгеше әлеуметтік-саяси институттар ретінде көрсетуге
талпынулары қалаған нәрсесін шындық етіп ... ... ... ... ... ... замандастар да, кейінгі ұрпақ та Осман патшалығын
нағыз халифат, шариғат қағидалары іс ... ... ... ... ... барлық жақтарын реттейтін әлемдегі бірінші шариғаттық мемлекет
ретінде қарастырды. Осман патшалығы тарихта ... діні ... ... ... мен функциялары нақты белгіленген кәсіби адамдардың ... ... ... алғашқы мемлекет болды. Османдардың ірі
тоелогтары – Махмед ибн ... ... ... ... ... (1458-
1549жж), Шейх-заде (1667 жылы қайтқан), Әл-Хаскафи (1677 жылы қайтқан),
т.б. – осман қоғамының идеялық-теориялық және ... ... ... ... ... ... негізделген. Мемлекеттік билік
өкілдері өздерінің заң ... ... ... ... ... сүйенген.
Биліктің қандай да болмасын іс-әрекетінің діни рұқсаты болуы керек. Ол
фетва – сарапшылардың белгілі бір ... ... ... ... ... түрінде беріледі.
Билік басында Осман үйінің сұлтаны тұрды. Ол ... ... ... ... ... ... және түсіндірушісі болып
есептеледі. Қандай да болмасын тоекратиядағыдай Жоғарғы билік ... ... ... еуропалық монархтардан айырмашылығы – олар
шешім қабылдауда тым шектеулі ... ... ала ... ... шыға ... ... ... «революция» жасауға құқығы
болды. XVI-XVII ғасырларда он бес ... ... ... ... ... ... олардың екеуі өлім жазасына тартылды.32
Патшалықты басқару биліктің екі жолы бойынша жүзеге асырылды: ... және ... яғни ... ... ... ... Әскери-
саяси биліктің басшысы ұлы везир болды, ... ...... ... әрі қарай – санжакби мен субашы (әскербасы). Олардың
әрқайсысы өз ... ... пен ... ... заңдардың сақталуы мен
мемлекет алдындағы міндеттерді ... ... үшін ... ... ... – ең ... шаруашылық тіршілігі мен шариғат
қағидаларының орындалуын ... оның ... сот, ... діни
мәдениеттілік пен мейірімділік жасау – мұсылман дінінің қызметкерлерінің
қолында болды. Оның басында ... ... ... ... еткен
шейх уль-ислам мен үш қазиәскерлер тұрды. ... ... ... басты кадий (кади әл-кудат немесе провинцияның шейхы үл-ислам)
басқарды. Санжактар мен ірі ... ... – аға ... ...... ... (кудат әл-касабат) мен ауыл нахийлерінің (кудат ан-
навахи) кадийлері. ... ... ... ... ... ... де, ... округтар (каза) санжак пен нахилер (субашылық)
арасындағы аралық сатысын құрайтын ... ... ... ... ... – үш, ... кадийлер – бір жылға. Билерби эйалет
диванының төрағасы болды да, оның ... ... ... ... шариғат қағидаларына сәйкес келмеген жағдайда вето ... ... ... ... ... - ... ... ұжымдар немесе қауымдастықтар (таифа).
Олардың басында жергілікті кадимен тағайындалған немесе оның ... ... ... ... ... ... сүйенді. Ең маңызды
мәселелер жалпы жиналыстың немесе ... ... ... ... ... ... ... бұл жүйесі кәсіби қызметтің барлық
салаларын қамтыды. ... ... ... ... немесе цехтар, саудагерлер қоғамдастықтары және дәстүрлі осман
әскері мен флотының әр ... ... ... ... Әскери
таифа әскери өмірдің шаруашылық-тұрмыстық мәселелерін реттеп, төменгі және
жоғарғы буын ... ... және ... ... әскерилердің
мүддесін қорғады. Саудалық-кәсіпкерлік бірлестіктер мен шаруашылық
серіктестіктері өндіріс ... ... ... ... Ұжым ішіндегі қайшылықтарды шешті, өз ... ... ... етті. Олар салық төлеу мен мемлекет алдындағы
міндеттерді ... үшін бәрі ... ... берді. Өзін-өзі басқаратын
автономиялық ұжымдар санын көшпенді және жартылай ... ... ... ... құрылысы патшалықтың жалпы бірлестіктік
құрылысына жақын келетін. Бұл тұрғыдан ... ... ... ... мен ... ... өзін-өзі басқаратын шағын
қауымдастықтардың шексіз әлемі ретінде көрінді.
Ауылда, ... ... мен ... ... ... мен ... функцияларын сипах-тимариоттар орындады.
Әскери қызметтің ... олар ... ... бақылауға, жер пайдалану
ережелерінің орындалуын, егіншілік жұмыстарының ... ... ... ... қарауға міндетті болды. Хассалық ауылдарда мұндай
шаруашылық-ұйымдастыру қызметін эминдер ... ... ... ... мен ... оларға көмектесетін. Тимарларды ... ... мен ... ... ... тек ... ... грамоталар) негізінде ғана үлестіре басталды. Осман әкімшілігі
тұрақты, әдетте 30-40 жылда бір, бүкіл мукатаалардың ... ... ... ... әр ... бойынша бөлек кадастр кітаптары (рефтерлер)
құрылды. Дефтерлерден канун-наме жазылды. Онда салықтар, ... және ... ... және ... эминдер, амилдар (әртүрлі басқарушылар
мен салық жинаушылар), кейде әлдеқайда ... ... ... мен ... белгіленді.
Осман қоғамының әлеуметтік құрылысы әдеттегі Шығыс деспотиясына сай
болды. Сұлтанға бағынушылардың бәрі тең ... ... ... алдында
құқықсыз болды. Батыс Еуропадағыдай емес, Осман патшалығында дворяндық
немесе басқа ақсүйек тап болған жоқ. ... пен ... ... ... ... және жеке ... түсініктері, пірлер соты, т.б ... ... ... ... ... иерархиялығы мен ақсүйектік туралы
ұғым қалыптасты. Әдетте олар рудың ... ... ... олардың әлеуметтік, мәдени деңгейімен іс-қылықтары мен өмір ... мен ... ... ... және де ата тегі ... ... немесе мамлүк сұлтандарының, бей-ғазилер тағы
басқалардан шығатын адамдар ерекше мәртебелі сыналды. Алайда, бұл тұрмыстық
сана ... ... ... іс жүзіндегі құқық ережелерімен
бекітілмеген. Басқа ... ... ... қоғамында таптар, яғни адамдарды
әлеуметтік жағдайының, ата-тегіне байланысты құқықтар мен міндеттерінің
ортақтығы бойынша біріктіретін ... ... ... ... ... ... ... бойынша адамдардың бәрі тумысынан тең болады. ... ... ... ... ... ... ... де емес
еді.
Теория жүзінде, доктриналық жоспарда, осман жазушылары – ... ... ... – Осман қоғамын төрт «тап»
немесе «дәрежеге» (аснаф) бөлді: дін ... ... ... мищандық (ан-нас) және шаруалар (реайя). Соңғыларына кейде XVI-
XVII ғғ өте көп ... ... мен ... ... Бұл кеде ... үй ... ... дәулетті отбасылардың бәрінде болды.
Мұнымен байланысты XVII ғасыр соңына қарай ... ... бір ... ... (райя) термині бірте-бірте мұсылман шаруашылығы ... ... ... ... мәні бар сұлтанның мұсылман
емес бағынушылары ... ... ие ... өзінің әлеуметтік кәсіби белгілері бойынша жоғарыда көрсетілген
төрт «дәреже» топтарға ұқсас келді. Шындығында олар ... ... ... ... ... ... дәрежесі болмады. Ол әлеуметтік абстракция
еді. Іс ... ... және ... ... ... ... бәрі екіге бөлінді: әскерилер мен ... ... ... ... ІІ ... пен І Сүлейман Канунидің ... ... ... ... ... ... Әр ... (кадилер жанындағы
сот палатасы) екі бөлім болды: әскери бөлім (кисма аскарийя) және араб
елдерінде жай ғана ... ... деп ... ... ... әдеттегі
бөлім. Біріншісінде «әскерилердің» істері, екіншісінде – басқа адамдардың
мәселелері қарастырылды.33
Осман қоғамының бұл екі ... ... ... ... ... ... ... кәсіби мұсылман-сарбаздар, дін қызметкерлері,
ең алдымен кадилер мен ... ... және де ... кеңсе
шенеуніктері жатқызылды. Олардың негізгі міндеттері – ... ... ... ... ету. Екінші «тап» мещандар, шаруалар, сұлтанның
христиандық бағынушылары. ... ... ...... ... ... ... айтқанда біріншілері «басқарушы», екіншілері «бағынушылар» болды.34
Қандай да ... ... ... ... ... айналды. XVI ғасыр басында оның құрамында ... ... ... ... ... жартысы мен XVI ғасыр басында ескі ғази ... ... ... деңгейдегілер мемлекетте алдыңғы қатардағы орындарынан
айрылды. Бірінші орынға жаңа ...... ... ... ... ... бағынатын сарбаздар мен шенеуніктер шықты. Алғашында олар
өз еркімен османдарға қызмет етіп, ислам ... ... ... мен
әскери тұтқындардан қалыптасты. Алайда XVI ғасырға қарай капықұлдар
ертеректегі рекрут ...... ... ... ... ... ... Румелия христиандарының балаларына түсті. 9-14 жас
аралығындағы балаларды ата-анасынан айырып, ислам дініне кіргізіп, «түрік
тілі мен ... ... ... үшін ... ... әркелкі түрік
отбасыларына берді. Бірнеше жылдан кейін оларды қайта жинап сарай маңындағы
арнайы ... ... Онда «жат ... ... ... ... ... немесе азаматтық қызметке даярлады. Олардан сұлтан
жалақысына ... ... ... құрылды. Олардың арасында ең әйгілі
болған –осман мергендері (янычарлар).35 Бұл ... ... ... ... көптеген шенеуніктері шықты.
Әскер мен басқару аппаратында ... ... ... ... ... ... құрылымға өзіндік бір қасиет үстем етіп тұрды.
Сұлтанға ... ... ... жат және жек көрінішті капықұлдар
тәртіпті бәрінен жақсы сақтайтын болып ... Олар ылғи ... ... ... ... ішкі және сыртқы жаулардан сақтауға бейімдеген
еді.
Осман патшалығында мұндай ... ... ... ... ... ... әсет етті, үстемдік етуші тап ішінде
қайшылықтар тудырды, оның ... ... ... ... жол ... ... қабаты немесе кейбір түрік авторларының
айтуынша, девширме ақсүйектері сарайлық немесе ... ... ... және ... түрінде тимарлық ренттік қамтамасыз ету жалақысын ... Бұл ... ... ... байланысты болды да, сипахилік
иеліктер секілді мұрагерлікпен буысқан жоқ. ... ... ... Олардың көлемі сипахилердің тимар ... әлде ... ... ... ... ... олар ... байланысты болған жоқ, өз тимарларында өмір сүрмеді және де
оларға қызмет баспалдағында ... ... ... кете ... ... көзі ... қарады. Олай болса, тимариот-сипахилермен салыстырғанды
олар ... ... ... ... ... жатып-ішерлер тобы болды.
Солай бола тұра XVI ғасырда тимарлық фонд қапықұлдардың ... ... ... ... нығаюымен тимариот-сипахилар мен олардың
командирлары үшін жаңа тимар алу мен ... және ... ... ... ... ... арасынан шыққан адамдар мемлекетте жоғары қызметтерді ала
бастады. Мемлекеттің қапықұлдар-қызметкерлерінің көбі осман ... бір ... ... ... ... ... ретінде
көрінді. Сөйтіп, ата-тегі XIV-XV ғасырлар ... ... ... болған би-
ғазылардан шыққан кейбір түрік рулары күшін ... ... ... ... ... ... саясатына ықпалын
сақтай алды. Сұлтан отбасы да сондай әрекет жасады. ... ұлы ... ... ... ... көптеген күйеу балаларын
(дамадтарды) тағайындау кең етек алды. Христиан отбасыларының да көбі ... ... ... ... ... ... ... өз
өкілдерін енгізді. Мысалы, үш сұлтанның – І сүлеймен, ІІСелім, ІІІ Мұрадтың
әйгілі ұлы везиры, сұлтан дамады қапықұл ... ... ... ... руынан шыққан. XVI-XVIIғғ бұл рудың гүлденуіне ... ең ... ... адамдардың арасында олардың өкілінің болуы
әсет етті.
Девширме негізінде ... ... ... ... әскерінің неғұрлым
қаутты да күшті бөлімшелері қалыптасты. Ол ең алдымен – янычар жасақтары,
сұлтан сипахилерінің алты атты ... ... ... ... ... және ... флотының негізгі күштері. XV ғасыр соңында
қапықұлдардың бұл әскері османдық қарулы күштердің негізгі алдыңғы қатарлы
қуаты ... Оның саны ... өсіп ... Тимарлық сипахтар жасақтары
салмақты әскери маңызын жоғалтты. Олардың ұйымдастырылуы, әдістері мен қару-
жарақтары ... ... ... ... ... ... да ... ғасырлар бойы бұл жасақтарды қайта ұйымдастыруға бірнеше қайтара
талпыныстар жасалды. XVI ғасыр аяғынан бастап провинциялық ... ... ... өздерінің жеке әртүрлі атаулармен белгілі ... ... ... ... т.б. – жалдамалы қарулы күштерін қалыптастыра
бастады.
Үлкейіп жатқан қапықұүлдар әскерін, флотты және жалдамалы жасақтарды
асырау үшін өте көп ... ... ... Ол ... ... ... ... болып түсті де мемлекеттің экономикалық тепе-теңдігіне қауіп
төндірді.
2.3 Осман мемлекеті ... жаңа ... ... ... түп ... Батыстағы джихадтың (киелі
соғыс) жеңіліске ұшырауының белгісі болды. Еуропа орталығындағы әскери ... ... ... мен ... қамтығанына қарамастан әлемдік
маңызға ие болған жоқ. Қалай болса да олар ... ... ... ... ... жоқ. Оның ... ... мен Он үш жылдық соғыс
османдар қарулы күштерінің әсіресе, кеме ... ісі мен ... ... ... ... ... және техникалық деңгейінің төмендігін көрсетті. Жалпы
стратегиялық тепе-теңдік орнады. Екі жақтың күштері тұрақтандырылды. ... ... ... ішкі ... мен ... ... ... алушылық екпінін тоқтатты. «Кідіріс кезеңі» басталды –
1579-1683 жылдар.36 Түрік тарихнамасында осман қоғамының бұл ... ... ... ... деп ... ... ... түрдегі аграрлық экономика болды.
Көптеген шектеулер мен ... ... ... тәуелсіз дамуына жол
бермеді. Бірақ османдық заңдылық пен ... ... ең ... ... алу және ... ... иеліктердің бақылаусыз билігін
жою шаруалар өмірінің жандана түсуіне әкелді. Ауылдың құлдырауы мен ... кету ... ... ... XVIғ ... дейін
ауылшаруашылық өндірісінің өсуі мен халық санының көбейуі байқалды. ... ... ... ... XVI ... ол ... 40%-ға ... ауылдардың саны көбейді. Мысалы, ... ... ... ... ... саны 54%-ға ... ... жаңа ауылшаруашылық
дақылдары, оның ішінде Америкадан әкелінген ... ... ... патшалығының барлық провинцияларына тез ... ... ... ... маңызға ие болды.
Қалалық экономика, әсіресе сауда жағдайы әлдеқайда нашар болды. Осман
қалалары мемлекет тарапынан келетін көмекке ... ... ... Оның
қоғамдық және шаруашылық өмірі толық ... ... ... не ... басқару құқығы, не жергілікті құрылысы болмады.
Кадий қаланың нағыз иесі болды. ... ... ... ... ... Ол ... ... бекітті, тауарлардың әкелінуі мен
шығарылуын реттеді. ... және оның ... ... ... ... ... бақылау жасады. Негізгі тұтыну тауарларының
бағаларын бекітті, қоғамдық жұмыстарды ұйымдастырды, жеке ... ... ... ... ... ... жеткізді де, алынған нұсқау
бойынша жауап берді.
Қалаларда кадийдің арнайы рұқсатынсыз дүкен немесе ... ... ... ... ... ... және кең қолданылатын
тауарлар мен азық-түліктің бағасын да ... ... ... маусымдық, көлік
шығындары және саудагерге түсетін пайда есептелді. ... ... ... өте ... ... ... ... керек. Тиісті дефтерлерде азық-
түлікті жеткізу жолы мен көлемі белгіленді. ... ... ... ... ... барлық сауда саласын ауыр кісенмен құрсады. Ереже-
бағаларды бекіткен ең ескі канун-намелер 1501 жылы ... ... ... ... ... ұзақ ... бекітіліп, ондаған,
кейде жүздеген жылдар бойы сақталды.
Бағаларды, сауданы және қолөнершілер өндірісін ... ... ... ... ... қамтамассыз ету қажеттігі болды. Шариат
бойынша гүлденіп жатқан мемлекеттің басшысының ең басты ... ... ... да жеткілікті түсіп тұруын қамтамассыз ету. ... ... ... концепциясы шықты. Ең алдымен тауардың ... Ол ... ... ... ... көзқарастарында жеке
өндіріс турасында ешқандай тамыр-таныстық түсініктер болған жоқ.
1535 ... ... ... ... ... ... жайлы келісімсөз жүргізілді. Оларға сауда жасау үшін империя
жерінде жеңілдетілген жағдай берген ... ... ... 1569 ... ... ... атауына ие болған осыған ұқсас ... ... да ... ... ... ... ... теріс рөл атқарды. Олар ... ... ... ... ... қолайлы жағдай жасады. Алайда XVI-
XVIIғғ бұл сұлтанның қайырымы ретінде берілетін ... ... олар ... ... ... патшасының билік ету кезеңінде ғана ... ... ... ... ... ... мақұлдауға жаңадан
өтініш жасады.
Осман патшалығының ... ... ... ... мен күмістің толып кетуімен байланысты «баға революциясы» бұзды.38
Батыс Еуропадағыдай емес, мұнда оның ... өте ауыр ... Ол ... артылған бірқатар белгілермен түсіндірілді. Ең алдымен, халықтың
күрт өсуі (қалаларда – 80%), оның ауылшаруашылық өндірістің өсу ... ... ... ... ... ... жоқ экономиканың
бейнарықтық сипаты, әлемдік ... ... ... тым үлкен
әскери шығындар. Бұл жағдайда XVIғ 80-жылдарында (араб провинцияларында 10-
15 жылға ертерек) басталған ... өсуі ... ... ... қойды. XVIIғ басына қарай Стамбулда, Бурста және Эдирнде ... ... алты есе ... ... ... ... ... кофе
сатып алуға әрең жетті. 1584 жылы өкімет ... ... ... ... 1/8
дирхемге дейін азайтып, ақша реформасын өткізуге талпынған. ... ... ... ... акче ... төмендей бастады. 1582 жылы испан
реалына әлі 60 акче берсе, 1595 жылы 120, ал 1609 жылы 160 акче ... ... 1 ... 300 ... ... – 3 ... дейін).39 1630 жылға
қарай осман ақша жүйесі түгел ... ... ... ... ... де ірі ... ... валютасында (реал, пиастр)
жасалды. Өкімет мемлекеттік ... мен ... ... ... бірінші
қатардағы қажеттілік заттарына, бағалар ара ... ... ... ... ... тоқтата алмады. Ең алдымен патшалықтағы
әлеуметтік жағдай ... ... ... ... бар қабаттарына ауыр
соққы берді, әсіресе ол тұрақты табысқа өмір сүретін адамдарға ... ... ... ... ... ... зардап шекті. Мемлекеттік
аппарат шенеуніктері мен қапықұлдар әскері одан да ауыр жағдайда ... ... ... ... көзі ... ... өз ... жаппай теріс пайдалана бастады. І Сүлейман кезінен осман
әкімшілігінің жоғарғы ... кең ... ... ... ең ... жетіп, жалпыхалықтық сипатқа ие болды. ІІІ Мұрад сұлтанның өзі
пара алудан тайынбаған дейді.40 Шенеуніктердің ... ... ... да ... ... ... және қолөнермен айналыса бастады.
Қапықұлдар әскерінде 1584 жылға дейін орнаған рим тәртібіне ұқсас ... түк ... 1589 ж ... ... ... ... ... 1592 және 1603 жылдары ереуілдер толқыны сұлтан сипахилерінің
үлгілі корпусын басты.
Билік дағдарысы ... Оның ... ... ... ... де ұлы ... Мехмед Соколлуды өлтірумен (1579ж ... ... Оның ... ... ... ... ... 1579-1595
жылдары он ұлы везир мен жеті шариат аппаратының жетекшісі ауысты. Жоғарғы
әулеттердің дәстүрлі күресі ұлғайып кетті. XVIғ ... ... ... кезінен мемлекеттік істердің жүрісін ... ... ... ... ... тығыз байланыстар орнады. І Сүлеймен
Кануни кезінен сұлтанға әсер ету күресінде ... ... ... мен сұлтан әйелдері белсенді қатысатын болды. ... ... ... ... ... күшін жоғалтпаған Хуррем сұлтан (ата-тегі
галичан болған Роксолана) сарайлық қастандықтарға ... ұлы ... ... әсер ... ... бірі Мұстафаның
(Гүлбахар сұлтанның ұлы) дарға асылуына қол жеткізіп, ол таққа өз ... ... ... ... ... ... үшін күресі Осман қоғамында
көрініс тапты. Сипахилер, түрік ... ... және ... ... наразы брлған төменгі анатолиялық халық ... ... ... ... ... ... ... Мұстафа (Өтірік
Мұстафа) атымен кірген екі кісі Румелияда көтеріліс ... ... ... ... үлемдер) Хуррем сұлтанның кіші ұлы ... ... үшін ... те қаза ... үшін күрес қапықұл жеңісімен және І Сүлейманның ... ... ІІ ... ... ... аяқталды. Оның мұрагері ІІІ Мұрад
(1574-1595жж) тұсында сарайда венециялық Сафийе сұлтан ... ... ... ... ... ... ренегаттардың славяндардан
шыққан қапықұлдарды ығыстыруы соның көмегінсіз ... жоқ. Өзі ... ... ... ... ІІІ Мұрадтың өлімінен кейін де ықпалын
жоғалтқан жоқ, соның арқасында өзінің ұлы ІІІ ... ... ... Ол елде ... дағдарыстың бар екендігін мойындаған бірінші
сұлтан болды. Таққа отырғанда ІІІ ... ... ... І Сүлейман
тұсында орнаған әділет пен заңдылық ұмыт қалғаны, ал ... ... ... ... ... ... ... көрсетілді.
XVI-XVIIғғ аралығында Осман патшалығында анархия жағдайы орнады.
Өкіметтің бұйрықтары орындалмады. ... ... ... ... күрес, гарем ішіндегі қастандықтар сұлтан өкіметі мен жалпы
«орталықтың» беделінің төмендеуіне әкелді. Тарихшылардың көбі ІІ ... ... ... сұлтандарды қабілетсіз басшылар, нәзік сибариттер,
гаремнің ерік-жігерсіз тәрбиеленушілері деп ... 1589 ... ... ... және сұлтандарды тағайындап, ығыстыра бастады.
Шет аймақтардың көбінде янычар ошақтары ең әсерлі күшке ... ал ... ... ... ... ... ... келді.
Орталық биліктің әлсіреуі патшалықтың бірлігіне құлдыратушы әсер
тигізді. Кейбір шет ... мен ... ... ... өз ... даму ... ... тырысты. XVIғ аяғында бұл бағыт
бұқараның өсіп жатқан наразылығында қолайлы негіз ... ... ... ... ... сенімін жоғалтты. Идеологиялық оқшаулық жағдайында ол
басқа амал ... ... ... де тағы ... ... формаларына
ауысты. Кейде ғана жергілікті дәстүрлерді қайта жандандыру ... ... ... ... ... олар ... ... болды.
Жалпы мұның бәрі жаппай зорлықтың, шабуыл жасап тонаудың ... күрт ... ... ... олар ... ... ... Балқанда қандай да болмасын өкіметке қарсы бағытталған
партизандар қозғалысын құраған жалғыз-жалғыздан жүретін халық кек ... ... ... мен ... - ... ... ... халық оны
жақсы қолдады. Кіші Азия мен араб елдерінде де осыған ұқсас ... ... ... ... ... ... шет ... мен аудандарды
қамтыды. Жолдардағы қарақшылардан қорқып, саудагерлер ... ... ... ... Иракта бүлікшілік жағдайы орнады. 1604ж
Кербелде жергілікті тұрғындар ... ... ... ... ... Әл-
Хаста, т.б. аравиялық жерлерде осман өкіметі іс жүзінде құлады. Бекітілген
жасақтар талқандалды. 1591ж Тунисте, кейін Батыс ... ... ... көмегімен билікке жетті. Мұнда бекітілген «әскери демократия»
жүйесі ақыр соңында бөлек мемлекеттік құрылымдардың пайда ... ... ... 1603ж ... ... ... басында таңдаулы янычар
басшылары – дейлер тұрды.41 1659-1671жж осыған ұқсас жүйе Алжирда орнады.
1587-1605жж Мысырда бес ... ... ... 1609 жылы ... ... ... ... (Төменгі Мысыр) басып алып, мұнда тәуелсіз ... ... ... ... ... мен ... друз ... Жамболат (1602-1607жж) пен ІІ Фахр ад-Дин (1598-1613жж) ұйымдастырған
көтерілістер сәтті ... ... ... ... ... мемлекеттердің
құрылуына әкелді. 1618-1635жж папаның қолдауын пайдаланып ІІ Фахр ад-Дин
екінші рет ... ... де, ... ... 1578 жылы ... Т ... ... нығайтты. Солтүстікте ең ірі көтерілістер Дунай
вассалдық князьдықтарында болды ... ... ... 1594ж ... 1598ж ... ... ... құру
ұранымен Тырнов қаласында көтеріліс басталды.
Әскер мен патшалықтың түрік жерлерін қамтыған толқулар сұлтанға ... ... ... ... ... және ... ... алмады. Әскер, әсіресе Анатолия жасақтары жылдың жылы
маусымында әскери іс-әрекет болып ... ... жете ... ... көктем сайын жинап, қыста таратып, осман басшылығы қысқа мерзімде
соншалықты алыс жердегі әскери әрекеттерде ... ... ... ... деген Венгрия қаласының маңында өткен шайқастан
кейін Осман әскерінде сипахилік атты әскерлер тексеруден өтті. ... ... ... жоқ болуы көрінді. Ол үшін генуялық ұлы
везир ... ... 30 ... жуық ... ... ... Бұл жағдайды қалпына келтірмеді. Тек Анатолияда нақты
қарсыласы жоқ бұқаралық көтеріліс басталды. Бәрі бәріне ... ... мен ... яғни ... тимариоттар мен жері жоқ шаруалар
бұрынғы тәртіптің ... үшін ... Оның ... олар ... ... әсіресе девширме негізінде қалыптасқан қапықұлдар
ақсүйектерін ... ... XVIғ аяғы мен XVIIғ ... әлеуметтік қана емес, этникалық бастаулар да көрініс ... ... ... ... ... ... ... (эжнеби) билейді, бұл империя қиындықтарының себептерінің
бірі деп жазды.
Анатолиядағы көтеріліс 1596 жылдан 1658 жылға дейін созылған ... ... жол ... Қара Языж және Дели ... ... ... ... және ең қауіпті болды. Олармен қатар көптеген
ешкімге бағынбайтын көтерілісшілер топтары әрекет ... ... ... ... ... ... рет талқандалды. Оларды ...... ... Бұл топтарда жер алуға бар сенімін
жоғалтқан чифтбозандар көп ... ... ... ... ... заң ... тапсызданған элементтерге айналып, өздеріне
белгілі бір әлеуметтік дәреже жаулап алу мақсатымен ... қару ... көбі ... ... ... ... ... бір лауазымға ие
болып отырған ірі паштардан қызымет табуға тырысты. ... ... ... ... ... ... да өзінің әлеуметтік құрылысы
бойынша ұқсас болды. ... ... ... ... ... санжакбилер сұлтан үкіметінің бұйрықтарын орындай ... ... ... ... ... ... ауысты.
Сонымен қатар, өкіметте желәлдіктердің ең әйгілі жетекшілеріне әскери-
әкімшілік лауазымдар ұсынып, оларды өздерінің жағына тартып алуға тырысты.
Солай, Чорум ... ... Қара ... ал ... ... ... Хасан алды. Шындығында мұндай келісімдер көтерілісті тоқтатқан жоқ
және де баяғы желәлдарға сұлтан өкіметінің озбырлығынан ... ... олар ... ... ... тудырып, көтерілісшілер мен
мемлекетке сенімді болып қалған күштердің арасында, мысалы, ... ... ... қырым ханының ағалары Амасия, Чорум, ... ... ... Бұл ... ... 9 ... артық уақытқа созылды.
Сұлтан өкіметі оларды тек ... ... ... ... ... тұрақты күштерді пайдалану мүмкіндігі туғанда ғана
баса алды. Алайда наразылық білдірушілердің бөлек ... XVIIғ ... әлі ... ... мен ... ... барысында Анатолияның көптеген
ауыл аудандары аңырап қалды. Қалаларға үлкен зиян ... ... мен ... ... ... көбі өз ... тастап
қашуға айналды. Олардың жерлерін жаңа иелер, негізінен, желәлдардың ... мен ... ... өз ... алып алды. Шаруалардың
үлкен бөлігі ... ... жаңа ... егін ... бас ... мал шаруашылығымен айналысты.
Бұл кезеңде Осман патшалығының ... ... ... ... ... ... зерттеушісі И.Ортайлы айтқандай, бюрократиялық
басқарудың барлық әдістерін біле ... ... ... келе ... астан-
кестеңге қарсы тұра алмады.42 XVIғ аяғында Осман қоғамының алдында тұрған
мәселерді шешу үшін жаңа ... ... ... ... ... бұл сауал
бойынша жоғарғы жақтарда бірлік болмады. Олардың бір бөлігі ескі османдық
дәстүрлермен байланысты радикалдық ... яғни ІІІ ... ... ... Ал ... ескі тәртіпті қайта орнатуды құптады, яғни І
Сүлейман Кануни кезінде қалыптасқан әлеуметтік-экономикалық және ... ... әрі ... ... ... ... ... табынушылар Сүлеймен уақытын барша халықтың гүлдену кезеңі
ретінде насихаттай ... Бұл ескі ... ... қайта жаңғыртуды
мақсат еткен бағытты көпшілік, ... ... және ... ... жая ... алды.
Бұл топтар арасында ескі заңдар мен салт-дәстүрдің ұмытылуы күмән мен
сенімсіздік тудырды. Дін ... және ... ... ... ... ... сәл ... байқаса бірден қарсылықтарын ... ... ... ІІ ... ... ... еткен қысқа
мерзімінде солай болды. Билікке келісімен ол Осман мемлекеттілігінің
негізін ... ... Ең ... ... ... ... күрт
шектегісі келді. Сол мақсатпен ол шейх уль-исламат пен ... ... ... ... жасап, жеке басты билікке жетуді талап етті.
Бастапқы кезде ол ... мен ... ... ... ... гарем
әйелдерінің ықпалынан құтылғысы келді. Ол үшін ... ... ол ... ... ... янычарларды және сипахилік жасақтарды
таратуды және жаңа қол ... ... ... Анатолия мен Сирияның
мұсылмандық аудандарынан шаруаларды шақырту мен жартылай мамлүктер есебінен
құрылу керек еді. Мұның ... ІІ ... ... мен ... аппаратты
түркілендіруге және эджнеби зорлығынан құтылуға ... ... ... ... ... ... ... қалаларына ауыстырайын дегенін
де осымен байланыстырады. 1621ж ІІ Осман ... ... ... ... қажы сылтауымен Стамбулдан ... ... ... Дін
қызметкерлерінің итермелеуімен янычарлар көтеріліске ... ... ... ... айуанша өлтірді.
ІІ Осман қайтыс болғаннан кейін Стамбулда тікелей қарама-қарсы бағыт
орнатылды – дәстүрлі саясат, оның ... ескі ... ... ... ... ... ... бекіту оңай болмады. І Мұстафа тұсында ... және IV ... ... ... кезеңінді (1623-1640жж) елде
қапықұлдардың әртүрлі ... мен ... шет ... ... ... берді. Стамбулдың өзінде әртүрлі қаруланған топтар бай тұратын қала
тұрғындарын тонап, өлтіріп ... ... ... ... және ... ... адам жалдап, өз қауыпсіздіктерін қамтамасыз етуге
мәжбүр болды. IV Мұрад билік етуінің ... ... ғана ... ... шешуші жетістіктерге қол жеткізді. 1631ж сұлтанға
әйгілі Кочибей «жазбасы» жіберілді – І ... ... ... ... ... ... янычарлар, шағын тимариоттар және т.б ескілікті
қолдаушылардың манифесі.43 IV Мұрад «жазбаға» оң ... ... оны ... ... етті. Ол Осман әкімшілігі мен ... ... ... ... ... жүйені қайта құрды. Осы уақытта
Стамбулда болған үлкен өртті (қаланың төрттен бір ... ... ... ... ... үшін адамдарға жіберген жазасы деп
жариялады. Спирт ... ... ... қатал тиым салды. Ішкі
тыңшылық, жеткізушілік пен аңду кең етек ... ... өзі ... киіп ... ... ... өз бағынушыларын аңдыған, кейін тәртіп
бұзушыларды қатал жазалаған деген аңыздар кең ... ... ... ... ... ... ... әкелді және де билік ... ... ... ІІІ Ибрагим тұсында (1640-1648жж) шет аймақтардағы
дүмпулер, жемқорлық, мемлекеттегі қызмет орындарының ... ... ... ықпалы қайта күшейді. Крит үшін соғыстың барысында (1645
жылдан бастап) Көсем-сұлтан венециялықтармен ... ... ... ... ... ... ... тақтан түсіріп, орнына жеті жасар IV
Мехмед (1648-1687жж) отырғызылды. Елде астаң-кестең жалғаса берді. ... ... ... ол 1651ж ... ең ірі ... ... ... әкелді. Шет аймақтарда эйалет басшылары
және олардың жалдамалы қолдары халықты тонады. Түрік тарихшысы М. Акдаг ... ... ... ... ... ... деп атаған.44
Оның үстіне ұзақ уақытқа созылған әскери қайшылықтар да ... ... І ... шах ... өзінің әскери қуатын нығайтқан
Иранмен соғыс (1623-1639жж) ерекше ауыр да қанды болды. ... ... ... ... ... 15 жыл бойы ... ... IV Мурадуның
белсенді іс-әрекеттерінің арқасында Ереван уақытша басып алында, ... ... ... ... ... ... соғысы жүрді, ол ... және Крит үшін ... ... ... ... ... және Польшамен қақтығыстар сыртқы саясаттың тұрақты
белгісі болды. Күрестің басты объектісі Дунай ... мен ... ... ... ... Мәскеу мемлекетіне енгеннен кейін 1654 ж
бірінші Қырым ханы, кейін 1676ж ... ... ... да ... Украина
үшін күрес жүргізді. 1681 жылғы Бақшасарайда қол қойылған бейбітшілік
туралы ... ... ... ... мен ... Ресейге қосылуын
мойындауға мәжбүр болды.
1645-1669жж Венециямен, 1676-1681жж ... ... ... ... ... ... ... патшалығы үшін өте сәтті болды.
Олар оның Еуропадағы әскери мәртебесін нығайтты. Алайда олар ... ... ... оның байлықтарын тауысты.
Осман патшалығы құлай бастады. Портаның басшылығында ... ... ғана ... ... хандары өз күштерін сақтады. Олардың ... ... ... ... және Кубаньға таралды.
Қалған шет аймақтарда Кепрюлюлардың соңғыларынан кейін, Портаның іс жүзінде
ешқандай билігі болмады. Араб ... ... ... ... ... ... әсері ең мықты болған Сирия мен Ирак та османдардың
басқаруында емес қамқорлығында болды. Ливанның друздық ... ... ... ... және араб тайпалары өздерін тіпті тәуелсіз сезінді
және қандай да болмасын ... өз ... ... ... ... Йемен,
Недж және Аравияның вассалдық Хиджазынан басқа жерлері іс ... ... ... ... Алжир, Батыс Трипольдың янычарлық
жүйелері ... ... ... ... Мысырда Осман паштары
янычарлар, азабтар және касымийа мен ... ... ... ... ... үшін күресте ештеңе өзгерте алмады. Бұл жерлердің бәрінде
сұлтан есімі ... ... ... ... да оның ішкі ... жол ... Осман империясының даму тарихы көптеген жылдар бойы тарих
саласында қызығушылық тудыратыны белгілі. Бізде дипломдық ... осы ... ... зерттеп оған өз бағамызды беруге тырыстық. Сол
кездегі ... ... ... көп ... ... өның ... де көп зерттеуді ... ... Сол ... ... және оның ... құрылымын зерттеуде оған тек сынайы
көзбен қарап қана қоймай оған объективті баға беруді ... ... ... екі ірі ... ... Бұл екі кезең
«билік дәуірі» деп аталғанын білеміз. Осы ... ... ... саяси
және әлеуметтік-экономикалық салада кейбір өзгерістерге ұшырайды. Мұндай
жағдайға сол кездегі ... ... кіші Азия ... өз ... ... ... ... зерттей отырып келесі шешімдерге келуге
болады: біріншіден, ... ... ... ... қалыптасуының негізі
бола отырып, оның саяси дамуына ықпал жасаған. Сонымен қатар ... ... оның ... ... ... байқалады. Мұндағы Осман бейлігінің
кеңейгенін және соның арқасында басқару ... ... ... ... визирлардың пайда болғаны да кездей соқ құбылыс ... ... Осы ... ... ұйымдардың ауыстырылғанын да көреміз.
Сонымен қатар Осман империясының ішкі басқару ... ... ... ... айналғаны байқалады.
Екіншіден, XVI-XVIIIғасырлардағы Осман империясы жаңа ... ... ... Осы кезеңде ислам әлемінің Осман ... ... ... да ... ... ... мемлекеттік құрылысы да
өзгерістерге ұшырап, өзінің саяси құрылымын өзгертеді. Сонымен қатар ... ... ... ... деспотиясына сай болғандығы сол
кездегі Осман ... ... ... бірі екендігі белгілі. XV
ғасырда империядағы билік ... да орын ... ... ... ... ... жағдайы қалыптасады.
Дегенмен Осман империясының өміріндегі сол кездегі жаңа құбылыстар
қазіргі түркі мемлекеті мен оның қоғамдық құрылымына әсер ... ... ... ... моңғолдардың отаршылдық саясатына қарсы
ешкім тұра ... ... ... күш ретінде Осман империясы болғандығы
туралы айтқан.45 Сондықтан бұл мәселе әлі де зерттеу объектісі ретінде ... ... ... ... ... ... ... традиций. // Казахстанская правда. –
2003. 22 мая. 1с.
2. Сонда 1с.
3. Новый ... ... // ... ... – 2003. 23 мая.
1 с.
4. На прочном фундаменте дружбы. // Казахстанская правда. – 2003. 24 мая.
1 с.
5. Еремеев Д.Е. ... в ... века и ... время. М., 1992. С90.
6. Сонда. С 91.
7. Сонда. С 91.
8. Гасратян М.А. и др. ... ... ... М., 1983. С ... ... Ю.Н. Очерки истории права и экономики средневековья. А., 2002.
С 48.
10. Сонда. С 61.
11. Еремеев Д.Е ... ... в ... века и ... ... М., 1992. ... ... С 104.
13. Васильев Л.С. История Востока.Т1. М., 1998. С ... ... С ... ... М.А. ... ... Турции. Т3. М., 1983. С 27.
16. Сонда. С 70.
17. Сонда. С ... ... С ... ... С ... Гасратьян М.А. Очерки истории Турции. М., 1983. С 58.
21. Сонда. С 58.
22. Люблинская А.Д. ... ... ... ... Л.: Изд. ... С 86.
23. Сонда. С 90.
24. Сонда. С 91.
25. Источниковедение истории средних веков. Л., 1955. С 24.
26. ... ... в ... ... Т3. М., 1999. С ... ... С 377.
28. Гасратьян М.А и др. Очерки истории Турции. М., 1983. С 41.
29. Васильев Л.С. История Востока. М., 1998. С ... ... С ... ... ... в ... ... Т3. М., 1999. С 76.
32. Сонда. С 77.
33. ... ... ... ... и социально-политическая
структура. М., 1990. С 83.
34. Сонда. С ... ... С ... ... Востока. В шести томах. Т3. М., 1998. С 378.
37. Каняшин Ю.Н. ... ... ... и экономика средневековья. А., 2002.
С 263.
38. Васильев Л.С. История Востока. Т1. М., 1998. С ... ... С ... ... ... ... ... и социально-политическая
структура. Под ред. С.Ф.Орешковой. М., 1990. С 69.
41. История Востока. В шести томах. Т3. ... ... ... ... 385.
44. Мейер М.С Османская империя в XVIII в.: Черты структурного кризиса.
М., 1991. С 128.
45. Кадырбаев А.Ш. ... и ... ... ... ... и
Золотоордынское наследие // Восток. 2003. № 2. С 147.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТIЗIМI
Деректер
1. Аграрный строй Османской империи XV-XVIIвв. ... и ... пер. и ... ... М., ... Византийские историки Дука и Франдизн о падении Константинополя. Пер.
и предисл. А.С.Степанова. – ВВ. 1953, 7.
3. Елхадж Ахмед Али паша. ... ... ... ... за ... ... ... Книга законов султана Селима І. Изд. текста, пер., терминал. коммент.
и предисл. А.С.Тверитиновой. М., 1969.
5. Османская история в ... ... XVIIв. ... ... ... ... Х.М. ... Н.С.Рашба. М., 1984.
6. Рашид-ад-Дин Фазлуллах. Джами-ат-таварих (Сборник летописей). Т.3.
Пер. с перс. А.К.Арендса. ... ... ... Л.С. ... ... Т. 1, 2. М., 1994.
2. Витол А. Османская империя ... XVIII в) М., ... ... история. М., 1999.
4. Гасратян М.А., Орешкова С.Ф., Петросян Ю.А. Очерки истории Турции. М.,
1983.
5. Гордлевский В.А. ... ... ... ... В 4-х ... М.,
1960
6. Достян И.С. Борьба сербского народа против турецкого ига ... ... М., ... ... Д.Е., ... М.С. История Турции в средние века и новое время.
М., ... ... Д.Е. На ... Азии и ... ... о ... и турках. М.,
1980.
9. Еремеев Д.Е. Этногенез турок. М., 1971.
10. Жуков К.А. Османские хроники XV-XVIIвв. о ... ... «яя ... ... . 1986. К ... академика
А.Н.Кононова. Л., 1986.
11. Жуков К.А. Проблема ... ... в ... ... ... ... и проблемы истории культуры народов Востока:
XVI годичная научная сессия ЛО ИВ АН СССР. М., 1982.
12. Жуков К.А. ... ... ... М., ... История Востока. Т.3 на рубеже средневековья и нового ... ... вв / ред. ... – М.: «Восточная литература», 1999.
14. Источниковедение истории средних веков. Л., 1955.
15. Карпов С.П. Трапезундская империя и ... ... ... М., ... Коняшин Ю.Н. Очерки истории права и экономики средневековья. А.,
2002.
17. ... А.Е. ... ... и ее ... М., ... ... А.Д. Источниковедение истории средних веков. Л.: Изд.
ЛГУ, ... ... Е.И. ... ... ... XVIII – ... XIXв: ... переходного периода. М., 1984.
20. Мейер М.С. К ... о ... ... ... ... ... и ... на Ближнем и Среднем Востоке. ... ... М.С. К ... ... ... эпохи феодализма. –
Тюркологический сборник. М., 1978.
22. Мейер М.С. Османская империя в в.: ... ... ... М.,
1991.
23. Новичев А.Д. История Турции. Т.1. Л., 1963.
24. Новичев А.Д. К истории народного восстания в Турции под ... ... ...... движения). – Общество и
государство на Балканах в средние ... ... ... Новичев А.Д. К истории рабства в Османской империи: Система девширме.
– Тюркологический сборник. 1976. М., 1978.
26. Орешкова ... ... в ... XVIII в. М., ... ... ... ... власть и социально-политическая
структура. М., 1990.
28. Османская империя и страны Восточной и Юго-Восточной ... в ... ... ... ... ... М., ... Османская империя: Система государственного управления, социальные ... ... М., ... ... М Величие и падение Оттоманской империи. М., 1980.
31. Петросян Ю.А. Древний город на берегах Босфора. М., 1986.
32. Петросян Ю.А. Османская ... ... и ... ... М., ... Средневековый Восток: История, культура, источниковедение. М., 1980.
34. Тверетинова А.С. Фальсификация истории Турции в ... - ВВ. 1953, ... ... по ... средних веков. Под ред. академика С.Д.Сказкина.
Т2,3. М., 1963.
Басылымдар
1. Кадырбаев А.Ш. Османская и Россиская ... ... ... ... ... // ... 2003. ... Киреев Н. Метамарфозы политического ислама. // Азия и ... – 2003. №6. 17-24 ... ... развитие добрых традиций. // Казахстанская правда. –
2003. 22 мая. 1с.
4. Новый импульс сотрудничества. // Казахстанская правда. – 2003. 23 мая.
1 ... На ... ... ... // ... ... – 2003. 24 ... с.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 41 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
XVI – XVII ғасырлардағы осман империясы12 бет
Араб халифатындағы феодалдық қатынастардың қалыптасуы32 бет
Бірінші дүниежүзілік соғыстың қорытындылары6 бет
Дүние жүзінің саяси картасының қалыптасуы және мазмұны20 бет
Кейінгі орта ғасырдағы Осман империясы21 бет
Орталық азиядағы исламның радикалдану үрдісі5 бет
Оғыздар4 бет
Революция және Жастүріктердің билік басына келуі60 бет
Шығыс мәселесіндегі англия тарапы4 бет
Осман империясы13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь