Жүсіп Баласағұнның және хіх-хх ғасыр басындағы қазақ әдебиеті өкілдерінің шығармашылығындағы замана бейнесі

Түркі әлеміне есімі мәшһүр болып, қайта өрлеу дәуірінің аса көрнекті ақыны, данышпан-ойшылы Жүсіп Баласағұн өнегелі ой-толғамдарын өзінің «Құтадғу білік» атты дастанында өрнектеп кеткен. «Құтты білік» дастанының төрт принципке негізделіп жазылғаны белгілі. Біріншісі – мемлекетті әділ басқару; екіншісі – бақ-дәулеттің елге құт болып даруын Айтолды бейнесі арқылы суреттеуі, үшіншісі – Өгдүлміш бейнесі арқылы берілетін ақыл-парасат, төртіншісі – қанағат-ынсап жайында. Бүгінгі біздің сөз еткелі отырған мәселеміз – ақынның замана құбылыстары, оның кейпі турасында айтқан ой-толғамдарының кейінгі ақындармен, яғни ХІХ-ХХ ғасырдың басындағы қазақ ақындарының поэзиясының негізгі идеяларымен ұштасатынын ашып көрсету. «Ақын өзінің «Құтты білік» дастанын сөз түсінбес парықсыздарға емес, сөз қадірін білетін ақылды жандарға арнап жазғанын оқырманға қайта-қайта ескертіп отырады». Ақын шығармасында замана бейнесі «Заманның озғаны, достардың жапасы туралы» деген тарауда анық та ашық түрде беріледі:
Бәрін таптым, тек кісілік таппадым,
Кездессе егер, жүзін көру, баққаным.
Опа құрып, жапа толды ғаламға,
Аз-маз опа қалды қандай адамда? /2.584/ - деп, өмірден түңіліп, адамдар ортасынан безініп, «киік тобымен лағайын» дейді. Шыдамының шегіне жеткені сонша, мұндай қорлықты көргенше, тағылықпен өмір сүріп, «елден жырақ өмір сүрейін», жаһан кезіп кетейін немесе «иірім кешіп, өзен болып ағайын» және сол үшін де:
Жапа шектім, ием, мұңлы сияғым,
Опалы кім, шыбын жанды қиямын, - деп, оны түсінер ешкім қалмағандықтан, жалғыздықтан жапа шегіп, торығады. Оның түңілетіні – жан-жағындағы бауыр-туыс, ағайын, дос-жаранның қатігездігі. Адамның жанын ұқтыратын көңіл айнасы – жан мен тіл, ал:
Тіл, жан ала болды, сенсін қайтіп діл! - деп, тілдің де алдамшы екендігін, жүректің де таза емес, яғни адам пейілінің де тарылғанын сөз етеді. Дүниеде жалғыз қалып, өзін түсінер ешкім таппай, содан жапа шегіп:
Әдебиеттер
1. Келімбетов Н. Ежелгі дәуір әдебиеті. – Алматы: Атамұра, 2005. – 336 б.
2. Баласағұн Ж. Құтты білік. Аударған және алғысөзі мен түсініктерін жазған А.Егеубаев. – Алматы: Жазушы, 1986. – 616 б.
3. ХІХ ғасыр әдебиеті. (Құр. Х.Сүйіншәлиев). – Алматы: Ана тілі, 1992. – 224 б.
4. Кенжебаев Б. ХХ ғасыр басындағы әдебиет. – Алматы: Білім, 1993. – 248 б.
5. ХХ ғасыр басындағы әдебиет. Хрестоматия. – Алматы: Білім, 1994. – 352 б.
6. Әуезов М. Әдебиет тарихы. – Алматы: Ана тілі, 1991. – 240 б.
7. Әлем: Альманах: Өлеңдер, очерктер, әңгімелер. – Алматы: Жазушы, 1991. – 496 б.
8. Абай. Өлеңдер. – Алматы: Мөр, 1994. – 415 б.
9. Күлеев Б. Таңдамалы шығармалары. – Алматы: Ғылым, 2000. – 284 б.
        
        Жүсіп Баласағұнның және ХІХ-ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиеті өкілдерінің
шығармашылығындағы замана ... ... ... ... ... қайта өрлеу дәуірінің аса көрнекті
ақыны, ... ... ... өнегелі ой-толғамдарын өзінің
«Құтадғу білік» атты дастанында өрнектеп кеткен. «Құтты білік» дастанының
төрт ... ... ... ... Біріншісі – мемлекетті әділ
басқару; екіншісі – бақ-дәулеттің елге құт болып ... ... ... ... үшіншісі – Өгдүлміш бейнесі арқылы берілетін ақыл-
парасат, төртіншісі – ... ... ... ... сөз еткелі
отырған мәселеміз – ақынның замана құбылыстары, оның ... ... ... ... ақындармен, яғни ХІХ-ХХ ғасырдың басындағы қазақ
ақындарының поэзиясының негізгі идеяларымен ұштасатынын ашып көрсету. ... ... ... ... сөз түсінбес парықсыздарға емес, сөз қадірін
білетін ақылды жандарға ... ... ... қайта-қайта ескертіп
отырады». Ақын шығармасында замана бейнесі «Заманның озғаны, достардың
жапасы ... ... ... анық та ашық ... беріледі:
Бәрін таптым, тек кісілік таппадым,
Кездессе егер, жүзін көру, баққаным.
Опа ... жапа ... ... опа ... ... ... /2.584/ - деп, өмірден
түңіліп, адамдар ортасынан безініп, «киік тобымен лағайын» дейді. Шыдамының
шегіне жеткені сонша, ... ... ... ... өмір сүріп,
«елден жырақ өмір сүрейін», жаһан кезіп ... ... ... ... өзен
болып ағайын» және сол үшін де:
Жапа шектім, ием, мұңлы сияғым,
Опалы кім, шыбын жанды қиямын, - деп, оны ... ... ... жапа ... торығады. Оның түңілетіні – жан-
жағындағы бауыр-туыс, ағайын, дос-жаранның қатігездігі. ... ... ... айнасы – жан мен тіл, ал:
Тіл, жан ала болды, сенсін қайтіп діл! - деп, ... ... ... жүректің де таза емес, яғни адам пейілінің де тарылғанын
сөз етеді. ... ... ... өзін ... ... таппай, содан жапа
шегіп:
Кімді сүйеу, кімді жақын санайын,
Кімге сеніп, кімді досқа балайын?! - деген жолдарда Жүсіп ... ... ... ... дәл, ... ... Абайдың
«көңілім қайтты достан да, дұшпаннан да» дегені сияқты күңіреніс байқатады
:
Көңіл қалды ... да, ... ... – жат, ... ... ... ... түңілетін орта – Абай айтатын «заманға күйлеген» адам ... тар ... ... ... ... ма маңайым,
Елес пе әлде, көзімді кең ашайын.
Заң, ізгілік кетті – ниет қарайып,
Сұмдар қалды, қайдан шындық табайын, - ... ақын мұңы ... да ... мұңы ... қала ... Өйткені өмір бар жерде әлеуметтік
қайшылықтар бар, әлеумет бойындағы міндер бар. Бұндай келеңсіздіктен халық
үлкен өркениетке жеткенде ғана ... ... оған ... әр ... ... ... ... сол кемшіліктерді айтуы, кесапатты қылықтардың ... ... ... ... ... құбылыс, сондықтан да бұл тақырып
кейінгі қазақ поэзиясында өз дәстүрлі жалғасын ... ... ... ... Ж.Баласағұн мен ХІХ-ХХ ғасыр ... ... ... ... ... да себебі осыдан.
Қазақ әдебиетінің тарихында ХІХ және ХХ ғасыр – халық басынан өткен
қайғылы ... ... ... бет-бейнесі әдебиетте көрініс тауып,
тарихи ... ... ... ... ХІХ ... әдебиеті
өкілдері турасында: «Ақын атаулы халық қайғысына үн ... ... ... ... ... ... ... күрес шежірелерін жазды»
/3.3/, - деп көрсетеді. Сондықтан осы дәуірде азаттық ... ... ... күресшіл поэзия өмірге келді. ХІХ ғасырдың І жартысында өмір
сүрген «зар заман ... елде ... ... ... әлеуметтік-
қоғамдық қатынастардың, моральдық-этикалық нормалардың ... ... ... ... қарс айырылып, сол заманға көңілі толмады.
М.Әуезовше айтсақ: «...Қалың елге жаңа өріс, жаңа жайылыс табамыз ... ... соң, бұл ... ... ең алғашқы бағыт, ... ... ... ... ... қайда тартса да, әйтеуір өз халқының
халіне қанағаттанбай, жаңалықты іздеп, «бастаймын», «түзеймін», ... ... ... күй ... ... рет ... ой құралып,
әдебиет жүзінде елдің әлеуметтік тіршілігі сөз бола бастаған соң, жазба
әдебиет дәуірі туа ... деп ... ... ... ... ... – Жанақ Сағындықұлы Рүстем төреге өзінің ащы да улы ... ... ... ... ... ... ... орданы өртеп,
орнына дуан салып ... ... ... ... ... болсаң қанекей
бермеші ырық» деп тіке айтады:
Ұрлап, тартып қазақтың алдың малын,
Хан емессің әкімді жерге көмген.
...Аш қасқырдай нашарды жейсің ... жау ... ... шиге ... ... үрейін өзің алып, - деген өлең жолдарында ел
басшылығына ыза ... ... ... ... Ал Дулат Бабатайұлы
шығармашылығында заманға сын айта ... ... ... ... дүниетанымының тарылып, адам шошырлықтай кейпін бейнелейді.
«Өсиетнама» атты ... ... ... ... ... ... ... олардан арылудың жолын, ақылын айтады.
Бұл заманғы адамды,
Жалғаншы демей не дейміз.
Аузынан ... ... жоқ ... соң, - ... жолдарда, адам бейнесін суреттей
келе:
...Мал бермеймін дегеннің,
Жалғыз тайын бөрі алды.
Үстіне шекпен кигізіп,
Ақ таяғын таянды.
... Ардан кешкен ... ... ... ... өтіп ... - деп, ... өзгеруімен қоғамдық
тіршіліктің қиындап, адам мінез-құлқының да күрт құбылғанын байланыстыра
келе, сол кездегі ... ... ел ... ... ... ... көптеген мәселелер турасында ой-толғамдарын жеткізеді.
Ал орақ ... ... ... жырдың жампозы Махамбет өлеңдерінде:
Исатайды өлтіріп,
Қырсық та шалғын біздің ел.
Бір озғанмын жұртымнан.
Ер дұшпаны көп ... ... ... ... ... сыртымнан, - деген жолдарында, сонымен қатар
тайсалмай Баймағамбет сұлтанға айтқан ащы өлеңдерінде заманның ... ... ... ... өлең ... ... ... қоғам, өз
жұрты, елі дей келіп, сол заман жігіттерінің мінезінің бір қырын аңғартады.
Немесе Алмажан Азаматқызы «Жетім қыз» атты ... ... ... ... безінгендігін анық та ашық суреттейді. ХІХ ғасыр
ақыны Мәделі Жүсіпқожаұлы:
Бір жан жоқ болыстыққа талас емес.
Бір-бірінен көңілі аласа емес.
Бәз ... ... ... ... деп ... ... татып жүрсің.
Ақша шашқан адамдар болыс болып,
Бәрі де жайына жүр ақылдының, - деп, замана ... ... ... ... бейнелеп берді.
Шортанбай Қанайұлы – заман зарына иленіп, күңіреніп, күрсініп, налып,
зарланған ақын. М.Әуезов: «...Әдебиеттегі көшпелі ... де ... ... құралған. Осы ретпен қарағанда Шортанбай жазған «Зар заман» -
әдебиеттегі, тарихтағы ... ... зор ... Бұл ... ... ... ... кемшіліктің айтылмағаны жоқ деуге болады».
М.Әуезовтің «зар заман» деген терминді ... ... ... ... ... Дулат, Шортанбай, Мұратты атап ... ... ... ... ашық ... ... көмкеріледі. Мәселен,
Шортанбайдың «Зар заман» атты ... бір ... ... ... дей
келіп заманның азып-тозғанын, тоқырауға ұшырап, ел іші бұзылғанын ашына
суреттейді.
Ағайыны көре ... мен бала араз ... енді ... ... шешенің
Айтқан сөзін ұнатпас,
Адам азар болар деп,
Сол себептен ... ... ... ... ... болыпты тамағы,
Ықылас ниет қалмады, - деген жолдардағыдай, ... ... ... нормалар бұзылып,әлеуметтік-
қоғамдық, мәдени құбылыстардың өршуі халықтық күйзеліске алып келді. ХІХ
ғасыр әдебиетінің тағы бір ...... ... ... ... бар,
жүзің бар демей:
Дәулетбақтан – Ноғайбай сен бір арсыз,
Байсүгір – Қараталдан тұтқиянсыз.
Ыстанбек төремін деп мақтанбағын,
Бұл арсыздың ... сіз де ... - деп, тағы сол ... ... ... ... бай, Дәуітәлі билеушілерге сын айтады.
Сонымен қатар, «Болыстарға баға» ... ... ... күй ... ... халық та сыйламайды,
Пәлеқор, ұры-қары келдің қайдан? - деп, ... ... ... жасайды. Ал Балқы Базар жырау (Өтемісов)
Оңдасұлы:
Шалқыған айдын шалқардай
Көл тартылды көзінен.
Сандуғаштай сайраған
Тіл тартылды сөзінен.
Бұрынғы дәурен ... ... ... - деп, өзі өмір ... ... көңілі толмайды. Ал Мұрат Мөңкеұлы – ... ... ... халық түрмесі болған отаршылдықтың езгісіне төзбей, соның
кесірінен ... ... ... ... ... қоғамдық-мәдени,
моральдық-этикалық нормалардың бұзылып, халықтың ... ... ... ... қарсы күрескерлік жырды толғаған автор. Елінің
аштыққа көніп, сол кезде оязной, болыс, ауылнайлар ... ... ... айтылған «Үш қиян» өлеңінде:
Заманда заман оралған
Дүние шіркін соны алған.
Адыра қалғыр бұл ... екен ... ... ... ... би ... мұндай сұм болды, - деп, ақын ... ... Көк ... деп, өз ... ... топырағы өзіне бұйырмай, басқаның
жетегінде кеткеніне ... ... ... ...... қол ... ... алғаны – жағаға қолды салғаны, Ойылды тартып ... ... ... ... өз ... танымал жер-су аттарын
тізбектеген жолдардан-ақ туған жермен қоштасу, оны басқаға ... ... ... ... ... опасыз халіне Әубәкір молданың
айтқан өлеңі» атты ... ... ... ... ... ... ... болды бұл заманда алты нәрсе, - дейді. Ол алты нәрсесі:
билік, сопы жолы, ... мен шай, ... ... ... ... бәрін деталь арқылы беріп отыр. Мәселен, оның айтайын деп ... ... ... мәсі емес, яғни тек молда мен қарттар киетін мәсінің сол
заманда қадірі ... ... ... ... киюі ... ... ... ғасырдың ІІ жартысында өмір сүрген Абай да ... өзі өмір ... ... сыйн ... одан ... үшін ... ... бүгін таңда,
Ол тұрмас бастан жыға қисайғанда.
Ендігі жұрттың сөзі – ұрлық-қарлық,
Саналы жан көрмедім сөзді ұғарлық.
Байлар жүр жиған малын қорғалатып,
Өз жүзін онын ... алар ... ... ... елім, қазағым»
өлеңінде:
Бас-басына би болған өңкей қиқым,
Мінеки бұзған жоқ па елдің сиқын?
Бірлік жоқ, береке жоқ, шын пейіл жоқ,
Сапырылды ... ... ... - деп, еліне мүсіркей
қарап, оңы мен солын әлі де болса ... ... ... ... ... ... ... қай жан билемек?
Заманға жаман күйлемек,
Замана оны илемек, - деп, ... ... әр адам ... ... ... ... замана сол адамды өзіне қарай бейімдейді,
оны «илейді».
Ал ХХ ғасыр - «қазақ әдебиетінің өркендеп, қанат жайып, ... еді. ... ... «Өлкеде капитализмнің дәурен сүруіне
байланысты, ХІХ ... ... ... ХХ ... ... ... оқу-ағарту жұмысы күшейді, қазақ тілінде кітаптар, газеттер шықты.
Қазақ халқының сана-сезімі ояна бастады. Сондықтан да ХХ ғасыр ... ... ... да ... кейпі, кескіні есіп тұрады.
Мәшһүр Жүсіп Көпеев:
Сүрініп ат аяғы кетер болса,
Дұшпан түгіл досың да табаласқан.
Бұл жұртта сұмырай нәрсе толып жатыр,
Өтірік, өсек ...... ... - өсім болды,
Бой тартқан арамдықтан бар ма қашқан, - деп, елдегі «өңшең
сәуірік пен ... ... ... ... ... бүлінген,
аласапыран шағында:
«Сен кімнен қорқасың?» - деп жел береді?
Кісі жоқ ... ... ... ... - деп, ... ... ... ... ... ... білімнің ауылы алыс
болмақ дегенді айтады. С.Торайғыров замана кейпін көре ... ... өнер ... ... ... ... ырғақ-ырғақ басқаныңа.
Тағы да қазақ байдың шалдарына,
Алпыста қыз алатын салдарына,
Тапқызбай оқу, өнер ұрпағыңды
Бақташы өгіз қылдың малдарыңа.
Ол заман не болса өтті, кетті.
Біздерді ... ... ... - деп, сол ... ... ... ... содан арылатын уақыт жетті дейді.
«Қазақтың Есенині» атанған ... ... ... бейнесі,
халық тағдыры, қоғам шындығы анық көрінеді. Ақын өмірі қысқа болды. Тіпті
М.Жұмабаев: «Олай болса, жас ... ... ... ... өзінен бетер
әлеумет айыпты. Түзу жолға сала білмеген, дұрыс тәрбие бере ... - ... ... ... ... қатыгездігі, сұрқия ата
салттың сарқыншағы ақын жанын жаралаған болса керек. Б.Күлеев:
Екі жүзді ерлерім,
«Ел қорғаны» серлерім.
«Елің үшін ... етіп ... ... – тәуірсің,
Барша жұртпен «бауырсың».
Ертең өзге жел ессе,
Жан досына гәуірсің, - деп, заман адамдарын ащы ... ... ... ... ... ... яғни елге ... турасында «Бостандық болғанда бір қыздың тілегі», «1917 ... ... ... т.б. өлеңдері жарыққа шықса, қоғамның негізгі
мәселесі - әйел теңсіздігі турасында да «Қыздың ... ... ... «Сүйікті қайғылыға», «Қыздың зары» т.б. өлеңдері ... ... ... ... ХІ ... ... ойшылы Ж.Баласағұнның замана
турасындағы ой-толғамдары, ауыр күрсіністері қазақ әдебиеті тарихындағы ХІХ-
ХХ ғасырдың өкілдерінің ... ... ... ... ... Н. Ежелгі дәуір әдебиеті. – Алматы: Атамұра, 2005. –
336 б.
2. Баласағұн Ж. Құтты білік. ... және ... ... ... ...... Жазушы, 1986. – 616 б.
3. ХІХ ғасыр әдебиеті. (Құр. Х.Сүйіншәлиев). – Алматы: Ана тілі,
1992. – 224 ... ... Б. ХХ ... ... әдебиет. – Алматы: Білім, 1993.
– 248 б.
5. ХХ ғасыр басындағы әдебиет. Хрестоматия. – ... ... ... 352 ... ... М. ... ... – Алматы: Ана тілі, 1991. – 240 б.
7. Әлем: Альманах: Өлеңдер, очерктер, әңгімелер. – Алматы: Жазушы,
1991. – 496 ... ... ...... Мөр, 1994. – 415 ... ... Б. Таңдамалы шығармалары. – Алматы: Ғылым, 2000. – 284 б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 9 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай, Шәкәрім мұрасындағы рухани тұтастық немесе жантану ілімі жайында7 бет
Қазақ елінің ежелгі ғалымдары5 бет
Полиэтникалық аудиториядағы студенттердің танымдылық іс-әрекеттері55 бет
1.Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. 2.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. 3.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
1.ХХ ғасыр басындағы тарихи-әлеуметтік жағдай және оның әдебиеттің дамуына тигізген әсері. 2.Қазақ зиялылары ұлт қамы жолында. 3.Әдеби бағыттардың ерекшеліктері мен ортақ бірлігін ажырату32 бет
19 - 20 ғ. басындағы Қазақстан мәдениеті8 бет
19-20 басындағы қарақалпақтардың отбасылық некелік қарым-қатынастарына байланысты әдет-ғұрыптары мен салт дәстүрлері жүйесі44 бет
Convolvulaceae vent. Тұқымдасының дәрілік түрлері өкілдерінің морфо-анатомиялық ерекшеліктері36 бет
Pseudomonas туысы өкілдерінің фенолды биодеградациялау қабілеттіктерін зерттеу25 бет
Pseudomonas туысы өкілдерінің фенолды ыдырату қабілетін зерттеу22 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь