Жүсіп Баласағұнның және хіх-хх ғасыр басындағы қазақ әдебиеті өкілдерінің шығармашылығындағы замана бейнесі


Түркі әлеміне есімі мәшһүр болып, қайта өрлеу дәуірінің аса көрнекті ақыны, данышпан-ойшылы Жүсіп Баласағұн өнегелі ой-толғамдарын өзінің «Құтадғу білік» атты дастанында өрнектеп кеткен. «Құтты білік» дастанының төрт принципке негізделіп жазылғаны белгілі. Біріншісі – мемлекетті әділ басқару; екіншісі – бақ-дәулеттің елге құт болып даруын Айтолды бейнесі арқылы суреттеуі, үшіншісі – Өгдүлміш бейнесі арқылы берілетін ақыл-парасат, төртіншісі – қанағат-ынсап жайында. Бүгінгі біздің сөз еткелі отырған мәселеміз – ақынның замана құбылыстары, оның кейпі турасында айтқан ой-толғамдарының кейінгі ақындармен, яғни ХІХ-ХХ ғасырдың басындағы қазақ ақындарының поэзиясының негізгі идеяларымен ұштасатынын ашып көрсету. «Ақын өзінің «Құтты білік» дастанын сөз түсінбес парықсыздарға емес, сөз қадірін білетін ақылды жандарға арнап жазғанын оқырманға қайта-қайта ескертіп отырады». Ақын шығармасында замана бейнесі «Заманның озғаны, достардың жапасы туралы» деген тарауда анық та ашық түрде беріледі:
Бәрін таптым, тек кісілік таппадым,
Кездессе егер, жүзін көру, баққаным.
Опа құрып, жапа толды ғаламға,
Аз-маз опа қалды қандай адамда? /2.584/ - деп, өмірден түңіліп, адамдар ортасынан безініп, «киік тобымен лағайын» дейді. Шыдамының шегіне жеткені сонша, мұндай қорлықты көргенше, тағылықпен өмір сүріп, «елден жырақ өмір сүрейін», жаһан кезіп кетейін немесе «иірім кешіп, өзен болып ағайын» және сол үшін де:
Жапа шектім, ием, мұңлы сияғым,
Опалы кім, шыбын жанды қиямын, - деп, оны түсінер ешкім қалмағандықтан, жалғыздықтан жапа шегіп, торығады. Оның түңілетіні – жан-жағындағы бауыр-туыс, ағайын, дос-жаранның қатігездігі. Адамның жанын ұқтыратын көңіл айнасы – жан мен тіл, ал:
Тіл, жан ала болды, сенсін қайтіп діл! - деп, тілдің де алдамшы екендігін, жүректің де таза емес, яғни адам пейілінің де тарылғанын сөз етеді. Дүниеде жалғыз қалып, өзін түсінер ешкім таппай, содан жапа шегіп:
Әдебиеттер
1. Келімбетов Н. Ежелгі дәуір әдебиеті. – Алматы: Атамұра, 2005. – 336 б.
2. Баласағұн Ж. Құтты білік. Аударған және алғысөзі мен түсініктерін жазған А.Егеубаев. – Алматы: Жазушы, 1986. – 616 б.
3. ХІХ ғасыр әдебиеті. (Құр. Х.Сүйіншәлиев). – Алматы: Ана тілі, 1992. – 224 б.
4. Кенжебаев Б. ХХ ғасыр басындағы әдебиет. – Алматы: Білім, 1993. – 248 б.
5. ХХ ғасыр басындағы әдебиет. Хрестоматия. – Алматы: Білім, 1994. – 352 б.
6. Әуезов М. Әдебиет тарихы. – Алматы: Ана тілі, 1991. – 240 б.
7. Әлем: Альманах: Өлеңдер, очерктер, әңгімелер. – Алматы: Жазушы, 1991. – 496 б.
8. Абай. Өлеңдер. – Алматы: Мөр, 1994. – 415 б.
9. Күлеев Б. Таңдамалы шығармалары. – Алматы: Ғылым, 2000. – 284 б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 9 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге


Жүсіп Баласағұнның және ХІХ-ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиеті өкілдерінің
шығармашылығындағы замана бейнесі
Түркі әлеміне есімі мәшһүр болып, қайта өрлеу дәуірінің аса көрнекті
ақыны, данышпан-ойшылы Жүсіп Баласағұн өнегелі ой-толғамдарын өзінің
«Құтадғу білік» атты дастанында өрнектеп кеткен. «Құтты білік» дастанының
төрт принципке негізделіп жазылғаны белгілі. Біріншісі – мемлекетті әділ
басқару; екіншісі – бақ-дәулеттің елге құт болып даруын Айтолды бейнесі
арқылы суреттеуі, үшіншісі – Өгдүлміш бейнесі арқылы берілетін ақыл-
парасат, төртіншісі – қанағат-ынсап жайында. Бүгінгі біздің сөз еткелі
отырған мәселеміз – ақынның замана құбылыстары, оның кейпі турасында айтқан
ой-толғамдарының кейінгі ақындармен, яғни ХІХ-ХХ ғасырдың басындағы қазақ
ақындарының поэзиясының негізгі идеяларымен ұштасатынын ашып көрсету. «Ақын
өзінің «Құтты білік» дастанын сөз түсінбес парықсыздарға емес, сөз қадірін
білетін ақылды жандарға арнап жазғанын оқырманға қайта-қайта ескертіп
отырады». Ақын шығармасында замана бейнесі «Заманның озғаны, достардың
жапасы туралы» деген тарауда анық та ашық түрде беріледі:
Бәрін таптым, тек кісілік таппадым,
Кездессе егер, жүзін көру, баққаным.
Опа құрып, жапа толды ғаламға,
Аз-маз опа қалды қандай адамда? /2.584/ - деп, өмірден
түңіліп, адамдар ортасынан безініп, «киік тобымен лағайын» дейді. Шыдамының
шегіне жеткені сонша, мұндай қорлықты көргенше, тағылықпен өмір сүріп,
«елден жырақ өмір сүрейін», жаһан кезіп кетейін немесе «иірім кешіп, өзен
болып ағайын» және сол үшін де:
Жапа шектім, ием, мұңлы сияғым,
Опалы кім, шыбын жанды қиямын, - деп, оны түсінер ешкім
қалмағандықтан, жалғыздықтан жапа шегіп, торығады. Оның түңілетіні – жан-
жағындағы бауыр-туыс, ағайын, дос-жаранның қатігездігі. Адамның жанын
ұқтыратын көңіл айнасы – жан мен тіл, ал:
Тіл, жан ала болды, сенсін қайтіп діл! - деп, тілдің де
алдамшы екендігін, жүректің де таза емес, яғни адам пейілінің де тарылғанын
сөз етеді. Дүниеде жалғыз қалып, өзін түсінер ешкім таппай, содан жапа
шегіп:
Кімді сүйеу, кімді жақын санайын,
Кімге сеніп, кімді досқа балайын?! - деген жолдарда Жүсіп не
үшін, неліктен жабырқауының себебін дәл, нақты көрсетпегенімен, Абайдың
«көңілім қайтты достан да, дұшпаннан да» дегені сияқты күңіреніс байқатады
:
Көңіл қалды туыстан да, жаттан да,
Бауырың – жат, құлқы жаман қастан да!
Ақын түңілетін орта – Абай айтатын «заманға күйлеген» адам мінезі,
олардың тар дүниетанымы, тоғышарлығы.
Сауда қуып, бұзылды ма маңайым,
Елес пе әлде, көзімді кең ашайын.
Заң, ізгілік кетті – ниет қарайып,
Сұмдар қалды, қайдан шындық табайын, - деген ақын мұңы қай
ғасырда да халық мұңы болып қала берді. Өйткені өмір бар жерде әлеуметтік
қайшылықтар бар, әлеумет бойындағы міндер бар. Бұндай келеңсіздіктен халық
үлкен өркениетке жеткенде ғана құтыла алады, оған дейін әр заман ойшылы, әр
кезең ақыны сол кемшіліктерді айтуы, кесапатты қылықтардың қандай
екендігіне халықтың көзін жеткізуді заңды құбылыс, сондықтан да бұл тақырып
кейінгі қазақ поэзиясында өз дәстүрлі жалғасын тапқан тақырып. Мұндай
замана келеңсіздіктері Ж.Баласағұн мен ХІХ-ХХ ғасыр ақындары
шығармашылығында бірдей көрініс беріп отыратындығынан да себебі осыдан.
Қазақ әдебиетінің тарихында ХІХ және ХХ ғасыр – халық басынан өткен
қайғылы оқиғалардың өрбіп, олардың бет-бейнесі әдебиетте көрініс тауып,
тарихи кезеңнің шындықпен бейнеленуі. Х.Сүйіншәлиев ХІХ ғасыр әдебиеті
өкілдері турасында: «Ақын атаулы халық қайғысына үн қосып, әлеуметтік
шындықты тайға таңба басқандай бейнелеп, ерлік күрес шежірелерін жазды»
/3.3/, - деп көрсетеді. Сондықтан осы дәуірде азаттық рухты аңсап, ерлікке
үндеген күресшіл поэзия өмірге келді. ХІХ ғасырдың І жартысында өмір
сүрген «зар заман ақындары» елде отаршылдық саясат орнап, әлеуметтік-
қоғамдық қатынастардың, моральдық-этикалық нормалардың бұзылып, елдің
күйзеліске ұшырағанына көкірегі қарс айырылып, сол заманға көңілі толмады.
М.Әуезовше айтсақ: «...Қалың елге жаңа өріс, жаңа жайылыс табамыз деген
ниеттер туған соң, бұл елдің әдебиетінде ең алғашқы бағыт, мақсат деген
нәрселер туды. Жақсылыққа бастасын, қайда тартса да, әйтеуір өз халқының
халіне қанағаттанбай, жаңалықты іздеп, «бастаймын», «түзеймін», «қазіргі
күйге қанағаттанбаймын» деген күй беріліп, алғашқы рет тұтасқан ой құралып,
әдебиет жүзінде елдің әлеуметтік тіршілігі сөз бола бастаған соң, жазба
әдебиет дәуірі туа бастады деп есептеу керек». Ғасыр басындағы ақындардың
бірі – Жанақ Сағындықұлы Рүстем төреге өзінің ащы да улы жырларымен
шындықты жасырмай, төренің отаршыл патшаның әбден басынып, орданы өртеп,
орнына дуан салып жатқанын бетіне шоқтай басып, «мықты болсаң қанекей
бермеші ырық» деп тіке айтады:
Ұрлап, тартып қазақтың алдың малын,
Хан емессің әкімді жерге көмген.
...Аш қасқырдай нашарды жейсің жығып,
Сырт жау келсе, кіресің шиге бұғып.
Өз еліңнің үрейін өзің алып, - деген өлең жолдарында ел
басшылығына ыза кернеген ашумен жайып салады. Ал Дулат Бабатайұлы
шығармашылығында заманға сын айта отырып, әлеуметтің, халықтың мінез-
құлқының, дүниетанымының тарылып, адам шошырлықтай кейпін бейнелейді.
«Өсиетнама» атты жинағында қоғам тудырған мінез-бітістер, келеңсіз
құбылыстарды санамалап тұрып, олардан арылудың жолын, ақылын айтады.
Бұл заманғы адамды,
Жалғаншы демей не дейміз.
Аузынан шыққан сөзінің,
Баяны жоқ болған соң, - деген жолдарда, адам бейнесін суреттей
келе:
...Мал бермеймін дегеннің,
Жалғыз тайын бөрі алды.
Үстіне шекпен кигізіп,
Ақ таяғын таянды.
... Ардан кешкен ұятсыз,
Ойламайды ұятты,
Зар заманның ақыры,
Зарлап өтіп барады, - деп, заманның өзгеруімен қоғамдық
тіршіліктің қиындап, адам мінез-құлқының да күрт құбылғанын байланыстыра
келе, сол кездегі ұл-қыздың тәрбиесі, ел басшыларының пиғылы, туған-туыстың
қадір-қасиеті сияқты көптеген мәселелер турасында ой-толғамдарын жеткізеді.
Ал орақ тілді ақын, жалынды жырдың жампозы Махамбет өлеңдерінде:
Исатайды өлтіріп,
Қырсық та шалғын біздің ел.
Бір озғанмын жұртымнан.
Ер дұшпаны көп болар,
Қатын дұшпан, жігіттер,
Не демей дейсің сыртымнан, - деген жолдарында, сонымен қатар
тайсалмай Баймағамбет сұлтанға айтқан ащы өлеңдерінде заманның кейпін анық
ашып көрсетеді. Жоғарыдағы өлең жолдарында Исатайды өлтірген қоғам, өз
жұрты, елі дей келіп, сол заман жігіттерінің мінезінің бір қырын аңғартады.
Немесе Алмажан Азаматқызы «Жетім қыз» атты дастанында билердің жауыздығын,
қатыгездігін, әділдіктен безінгендігін анық та ашық суреттейді. ХІХ ғасыр
ақыны Мәделі Жүсіпқожаұлы:
Бір жан жоқ болыстыққа талас емес.
Бір-бірінен көңілі аласа емес.
Бәз болыстар қарызға батып жүрсің,
Бал деп ұрттап заһарды татып жүрсің.
Ақша шашқан адамдар болыс болып,
Бәрі де жайына жүр ақылдының, - деп, замана түсін, оның
негізгі қисапсыз әрекетін бейнелеп берді.
Шортанбай Қанайұлы – заман зарына иленіп, күңіреніп, күрсініп, налып,
зарланған ақын. М.Әуезов: «...Әдебиеттегі көшпелі дәуір де осындай мұңды
күйден құралған. Осы ретпен қарағанда Шортанбай жазған «Зар заман» -
әдебиеттегі, тарихтағы көшпелі дәуірдің зор айнасы. Бұл өлеңнің ішінде
қазақ тұрмысына жанасқан кемшіліктің айтылмағаны жоқ деуге болады».
М.Әуезовтің «зар заман» деген терминді тудыра отырып, соның басты өкілдері
ретінде Дулат, Шортанбай, Мұратты атап кеткен. Өйткені олардың
шығармашылығында ашықтан ашық замана бейнесі көмкеріледі. Мәселен,
Шортанбайдың «Зар заман» атты өлеңінде бір алладан басқадан қорқамын дей
келіп заманның азып-тозғанын, тоқырауға ұшырап, ел іші бұзылғанын ашына
суреттейді.
Ағайыны көре ... жалғасы







Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай, Шәкәрім мұрасындағы рухани тұтастық немесе жантану ілімі жайында7 бет
XIX ғ. II жартысы, XX ғ. бас кезіндегі қазақ әдеби тілінің діни лексикалық сипаты5 бет
Полиэтникалық аудиториядағы студенттердің танымдылық іс-әрекеттері55 бет
Қытай Республикасы6 бет
Convolvulaceae vent. Тұқымдасының дәрілік түрлері өкілдерінің морфо-анатомиялық ерекшеліктері36 бет
Pseudomonas туысы өкілдерінің фенолды биодеградациялау қабілеттіктерін зерттеу25 бет
Pseudomonas туысы өкілдерінің фенолды ыдырату қабілетін зерттеу22 бет
Visual basic ортасында сағат бейнесін құру программасы31 бет
XVIII-ХІХ ғасырдағы қазақ мәдениетінің дамуы4 бет
«Абай жолы» романындағы Құнанбай бейнесі34 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь