Статистика пәнінен оқу-әдістемелік жиынтық

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ 3
1.Тақырып.
ЭКОНОМИКАЛЫҚ ТЕОРИЯ, САЯСИ
ЭКОНОМИЯ ЖӘНЕ ЭКОНОМИКСТІҢ
ӨЗАРА БАЙЛАНЫСТАРЫ
1.1. Экономика. Экономиканың негізгі элементтері 5
1.2. Экономикалық заңдардың объективтік сипаты 12
1.3. Экономикалық теорияның функциясы 15

МЕНШІКТІК ҚАТЫНАСТАР ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ЭКОНОМИКАДАҒЫ ОРНЫ 22
2.1. Меншіктің экономикалық және құқықтық негізі 22
2.2. Меншіктің құрылымы мен формалары 23
2.3. Меншіктің көп түрлілігінің объективті қажеттілігі 25
2.4. Қазақстан Республикасындағы меншіктік қатынастардың қайта құрылуы 28

3.Тақырып
ЭКОНОМИКАНЫ ҰЙЫМДАСТЫРУДЫҢ ФОРМАЛАРЫ 37
3.1. Тауарлы шаруашылықтың пайда болуы 37
3.2. Тауар және оның қасиеттері 42
3.3.Ақшаның пайда болуы, мәні және теориясы 45
3.4.Ақшаның қызметтері 49
3.5.Ақша мен ақша айналымының эволюциясы 49

4.Тақырып.
ҚОҒАМДЫҚ ӨНДІРІС НЕГІЗДЕРІ 56
4.1. Адам және оның экономикалық қызметтері 56
4.2. Экономикалық ресурстар және өндіріс факторлары60
4.3. Қоғамдық өндіріс құрылымы және нәтижелері 63
4.4. Жай және кеңейтілген ұдайы өндіріс 70

5.Тақырып.
КӘСІПКЕРЛІК ҚЫЗМЕТ, ОНЫҢ МӘНІ ЖӘНЕ ФОРМАЛАРЫ 82
5.1. Кәсіпкерліктің әлеуметтік.экономикалық
мәні және оның сипаттайтын өзгешеліктері 82
5.2. Фирма және кәсіпкерлік 88
5.3. Кәсіпкердің сатып алушы алдындағы
жауапкершілігі 95

6.Тақырып.
ЕҢБЕК РЕСУРСТАРЫ, ЖҰМЫСПЕН ҚАМТУ
ЖӘНЕ ЖҰМЫССЫЗДЫҚ 108
6.1. Еңбек ресурстары ұғымы және жұмыс
күшінің әлеуметтік.экономикалық сипаттамасы 108
6.2. Жұмыспен қамту, жұмыссыздық нысандары
және түрлері 114
6.3. Оукен заңы және жұмыссыздық деңгейін
мемлекеттік реттеу 116

7.Тақырып.
КАПИТАЛДЫҢ АУЫСПАЛЫ АЙНАЛЫМЫ
МЕН АЙНАЛЫСЫ 122
7.1. Кәсіпорын капиталының айналымы мен айналысы 122

8.Тақырып.
ФИРМА (КӘСІПОРЫН) ШЫҒЫНДАРЫ ЖӘНЕ
ТАБЫСЫ 136
8.1. Фирма шығынының құрылымы және пайда 136
Қорытынды 141
Терминдер және түсініктер 141

9.тақырып.
ҰЛТТЫҚ ЭКОНОМИКА . ЖҮЙЕ РЕТІНДЕ 145
9.1. Ұлттық есеп.шотты жүргізу . қоғамдық
өндірістің нәтижесі ретінде 145
9.2. Жиынтық қоғамдық өнім және өзара
байланысқан көрсеткіштер жүйесі 147
9.3. Жалпы ішкі өнім және өзара
байланысқан көрсеткіштер жүйесі 151
9.4. Ұлттық байлық: құрамы, құрылымы және
оны өлшеудің тәсілдері 159
Категориялар мен терминдер 164

10.Тақырып.
ЖАЛПЫ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ТЕПЕ.ТЕҢДІК
ЖӘНЕ ОНЫҢ БҰЗЫЛУЫ 165
10.1. Жиынтық сұраныс және жиынтық ұсыныс 165
10.2. Макроэкономикалық тепе.теңдік және оның
ауытқуы 167

11.Тақырып.
АУЫТҚУ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ДАМУДАҒЫ ЗАҢДЫЛЫҚ РЕТІНДЕ 172
11.1.Ауытқу экономиканың жалпыға ортақ
дамуының формасы 172
11.2.Экономикалық цикл теориясы 177
11.3.Қазіргі кезеңдегі ауытқулық ерекшеліктері 182
11.4.Мультипликатор.акселератор өзара әрекет
ету тұжырымдамасы 182
11.5.Ауытқуға қарсы мемлекеттік реттеу 186

12.Тақырып.
ЭКОНОМИКАЛЫҚ ӨСУ ЖӘНЕ МАКРОЭКОНОМИКАЛЫҚ ТЕПЕ.ТЕНД1К ТЕОРИЯЛАРЫ 194
12.1. Экономикалық өсу, оның типтері мен факторлары 194
12.2.Экономикалық өсудің теориялары
Мультипликатор және акселератор эффектісі 196
12.3.Экономикалық өсудің қазіргі типтері және оның ерекшеліктері 199 12.4.Макроэкономикалық тепе.теңдік теориялары 201

13.Тақырып.
ЭКОНОМИКАДА МЕМЛЕКЕТТІҢ РОЛІ 215
13.1.Экономиканы мемлекеттік реттеу қажеттілігі
және маңызы 215
13.2.Экономиканы мемлекеттік реттеу үлгілері 211
13.3.Шаруашылық мүдделерін
орындаушылар (субъектілер) 216
13.4.Мемлекеттік реттеу объектілері және
функциялары 218
13.5. Экономиканың мемлекеттік реттеудегі құралдары
мен әдістері қажеттілігі 222

14.ТАҚЫРЫП.
МЕМЛЕКЕТТІҢ СЫРТҚЫ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ҚЫЗМЕТІ 232
14.1. Халықаралық еңбек бөлінісінің теориясы 232
14.2. Халықаралық еңбек бөлінісі 236
14.3. Халықаралық экономикалық қатынастардың
негізгі түрлері 239 14.4. Халықаралық сауда және сыртқы сауда саясаты 247
14.5. Халықаралық валюта . несие қатынасы 249
14.6. Қазақстан . халықаралық экономикалық
қатынастар жүйесінде 255

Бақылау сұрақтары 262
Кіріспе
Авторлар ұжымының негізгі мақсаты – Қарағанды экономикалық университетіндегі экономикалық теория негіздерінің оқыту тәжірибесін ескере отырып, сонымен бірге ғылыми – зерттеу институтарының материалдарын және отандық ғалым-экономистердің еңбектерін пайдалану арқылы, Қазақстандағы экономикалық реформаның даму процессі мен ондағы оң өзгерістерге талдау жасау негізінде, жоғары оқу орындарындағы студенттерге арналған мемлекеттік тілде оқулық шығаруға үлес қосу.
Оқулыққа отандық материалды молырақ кірістіруге тырыстық, мұндағы мақсатымыз – төл материалдар арқылы студенттерге туған республикамыз туралы, оның экономикасы мен өркендеуі жайлы тереңірек білім беру. Болашақ жоғары білімді мамандарды ұлтжандылыққа, Отан сүйгіштікке тәрбиелеу.
Авторлар ұжымы оқулық шығаруда мынадай негізгі бағыттарын ұстанады:
Біріншіден, соңғы кезде экономикалық теория негіздерінен мемлекеттік тілде оқулықтар жарық көргені белгілі, сонда кейбір қамтылмаған немесе назар аударылмаған проблемаларға студенттердің назарын аударып, олқылықтардың орнын толтыру.
Екіншіден, жоғары оқу орындарына арнап жасалған бағдарламаны орындау әрбір дәріс берушінің негізгі міндеті. Сонымен бірге жоғары оқу орнында алған білімді ғылыми жұмыста қолдана білу келешек маман кадрлар үшін басты мақсат екенін болашақ мамандардың осы бастан түсінуіне көмектесу.
2004 жылдың қазан айында Астанада өткен білім және ғылым қызметкерлерінің III съезінде сөйлеген сөзінде Ел басы Н.Ә.Назарбаев айтқандай «Қазақстан өзінің ғылыми әлеуетін ұлттық экономикамен байланыссыз сақтай алмайды, ал экономика ғылымға арқа сүйемейінше бәсекеге қабілетті емес». Сондықтан да қазіргі әлемдегі мемлекеттердің экономикалық табыстары олардың білім беру жүйелері мен азаматтарының білімділігімен айқындалатынын түсінушілікті орнықтыру.
Үшіншіден, оқулықты жазу кезінде дүниежүзілік экономика ғылымының еңбектері пайдаланылды, осымен байланысты студенттердің әрбір экономикалық мектептер мен бағыттар қөзқарастарын салыстыра қарастыру мүмкіндігі ескерілді.
Төртіншіден, методологиялық талдау кезінде өндіріске негіздеген әдістемені қолдандық.. Қорыта келе айтатынымыз, оқулық келешек маман кадрлар үшін қызмет етсе, біздер үшін үлкен жетістік болар деген тілектеміз.1. «Егемен Қазақстан» (№ 255 (23890)), 13.10.04ж.
        
        «Экономикалық теория негіздері» барлық мамандықтарға және дайындау
бағыттарында оқытылады.Бұл пән студенттердің экономика, экономикалық даму
және негізгі экономикалық ... ... мен ... ... ... қалыптастырады. Бұл өзінше ой қорытып, жауапты шешім қабылдай
алатын экономикалық білімді ... ... ... ... ... ... теория негіздері» курсының
зерттеу объектісі болады. Тарихи және логикалық әдістер бірлігі, жүйелік
көзқарас, экономиканың үлгілерін жасау, оларды ... ... ... ... ... әдістері болады. Экономикалық
теорияның ғылым ретінде ұзақ даму ... бар. Оның түп ... ... ... ... ... XVIII-XIX ғасырларда
экономикалық теория ғылыми пән ретінде «саяси экономия» деп аталған.XIX
ғасырдың соңғы отыз жылдарында саяси экономия «экономикс» курсымен
ауыстырылды. Ағылшын тілді елдерде бұл пән осы ... ... ... ТМД ... ... ... курсы оқытылады.
1 тақырып. Экономикалық теорияның қоғам дамуындағы орны мен ролі.
«Экономика» ұғымы. Экономика ... үш ... ... анықтау:
экономика шаруашылық іс-әрекет ретінде, экономика шаруашылық жүргізу туралы
ғылым ретінде, экономика шаруашылық жүргізу жағдайында қалыптасатын адамдар
арасындағы қатынастар ретінде. Экономика ғылымының сипаттамасы және ... ... ... ... ... ... ... орны. Экономикалық теорияның қызметтері: ғылыми,
әдістемелік, тәжірибелік. Негізгі экономикалық ұғымдар:қажеттілік,
материалдық игіліктер мен қызметтер, экономикалық қорлар, ресурстың
шектеулі болуы, экономикалық қатынастар, экономикалық заңдар ... ... ... әдістері: ғылыми абстракция, анализ және синтез,
индукция және ... ... ... ... ... тәжірибе жүргізу.
2 тақырып. Меншік қатынастары және олардың экономикадағы ролі
Меншіктің экономикалық және құқықтық мазмұны. «Иемдену-айыру» қатынастары.
Меншік объектілері және субъектілері. Меншік ... ... ... ... болуының заңды қажеттілігі. ҚР-да меншік қатынастарын
қайта құру. Мемлекет иелігінен алу және жекешелендіру: кезеңдері, түрлері,
әдістері, проблемалары.
3 тақырып. Экономиканың негізгі ұйымдастыру ... ... ... ... ... ... ... ретінде. Натуралды шаруашылықтың негізгі белгілері және дамып
өзгеруі. Айырбас қатынастарының дамуы және ... ... ... ... пайда ьолу жағдайлары. Товарлы шаруашылықтың негізгі
белгілері. Товар және оның сипаттық қасиеттері. Ақша жалпылама айырбас
эквиваленті ретінде. Ақшаның қызметтері. Нарықтың ... ... ... ... ... ... және өтпелі экономиканың
заңдылықтары.
Экономикаға жүйелі көзқарас. Экономикалық жүйе және оның ... ... ... ... орны. Экономикалық жүйелерді
жіктеп анықтау (дәстүрлі, әкімшілдік-әміршілдік, аралас, нарықтық). Өтпелі
экономика және оның негізгі сипаттық белгілері. ... ... ... экономика ретінде өзгеруі.
Өтпелі экономиканың заңдылықтары: меншікті мемлекет иелігінен алу және
жекешелендіру, ішкі және сыртқы экономикалық жағдайды босату, нарықтық
инфрақұрылымды ... ҚР ... ... ... ... және
кезеңдері.
5 тақырып. Нарықты экономиканың мәні және қызмет атқару механизмі
Нарықты экономика товар-ақша ... ең ... даму ... ... ... ... Нарықтың артықшылықтары және кемшіліктері.
Нарықты экономиканың ұстанымдары: маржиналдық талдау, баламалы таңдау
шығындары, ... ... ... ... ... сұраныс,
ұсыныс, баға, бәсеке.
6 тақырып. Сұраныс пен ұсыныс теориясының негіздері
Сұраныс заңы. Сұраныс қисығы. ... әсер ... ... Ұсыныс заңы.
Ұсыныс қисығы. Ұсынысқа әсер етуші жағдайлар. Сұраныс пен ұсыныстың
арақатынасы. Нарық тепе-теңдігі.
Икемділік ұғымы. Икемділік ... ... баға және ... ... ... баға бойынша икемділігі.
Тұтынушылық мінез-құлқы. Тұтынушының жалпы (түпкілікті) және кезекті
(қосымша) пайдалықты максималдау талдамы.
7 тақырып. Капиталдың айналымы және қайтармалы айналымы
іріс және ұдайы ... ... ... ... ... (кәсіпорын)
нарықтың экономика субъектісі ретінде. Капиталдың қайтармалы айналымы мен
айналымы. Негізгі және айналмалы капитал. Негізгі ... ... ... және ... ... ... Амортизация.
Қор жинау мәні және жағдайлары. Инвестициялар және оның түрлері.
8 тақырып. ... ... ... және ... және экономикалық шығындар. Тұрақты, өзгермелі, жалпы, орташа
және шекті шығындар. Фирманың табысы: ... ... және ... ... және ... табыстар. Еңбек өндіріс факторы және еңбек ақы
еңбек бағасы ретінде. Капитал өндіріс факторы және ... ... ... ретінде. Жер ауылшаруашылығының негізгі факторы ретінде. Жер рентасы
және оның түрлері. Жерді экономикалық бағалау және нарықтық ... ... және жер ... ... кәсіпкердің табысы ретінде. Экономикалық
және бухгалтерлік пайда. Өндірушінің шығындарын минималдау және ... ... ... ... экономика жүйе ретінде
Жалпы экономикалық талдаудың ерекшеліктері. Жалпы және жеке экономика
мәселелерінің өзара байланысы. Ұлттық экономика жүйе ретінде. Табыстар мен
шығындар ... ... ... ... Жалпы экономикалық
саясаттың мақсаттары. Қоғамдық өндірістің нәтижелері және олардың ЖҰӨ
көрсеткішіндегі көрінісі. ЖҰӨ-ді есептеу әдістері (шығындар бойынша,
табыстар бойынша, ... құн ... ... ... ... және оның ... ... және жалпы ұсыным. Жалпыэкономикалық тепе-теңдіктің бұзылуы.
Жұмыссыздық пен инфляция экономикалық тұрақсыздықтың көріністері ретінде.
Жұмыссыздық және жұмыспен толық қамту ... ... ... ... ... түрлері. ҚР-да жұмыссыздықтың себептері
және түрлері. Инфляцияның экономикалық және әлеуметтік салдары.
Қазақстандағы инфляция.
11 тақырып. Ауытқу экономикалық дамудың ... ... ... ... ... ... ауытқулардың себептері:
сыртқы және ішкі. Экономикалық ауытқу және оның ... ... ... ... ... ... ... және
ұзақ мерзімдік ауытқулар (Кондратьев). Экономикалық ауытқуларды реттеу.
12 тақырып. Экономикалық өсу қоғамдық ... ... ... ... өсу және оның ... Экономикалық өсудің түрлері және
жағдайлары. Экономикалық өсудің үлгілері. ҚР-ның экономикалық өсу үлгісі.
ҚР-да экономикалық өсудің жағдайлары және ... ... ... ... ... экономикалық қызметтері. Ақша жүйесі және оның элементтері.
Несие және оның ... ... ... және оның құралдары. ҚР-ның
монетарлық саясаты. Қаржы және қаржы жүйесі. Фискалдық саясат. ҚР-ның
бюджет салық саясаты. Нарықты экономикада табыстар. Табыстарды бөлудегі
теңсіздік (Джини ... ... ... ... ... бөлудегі
мемлекеттің ролі. ҚР-ның әлеуметтік саясаты.
14 тақырып. Мемлекеттің сыртқы экономикалық қызметі
Халықаралық еңбек бөлінісі. ... ... ... ... ... ... орны. Қазақстанның әлемшаруашылығына кіру
мәселесі. Халықаралық экономикалық қатынастардың негізгі түрлері.
Сыртқыэкономикалық реттеудің құралдары мен механизмі.
Кіріспе
Авторлар ұжымының негізгі ...... ... ... ... ... оқыту тәжірибесін ескере
отырып, сонымен бірге ғылыми – ... ... ... ... ғалым-экономистердің еңбектерін пайдалану арқылы, Қазақстандағы
экономикалық реформаның даму процессі мен ондағы оң ... ... ... ... оқу ... студенттерге арналған мемлекеттік
тілде оқулық шығаруға үлес қосу.
Оқулыққа отандық материалды ... ... ... ... – төл ... арқылы студенттерге туған республикамыз
туралы, оның экономикасы мен өркендеуі жайлы тереңірек білім беру. Болашақ
жоғары ... ... ... Отан ... ... ... оқулық шығаруда мынадай негізгі бағыттарын ұстанады:
Біріншіден, соңғы кезде экономикалық теория ... ... ... ... көргені белгілі, сонда кейбір қамтылмаған немесе
назар аударылмаған проблемаларға ... ... ... ... толтыру.
Екіншіден, жоғары оқу орындарына арнап жасалған бағдарламаны орындау
әрбір дәріс берушінің негізгі міндеті. Сонымен бірге ... оқу ... ... ... ... қолдана білу келешек маман кадрлар үшін ... ... ... ... осы ... ... ... жылдың қазан айында ... ... ... және ... III ... ... сөзінде Ел басы Н.Ә.Назарбаев
айтқандай «Қазақстан өзінің ғылыми әлеуетін ұлттық экономикамен ... ... ал ... ... арқа сүйемейінше бәсекеге қабілетті
емес». Сондықтан да қазіргі әлемдегі мемлекеттердің экономикалық табыстары
олардың ... беру ... мен ... білімділігімен
айқындалатынын түсінушілікті орнықтыру.
Үшіншіден, оқулықты жазу ... ... ... ... ... ... байланысты студенттердің әрбір экономикалық
мектептер мен ... ... ... ... мүмкіндігі
ескерілді.
Төртіншіден, методологиялық талдау кезінде ... ... ... ... келе айтатынымыз, оқулық келешек маман
кадрлар үшін ... ... ... үшін ... ... болар деген
тілектеміз.1. «Егемен Қазақстан» (№ 255 ... ... ... ... ... ЖӘНЕ ... БАЙЛАНЫСТАРЫ
1.1. Экономиканың негізгі элементтері және түсініктері, шығындар,
өндірістік мүмкіншіліктер
1.2. Экономикалық заңдардың объективтік сипаты
1.3. Экономикалық теорияның ... ... ... Экономика. Экономиканың негізгі элементтері
Экономика ғылымының негізгі зерттеу аясы экономика, адамдардың ерекше
өмір сүретін орыны. Бұл саланың ... оның ... ... ғылым анықтайды, зерттейді. Экономика-лық теория – оның
негізгі бөлігі. Экономика жөніндегі алғашқы ғылыми мәліметтер ... ... ... ... ... Грек ойшылдарының еңбектерінде
кездеседі.
Байлыққа ие болу және тұтынымды ... ... ... ... экономика және хрематисстикаға бөлді. ... ғ.д. ... ...... ... алу, өмір ... ... үй
шаруашылығы, өнер, сауда арқылы баю болды. Байлық және ақшаны иемденуде
алға қойған мақсатқа жетудің шегі жоқ. Егер ... ... ... ... ... табиғат заңдарымен үйлеспей тұрғандайәсер
қалдырды.
«Хремасстика» термині – сауда капитализмімен ұқсас түсінік. ... ... ... ең ... ... ... өзінің кітабын
«Экономия» деп атады. Бұл еңбегінде сол ... құл ... ... ... жөніндегі нұсқаулары жазылған. Ерте дәуірде көпшілік
елдерде кең тараған ғылымның аты, грек тіліндегі шаруашылық және ... ... ... экономисі Антуан Маккретьен оны (1575-1622жж)
«Саяси экономия» деген ... ... ... ... XVII ... ... дейін «саяси экономия» деген ғылым қалыптасты.
А. Макретьен хандар мен жеке билеушілерге мемлекеттік ... ... ... туралы кеңес берді. «Саяси экономия» трактатының аты
соған байланысты болуы мүмкін. Осы ... ... ... ғылымының пәні
туралы әр түрлі ойлар мен анықтамалар айтыла бастады.
Экономикалық ғылым ... ... ... ... әр ... және күрделі
қоғамдық шындықтың бір қырын қамтып зерттейді. Осы ... ... ... ... және ... ... көзқарасты қарастырады.
Альфред Маршаллдың басты негізгі түсіндіруі ... ... ... мен ... ... жағдайда экономикалық ғылым заңдар, ... ... ... ... және ... ... игілік
жасау және пайдалану үрдісін анықтайтын маңызды әлеуметтік институт.
Экономикалық ғылым - білім жиыны, қоғамда ... ... ... негізгі құрамы және экономикалық ойлауды қалыптастырушы.
Экономикалық ғылымның ... ... ... ... ... теория,
шаруашылық логикасының тәжірибесі ретінде экономикадағы табиғи процестерді
реттеу, шаруашылық қызметіндегі тәжірибені реттеу, қоғам мен индивидумның
қажетін ... ... ... және ... ... ... ... экономистердің көбі экономикалық теорияны жан-жақты
ғылым ... ... ... ... мен ... теорияның оқу
пәні ретіндегі (экономика және саяси экономика) ... ... ... және ... ... ... нақты, тұрақты
дәлелдермен анықтайды, қашаннан белгілі түсініктер мен категорияларды
бастапқы білім ... ... ... әр ... ... ... зерттеумен байланысты
заңдар мен заңдылықтарды ашу, даму үрдісін ... ... ... ... мен ... ... жасайды. Басқалай айтқанда, экономикалық
ғылым әр уақытта динамикалы.
Экономикалық ... ... ... ... ... нақтылы
анықтама берсек, мынадай жағдайды анықтауға болады:
Біріншіден – экономикалық теория адамдар арасындағы ... ... ... ... ... айырбастау және қызмет жағдайында
шектелген ресурстарды пайдалану ... ... және ... ... ... ... бөлу және тұтынуды реттейді.
Экономикалық теория оқу пәні ретінде негізгі төрт бөлімді біріктіреді.
Экономикалық теория пәнінің анықтамасынан шығатын әр ... ... ... ... мен ... ... ... ретінде ең кіші шаруашылық бірлігі –
үй шаруашылығы, жекелеген фирма, бірлестік т.б. қарастырылады.
1.1 кесте
Макроэкономикада ... ... ... ... нысандары болып қоғамның табысы мен байлығы, экономикалық
өсудің қарқыны мен факторлары т.б. ... ... ... мен жұмыссыздықты реттеу, іскерлік белсенділікті ынталандыру,
халық ... ... ... ... – ұлттық экономиканың белгілі бір ішкі жүйелерінің немесе
халық шаруашылығы ... ӘӨК, ... ... т.б. ... мен
заңдарын зерттейді.
Біріншіден, экономикалық теория адамдар арасындағы байланысты және
өндірістегі тәртіпті, тауар мен ... ... ... ... ... ... материалдық және материалдық емес өнімдерді
қоғам мүшелерінің пайдалануын зерттейді.
Екінші: саяси экономияның ... ... - ... ... ... ... өндіру, айырбастау, бөлу және ... ... ... қарым-қатынасты қарастырады.
Саяси экономия өзінің пәні ретінде экономикалық заңдарды зерттеуге
байланысты экономикалық процестің объективтік ... және ... ... пен ... ... ... (1.2кесте).
1.2 кесте
Экономикалық теория пәні мен саясиэкономия пәні ... ... ... ... ... ... жағын қарастырады. Яғни
адамдардың мінез-құлқын, таптар мен таптардың материалдық, материалдық
емес игіліктермен байланысты қатынастарын ... ал ... ... ... ... шектеледі.
Үшінші: шаруашылықты басқару, жүргізу ережесін сақтауды, сонымен қатар
саяси проблемаларды да қарастырады. Мысалы, мемлекет жұмыссыздарға төлемақы
төлей ме, ... ... ... көмектесе ме, конверсиялауға дауыс бере
ме және басқалар.
Экономика кәсіпкерлікке қатысты сұрақтарға да жауап береді, ... көп, ... ... салу ... ме ... шектеулі болуымен байланысты оларды пайдалану баламалы
жағдайда іске асады. Осы ... ... 2 ... ... ала ... ... мен май өндірістерін қарастырайық.
Бірінші вариант: қоғамның ... ... май ... ... бұл 5 млн. кг ... ... өндірістің ресурстық-
технологиялық жағдайына байланысты өндіруге болады.
Екінші вариант: 15 мың ... ... ... ... ... ... ... вариант: қоғам зеңбірек шығару үшін май өндіру көлемін азайтады.
Балама мүмкіндік мағынасы төменде көрсетілген.
1.3 кесте
|Мүмкіндік ... мың |Май, млн. тн |
| |тг. | ... |15 |0 ... |14 |1 ... |12 |2 ... |9 |3 ... |5 |4 |
|F |0 |5 ... ... ... ... А, В, С, Д, Е, F) ... бұл экономика толық жұмыс істеген кезде баламалы болады.
Өндірістің техникалық-экономикалық жағдайына қарай ресурстарды бөлу
арқылы өндіруге ... бар. ... ... жұмыс істеген кезінде
байланыс болады, барлық нүктелер мүмкіндік комбинациясына байланысты,
көлбеу ... Кез ... ... ... ... тиімділік
жағдайын анықтайды.
Өндірістік мүмкіншілік толық қамтамасыз етілмесе, не өндірістік
комбинациясында жұмыссыздық болса, оны 4 ... деп ... май ... ... ... Бұл жағдай мынаны ескертеді: егер ... ... ... ... онда ... және май өнімдерін
шығаруды молайтамыз. Өндірістік мүмкіншілік көлбеуі 5 нүкте ... ... ... бір ... ... және май ... ұлғайта алмайды.
Трансформация көлбеуінің өндірістік айырмашылы-ғын білу, ... ... ... ... ... ... ... ашуға, қазба байлықтарының жаңа қорын табуға ... ... ... Қоғам әр кезеңде қорлануды таңдайды (қаржылық және
нақты секторларды инвестициялау мен тұтыну) (жеке). Қорлануды көбейту (жаңа
зауыттар мен ... үшін ... ... ... ... ... ... көлбеу трансформация сатысына көтерілуіне мүмкіндік береді.
Экономикалық заңды қалай түсіндіруге болады?
Бұл – экономикалық ұғым ретінде ... ... ... ... ... зерттеулер кезінде ғалымдарға
жекелеген, оқшауланған фактілермен ... ... тура ... Сол ... ... ... ... қажет. Бұл индуктивті әдіс, яғни
жеке қорытындыларды логикалық пайымдау әдісімен жүргізіледі.
1.2. Экономикалық заңдардың ... ... ... ... ... әсер етуі адамдардың сана-
сезіміне байланысты емес. ... ... ішкі ... ... үшін обьективтік заңдарды ашу керек. Олар экономикалық ... ... ... (мән және ... ... қажетті,тұрақты,
ұдайы тәуелділіктерді көрсетуі тиіс және обьективтілігімен байланысты себеп-
салдарлы байланыстарды айқындайды.
Экономикалық заңдар ... ... іс- ... ... ... ... ... бұл адамдар арасындағы экономикалық
қатынастарды бейнелеу формасы. Олар ... ... ... ... ... ... формасындағы заңдарды қарастырады.
Экономикалық заңдарға әлеуметтік, қоғамдық қатынастар заңдары жатады.
Осылайша, олар табиғат заңдарынан ажыратылады. Оның екінші бір ... ... ... болуы, ал табиғи заңдар мәңгілік қатынас ретінде
зерттеу әдісіне ғана тәуелді. Өздерінің ... ету ... ... ... ... және ... болып екіге бөлінеді.
Ерекше экономикалық заңдар жеке дәуірлерге, формацияларға тән. ... және ... ... ... ... бөлу ... экономикалық заңдар барлық экономикалық формацияларда әрекет
етеді, мысалы, еңбек өнімділігін арттыру заңы, ... ... заңы ... да ... қажеттіліктер.
Абстрактылы ойлау кезінде мән сыртқы қабықтан босайды. Абстрактылы
ойлау кезінде логикалық түсінік қалыптасады, аз не көп ... ... ... ... ... бұл фактісінде таусылмайтын
ғылыми зерттеулер жатыр.
Логикалық ... ... ... өмір жағдайын талдап
бейнелейтін экономикалық ... ... ... К. Маркс: «... Категория
өмір сүру жағдайының күн-көріс формаларының ... ... ... ... ... деп жазды».1
Қоғамның экономикалық даму заңын анықтау – ... ... ... Ф. ... ... ... ғылым, өндірісті басқару және
адам қоғамындағы материалдық өмір игілігін ... ... ... тура ... ... экономикалық теорияның басқа экономикалық ғылыммен байланысы,
әрқайсысының өзіне тән пәні, қойған мақсаты көрсетілген. Құрылыс экономика
курсын ... осы ... ... ... ... мен негізгі
ерекше заңдарды зерделейді, не оның ... ... ... ... ... ... ... анықтайды. Негізгі көңіл
қоятын жағдай - құрылыстың ... ... ... тұтқалар мен
категорияларды, оның кейбір бөліктерін: құрылыс, жоспарлау мен смета жасау,
құрылыс өндірісіндегі несие-қаржы ... ... ... – бір ... айтқанда құрылыстағы күрделі қаржыны ... ... ерте ... негізгі өндірістік қорларды қайта құру
және жаңғыртуды қарастырады.
1.3. Экономикалық теорияның ... ... ... ... ... өзара байланысы
арқылы шектелмейді, қоғамның ... ... ... ... ... да әсер ... ... шаруашылық қызметінде оларды
пайдаланудың тиімді нәтижесін анықтайды. Бұл ... ... ... ... химия ғылымының экономикасы, металлургия
салаларының экономикасы ... ... ... ішкі саласы қолданбалы
ғылымдардың барлық салаларымен байланысты. Бұл ... ... ... ... байланысының дамуына әсер етеді, бұл жағдай
келешек инженер кадрларды дайындауға, техникалық шешімді ... ... ... ... ... және практикалық-болжамалы. Экономикалық
әдебиеттерде бұл екі түсінікке бір жағдайда талдау жасау керек. ... ... ... ... қарастыру қоғам өлшемін жағымсыз
жағдайға әкелу мүмкін.
Толық жағдайда негізделмеген және ғылыми ... ... ... ... ... ... практикада валюнтаризм деп атайды.
Бұл вариант қоғам ... ... ... ... ғылымдар сияқты танымның әр түрлі формаларын
қолданады. Олардың барлығы шаруашылық өмірді зерттеу ... ... ... құрайды. Ол әдістер жалпы ғылыми және жеке болып
бөлінеді.
Жалпы ғылыми әдістер – бұл көне грек ... ... ... және
кейінгі буын ғалымдары дамытқан диалектикалық материалистік қағидалар. Олар
бір-біріне тәуелді, ... ... ... ... ... болады.
Бұл процестерді зерттеу барысында ... және ... ... әдіс құбылыстардың пайда болып, дамып және бірінің орнын ... ... ... ... ... ... тәсіл тарихи құбылыстардың тарихи дәлме-дәл даму
жолы ... Ол ... ... ... мәнін ұғыну мен асбтракциялауды,
яғни олардың болмысы мен қасиеттерін жорамал түрде таза зерттеуді ... ... бұл ... ... ғылыми түсінік пайда болады, яғни
логикалық түсінік ... ... ... ... ... ... т.б.сияқты
экономикалық категориялар қалыптасады. Зерттеудің осындай әдісін ... деп ... ... ... ... синтездеу мен анализдің
көмегімен алынған материалды ... ... мен ... заңдар мен
категориялар жүйесін құру, оларды ... ... ... ... олардың математикалық формализациясы және т.б. жатады.
Математикалық модельдер индивидиумды көрсетеді. Альферд ... ... ... жеке және қоғамдық қызметтің сол бөлігін,
негізінен, материалдық игіліктің жасалуын және пайдалануын зерттейді».
Рейман Барр «Экономикалық ғылым – бұл ... ... ... тәртіптік формаларын және оны пайдалануды сансыз көп шектелмеген
тұтыну қамтамасыз ететіндігін зерделейтін ғылым» деп ... ... – бұл ... ... ... үстемдік құратын
шаруашылық идеологиясының құрамдас базасы және ... ... ... ... ... ... ... мен
процестерді түсіндіріп болжаушы, экономикалық игілікті пайдалану және жасау
тенденциясының үрдісінің ... ... ... ... ... экономикалық ғылымның құрамдас бөлігі ... ... ... ... ... және экономикадағы
табиғи процесті реттеу шаруашылық ... аясы ... ... ... ... қажеттіліктерін қанағаттандыру жағдайын зерттейді.
Экономикалық ғылымның және экономикалық пәнінің зерттеу әдістемесіндегі
түсінік ... ... көбі ... теорияны әмбебап теория
деп атайды. Оқу пәні ретінде экономикалық теория, ... ... ... қорды қайта тапсыруға байланысты, өндірілетін және
өндірілмейтін болып бөлінеді. Сонымен қосалқы ... ... ... ... шектеуі олардың өзара қарым-қатынасымен сипатталады, игілік
сирек ... ... ... бар ... сол ... ... ... толық көлемде
жетпеуі мүмкін, ол әр кезде орын алады. Егер, аз ғана ... ... ... ... деп елестетсек, онда ... анық ... ... бір ... болатын тұтынуы сол қаржымен толық
қанағаттандырылса да, молықтырылған тұтыну, ... ... ... анық ... Мынадай салыстырмалы тұтынудың ... ... ... ... құрайды.
Көп жақты тұтынуды шектеулі қаржыда қанағат ету мүмкін, ... ... ... ... ... ... ... экономикалық
қимыл нақты жағдайды анықтайды. Қанағаттандыру үшін:
- мүмкіншіліктің бір, не ... болу ... ... одан ... ... ... шешу кезінде, экономикалық тұрғыдан
тиімді баламалы вариантты таңдау керек. Мұндай ... егер ... ... бар ... сол ... ... болады, баламалы
варианттардың арасындағы мүмкіншілікті таңдау үшін ... ... ... айырбас, бөлу, тұтыну әр уақытта қайталанып, ... мен ... ... ... ... ... Осымен байланысты
экономика іргелі даму жағдайында экономиканың айналыс сипатын алады. Әрбір
экономикалық ... ... ... ... ... ... және уақытша қанағаттандыру шеңберінде болмай
қалмайтын қайта бастау, ұлғаю, күрделену, тереңдеу жағдайлары әр ... ... ... ... ... ... қаржы тұтынуымызды толық
қамтамасыз етуге (ресурстар мен технология) практикалық тұрғыдан шектелген.
Шектеу әр түрлі жағдайда ... ... ... ... сан жағынан ара-қатынасы әртүрлі болады, табиғи
жағдайға байланысты, аз не көп кездеседі. Осыдан ... ... ... ... ... ... Ол ... өңдеу мүмкіншілігіне, сол
жағдайдағы материалдық игіліктің қосалқы қордың шектеулі болуына және ... ... ... ... ... ... болады.
Түйін
1. Экономика – материалдық және материалдық емес игіліктерді өндірумен
байланысты ілім.
2. Экономикалық теорияның пәні – ол адамдар қажеттілігін қанағаттандыру
үшін ... және ... емес ... өндіру кезінде шектеулі
ресурстарды тиімді пайдалану жөніндегі қатынастар.
3. Макроэкономика ... ... ... ... ... ... ... Макроэкономистер болып жатқан оқиғаны
түсіндіруге ғана тырысып ... ... ... ... ... жақсаруына бағытталған экономикалық саясатты жасауға да күш
салады.
4. Микроэкономика – үй шаруашылықтары мен фирмалардың ... ... ... ... осы экономикалық агенттердің ... ... ... ... ... ... категориялар әдісі – іске қатысы ... және ... тыс ... экономикалық талдаудан
шығарып тастау.
6. Талдау – біртұтас бүтіннің бөлшектерін жекелеп қарау.
7. Синтез – ... ... ... ... жеке бөлшектерден
құралуы.
8. Индукция – фактілерден ... ... ... ... ... ... – жалпыдан нақтылы ... ... ... ... ...... құбылыстардың ұқсастықтары мен
айырмашылықтарын анықтау.
11. ... ... – бір ... бірнеше қасиеттерді белгілі
құбылыстан белгісіз құбылысқа өткеру.
12. «Әртүрлі тең жағдайдағы» долбар дегеніміз – ... ... ... ... ... ... ... олар тұрақты ... ... ... - ... ... ... ... формальды сипаттау болып табылады.
Қайталауға арналған сұрақтар
1. Экономикалық теория нені зерттейді?
2. Экономикалық зерттеу не үшін ... ... ... қандай зерттеу әдістері қолданылады?
4. Микроэкономика мен макроэкономиканың айырмашылығын түсіндіріңіз.
Олар қалай өзара байланысқан?
4. Экономистер неге үлгі ... ... ... ... қандай макроэкономикалық проблемалар талқылануда?
Тестілер
1. Экономикалық заңдар дегеніміз:
а) әлеуеттік-саяси қатынастардың экономикалық нормативтері
б) экономикалық құбылыстардың субъективті-психологиялық бейнесі
в) ... ... ... ... ... ... байланы-сының моделі (үлгісі)
г) ғылыми зерттеудің ерекше әдістері
2. Ғылыми методологияның ... ... ... ... бірлікте талдау
б) адамның қоғамдағы рөлін айқындау
в) ғылыми ... ... жеке ... ... ... ... ОЛАРДЫҢ ЭКОНОМИКАДАҒЫ ОРНЫ
2.1. Меншіктің экономикалық және құқықтық ... 2.2. ... мен ... ... көптүрлілігінің объективті қажеттілігі
2.4. Қазақстан Республикасындағы меншікті мемлекет иелігінен алу және
жекешелендіру
2.1. Меншіктің ... және ... ... келген өндіріс сипаты, көлемінен тәуелсіз бола отырып, меншіксіз
әрекет ете ... ... - ол ... ... ... пайдалану,
меншіктену құқығы, яғни мүліктік ... ... ... ... ... кез ... ... жүйенің қызмет етуінің негізі болып
табылады.
Меншік, маңайындағы барлық тұрақты қоғамдық қатынастарды ... ... ... ... ... болып табылады. Меншік формасынан
көбінесе шаруашылық өмірдің құбылыстарын ғана емес, сонымен ... ... ... ... ... ... ... және мәдени
деңгейі тәуелді болып келеді.
Меншік қатынасының сыртқы ... ... мен ... ... ету, ... ... Дәл осы құқықтар (заңдық) меншік
құқығын заңды түрде реттеп, өзгерістерді есепке алуға (пайда болу, ... және ... ... қайта қалпына келтіру) мүмкіндік береді.
Меншік қатынастарының мазмұны өндіріс, оны бөлу (қайта бөлу), өнімдерді
айырбастау және тұтыну бойынша адамдар ... ... ... Бұл ... ... ... меншіктік қатынастарды реттеп, оған
анықтама беріп, жасаған негізгі түсінігі.
Экономикалық теория ... ... ... ... ... олардың қайталану-шылық, ұдайы өндірушілік ... ... ... ... - бұл ... ... ... күшімен
өндірілетін тұтыну заттары ретіндегі иелену, бөлу, басқару, ... ... ... меншіктену құқықтарымен тығыз байланысты, ... ... ... ... ... өндірістік қатынастар.
Меншіктің заңдық қатынастары - бұл иелену құқығы, яғни мен иеленемін
дегенді білдіреді. Иелену ... ... және ... ... ... ... иелену меншіктің экономикалық мазмұнын сипаттамайды. Меншік субъектісін
белгілеп, пассивті түрде де иеленуге болады. ... ... оны ... ... яғни ... ... ... болғанша. Меншік иесі өз
меншігін толық билеуі мүмкін босату, сыйға тарту, мұрагерлікке беру ... ... ... осы ... экономикалық қатынастар туындамайды.
Экономика ретінде өндірістік қатынастар меншік иесі өз ... ... ғана ... ... яғни ол ... ... ... оны
өндірістік мақсаттарда өз меншігімен біріктіріп, басқарады, ... ... ... ... Бұл ... ... экономикалық
жүзеге асыру болып табылады.
Сонымен, меншіктік қатынастардың экономикалық мазмұны, ... ... ... ... ... біріктіру, яғни өндіріс
процесін ұйымдастыру;
- өндірістің қоғамдық қаражаттары мен жұмыс күшінің пайда болуы;
- қоғамдық маңызды материалдық ... ... ... ... ... ... құрылымы мен формалары
Өндірістік қатынастардан пайда болған өнімді өткізу, оны ... бөлу ... тағы бір ... түрі ... ... біреудің
мүлкін пайдалану арқасында қоғамдық өндірістік қатынастардың ... ... ... ... ... ... болады. Осылайша адамның
өзі, оның жанұясы тұратын үйі пайда болады. Бұл үй - оның ... ... ... үй иесі өз үйін ... ... ... Жалдаушымен шарт
жасасып, жылдық төлемді анықтады, 5 жыл мерзімге нотариалды түрде ... ... Үй иесі ... ... ... ... қоғамдық
қатынастар туындайды. Осы жай қызмет түрі, пәтерді қажет ететін әрбір адам
пайдалана алады. Жекеден ... ... ... - оның ... ... байлық - оны қажет ететіндерге билік беріп, банкирдің
көмегімен қоғамдық қатынастар туындайды.
Сонымен, меншік ... ... үш ... ... ... мен
иеленемін, пайдаланамын және билеймін.
Сәйкесінше, өндіріс - бұл түрлі меншік ... ... ... ... ... өндіріс - бұл өзара араласуымен өз
қажеттерін қанағаттандыратын ... ... жеке ... иелерінің
қызметі.
Нарықтық экономикада дәстүрлі түрде меншікті мемлекеттік ... емес деп ... емес жеке ... - ... ... меншік объектісін
пайдалану құқығы мен тиімділікті алуға ... ... оның ... ... ... ... мемлекеттік меншік жалпы ұлт ... ала ... ... ... ... ... бейімділігін
қамтамасыз етеді.
Жеке меншік ерекшелігі меншік иесінің иеленуі, билеуі, басқаруы,
пайдалануы және ... ... іске ... ... Ол ... бар, қатал бәсекелестік үстемдік ететін нарықта өз үрейімен,
тәуекелімен әрекет ... ... ... көп ... ... ... ... осының барлығы - жеке меншік иесінің еңбек нәтижесі,
ұтуы, ұтылуы (2.1. ... ... ... ... ... ... пен ... үстемдік етеді. Оны «көрінбейтін
қол» деп, А.Смит қоғамдық мақсатқа сәйкестік пен тиімділіктің қорытындысын
айтқан. Сондықтан меншік иесі ... ... ... ... ... ... ... ойлап табуға, сатып алуға, өзіне керекті ғылыми
зерттеулерді қаржыландыруға, ... ... ... ... Мұнда
жеке меншіктің терең және ... ... ... Ол ... ... мен ... ең көп ... жұмылдырады.
2.3. Меншіктің көп түрлілігінің объективті қажеттілігі
ХІХ ғасыр үшін жеке меншікке негізделген, жұмыс күнінің 14-18 ... тән ... ... ... тек коммунисттер ғана емес, сонымен
қатар, социал-демократтар, түрлі партиялар мен қозғалыстар ... ... ... ... ... ... құру үшін күресті.
Қоғамдық меншік негізінде адамзат қоғамын ұйымдастыру логикасы
меншіктің жалпы ... және ... ... ... ... ... көп түрлілігі болуы мүмкін.
Қоғамдық меншік бірігіп иеленуді, билеу, ... ... ... ... - ... бірігіп иелену болса, онда ол өндіріс құралдарына
қатысты адамдардың барлығын теңестіреді. Бұл қоғам мүшелерінің ... адам ... ... капитализмнің басты кемшілігін кері ... ... оңай ... ... пайдалануды жояды. Барлық
қоғам мүшелері тіршілік ететін қаражаттардың жалғыз қайнар көзі ... ... ... ие жеке ... ... ... ... бөлудің социалистік
принциптері шығады: «кім жұмыс істемесе, сол тамақ ... ... ... құралдары қоғамдық меншікке негізделген. Мұнда жаман
ештеме жоқ.
Алайда, өндіріс құралдарына қоғамдық меншіке алғашқы ... ... ... жүктелген болатын: иеленуге мүліктік құқықтың
болмауы (2.2. кесте). Қоғамдық меншікті іске асыру.
Қоғамның барлық мүшелері ... ... ... ... ... өндіріс
қаражатын, құралдарын билеп, басқарып немесе өндіріс пропорцияларын анықтау
керек. Ешкім жеке өзі, дербес, мұны істей ... ... ... ... ... «басқару аппаратын» құрды. Ол ... ... - ... меншік иесінің атынан ... ... және ... ... ... ... қоғамның экономикалық қайшылықтары, бара-бара
шешілмейтін мәселе бола бастайды. ... ... ... ... ... ... саяси және экономикалық биліктің өзі өтімді
бола ... ... ... ... ... тікелей араласуынсыз іске
асырылады.
Қоғам үшін қиын ... ... ... ... ... ... ... объективті ұлғаюы болады. Биліктің бұл
аппараты тек халықтың ... ғана ... ... ... ... өзін өндіріс
қаражаттарын, экономикалық, ... және ... ... ... күшке айналады.
Тағы бір әлеуметтік және экономикалық тосқауыл, нарық қызметтерін
реттейтін, ынталандыратын маңызды ... ... ... ... Жай түсінікте нарық болған жоқ, оның «көрінбейтін қолы»,
тәуекелі, ынтасы, ізденушілігі, тұтынушылық жұмысы ... ... ... ... ... ... ал ... қатаң бәсекелестік
жағдайында ... ... ... ... есепке бейім өндірушілерді
таңдады және таңдайды.
Қоғамдық меншік - нарықтың реттейтін, ынталандыратын рөлдерін жоспармен
ауыстырды. Тәуекел, ... ... - ... ... ... ... болды. Егер жоспар ғылыми негізделсе, ол оның
орындалмаушылығы мен ... ... ... ... шаруашылығы –
теңгерілген. Өндіріс монополиясы дамып, бәсекелестік, тәуекелдік жойылады.
2.2 кесте
Социалистік экономика өзін өзі ... жүйе ... ... ... ... қажетті шығындарын (ЕҚҚШ) ... ... Ішкі ... және салалық бәсекедегі нарық осы ЕҚҚШ-
ты анықтау нәтижесінде, өз дербес ... мен жеке ... ... ... ... ... қоғамдық меншікке негізделген ішкі қайшылықтар социализмді
капитализммен экономикалық жарысқа ... ... ... ... ... іздеуге, жаңа технологияларды енгізуге,
білімді жұмысшы күшін тартуға, маркетингті оқуға мәжбүр етеді. Социализм
осының барлығынан ... ол ... ... ... ... ... барлығы социалистік меншіктің ауысуына әкелді.
4. Қазақстан Республикасындағы меншіктік қатынастардың қайта құрылуы
Бұрынғы КСРО кезінде ... ... ... ... және ... өмірлік маңызды факторларын қамти отырып, ... ... ... ... ... қатынастарындағы революциялық
өзгерістер тек бұрынғы КСРО-да ғана емес, сонымен ... ... ... ... ... ... де болды. Егер ТМД елдерінде ... ... ... ... бойынша дамыса, ал батыста меншікті
қоғамдастыру процесі тұрақты жүріп жатты. ... ... 10 ... ... ... немесе жартылай жұмысшы ұжымдарына жататын кәсіпорындарда ... ... ... ... өзгеруі жекешелендіру мен мемлекет
иелігінен алу негізінде өтуде. Меншікті мемлекет иелігінен алу экономикалық
реформаны жүргізу кезеңінде пайда болып, ... ... ... ... ... ... ... Барлық басқа елдерде мемлекеттік
меншікті қайта құру процесі жекешелендіру деп аталады.
Мемлекет иелігінен алу - бұл ... ... ... ... ... мен ... ... және тікелей шаруашылық
басқару қызметінен босату болып табылады.
Мемлекет ... ... ... ... - бұл еріктілік, еңбек
ұжымдары мен жекелеген азаматтардың экономикалық қызығушылығы, жариялылық,
мемлекет пен ... ... ... ... осы шаралар
ұйымдастырылу, басқару және жұмысшылардың ... ... ... ... өнімділігінің өсуіне әсер етуі керек.
Мемлекет иелігінен алудың бір бағыты - ол жекешелендіру. Жекешелендіру
- бұл ... ... ... ... жеке ... және ... жалға беру, т.б. жолымен монополистік ... ... ... нәтижесінде мемлекет бұрынғы өзінің меншік
объектілерін иелену, билеу және басқару құқығын жоғалтады.
Жекешелендіруді кейде ... ... ... ... революция деп те
атайды. Негізінде, қазір, бұл ... ... ... ... әлемнің 50-ден астам елдері қатысады. Осы қайта құруларға
ұмтылушылық әлемде, әсіресе 1981 жылдан ... ... және ... ... жаңа ... құрудың өзекті процесі ретіндегі даудың кез-
келген ... мен ... ... тәуелсіз барлық елдерде
жүргізіледі.
Жекешелендірудің негізгі себебіне тәртіп бойынша ... ... ... жұмсаушы болып табылатын, ... ... ... қаржы тапшылығы жатады.
Жекешелендірудің басты мәселесі - экономиканың жеке ... ... ... ... ... ... орталықтанатын институционалдық
өзгерістерді қамтамасыз ету. Мақсаты - мәжбүрлі ... ... ... нарықта еркін сатылуын ... ... ... өндірушілердің бәсекелестігі мен ... ... ... ету. Алайда, осының барлығы
экономикалық және ... ... ... ... ... ... ... Жекешеленген кәсіпорындардың барлық жеке
және заңды иелері тек экономикалық және заңды борыштарды ... ... ... ... ... ... тиімді қызмет етуін
қамтамасыз етуге ғана емес, сонымен қатар ... жүйе ... ... Алайда түрлі елдердегі жекешелендірудің нақты қадамы түрлі
нәтижелер берді.
Реформаны өткізудің қажеттілігіне ... ... ... ... ... ... үшін барлығын істеуі керек еді. Осының
барлығына уақыт керек еді, ал ол болған жоқ.
Мемлекет иелігінен алу және жекешелендіру ... ҚР ... ... жүргізілді:
1. жаппай жекешелендіру;
2. шағын жекешелендіру;
3. дербес жобалар бойынша ... ... 1992 ... ... ... иелігінен алу және
жекешелендіруді 3 кезеңде 31 мың кәсіпорындарда ... ... ... (1992-93 жж.) ... ... 50% ... жекешелендіру
болжанған.
Екінші кезең (1994-95 жж.) орта және ірі кәсіпорындарды ... 1992-93 жж. ... ... ... ... ... ... саясатынан оларды өткізуге 1994-95 жылдарға ауысты.
Осы уақыт ... әр ... ... 20 мыңнан аса кәсіпорындар
жекешелендірілді. Жекешелендірудің дербес жобасы бойынша ... ... ... осы ... ... кәсіпкерліктің барлық формаларын
қорғауға арналған заң ... ... ... яғни тек ... барлық
формаларының теңдік декларациясы ғана емес, сонымен қатар даму және ... ... және ... ... ... Әлемде мемлекет иелігінен алу
және жекешелендіру ... ... ... ... ... құру мен нарықтық қатынастарға көшу жағына қарай дамуда ... ... ... Мемлекеттік меншікті мемлекет иелігінен ... ... ... ... ... ... жаңа қатынастары пайда
болды. Олар:
- жеке мүлікті - жеке тұлға ретінде ... ... ... ... тобы мен ... ... ... (заңды тұлға
ретіндегі жалдық және халықтық ... ... ... ... - меншік пен оның халқының меншігін үкімет басқарады.
Республика ... жеке және ... ... ... ... негізінде
меншіктің аралас формаларын құруға болады. Қазір әлемде меншікті ... ... ... ... меншіктің жаңа қатынастарына көшу
дамуда деп айтуға болады.
Республикадағы аралас экономикалық жүйе ... ... ... ... ... ... мүмкіндік бермегендіктен, «әлеуметтік нарықтық
экономика» түріне көшуде. Өндірістің ... ... осы ... ... шиеленіске, әлеуметтік жағдайды нашарлатуға, ... ... көп ... ... мемлекет иелігінен алу жағдайы қоғамдық
қорғанысты әлсіретуге әкелуі мүмкін.
Республикада жүргізілетін реформалардың мақсаты - мемлекет экономикалық
субъект ... бөлу ... ... ... асырмайтын,
меншіктің барлық объектілерін бақыламайтын нарықтық принципке бағдарланған
меншіктік қатынастарды ... ... ... ... ... реформалардың
нәтижелері, негізінен келесі әдістермен іске асырылған:
- нарықты бейтараптандыру;
- аралас ... құру үшін ... ... ... ... ... ортаны қалыптастыру;
- мемлекеттік кәсіпорындарды жекешелендіру жолымен меншікті мемлекет
иелігінен алу.
Реформа кезінде Қазақстан нарықты бейтараптандырудың ... ... ... ... ... жеке меншік жалпылық сипатқа ие ... ... ... ... ... мен құндылықтардың күрт
төмендеуіне әкелді.
Сонымен, ҚР-да жүргізілетін экономикалық реформаның ... ... ... ... ... ... ерікті және сапалы
түрлерін таңдауға мүмкіндік беру. Меншік оны кім ... ... ... ал ол ... ... бас ... ... пікірлер туындаған.
2. Меншіктік қатынастар меншік субъектісі мен объектісін жақындатуға
тырысады. ... ... ... жеке ... иелері, кәсіпорын
ұжымдары жатады. Егер меншікті шеттету жеңіп шықпаса немесе осы жеңіп шығу
тек ... жазу ... ғана ... онда қазіргі меншік өзінің
мотивациялық күшінен айрылып, ... ... ... ... пен жеке ... ... ... - бөлу және ынталандыруды
жоғалтпай, нарықтың өзін-өзі реттеушілік заңы ... қол» ... Жеке ... ... және ... ... қолдау, меншік
иесін, шағын және орта ... ... ... ... ... жалгерлікті қамтамасыз ету.
4. Қазақстанның өтпелі экономикадағы жеке меншіктік қатынастарының
өзгерудегі ең қиын ... - ... ... ... органдарға
бақылау жүргізу ... ... Олар ... ... алып,
жекешелендіруді жүргізе отырып, еңбек етуші меншік ... ... ... ... қатыспайды. Экономикалық қылмыс, алдау, сату, сатып алу
қылмыстың жай ... ... ... ... жеңу үшін ... ... ... сыйлауға» мәжбүр ететін күшті және беделді
мемлекеттік ... ... Ол ... ... ... қатынастардың тиімді
және әлеуметтік әділ жүйесін құру керек.
Түйін
Меншік қоғамдық өмір мен өндірістің негізі ... ... отыр және ... ... ... тек ... қатынастар ғана емес, сонымен
қатар қоғамдық өмір, қоғамның әлеуметтік және ... ... ... ... ... ... Кез-келген меншік екі қасиетпен
көрінеді: заңдық - иелену, билеу, ... ... ... ... ... ... ... ауқымдарда жалпылылық, қайталанушы-
лық, ұдайы өндірістік қатынастар.
Қоғамдық-өндірістік қатынастар - ... ... ... және ... ... ал жеке ... – жеке ... кооперативтік, ұжымдық, корпоративтік,
мемлекеттік т.б. тұрады.
Меншіктің екі анықтаушы формалары: (жеке және қоғамдық) жеке меншік ... ал ... ... ... ... ... жүргізілетін экономи-калық реформа,
мемлекет иелігінен алу және Қазақстан-дағы меншікті жекешелендіруде маңызды
орын алады.
Жаңа терминдер мен ... ... ... ... неге ... ... өндірістік-экономикалық қатынастарының
негізі болып табылады?
2. Қоғамдық меншікке негізделген экономикалық жүйе неге капитализммен
экономикалық жарыста ... ... ие ... ... әр ... ... мен ... айыра
білу
4. Меншіктің қай формасында адамзат қоғамының ... ... ... ... ... ... ... айырмашылықтарын білесіз
бе?
6. ҚР-ғы жекешелендіру мәселелерін анықтау
Қайталауға арналған сұрақтар
1. ... ... ... ... ... ... және экономикалық жақтарының айырмашылықтарын
анықтауға қандай факторлар әсер етеді?
3. Адам мен қоғам өміріндегі меншіктік ... рөлі мен ... Мына ойды ... ... болады: «Жеке меншік - жекеленген, ... - ... ... ... ... ... ҚР-да меншіктің қай формасы
бекітіледі?
6. К.Маркс түсінігін негіздеңіз - «Шенеуініктер жеке ... ... және ... ... ... Меншіктік қатынас - бұл құқық. Иелену құқығына ие болу деген ... ... ... бола ... ... - адамдар арасында тарихи өзгеретін жүйе:
а) өндіріс процесі мен қызмет көрсетудегі объективті қатынастар
б) материалдық ... бөлу және ... ... ... ... ... ... арасындағы айырбас
г) жеке кәсіпкерлер мен өндіріс ... ... а, б, в ... ... барлық жауаптар дұрыс
3. Қорлар мен өндіріс факторларының меншік иесі болу ... ... ... ... ... ... ... тауарлар мен қызметтерді билеу және меншіктену
в) шешім қабылдау құқығы - не және кім үшін өндіру
г) материалдық игіліктерді кім үшін және ... ... а, б ... ... барлық жауаптар дұрыс
4. Меншіктің қоғамдық формаларының теориялық негізін құрды:
а) У.Петти
б) А.Смит және Д.Рикардо
в) В.Ленин
г) К.Маркс
д) Ф.Энгельс
е) ... ... ... ... іске ... экономикада нарықтың реттеу және ... ... ... ... экономикалық категориялар жүзеге асырылады - ... және ... ... тәуекел, ізденушілік, ынта кәсіпорын қызметін ... ... ... ізденушілік, ынта болмағанда
д) а, г жауаптары дұрыс
е) б, в жауаптары дұрыс
3-Тақырып
ЭКОНОМИКАНЫ ҰЙЫМДАСТЫРУДЫҢ ФОРМАЛАРЫ
3.1.Тауарлы шаруашылықтың пайда ... ... және оның ... ... пайда болуы, мәні және теориясы
3.4. Ақшаның қызметтері
3.5. Ақша мен ақша ... ... ... ... ... ... экономикалық ұйымдастырудың тарихи бірінші түрі- натуралды
шаруашылық.
Натуралды деп адамдар өнімді айырбасқа, нарыққа ... ... жеке бас ... өтеу үшін ... шаруашылықты
айтамыз. Ол әмбебап қолөнердің анағұрылым таза түрі ... ... ... жоқ және ... ... ... алғашқы
қауымдық халықтарда болды. Өндіргіш күштермен оларды ұйымдастыру аса
қарапайымдылығымен ... ... ... жиыны ғасырлар бойы
өзгерместен, жылдан жылға бірдей көлемде өндірілді (жай ұдайы өндіріс).
Не, қалай және ... үшін ... ... ... ... шешімдерді
өз шаруашылығының (патриархалды жан ұяның) ... ... ... ... ... ... ... қалыптасқан дәстүрлер
мен көсемдердің шешімдері басты рөл атқарды. Натуралды шаруашылықтың
“өндіру-тұтыну” ... ... ... пен ... ... болмауы ) өз
өміршеңдігін көрсетті, оның элементтері біздің қоғамымызда ... және ... ... Микро деңгейдегі натуралды шаруашылыққа бау-бақша
жеріндегі жұмыс, саяжай мысал бола алады. Ал, ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету болып табылатын, шетелдер мен жабық
жағдайдағы шаруашылықты құруға бағытталған автаркия ... ... ... ... елді ... ... ... экономиканы мешеулік
күйге түсіреді; шаруашылықты кіріптарлыққа апарады, сол ... ... ... ... ... деп - ... ... арналып өндірілетін, ал
өндірушілер мен ... ... ... ... ... жүзеге
асырылатын шаруашылықты айтады.
Тауар өндірісінің пайда болуының қажетті ... ... ... бөлінісі
болып табылады, бұл кезде өндірушілер нақты өнімдерді жасауға маманданады.
Қоғамдық еңбек бөлінісінің тарихи үш кезеңі болды.
Бірінші кезеңінде мал шаруашылығы егін ... ... ... өзі ... арасында тұрақты айырбастың болуына жағдайлар туғызды.
Екінші кезеңінде қол өнеркәсібі егіншіліктен бөлініп шықты, бұл тауар
өндірісінің ... ... ... болды.
Үшінші кезеңінде сауда өндірістен оқшауланды және көпес, ... ... Осы ... ... ... ... байланыстар орнады.
Тауар өндірісінің пайда болуының тағы бір себептеріне ... ... ... бір ... экономикалық жағынан өзара
оқшаулануы болып табылады.
Ол алғашқы қауымдық қоғам ыдырау кезінде, яғни жеке меншік ... ... ... ... өндірісінің даму кезеңдері - айырбастың, ... мен ... ... ... ... ... бар, ... еркін,реттелетін, бұзылған.
Осы аталған нарық типтеріне сәйкес, тауар өндірісінің ерекше үлгілері
қалыптасады:
1. Дамымаған ... ... ... ... ... нарыққа негізделген тауар өндірісі;
3. Реттелетін нарыққа негізделген тауар өндірісі;
4. бұзылған нарыққа негізделген тауар өндірісі.
1. Дамымаған нарыққа ... ... ... (жай тауар өндірісі) -
қоғамдық еңбек ... ... ... ... жеке ... ... өз еңбектеріне негізделген. Жай тауар өндірісі кезінде
жасалған өнімнің бір бөлігі ғана нарыққа шығарылады. ... ... ... ... яғни оның ... ... бола ... Еркін нарыққа негізделген тауар өндірісі ... ... ... тән ерекше белгілері бар. Оған жататындар:
а) адамның жұмыс күші ... ... және ... өз ... ... алмастырады;
б) қоғамда өндірілген өнімнің басым бөлігі жекелей тұтыну үшін ... ... ... ... ... ... ... бәсекеге негізделеді, сондықтан да оны
еркін бәсеке дәуіріндегі капитализм немесе “еркін экономика ” деп атайды.
Шаруашылық қызметтерін ... ... мен баға ... ... ... ... ... түрін нарықтық (капиталистік)
экономика деп атайды.
III. Реттелетін нарыққа негізделген тауар өндірісі – ... ... ... ... ... ... ... мен бүкіл
ресурстарды өндіруде, бөлуде айырбастау мен тұтынуда мемлекеттік және ... ... ... ... ... ... ... белсенді түрде араласады, дегенмен оның
реттеушілік рөлін, оның “көрінбейтін қолы” принципін ... ... ... ... ... ... кезде үкіметтің алдында бір ғана ... ... ... ... ... негізгі формалары - заңдар шығару, салық ... ... ... ... ... ... негізделген тауар өндірісінің бірнеше үлгілері бар:
1. Әлеуметтік нарық;
2. Аралас экономика;
3. Корпоративтік экономика.
Олар мемлекеттік бағдарламаның нысанды мақсаттары бойынша ... ... ... ... мақсаты - адамзаттың мүдделерін
қорғау; аралас экономиканың ... - ... ... ... ал ... ... ... - ірі бизнестің мүдделерін
қорғау болып табылады. Бірінші үлгі -Германияға, ... - ... - ... мен ... ... ... ... негізделген тауар өндірісіне жататын әміршіл-
әкімшіл экономикалық ... тән ... ... ... ... ... ірі ... өндірісі, ұлттық экономиканы ұдайы және
үздіксіз реттеу, еркін нарықтық қатынастарға тосқауыл қою. ... ... ... және ... ... екі ... ... әкімшілдік жүйе – ресурстарды пайдалану және ... ... ... ... ... бір ... ... үлгі - өндірушілердің дербестігін нығайтуға кедергі
жасайды: әрбір кәсіпорын ... ... ... ...... ... мен ... жүйесін жетекшілікке алады.
Қазақстан Республикасының экономикасын реформалау дегеніміз ... ... ... ... ... ... ... шаруашылыққа өту болып табылады. Осыған ... біз ... ... және ... ... ... ... орынды сұрақтар
туындайды.
Нарықтық экономиканың моделін таңдау деп – ... ... ... жасайтын жүйесін таңдап алуын айтады.
Еркін кәсіпкерлік экономикасында (АҚШ) қаржы жүйелері арқылы нарыққа
ықпал ... ... ... басым болады.
Әлеуметтік нысаналы нарықты экономикада фискальді ... ... ... ... ... ... мемлекет тарапынан ұлттық нарыққа үлкен қолдау
жасалатын және қаржыны қайта бөлу процестерін зор ... ... ... ... ... ... жұрттың бәріне де ұнайды.
Тауар өндірісінің даму кезеңдеріне жасалған мұндай қысқаша шолу, тауар
өндірісі мен нарықтық ... ... ... бар ... нарықты экономиканың негізін тауар өндірісі құрайды.
Бірақта нарықтық экономика (капитализм) пайда болғанға дейін, тауар
өндірісі бірнеше жүз мың ... ... өмір ... ... қатар, тауар -
ақша қатынастары, әкімшіл-өмірде жүйеден орын ... ... ... ... ... ... ... категориясымен салыстырғанда көп терең екендігін мойындаған жөн.
2. Тауар және оның ... ... ... ... - тауар болып табылады. Оның мәнін
әртүрлі түсіндіреді. Солардың ішіндегі басты екеуіне тоқтайық.
I. ... ... ... - ... ... адамға пайдалы
еңбек өнімі ретінде қарастырылады. Бұл ... ... ... деп ... ... бір қажеттіктерін қанағаттандыратын
заттарды айтады;
б) тауар деп еңбек жұмсалған ... ... ... ... оларды жинаушылар үшін тауар болмайды, бірақ оларды ... ... соң, олар ... ... тауар деп сатуға арналған заттарды айтады.
II. Австрияның экономикалық мектебі (оның ... ... ... ... арналған игіліктердің ерекше түрі деп анықтама береді.
Экономикалық игіліктерге, К.Менгер, шектеулі ... ... ... қызметтің объектілері мен нәтижелерін де жатқызды.
Бұл анықтаманың ... де ... ... бар, олар ... еңбек өнімі
ретінде қарастырады. Ерекшелігі, екінші анықтамада шектеулі ... ... ... ... ... ал ... ... мәселе қарастырылмайды. Бұл концепцияларда әртүрлі көзқарастардың
болуына қарамастан, олар тауар - ... ... ... ... және ... мақсатты еңбегі жұмсалған дайын табиғи заттар, сонымен бірге түрлі
қызмет көрсетулер де тауарға айналатынын дәлелдейді. ... ... ... ... Ол өндірушінің емес, басқа адамдардың қажеттіктерін өтейді,
яғни оның ... ... құны бар. ... ... ең ... ... өз
тауарының басқа тауарларға айырбасталу қабілетінің болуы.
Тауардың өзінен ... ... ... ... мөлшермен
айырбасталу қабілетін оның айырбас құны деп атайды. .
Қызмет көрсетулердің ерекшелігі, олардың өздеріне тән ... ... ... ... ... бар және адам ... нәтижесі
болып табылады.
Тауарлардың материалдық және материалдық емес сипаттары болады.
Тауардың екі ... ... ... ... бір ... ... қабілетін оның
тұтыну кұны деп атайды.
б) әрбір тауардың жалпылай айырбастау құны
Бір тауар өзінен басқа тауарларға айырбасталу кезінде, ... ... ... ... ... болатын мәселенің шешімін табуды
алғашқы рет Аристотель ұсынды. Бұдан кейінгі кезендерде ... ... ... ... жауап іздеді.
Құнның еңбек теориясын жақтаушылар, тауарлардың құнын жасауға жұмсалған
еңбек ... ... ... ... ... жалпылама негіз болады
деген пікірді айтады.
Шектеулі пайдалылық теориясын жақтаушылар - ... ... ... деген пікірді ұсынады. Шығындар тұжырымдамасының
өкілдері тек шығындар арқылы ғана құнды анықтауды ... осы ... ... ... ... ... ... XVIII және XIX ғғ. аралығында ... Оның ... ... ... ... қаланған, олар құнды тауарды өндіруге
жұмсалған еңбек ... ... ... пен ... ... ... құнның негізін құрайды дейді. Маркстің пікір бойынша, тауар өндіруші
еңбегінің екі сипаты болады. Бір ... бұл ... ... ... ... ... ... қажетті еңбек құралдарын пайдалануына
байланысты болады және нақты ... қолы ... яғни ... бір
тұтыну құнының жасалуымен сипатталады. Осылайша жұмсалған еңбекті нақты
еңбек деп атайды. Екінші жағынан, бұл ... ... ... ... ... ... қоғамдық еңбектің құрамдас бір бөлігі, яғни ол жалпы
жұмыс күшінің жалпылама ... ... ... ... ... ... ... деп атайды. Ол құнды жасайды, өйткені ол сан алуан
мамандардың ... ... және ... тұтыну құндарын бір-бірімен,
өзара теңестіруге мүмкіндік беретін жалпылама категория.
Құн мөлшерін ... ... ... ... ... құн ... ... уақытымен анықтады. Ал Д.Рикардо нашар өндірістік
жағдайдағы тауарды өндіруге жұмсалған ... ... ... құн ... пен ... интенсивтілігінің орташа деңгейіне негізделген, қоғамдық
өндірістің қалыпты жағдайында өнімді өндіруге ... ... ... ... ... ... теориясының іргетасын қалаған австрия мектебінің өкілдері
(К.Менгер, Е.Бем-Баверк, Л.Вальрас, У.Джевонс және т.б) ... ... ... ... баға ... арқылы анықтайды. Тауарға субъективті
баға беру екі факторға, яғни: қолдағы бар игіліктер қорының көлеміне ... ... ... ... ... ... ... шөл жерде қалдыңыз және өте шөлдедіңіз делік. Бұл жағдайда ең
қымбат, әрі сирек зат, сіз үшін өте ... әрі ... – су, ... ... ... басылғаннан соң, сіз үшін судың пайдалылығы кеми береді. ... ... бір шыны ... сіз үшін пайдалылығы бірінші шыныдан төмен.
Сонымен, шектеулі пайдалылық деп - ... мен ... ... келесі кезектегі үстеме мөлшерінен тұтынушының алатын ... ... Ол - ... ... ... ... ... бөлу арқылы анықталады.
Шығындар тұжырымдамасы Джеймс Милльдің, Мак-Кулохтың еңбектерінде орын
алған. Олар өндіріс шығындарын, яғни өндіріс құрал-жабдықтары мен ... ... ... шығындар арқылы құн мөлшерін анықтауды ұсынды. Осы
аталған үш теорияны біріктіруге ... ... ... ... ... ... ... сәтті шықты, ол құнды жасаудың
тек жалғыз ғана себебін ... бас ... ол ... ... теориясы және сұраныс пен ұсыныс теориясын өзара біріктірді және
оларға өндірістік шығындар теориясын қосты. Осылайша ... оның ... - ... ... пен ... ... мен ... әрекеттесу нәтижелері арқылы – бағаны анықтау проблемасы ... ... ... ... ... мәні және теориясы
Әр халық бағалылығы жойылмайтын, әрі көпке әйгілі түрлі бағалы заттарды
ақша ретінде пайдаланды. Оған ... ... ... ... қалқан,
садақ және т.б. Осындай сан алуан заттардың ақша қызметтерін ... ... ақша ... - ... мен қызмет көрсетуде
айырбастауға жарайтын «түрлі заттар» деп мәлімдеуіне ... ... ... ... ... себебінен субъективтік және объективтік ... ... ... - ... бұл ... ... ... нәтижесінде “ақша” пайда болған деп пайымдалды.
Объективтік көзқарастар - тауар-ақша қатынастары-ның дамуы нәтижесінде,
бүкіл ... ... дара ... ... әрі ... бірдей баламалы
рөл атқаратын ерекше тауарды “ақша” деп аталды.
Бұл теория тауар айырбасының дамуын және ... ... ... ... ... ... ... даму сатыларында, бір өнімді
екінші өнімге тікелей алмастыру кезінде кездейсоқ сәттерде, ... ... ... ... ... ... біреуінің құны екіншісінің құнына
теңестірілетін болды. Өндіріс пен қоғамдық еңбек ... ... ... ... ... түсетін болды. Біреудің қолындағы артық,
жалғыз тауарын басқа тауарлардың құнын кездейсоқ теңестіру, заман талабын
қанағаттандыра ... ... ... ... ... ... бір зат (мысалы, қой) дара
бөлініп шықты, ол өзінен басқа тауарларға ... ... ... ... ... ... ... болды. Айырбастың тарихи ұзақ даму
нәтижесінде ... ... яғни ақша ... ... Ақша ... ... балама рөлін атқаратын ерекше тауар.
Түрлі елдерде бірнеше ... бойы ... ... ... ... келді.
Жылдар өткен сайын жалпылама баламалық рөлді алтын ... ... ... оның ... ... ... яғни ... :
сапасының біртектілігі;
бөлінгіштігі;
икемділігі (портативтілігі);
сақталғыштығы.
Алтын - сирек кездесетін және еңбек шығындарын көп қажет ететін металл.
Алтынның басқа ... ... ... құны және өзіндікқұны болады. Алтынның
тұтыну құны әсемдік заттарды жасау, ... мен ... үшін ... ... оны ... және т.б. ... Алтынның құнын, құнның
еңбек теориясы, оны өндіруге жұмсалған қоғамдық қажетті еңбек ... ... ... ... оған ғана тән ... қасиеттерге,
яғни айрықша тұтыну құны мен құнының болуына байланысты.
Алтынның ... ... құны оның ... ... ... ... құн мөлшерін белгілеуіне байланысты пайда болады. Алтынның құны
оның ақша ... ... ... өтімді затқа айналуына байланысты
қалыптасады.
Қазіргі кездегі ақша ... ... ғғ. ... ... ... ... ... жататындар ақшаның металдық, номиналды
және мөлшерлік теориялары.
Бұрынғы теориялар ... ... ... жаңа ... пайда болды.
Бұрынғы теориялар ақшаның шығу тегі, мәні, ақша ... ... баса ... ... еді, ал қазіргі кездегі ақша теориялары
нарық ... ... ... әсер етуі ... мәселелерді
зерттейді.
Ақшаның металдық және номиналды теориялары - осы теориялар авторларының
ақшаның қандай қызметтеріне баса мән ... ... ... ... ... ... капиталдың алғашқы қорлануы кезеңінде пайда
болды. Оның ... ... ... ... және ... ... ... Олар ақшаның қазына құралы және дүниежүзілік ... ... тыс ... ... салдарынан ақшаны асыл металдармен
шатастырды. Мемлекеттің монеталарды көздің қарашығындай сақтауын ... ... ... ... ретінде емес, оны зат ... ... ... ... және орта ... заңгерлері
жасады. Кейінірек оны Дж.Беркли мен Стюарт одан әрі дамытты. Олар ... ... ... ал ... ... ... құралы және төлем
құралы сияқты қызметтерін шамадан тыс бағалады.
"Номиналистер" - ақшаны - тауарлар айырбасына - ... ... ... есеп ... ... деп жариялап, оны мемлекет үкімінің жемісі
ретінде түсіндірді.
Ақшаның мөлшерлік теориясының ... ... ... Д.Юм, ... ... Олар ... құн ... қызметін
жоғары бағалады. Бүл теорияны жақтаушылар құнның ... ... ... мен ... ... ... - айналыстағы ақша массасы
анықтайды деген пікірді қуаттайды. Ақшаның мөлшерлік теориясын осы ... ... үлес ... ... мен А. Пигу ... ... алдағы тақырыптарда тоқталамыз.
4. Ақшаның қызметтері
Ақша бірнеше ... ... ... ... экономияда - ақшаның
құн мөлшері, айналыс құралы, төлем ... ... ... ... ақша ... бес қызметтері зерттелген. Қазіргі кездегі
экономикалық ғылым өз зерттеулерін ақшаның құн мөлшері және ... ... ең ... ... ... ... құн ... қызметі деп оның өзінен басқа тауарлардың құнын
анықтау қабілетін айтады. Қазіргі ... ... бұл ... ... ... ... қалыптасқан ақшалар атқаруда. Бастапқы
кезде ақшаның бұл қызметін өзінің құны болатын заттар ғана, яғни ... ... ... белгіленген тауардың құны, оның бағасы деп
аталады. Тауардың құны жоғары болса, онда ол ... көп ... ... ... тауардың бағасы тауардың құнына тәуелді. Бірақ
та тауардың бағасы тек қана тауардың кұнына емес, ол алтынның ... ... ... ... егер де ... ... қымбаттаса, тауардың
бағасы арзандайды; егер де алтынның бағасы арзандаса, онда тауардың ... ... ... категориялардағы құнның еңбек теориясының
басты ерекшеліктері осындай.
3.5. Ақша мен ақша айналымының эволюциясы
Ақша жүйесі деп елде ... бір ... ... ... ... заңдарға сәйкес, мемлекет-тің ақша ... ... ... ... дегеніміз - айналыс құралы мен төлем құралы қызметтерін
атқаратын ақшаның үздіксіз ... ... ... ... ... жататындар:
ақша бірлігі, яғни елде қабылданған ақша өлшемі (теңге, сом, доллар және
т.б.);
баға масштабы, яғни елде қабылданған ақша ... мен оның ... ... ... мөлшері (мысалы, бір сом 100 тиыннан құралады, ал 1960-80
жылдары бір руб. 0,987672 г. алтынға теңестірілді);
эмиссиялық жүйе, яғни ақша мен ... ... ... ... ... ... ... - Ұлттық банк, Ресейде - Орталық банк
және т.б,);
ақша рәміздерінің түрлері, яғни айналымда ... ... ... ... - ... ... ... айырбас монеталар жүйесі;
ақша жүйесінің ұйымдары, яғни ақша ... ... ... ... емес ... ... айналыс жүйесі өзінің тарихи дамуында биметализм және
монометализм дәуірін бастан өткерді.
Биметализм ақша ... екі ... - ... мен ... ... ... ... ақша ретінде тек қана алтынды пайдаланды және несие
ақшалар оған ... ... ... - үш түрі ... алтын монеталық стандарт (1821 жылдан бірінші дүниежузілік согысқа
дейін) айналыста ... ... ... ... ... және несие
ақшалар алтынға еркін айырбасталды.
құйма алтын стандарты (бірінші дүниежүзілік ... ... ... ... қалыптасты) алтын стандарты құймасына сәйкес ... ... ... айырбастауды жүзеге асырды (мысалы, егер картинаның
бағасы бір грамм ... ... ... ... ... онда ... 1 ... алтынға айырбасталатын болды).
алтын таңбалы (алтын девизі) ... (XX ғ. 20-30 жж.) ... ... ... ... ... айырбастауды
жүзеге асырды.
1929-1933 жж. дағдарыстан соң банкнотты алтынға айырбастау тоқтатылды,
осылайша монометализм дәуірі келмеске кетті.
1930 ж. бастап алмастырылмайтын ... ақша ... ... ... ... ... шеттетілуі (алтынды демонетизациялау);
банкноттарға ... ... бас ... және олардың алтын құрамын жою
несие ақшалардың беделін күшейтіп, ... ... емес ... кеңейту; ақша массасын көбейту мемлекеттің қағаз ... ... ... ... мен ... ... - ... өндірісінің тарихи
объективтік даму процесі болып табылады.
Айналыстағы ақшалардың міндеті - алмастырылатын тауарлар құндарының
өзара ... ... ... ету ... бірақ олардың өздерінің құны
болуды қамтамасыз ете алмады.
Алтынның несие ақшаларды алмастыруы ақша ... ... ... (банкнот, вексель, чек) одан әрі күшейтіп жіберді.
Несие карточкалардың төлем құралы ретінде ақша ... ... ... жаңартылатын карточкалар. Бұлар дүкен-дерде, мейрамханаларда
және т.б. жерде қолданылады. Қарызды өтеген соң, бұл ... ... Бір ... ... олар ... фирмалармен есеп айырысу үшін
пайдаланылады. Фирмалық ... әр ... ... ... ... тиіс.
3. Фирмалық карточкаларды байланыстың әр-түрлі ... үшін ... ... ... Сыйға тарту, немесе «алтын», несие карточкаларын тек қана жылдық
табыстары жоғары клиенттер үшін ... ... ... ... ақша
эволюциясына электрондық ақша жүйесі тән, олардың көмегімен - банк ... алу, ... ... ... чек ... беру және т.б. ... ақша операциялары жүзеге
асырылады.
Түйін
Экономиканы ... ... екі түрі бар: ... және тауарлы
шығарушылықтар. Бұлардың өндіргіш күштерін ұйымдастырудың әр қайсысына тән
белгілі тәсілі болды.
Натуралды шаруашылықта өндірілген ... ... ... ... ... ... бірдей көлемде өндіріс (жай ұдайы өндіріс), нарық
айырбас, қоғамдық еңбекті бөлу деген түсінік ... ... - ... ... ... ... мен тұтынушылар
арасындағы байланыстарды нарық арқылы жүзеге асыратын шаруашылық. Тауар
шаруашылығының пайда ... бас ... ... ... ... ... ... болуы, өндірушілер мен тұтынушылардың бір-бірінен
экономикалық шектелуі т.б.
Нарықтық экономиканың моделін ... деп ... ... ... ... жүйесін айтады. «Тауар өндірісі» категориясының тарихи
шежіресін «Нарықтық экономика» категориясымен салыстырғанда оның көп ... ... ... белгілі пропорцияда айырбастау қабілетін –
айырбас құны деп ... Ал ... ... бір ... қанағаттандыру
қабілетін оның тұтыну құны дейді.
Ақшаның пада болуына субъективтік және объективтік көзқарастар ... ... ... ... ... ... бір заттары бөлініп шықты, ол
басқа тауарлардың құнын анықтау рөлін атқаратын ерекше ...... ... ... ... оның ... ... еңбек бөлінісі
Дамымаған нарық
Еркін нарық
Реттелетін нарық
Бұзылған нарық
Әлеуметтік экономика
Аралас экономика
Коропоративтік ... оның ... ... ... ... және өзіндік құны бар
Ақшаның металдық, номиналдық және мөлшерлік тарифтері
Ақша жүйесі – ақша ... баға ... ... жүйе, ақша
рәміздерінің түрлері, ақша жүйесінің ... Сіз ... ... ... ... пайда болу себептері
2. Тауар өндірісі
3. Нарықтық қатынастардың пайда болу себептері
4. ... ... ... тауар өндірісінің ерекше моделдерінің
қалыптасуы
5. Тауарлардың қасиеттері
6. Ақшаның пайда болуы, оның мәні мен ... ... ... түрлері мен қызметтері
Қайталауға арналған сұрақтар
1. Натуралды шаруашылық деген не?
2. Тауар өндірісінің пайда болуының негізгі шарттары
3. Нарыққа негізделген тауар ... ... ... ... мен ... ... арасындағы айырмашылықтардың
негізгі түрлері
5. Тауарлардың негізгі ерекше екі қасиеті
6. Ақша дегеніміз не, ол қалай пайда болды?
7. Ақшаның ... ... және ... түрлері
8. Ақшаның негізгі қызметтері
9. Несие карточкаларының төлем құрылымы ... ... ... ... ... ...... жеткізбей, тек өз қажеттерін өтеу ... ... қол ... анағұрлым таза түрі
в) өндіргіш күштер мен оларды ұйымдастыру қарапайым түрде іске асады
г) «Өндіру-тұтыну» принципі, яғни айырбас пен қоғамдық ... ... ... мөлшерленуі
д) барлық жауаптар дұрыс
е) барлық жауап дұрыс емес
2. Тауар өндірісі:
а) өнімдерді сатуға арнап өндіру
б) өндірушілер мен ... ... ... ... арқылы
шешіледі
в) қоғамдық еңбек бөлінісі бар шаруашылық
г) не, қалай және кімдер үшін өндіру керектігі жайлы сұрақтарды ... ... ... дұрыс
3. Нарық типтеріне сәйкес тауар өндірісінің ерекше модельдері:
а) дамыған нарыққа негізделген тауар өндірісі
б) еркін нарыққа негізделген өндіріс
в) реттелетін нарыққа ... ... ... ... ... ... ... бойынша тауар:
а) сатуға арналған, адамға пайдалы еңбек өнімі
б) тауар - адамның белгілі бір қызметін қанағаттан-дыратын заттар
в) ... ... ... ... ... деп ... ... заттарды айтады
д) барлық жауаптар дұрыс
5. Алтынның жалпылама баламалы ақша рөлін атқаратын ... ... ... ... алым ... ... ... а,б – жауаптары дұрыс
е) а) б) в) г) жауаптары дұрыс.
6. Ақша жүйесінің негізгі элементтері:
а) ақша бірлігі
б) баға ... ... ... ... ... ... ... а) б) в) жауаптары дұрыс
е) а) б) в) г) жауаптары дұрыс
4 Тақырып.
ҚОҒАМДЫҚ ӨНДІРІС НЕГІЗДЕРІ
4.1. Адам және оның экономикалық қызметі
2. ... ... және ... ... ... өндіріс факторлары және нәтижелері
4. Жай және ... ... ... Адам және оның ... қызметі
Экономикалық теория адамдардың мінез-құлқын зерттейді, адам өзінің
еңбегінің арқасында қоғамдық тіршілік иесі болды деп ... ... ... саналы түрде және мақсатты бағытталған қызметі ретінде ... ... ... ... сана ... және оның өмірінің қоғамдық
сипатын анықтады. Қоғамдық өндірісті оқып-үйрену ... адам бір ... және ... ... ... болып саналады. Ол тек қана
байлықты жасап ... ... ... ... мен технологияларды пайдалану
тәсілдерін анықтап, оны іс-қимылға келтіреді. Өндірістің бұл құралдары өз
кезегінде, өндірістегі адам ... ... және ... жаңа ... ... ... термині мен ғылыми түсінігі, экономикалық теорияға өте
ертеде енген сияқты, алайда содан бері оның әлі ... ... ... ... де күрделі қоғамдық қатынасты зерттеп-үйренумен айналысқан жоқ
деп ... ... адам - ... ... ... күші деген
марксистік тезиспен барлық экономикалық мектептің өкілдері: ... ... ... ... ... келіседі. Адам ғана өндірістің заттық факторларын жандандырады:
капитал мен жер өндіріс ... өте ... ... ... ... ... ... барлығын өзі өндіреді. Адам - өндірістің басында
тұр, ол өндірісті мақсатқа жұмылдырушы болып саналады, сол ... ... ... мақсаты ретінде оның соңында тұр. Демек, адам капиталы
капиталдың өзге түрлерімен қатар ... ... ... негізгі
категориясы ретінде қарастырылады. Сонымен, адам капиталы - экономикалық
қызмет объектісі ретінде, капитал салу ... ... ... кез
келген өзге факторына қарағанда пайда табу ... ... ... ... ... және ... түсінік тұрғысынан адам
капиталы адам өмірінің барлық аспектілерін қамтиды, ... ... ... және ... ... ... отырып, оларға
үстемдік етеді. Адам капиталының аспектісі: білім беру, денсаулықты дамыту,
ақпараттар алу, ... күші ... ... ... ... ... ... өнімділігінің өсуіне әкеледі. Адам өндіргіш
күштердің тірі ... ... ... ... мен сапаларға ие, яғни
алуан түрлі қажеттіліктер мен қабілеттердің жиынтығына ие. Адамның ... ... екі ... бар: ... күші ... ... қабілет
және тұтыну күші (қасиеті) немесе еңбекті тұтыну қабілеті. ... ... ... - ... күшінің қызметі, ал тұтыну - адамның ... ... да, ... еңбекке және тұтынуға қабілеттері ретінде адамның
қалыптасуы мен даму ... ... ... Мұндай қажеттілік,
қоғамдық өндірісті ... адам ... ... кезінде туындайды,
қазіргі экономика ғылымы: «экономикалық адам», «өндірістегі жеке фактор»,
«басты өндіргіш ... ... ... және т.б. түсініктер мен
анықтамалардың ... ... ... ... ... адам ... ... мен
атаулары көп кездеспейді. Мұндай категория жоқ деп айтса да болады. ... ... ... адам ... ... ... ... салымдар объектісі және пайда ... ... ... ... ... ... мен тануы. ... ... жеке ... пен адам ... ... мен ... ... формалары кезінде біліктілікті өсіру, жұмысшы денсаулығы,
оның миграциясы ешқандай мәнге ие болмайды. Тек соңғы 40-50 жылдары ... ... ... ... әлеуметтік проблемаларды шешумен,
адам капиталы проблемалары пайда болды.
Адам капиталына салынатын инвестиция - бұл өмір ... ... ... ... ... шығаратын тауарлардың сапасын
жақсартуға ықпал ететін кез келген әрекет. Өндіріс үшін станоктар мен ... ... ... кәсіпкерлердің шығындары, еңбекке инвестиция ретінде
қарауға болады. Бұл ағымдық ... ... ... ... ... ... көп ... өтеледі және адамның әлеуметтік-
экономикалық ... ... ... ... есеппен жүзеге асырылады.
Жұмысшыларды оқытуға арналған инвестицияны жабдықтарды ... ... ... ... таң ... ... ... болуы
мүмкін. Дегенмен, нақтысында екі көзқарас бір-біріне өте ұқсас. Қосымша
білім ... ... ... сондай-ақ білімнің 7-8 жыл ішінде
ескіріп қалатындығынан, ал бұл ... адам ... ... ... қажет болады. Сөйтіп, білім беру қоры көлемінің 6-7%-ы,
екінші мамандық алу, біліктілікті көтеру, қайта даярлық ... ... ... ... ... ... ... соңғы 30-40 жылдары адам капиталына құйылатын
инвестициялар өндірістің материалдық-заттық факторларына қарағанда ... тез өсуі ... ... ... ... ... ... Мәселен,
АҚШ-та білім факторы ұлттық табыстың 14%-ын құрайды.
Тұтастай алғанда адам капиталына салынатын инвестициялардың төрт ... ... ... ... шығындар жұмыс күшін ... ... ... және неғұрлым өнімді бола түседі
2. Денсаулық ... ... ... ... ... ... диеталық тамақтануға және тұрғын үй жағдайын жақсартуға арналған
шығындар - осылардың барлығы өмір сүруін ұзартады, жұмыс қабілеті мен ... ... ... ... ... ... ... орындардан өндірісі
жоғары дамыған жерлерге қоныс ... ... ... еңбек
өнімділігінің өсуіне әкеледі және инвестицияны ... ... беру ... ... алдағы уақытта олардың еңбек қызметі мен нарықтық
құнының өсуінен пайда ... ... ... Адам ... ... сәйкес еңбек өнімділігі мен еңбек
қызметінің (еңбекақы) нарықтық құны ... ... жеке ... ... отбасы және жалдаушыға білім беруді, денсаулық сақтауды және жұмыс
орнын ... ... деп ... ... ... адам ... ... талдау жасағанда, оның жеке
басының алуандылығын, жеке даралығын, алуан түрлі экономикалық себептерін
және мінез-құлқын ескере ... ... ... ол жеке ... белсенділік мотивтерін, мақсаттарын сипаттайтын параметрлер
негізінде құрылған.
Экономикалық ғылым адам моделін ... ... адам ... ... мен ... ... Экономиалық ғылымның шаруашылық
өміріне теориялық талдау жасау кезінде ... ... ... ... ... олардың жеке басының мінездемесі тым күрделі, қарама-
қайшылықты болып саналады.
Экономикалық теория адам моделін зерттеу ... ... ... ... ... ... ұсыныс, бәсекелестік,
пайдаларды бөлу, ... ... ... ... ... бір ... алғышарт ретінде қарастырады.
4.2. Экономикалық ресурстар және өндіріс факторлары
Өндіріссіз экономика жоқ және әлемдік экономиканы талдамай ... ... ... ... ... туралы түсінік болу керек. Материалдық
игіліктерді өндіру - адам мен ... ... ... шаруашылық қызметі
процесіндегі адамдар арасындағы өзара әрекетін көрсететін адам ... ... ... - ... ... ... қажеттіліктерін
қанағаттандыруға бағытталған қызметі. Бұл адамдарды - ... ... ... ... ... шектеулілігі адамдар мен ... ... ... ... экономикалық категория ретінде бұл - өндіру, сату және сатып алу
болып саналады. Бұл міндет (таңдау) кез ... ... оның ... ... қарамастан қарастырылуы тиіс.
Нені өндіру керек – яғни қандай байлық, ... ... және ... тиістігі шектеулі ресурстармен байланысты болады.
Қалай өндіру керек - бұл қандай ... ... және ... ... ... технологияның көмегімен өндіру керектігі
туралы шешім қабылдайды.
Кімге және ... ... ... - бұл адам қажеттілігі шектеулі болған
жағдайдағы кімге ... ... ... ... бөлу ... табылады.
Мұндай күрделі проблемаларды шешу үшін шаруашылық субъектілері өзара
байланыс пен комбинация негізінде өндірістің негізгі ... - ... ... мен ... кәсіпкерлік қызметіне айналатын өндіріс
ресурстарына, адамдардың өндірістік қызметі және табиғат ... ... ... ие ... ... ресурстары - бұл тауарлар мен қызметтер жасау процесінде
пайдаланатын табиғи, әлеуметтік және ... ... ... төрт ... болады:
1. «Табиғи» - өндірісте қолдану үшін әлеуметтік, пайдалы табиғи күштер
мен ... олар ... ... ... ... ... ... ажыратылады.
2. Материалдық» - бұл өндіріс нәтижелері болып саналатын, адам жасаған
инструменттер, машиналар, сарқылатын шикізаттар.
3. «Еңбек» - ... ... және ... ... параметрлері бойынша бағаланатын еңбекке қабілетті халық.
4. «Қаржылық» - қоғам өндірісті ұйымдастыру үшін ақша ... ... ... ... ... тән ... ... еңбек ресурстары
«базалық» деп аталады. Қаржылық ресурстар ... ... ... ресурстарға қосылады, сондықтан да кәсіпкерлік қызмет ... ... ... ... ... факторлары - бұл өндіріс процесіне ресурстардың алуан түрлерін
шынайы түрде біріктіруді білдіреді. ... ... ... ... ... ... ғана факторларға айналады,
сондықтан да өндіріс - алуан түрлі факторлардың ... ... ... ... ... ... ... саны өсетіндігіне қарамастан,
экономикалық теория өндірістің төрт негізгі факторларын: жер, капитал,
еңбек, ... ... ... ... ... ... ... сұраныс өндірістік
қайталама сипатын білдірсе де, сұраныс пен ұсыныс әртүрлі субъектілер
арасындағы ... ... ... реттейді. Дегенмен, түпкі тұтыну
үшін өнім ... ... ... осы ... деген сұраныстар да
солғұрлым жоғары болады. Барлық ресурстар ... ... ... ... толықтыру және өзара алмастыру түрінде ... ... мен ... ... ... ... ... ауыстыруға болады, ал табиғи материалдарды - жасанды еңбекпен
ауыстыруға ... ... да ... ... ... ... ресурстар бағасының өзгеруіне әкеліп соғады. Жер өндіріс ... ... ... ... ... ... ... Бірсыпыра салаларда (аграрлық пен ... және т.б.) ... ... жүргізу объектісі еңбек «заты» мен ... ... Одан ... ... ... ... қызметінде меншік объектісі
ретінде қатысады.
Капитал - өндіріс факторлары жүйесіндегі материалдық және ... - ... ... ... айналысатын халықтың белсенді
бөлігі.
Кәсіпкерлік - «еңбек» факторының бір түрі, табысты өндіріс ұйымдастыру
қабілеті, ... ... ... ... ... бару ... проблемаларды шешу.
Нарықтық экономикада өндірістің әрбір факторы оның ... ... ... ... ... ... процесс» саясатына ие
болады және меншік иелері ... ... ... ... ... ... ... әрбір факторы өзінің иесіне кіріс
әкеледі: капитал-пайда, жер-рентаға, еңбек-еңбекақыға, кәсіпкерлік-кіріс
алуға. Қоғамдық ... өнім мен ... ... әрбір фактордың қосқан
үлесінен шығара отырып, оның иесі өзінің орнын ... және ... ... ... жасайды.
4.3. Қоғамдық өндіріс факторлары және нәтижелері
Кез-келген ұлттық экономикалық жүйе екі ... ... ... ... және ... емес салалардан ... ... ... ... ... Бірінші топтағы
салаларға мыналар жатады: өнеркәсіп, ауыл ... ... ... ... ... мен қоғамдық тамақтандыру және т.б. Екінші топқа
кіретіндер: ... ... және ... ... ... ... тұрмыстық қызмет көрсету және т.б.
Функционалдық және ... өзге ... ... ... ... ... Нақты аймақтық экономика ел аумағындағы бүкіл
экономикалық объектілердің жиынтығын білдіреді. Экономикалық ... ... ... (Қарағанды), Шығыс Қазақстан (Өскемен), Оңтүстік
Қазақстан (Шымкент) және өзге аудандар ... ... ... ... құрылымына, нақтылы ауданның жекелеген сала
кәсіпорындарының, оның табиғи ресурстарымен, жол ... ... ... ... шаруашылық кешендерін
немесе аумақтық-өндірістік ... ... ... ... ... өсу негізінде қоғам мүшелерінің ... оңай ... ... етуі ұлттық экономиканың мақсаты
болып саналады.
Макроэкономикалық мақсаттар ұзақ мерзімдік немесе қысқа мерзімдік болуы
мүмкін, оған қол ... үшін ... ... ... жиынына иелік етуі
тиіс. Оған елдің бюджет, ... ... ... валюта жүйелері жатады,олар
саясаттың монетарлық және фискалдық екі түрі ... ... ... ақша-
несие және валюта жүйесі тұтқаларын пайдаланумен байланысты, ал екіншісі -
салық жүйесін манипуляциялау жүйесі арқылы байланысады.
Бұрынғы және ... ... ... ... ... ұлттық саясатты бағалаудың басты өлшемі болып саналады. Байлық - бұл
адамдар нені бағалайды, соның барлығы, яғни материалдық қана ... ... ... ... табиғи ресурстар, кәсіптік білім, адамның қабілеті,
бос уақыт болып саналады. Қоғамдық ... ... және ... ... ... ... болады. Қазіргі уақытта адамдардың байлығын ... Бұл ... ... ... ... және ... да ... бағалау адамның пайымдауынан тыс өзге байлық өмір сүрмейді. Былай
деп айтуға болады: ... - бұл ... ... ... ... оның ... ... Төсекте сал болып ауырып, ... бай деп ... бола ма, жоқ ... жан ... ... ... ... өсу қарқыны
макроэкономикалық даму көрсеткіштерін бағалаудың басты өлшемдері болып
саналады. Дәл осы ... ... ... ... өнімді көбейту
және қарқынын арттырудан ... ... ... ... ... ... қоғамның экономикалық дамуының ... ... ... мен әдістері көрініс табады.
Ұлттық экономиканың жұмыс істеуінің нәтижелері, белгілі ... ... ... немесе жалпы нәтижелер, көп
жылдық нәтижелер - ... ... ... болып саналады.
Ұлттық экономиканың материалдық-заттық нәтижелері - қоғамдық жиынтық
өнім (ҚЖӨ) - белгілі бір ... ... ... ... игіліктер (өнімдер). Бұл жерде басты орынды ұлттық жалпы ... ... ... ... ... ... өндірілген бүкіл құралдарының,
тұтыну заттары мен қызметтерінің құны, сондай-ақ шетел аумағында аталмыш ел
субъектілерінің өндіріс факторларын пайдаланудан ... ... ... жалпы өнімді дұрыс өлшеу үшін оған шетелде ... ... ... мен ... ... алып ... кейінгі) - түпкі
өнімдер кіреді. Түпкі қоғамдық өнім (ТҚӨ) - бұл ... ... ... ұлттық өнім (ТҰӨ) - ... ... ... жаңадан жасалған құнына сәйкес барлық салалар өнімдерінің
жиынтығы.
Одан жанама салықтарды шегеріп тастағаннан кейінгі (сатудан ... ... ... ... ... мен ... баж салықтары) таза
ұлттық өнім ... ... ... (ҰТ) ... ҰТ - бұл ... ... ... жер, капитал және еңбек, жеке тұтынуға
жұмсалатын шығындар - ... ... Ол ... ... ... ... өндірістік емес салалардағы қызметтерге ... ... ... ... ... арналған жарналар түрінде
қайта бөлінеді. Ұлттық табыстың ... мен ... ... ... қалған бөлігі ғана жеке ... ... және ол ... әдебиеттерде адам қажеттіліктерін бастапқы (төменгі) және
қайталама (жоғары) (Американ экономисі А.Маслоу және оның ... бөлу жиі ... ... ... жататындар
- тамақ, сусын, киім, түс және т.б.
Екіншіге - адамның рухани, жеке қызметімен байла-нысты қажеттіліктер ... ... ... ... ... ойын-сауықтағы, қоғамдық құрмет
қажеттіліктері.
Адам, қоғам қажеттіліктері өзгеріссіз қалмайды, олар ... ... қоса ... ... және ... ... - материалдық және материалдық емес деп ... ... ... ... және материалдық емес байлықтар бір
тауарды, бір қызметті, бір өндіріс түрін ... ... ... ... не ... алынады сол ғана талданбай, сонымен бірге ... ... ... ... да ... ... шектеулігі жағдайында адамдардың, кәсіпорын мен қоғамның
әл-ауқат деңгейі ... болу үшін ... бар ... тиімді
жұмсауға мүмкіндік беретін дұрыс таңдау жасау маңызды болып саналады.
Бұған ... ... ... ... ... ... ... қол
жеткізуге болады. Баламалы пайда варианты баламалы құнды ... ... бір ... ... ... ... деңгейін
қамтамасыз етеді. Әл-ауқат деңгейі - ел азаматтарының тауарлармен ... ... ... ... сондай-ақ жайлы және қауіпсіз
өмір сүруге қажетті өмір жағдайларымен ... ... ... ... ... деп санайды, әл-ауқат деңгейі үш негізгі
көрсеткіш:
1. Өмірдің орта параметрі;
2. Сауаттылық деңгейі;
3. Халықтың жан ... ... ... ... адам ... ... сапасы - материалдық игіліктер мен қызметтерді тұтыну деңгейі,
білім алу, мәдениетке мүмкіндігі, дәрігерлік қызмет көрсету ... ... орта ... ... ... ... өмір ... жағдайлардың
кешенді сипаттамасы.
Сөйтіп, адам қажеттіліктері абсолютті және салыстырмалы, бастапқы және
қайталама, жоғары және төмен, ... және ... ... және ... бөлінеді.
4. Өндіріс және ұдайы өндіріс. Экономикалық игіліктердің үздіксіз
айналысы.
Экономикалық даму - бұл өзіне ... және ... ... ... әлеуметтік, саяси және өзге де ... ... ... ... ... ... ... ХІХ ғасырдың
соңындағы экономикадан өзгеше көрінеді, өйткені меншік қатынастарында
ұлттық ... ... ... ... ... әлеуметтік қорғау саясаты
мен ұлттық экономиканы мемлекеттік реттеу саясаты ... ... ... даму процесін дұрыс түсіну үшін экономиканың барлық өзара
байланыстарымен және өзара алмастырушылықтарымен, яғни ұдайы ... ... ... ... Қоғамдық ұдайы өндіріс өзінің
дамуында төрт сатыдан ... ... ... бөлуден, айырбас пен
тұтынудан. Бұл ... ... ... қана ... ... ағыны сияқты
болып тұрады.
Өндіріс нақты заттай өнім жасайды: өндіріс құралдары және ... Бұл - ... ... нан, ет, ... ... ... өмір ... және дамуына қажеттердің барлығы.
Жыл ішіндегі өнімдерді бөлу сол елде ... ... ... ... экономикалық жүйеге сәйкес жүзеге асырылады. Мысалы: нарықтық механизм
арқылы немесе орталықтандырылған түрде бөлу арқылы.
Айырбас (айналым) еңбек ... және ... ... ... ... да, бұл біртұтастық бір формада өзінің еңбек нәтижесін
қажетті өнімдер үшін екінші формада берудің мүмкін ... ... ... - ... ... ... схемасы бойынша сатып алу - сату
актісі болып саналады. Экономика ... ... сол ... қазіргі
кезеңдерінде «тауар-тауар» (баспа-бас айырбас) айырбасы болуы мүмкін.
Тұтыну - кез келген өндірістің түпкі мақсаты, оның ... ... ... ... пен ... ... ... мағынасын жоғалтады. Тіпті,
егер олар тұтынуда көрініс таппаса, кез ... ... ... ... ... мен дамытудың өзінің мағынасын жоғалтады.
Тұтынудан соң оны жаңамен толықтырып ... яғни ... ... болып
табылады. Өндіріс - бөлу-айырбас-тұтыну тізбегі ешқашан да үзілмейді.
Осы төрт фазаның барлығы бір ... ... ... ... ... біреуінің тоқтауы тізбектің ажырауына және қоғамның құлдырауына
әкеледі. Ұдайы өндіріс процесі төмендегі 4.1 ... ... ... ... ... өндірістің жалпы кестесі
Кестеде көрініп тұрғандай, бөлу фазасы мен ... ... ... ... ... яғни ... тауарлардың бір бөлігі
резерв, қосалқы қор түрінде жинағыштарда сақталады және қажеттіліктің
туындауына ... ... ... Жай және ... ... ... өндіріс процесінде әлемдік шаруашылықтың дамуымен, өндіріс
құралдары мен тұтыну ... ... ... ... бағытталатын,
экономикалық ресурстар сарқылып алынатын сыртқы орта (халықаралық ... рөл ... ... ... ... реттейтін нарық, мемлекеттік
аппарат) өндіріс, бөлу, айырбас және тұтыну ... ... ... ... ... асырады. Ұдайы өндіріс процесінде: өндірістің
материалдық-заттық ... ... ... ... ... ... өндірісі
және өндірістік қатынастар (экономикалық) ұдайы өндірісі сияқты әлеуметтік
экономикалық аспектілер ... ... ие. ... ... бұл үш ... тұтастай ұдайы өндірісін қамтамасыз ... ... ең ... ұдайы өндіріс болмаса - тұтастай түрде ол жоқ ... сөз. ... жай ... және ... ... (формаларда) жүзеге
асырылуы мүмкін. Жай (қарапайым) ұдайы өндіріс сол көлем мен санды ... ... ... Бұл, яғни ... ... жаңадан өндірілген өнімді
(қосымша) тұтынуға жұмсайды. Мұндай қарапайым ұдайы ... ... ... және ... ... ... ал ықшамды ұдайы өндіріс
қайта құрудың алғашқы кезеңіндегі ТМД ... үшін тән ... ... ... ... - тұрақты түрде ауқымы өсіп отыратын,
материалдық игіліктер мен ... ... ... ... отыратын, яғни қоғамдық өнім бөліктері: өндіріс құралдары мен
жұмыс ... ... ... құралдары өндірісі мен тұтыну ... ... ... ... ... ... ... ұдайы
өндіріс екі бөлім: К.Маркс бойынша төмендегіше білдіруге ... ... ... ... мен ... ... ... өндірісінен тұрады:
І w = c + v + m
П w = c + v + ... және П ... ... ... бөлімдері;
w - І және П жиынтық қоғамдық өнім;
с - ... ... ... ... - ... күші және ... ... - қосымша өнім құны.
Нарықтық экономиканың негізгі мәселелерін шешу үшін ... ... ... қажет, яғни кәсіпкерлердің бүкілі өз өнімдерін сата алатын,
содан соң ... ... ... мен жұмыс күшін алатындай болуы қажет.
Сонымен, бір мезгілде кәсіпкерлер мен ... ... ... ... ... ала ... болуы тиіс.
Мұндай проблемалар екі құрылымдық бөлім арасындағы ... ... ... ... яғни ... ... қызметі көрініс береді:
1) І (v + m) > П с
2) І (c + v + m) > І с + П ... П (с + v + m) < І (v + m ) + П (v + ... ... жағдай - жаңадан жасалған құн (таза өнім), І (v + m) І
құрылымдық бөлімшеде П ... ... ... ... көп болуы
тиіс, қалған екеуі - туынды, тәуелді.
Егер екі құрылымдық бөлімшелердің кәсіпкерлері, ... үшін ... ... ... ол ... ... яғни ... ұлғайту екі
жолмен: капиталды шоғырландыру және орталықтандыру жолымен шешіледі. Мұндай
қажеттілік жинақтауды ... ... өз ... ... ... үшін ... яғни ... бір бөлігінің (қосымша құнның бөлігі)
өндірісті ұлғайтуға, ... ... ... = c + ∆c + v ∆v + m;
m = m1 + ... - ... құн;
m1 - жинақтау қоры;
m2 - шаруашылық субъектілерінің, ... ... ... ... бөлу ... ... яғни m -
қосымша құнның m1 және m2-мен ... ... және ... анықталады
- қосымша өнімнің шамалық құны;
- еңбек өнімділігінің ... өзі ... ... ... ... ... ... капиталдың техникалық құрылысының деңгейі.
Капиталдың жинақталу мөлшеріне оның шоғырлануы: жұмыскерлердің ... ... ... орташа еңбекақы; пайдалы кен қазбаларының болуы;
құнарлы жерлер; озық технология, ... және т.б. ... бір ... ... шоғырлануы, оның жинақталуы, қоғамдық байлықтың
өсуі - бұл аңыз, ішкі әсер ... ... - ... ... құн ... ... - ... қозғалыста болатын, қозғалыссыз бола алмайтын өзінен
өзі өсетін құн.
Капиталдың өз-өзінен ... өзге ... оны ... ... ... - шағын және орта кәсіпорындарды ірі
кәсіпорындарға күштеп ... ... алу) ... оларды өз еркімен
біріктіру және (бәсекелестік) ... ... ... топтарын құру,
акционерлік компаниялар, холдингтер құру, бақылау акция ... ... ... ... және ... екі ... ғана ... және дамытуға болады, өндіріс
факторларын ... - ... ... ... ... ... интенсивті түрде.
Экстенсивті экономикалық өсу:
- жұмыс істейтіндер біліктілігін олардың санын арттырусыз көтеру;
- өндірістің материалдық факторын ұлғайту (шикізат, материалдар, отын,
жарамды ... және ... ... жақсартусыз капитал жұмсауды көбейту жолымен өндіріс
факторларын сандық тұрғыдан кеңейту есебінен өндірісті ... ... ... негізгі қорларды (өндіріс құралдарын) жаңарту, ҒТП арқылы ... ... ... ... ... материалдық
байлықтар мен қызметтерді өндіруді кеңейту;
- ... ... ... ... байланыстарының жаңа
құрылымдары, басқару, маркетинг, кооперация);
- негізгі және ... ... ... ... олардың
айналымдылығын, амортизациясын жеделдету және т.б.;
- жұмыс күшінің біліктілігін тұрақты өсіру, еңбегі ... ... ... ... ... ... бар ... тиімді (интенсивті) пайдалану есебінен өндірістің ... жол - ... ... ... бірге еңбек, капитал және
ресурс сыйымдылығы аз өндіріс. ... ... ... ... ... ... ... ескі техника негізінде, экстенсивті жолмен, тың
игеру есебінен 2,5 есе өсті. ... бір ... ... астық өндіру
тура сол көлемде өсті, бірақта ол интенсивті ... ... ... жер ... ... жағдайында болды. Қазіргі уақытта әлемде ҒТП
дамуын ескергендегі екі жолдың ... орта ... ... ... ... ... ... береді, экстенсивтілік
есебінен - 25-30%. ХІХ ғасырдың соңында, капитализм ... және кең ... ... ... ... ... ... салынған барлық кез келген капитал ... ... ... (А) ... айналысын (ақшаның өзі әлі капитал болмаса да),
тауар формасында (Т1) қосымша құнға енгізілген белгілі бір тауарларды ... ... ... ... құралдары мен (ӨҚ) жұмыс күшін
(ЖК) сатып алудан ... ... (Т1) ... ... кейін, ең алдымен
авансыланған капитал (А) оған қосымша құн ... ... ... ... ... ... ... капиталдың қозғалысы (оны авансылау,
өндірісте қолдану, тауарларды өткізу және ... ... ... қайтару) капиталдың үздіксіз айналымы деп аталады және мынадай
формуламен жазуға болады:
ӨҚ
А - Т ... - ... - ... бетте авансыланған ақша;
Т – тауар ол:
ӨҚ - өндіріс құралы;
ЖК - жұмыс ... - ... ... (айналым жасаудың)
тоқталғандығын білдіреді.
Т1 – шығарылған жаңа тауар;
А1 – тағы да ақша формасындағы авансыланған
капитал, бірақта пайдамен (А1 ( А + ... ... ... 3 ... өтеді:
1. Сатып алу (А-Т);
2. Өндіріс (…Ө…);
3. Сату (Т1 - ... ... (А) ... ... және ... ... ... және қосымша құнмен бастапқы формасына ... ... ... құрайды. Капитал айналымының жылдамдығы жыл ішінде авансыланған
айналым санымен өлшенеді. ... ... ... ... капитал
негізгі және айналым капиталына түседі.
Негізгі капитал - бұл өндірісте тікелей қатысатын және ... ... ... өнімге бөліктер бойынша ауыстыратын өнімді ... ... ... өзге еңбек құралдары) бөлігі.
Айналым капиталы - бұл өндіріске тұтастай ... және ... ... жасалатын өнімге бірден ауыстыратын өнімді ... ... ... ... күші және т.б.) ... ... ... негізгі капитал физикалық және моральдық ... тозу - ... ... ... ұзақ ... және ... нәтижесінде өзінің тұтыну құнын жоғалту процесі, сондай-ақ
ыстықтың, ылғалдың, суықтың, желдің және т.б. ... ... ... тозу - ... капитал жаңа машиналар өндірісі және жабдықтар
шығарудан өзінің ... ... өнім ... ... ... тигізген салдары. Моральдық тозудың екі түрі бар. Біріншісі,
өндіріс құралдарын өндіретін салалардағы ... ... ... жаңа машиналар еңбек өнімділігін көтеру нәтижесінде, тауарларды
неғұрлым аз ... ... ... ... ... құны ... қымбат машиналарға құнсызданады және өзінің бүкіл құнын ... ... ... Екінші түрі бірдей мақсаттағы жабдықтардың пайда
болуымен байланысты, ... та ... ... ... ол еңбек
өнімділігінің өсуіне және өнімдер ... оның ... ... ... жұмыс істеп тұрған жабдықтар жартылай (ішінара)
құнсызданады. Негізгі капиталдың тозуына ... ... қор ... ... өнімдерге бірте-бірте ауыстырады. Пайыздар түрінде
білдірілген негізгі капитал ... ... ... ... ... амортизация нормасы болып саналады.
Негізгі капиталдың тозуы кезеңіне банктерде жинақталған амортизациялық
қор оны айырбастауды ... ... ... етуі ... тақырыпта материалдық игілікті жасаушы және тұтынушы ретіндегі
адамның ... ... ... ол ... ... келтіруші ғана болып саналмайды, сонымен бірге ... ... ... ... ... ... «адам факторы»,
«адам капиталы» деген ... ... мен ... ... болады.
Экономикалық категория материалдық, әлеуметтік, ... ... ... ... және ... ... ... осылардың барлығы адам қажеттіліктерінің шектеусіз екендігін ... ... ... ... ... ... ... басты міндеттерін шешу кезіндегі өндіріс ресуртары мен
факторлары ... ... ... толықтырушылықтар көрсетілген.
Қоғамдық өндіріс құрылымдары (материалдық және материалдық емес
өндіріс), қарапайым және ... ... ... ... оларды
дамытудың экстенсивті және ... ... ... ... және ... қорларының айналымы туралы үздіксіз айналымдары,
сондай-ақ олардың қозғалыс сатылары мен уақыты, ... ... ... ... ... ... ... мен негізгі түсініктер
Адам капиталы
Экономикалық адам мінез-құлқы (тәртібі)
Біліктілік
Адам модельдері
Өндіріс ресурсы мен факторлары
Ресурстардың шектеулілігі
Материалдық және материалдық емес ресурстар
Қарапайым «жай» және ... ... ... ... және интенсивті жолдары, капиталдың үздіксіз
айналымы және айналымы.
Практикум
1. Адам капиталы дегеніміз не?
2. ... ... және ... ... қай ... ... ... айналады?
3. Әдеттегі капитал (станоктар, ... ... мен ... ... айырмашылықты түсіндіре білу, егер алғашқысы тозып және
тұрақты толықтырып, қалпына келіп ... ... ... онда ... ... ... ұдайы өндіру қабілетіне ие болады, олардың айырмашылықтары
мен ұқсастықтары неде?
4. Экономиканы дамытудағы өндіріс ... мен ... ... ... ... ресурстардың шектеулілігі және адам қажеттілігінің ... ... ... ... маңызын түсіндіру
6. Өндіріс құрылымы, оның түрлері мен маңызы түсінігіне талдау жасау
7. Қарапайым (жай) және ... ... ... түсінігін, қоғамдық
дамудағы экономикалық игіліктер үздіксіз айналымы мен айналымының маңызын
түсіндіру.
Қайталауға арналған сұрақтар
1. Адам ... ... ... ... Адам ... өзге ... формаларынан несі ортақ? Ол неге
капитал деп аталады?
3. Біліктілік түсінігінің ... ... ... ... тәжірибе, білім түсініктерінің мағынасын ашып беріңдер
4. Ұлттық экономика әрекетінің материалдық-заттық ... ... ... ... және дұрыс таңдау - ... ... не ... ... ... негізгі формаларына сипаттама бер және олардың
формалары арасында не ортақ?
7. Кеңейтілген ... ... екі ... бөлімдері (Маркс
формуласы бойынша) арасындағы пропорцияны көрсетіңдер?
Тестілер
1. Адам капиталы түсінігіне инвестициялар кіреді:
а) білім беруге, денсаулық сақтауға
в) жол ... ... мен ... ... ... күші ... және ... алуға
d) ұлттық банкі және опера театрлары ғимараттары құрылысын салуға
е) а) және в) ... ғана ... ... ... ... ... ресурстар мыналардан тұрады:
а) табиғи ресурстар - қалпына ... ... ... ... ұсақ ... ... ... материалдар мен шикізаттар
св) ауыл шаруашылық кәсіпкерлерінің жеке ... ... ... ... ... ... ақша ... а) және г),д) жауаптары ғана дұрыс
ж) барлық жауаптар дұрыс
3. Өндірістің негізгі факторлары болып саналатындар:
а) жер, аспаз еңбегі
в) ... ұсақ және орта ... ... мемлекеттік кәсіпорындарда жұмыс істейтін жұмысшылардың еңбегі
d) педагогтың, ғылымның, дәрігердің, министрдің, жауынгердің еңбегі
е) ... ... ... ... а), б), в) жауаптары дұрыс
з) барлық жауаптар дұрыс
4. ... ... ... мына кезеңдерден тұрады:
а) сапалық өзгерістер, қозғалулар
в) өркендеу, құлдырау
с) өндіріс, бөлу
d) айырбас, ... ... ... дұрыс
ж) в), г) жауаптары ғана дұрыс
5. Қосымша құнның (m) жинақтау қорына m1) және тұтыну қорына түсуі (m2)
мыналарға (m = m1 + m2) ... ... ... өнім ... шамасына
в) өндірістің меншік иелерінің қалауына
с) еңбек өнімділігі деңгейі мен капиталдың техникалық құрылысына
d) ... ... ... ... ... а), в), г) ... дұрыс
ж) барлық жауаптар дұрыс
6. Келесі анықтамалар экономикалық өсудің қандай түрлеріне (экстенсивті
және интенсивті) жатады?
а) біліктіліктерін арттырусыз, жұмыс істейтін ... ... ... ... ... ... ... отын
және т.б.) ұлғайту
с) өндіріске капитал жұмсауды көбейту
d) негізгі ... ... ... ... ... маркетинг, кооперация және
т.б.) арттыру
ж) негізгі және ... ... ... ... ... жұмыскерлердің біліктілігін арттыру, еңбекті ғылыми тұрғыдан
ұйымдастыруды ... ... ... ОНЫҢ МӘНІ ЖӘНЕ ... Кәсіпкерліктің әлеуметтік-экономикалық мәні және оның ... ... және ... ... ... алушы алдындағы жауапкершілігі
5.1. Кәсіпкерліктің әлеуметтік-экономикалық мәні және оны ... ... ... т.б. ... ... ... ... өз
бастамасы мен шешімін қабылдауға және кез ... ... ... құқылы, заңды ұйым немесе жеке азамат. Лицензиялауға тиіс қызмет
түрлерін жүзеге асыру үшін, кәсіпкер белгіленген тәртіппен және ... ... ... талаптары негізінде лицензия алуға міндетті.
Экономикалық теорияда, кәсіпкерлік термин экономистердің еңбегінде ... аяғы мен ХІХ ... ... ... ... ... ... экономисі Р.Кантильнон қолданды. Оның анықтауынша «Кәсіпкерлік» ... ... ... ... шаруашылығы, қолөнершіремесленник, сатушы т.с.с.). Ол
табыс табу үшін, басқаның тауарын белгілі бағамен ... ... оны ... ... осы үшін тәуекелге барады. Оның ... ... ... нарығында әрбір тауарларға сұранысты сәйкестендіру. Тауар
нарығында классикалық, экономикалық ... ... ...... ... ... қызметі француздың ұлы ғалымы
Ж.Б.Сәйдің еңбегінде сипатталған, ол адам ... шоты үшін ... ... бір өнімді өндіру оның айтуынша, кәсіпкерліктің белсенділік ролін
арттырады, ол үшін ... ... ... ... ... мен
тәжірибелік қабілетін көрсетеді.
Ж.Б.Сәй кәсіпкерліктің өзіне тән ерекшеліктерін жан-жақты бейнеледі,
оның табысының бір бөлігі ерекше ... үшін ... ... ... ... ... ... кәсіпкер және
австриялық экономист И.Шумпетер үлкен үлес қосты (В.Зомбарттың айтуы
бойынша ол «жаулап ... ... ... ... ойы бай, ... және
табанды) «ұйымдастырушы» (көп адамдар біріктіріп жұмысқа жұмылдыру) және
«сатушы» (шеберлік тек өз ... ... ... тұтынушыларды қызықтыру
негізгі мақсаттары).
Кәсіпкерліктің негізгі мақсаты - істің өркендеуіне жағдай жасау деп
анықтама берді ... ... ... ... ... ... ... жеке адам капиталист – болуы мүмкін, банк басқарушы не акционерлік
қоғамның мүшесі және т.б.
Құралдар түрлерінің ... ... ету ... көп жағдайда пайдаланған
мезгілінен артық болуы мүмкін. ... пен ... ... ... ... ... ... рұқсаты арқылы
амортизациялық пайызды өсіруге болады. Өз құнын жаңадан өндірген тауарларға
толық аударлған ... ... ... ... ... етеді.
Фирмаға, қоғам үшін де пайдалы.
Қазақстан заңында кәсіпкер азаматтар мен бірлестіктердің пайда ... және ... ... ... ... ... ... жүзеге асырылатын ынталы қызметі.
Барлық шаруашылық қызметі емес, тек тәуекелмен, ынтамен, іскерлікпен,
дербестікпен, жауапкершілікпен және белсенді іздеумен байланысты шаруашылық
қызметті ... ... ... ... ... ... ... және оның нысаны бөліп қаралады.
Жеке тұлғалар, әр түрлі ассоциациялар, акционерлік қоғамдар, жалгерлік
ұжым кооперативтері және мемлекет ... ... бола ... қызметтің кез келген түрлері, коммерциялық делдалдық, сату-
сатып алу, инновациялық, кеңес беру ... ... ... кәсіпкерлік нысандары бола алады.
Қызмет мазмұнына қарай кәсіпкерлік мынадай түрлерге бөлінеді.
Өндірістік кәсіпкерлік – тауарлар, ... ... ... өндіретін кәсіпкерлік болып табылады. Кәсіпкерліктің бұл түрі
өндіріс функциясының негізі.
Коммерциялық кәсіпкерлік – тауарлар мен қызметтерді қайта сату ... мен ... ... ... және өнім ... ... пайдасы тауарды сатып алу бағасынан жоғары бағаға
сату арқылы жасалады. Егер бұл ... заң ... ... алыпсатарлық
болып есептелмейді.
Қаржылық кәсіпкерлік – коммерциялық кәсіпкерліктің бір түрі ... ... ... ... ақша ... ... қағаздар болып
табылады.
Делдалдық кәсіпкерлік – бір мәмілеге өзара мүдделі жақтардың ... ... ... ... қызметті көрсеткені үшін кәсіпкер табыс
алады.
Сақтандыру кәсіпкерлігі – кәсіпкер сақтандырған оқиға болған кезде ғана
қайтарылатын сақтандыру ... алып ... ... ... ... ... ... бөлігі кәсіпкерлік табысты құрайды.
Көріп отырғандай, кәсіпкерліктің барлық түрі табыс алуға бағытталған.
Бірақ ол үшін ... ... ... ... ... ... әр ... комбинацияларын жасау – ... ... ... Олар ... көзқарасы бойынша бес бағытты қамтиды.
1. Жаңа игілікті жасау немесе ескі ... жаңа ... ... ... жаңа ... енгізу;
3. Жаңа өткізу нарығына шығу;
4. Шикізат немесе жартылай фабрикаттың жаңа көзін табу;
5. Өндірісті қайта ұйымдастыруды жүргізу.
Әрбір ... ... жаңа ... ... ... бұл қасиетіне, кәсіпкерлікті өндіріс факторында комбинация
жасайтын экономикалық ... ... ... ... ... тұжырымын
толықтырған Ж.Б.Сей назар аударды.
Кәсіпкерлік қызмет тек бір ғана ... ... ... ... ... ... Оның әр түрлі варианттары мен үйлесімдері ... Бұл ... ... үшін ... капиталдың толық
меншік болуы міндет емес деген сөз. Қарыз капиталын қолдануға болады. Сонда
да, жеке сектор мемлекеттікке ... ... ... ие:
- түсімділігі жоғары қызмет аясын таңдау еркіндігі, мүмкіншілігі;
- ... ... ... ... бағамен шектелмеуі.
Кәсіпкерліктің үш түрі бар:
- жеке тұлғалар;
- серіктестік (жолдастық);
- корпорация (акционерлік қоғам)
Жеке кәсіпкерлік деп, бір адам ғана ... ... ... Оның
жауапкершілігі шектелмеген және оның капиталы көп емес – ... ... ... ... әр ... иесі өз пайдасына өзі ие, кез ... өзі ... ... Ол тек ... салығын төлейді және корпорация
үшін бекітілген салықтан босатылған. Бұл ұсақ дүкендерге, ... ... ... ... сондай-ақ заңгерлердің,
дәрігерлердің т.б. кәсіби ... тән ... кең ... ... деп – екі ... одан да көп адам ... айналысатын
бизнесті атайды. Серіктестікке де табыс салығы салынады. Серіктестіктің
артықшылығы сол, оны ұйымдастыру және ... ... пен жаңа ... ... Кемшіліктер қатарына капиталдың жаңа салымдарын төмен ететін, дамып
келе ... іс ... ... ... ... қызметін, мақсаттарын
оның қатысушыларының бірдей түсінбеуін, әрқайсысының фирма табысында немесе
зияндағы үлесін анықтау ... ... ... ... делдалдық кеңселер, аудиторлық кеңселер мен фирмаларды, ... т.б. ... ... деп бір ... қызмет істеу үшін бірлескен тұлғалар
жиынтығын айтамыз. Корпорация меншігіне құқық акциялар ... ... ... ... ... ... ... ал корпорация
акционерлік қоғам деп аталады. Корпорация табысынан корпорацияға салынатын
салық ұсталады. ... ... ... ... жиі
кездеседі.
Корпорация артықшылықтарына мыналар жатады:
Кәсіпкерлік экономикалық ойлардың ерекше түрі, көзқарас ... ... және ... ... ... ... ... болудың мәні біреудің істегенін істемеу дейді И.Шумпетер.
Ескішілікті ... ... ... тұрақты қарсы тұру.Жаңаны табуға дайын
болу және оның ... ... үшін ... ... ... жеңу және игілікті ықпал ету болып жатқан жағдайға байланысты емес
– бұл процесті ... ... ... ой өрісі жағынан өте тайыз, себебі оның көзқарасы өте тар
шеңберге негізделген
Кәсіпкердің дамуы ... ... ... ... болады.
Біздің отандық әдебиетте кәсіпкерлік шаруашылық өнерінің призмасы
ретінде ... ... және ... ... ... ... новаторлық, тәуекелге бару табыс табу үшін тәукелге
бару болып табылады. Бұл толық ... ... ... ... ... өндірісті ұйымдастыру, нақты шаруашылық жүргізудегі жеке
бейімділік, тапқырлық, ой жүйріктігі.
Кәсіпкердің қаралып ... ... түрі ... ... ... ... пайдаланумен тығыз байланысты. Сондықтан ... бұл ... ... ... кейбір бөліктерін жоғалту
қаупі жөнінде болуы мүмкін. Бұдан басқа тәуекелдің апатты ... да ... ... ең көп ... ... ... құнына тең келеді. Бұл
жағдайда кәсіпорын қарызын төлеуге дәрмені болмай, күйрейді.
Сондықтан да ол өзі ... ... ... ... ... кәсіпорынды
жабуға мәжбүр болады, оны кәсіпкерліктің формалары мен ерікті экономикалық
түрлерінен көруге болады.
5.2. ... және ... ... экономикалық мазмұны, белгілері, түрлері.
Кәсіпкерліктегі тәуекел
2. ... ... ... ... ... жетістіктері
мен кемшіліктері
3. Фирма - нарықтық қатынастар жүйесінде. Фирма теориясы
4. Фирманың жетілген және жетілмеген бәсеке нарығындағы ... өз ... ... ... алып ... Алайда, нарық
атрибуты ретінде ол капитализм дамуы кезеңінде айқын көріне бастады.
А.Смит кәсіпкерді коммерциялық идеяны жүзеге асыру және ... алу ... ... ... ... иесі ... ... тәуекелі әлеуетті қауіп-қатерлі болады. ... ... ... ... ... жолымен белгілегенге қарағанда
табысты кем алу қаупімен сипатталады. Былайша айтқанда, ... ... ... ... қарағанда қосымша шығын жұмсау
қаупінің төнуі.
Егер тәуекелділік ресурстарды жоғалту немесе кірісті азайту қаупімен
анықталатын болса, онда ... ... ... оны ... ... ақша ... да ... болады.
Сөзсіз, тәуекелділік ықтималды категория, бұл мағынада алғанда ғылыми
тұрғыдан неғұрлым негізделген және белгілі ... ... ... ... қатар оны өлшеуге де болады.
Тәуелділікті жан-жақты талдап, бағалағанда абсолютті және салыстырмалы
түрде мүмкін болатын шығындар ... ... ... болуының
ықтималдығын жеке қарастырған жөн.
Ықтималды қисық сызықты сызу - тәуекелділікке баға берудің алғашқы
сатысы. ... та ... мұны ... ... аса ... міндет
болып табылады.
Тәуекел – айтып өткендей кәсіпкерліктің негізгі белгілерінің бірі.
Тәуекел – жоспар немесе болжауды қарастырылған вариантпен салыстырғанда
табыс ... ... зиян ... ықтималдығы. Тәуекелдің бірнеше түрлері
бар: өндірістік, коммерциялық, қаржылық, несиелік, пайыздық.
Енді тәуекелділіктің кейбір негізгі көрсеткіштеріне тоқталып ... ... ... ... ... ... жасау аймағын бөлу қажет.
Егер шағын қуат болмайтын болса, онда оны тәуекел ... ... ... Ал, ... жасау аймағына – кәсіпкерлік қызмет түрінің
экономикалық жағынан пайдалылығының болуын жатқызуға болады. ... ... ... бірақ, оның мөлшері алынатын пайдадан аз.
Келесі неғұрлым ең ... ...... ... ... ... ... тиісті пайдадан асып кетуі де мүмкін, тіптен
бұл аймақта кәсіпкерлік іске ... ... ... ... толмай қалу
жағдайына жетуі де мүмкін Мұндай жағдайда кәсіпкер өз ісінен зиян шегіп,
барлық шығынды өз ... ... ... ... ... ... ... қатысты
мемлекет саясаты екі бағыттан тұрады: бірінші – ... ... ...
мемлекеттік мүдде аясына жанама реттеуді қосу.
Шағын бизнесті елеулі көтермелеуге Қазақстан Республикасы Президентінің
«Шағын кәсіпкерлікке мемлекеттік ... ... және оның ... ... ... ... оң ... етіп отыр. Соған сәйкес
мынадай кезек ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік институттар құру;
- шағын кәсіпкерлікті дамытуды ынталандыратын және оны құру тәртібін
қарапайымдандыратын, несие бөліп, кадрлар дайындайтын және т.б. ... ... ... ... қабылдау;
- шағын кәсіпкерлік ... ... ... ... ғимарат, жер учаскесін бөлу және т.б.);
- шағын кәсіпкерлікті ... ... ... ... шешу – ол
үшін кәсіпкерлікті дамыту қорын құру, шағын кәсіпорындар үшін ... ... ... ... Ақмола мен Қостанай облыстарынан басқа барлық аймақта
іс ... ... ... ... жөнінен құрылымдық бөлімшелер
ұйымдастырылған.
«Жеке кәсіпкерлік туралы», «Жеке кәсіпкерлік ... ... ... ... заң ... ... мен толықтырулар
енгізу туралы», «Шағын кәсіпкерлік субъектілерін тіркеуді ... ... ... Республикасының кейбір заң актілеріне
өзгерістер мен толықтырулар енгізу ... ... ... қабылданды.
Ол құжаттарда фермерлік және шаруалар қожалықтарын қамтый отырып, жеке ... ... даму ... ... сондай-ақ мемлекеттік
органдардың араласуынан қорғайтын кепілдік секілді нормалар көрсетілген.
Осы заңдар бойынша ... ... ... оның ... ... ынталандырылуы тиіс.
Шағын кәсіпорындардың кейбір салаларындағы қызметтерді экономикалық
талдау нәтижелеріне қарағанда статистикалық есеп ... ... ... қозғалмайтын мүліктер мен операциялар, ... ... ... ... яғни ... ұғым ... өте
рентабельді деп саналатын барлық салалар табысты болып келеді екен.
Кәсіпорындардың және ... ... ... ... ... ... ... тиімсіз салалық және аймақтық құрылымдарының
құрылуы және оның ... ... ұсақ ... өндірістен және
инвестициядан «қашуы» сияқты шағын кәсіпкерлік аясында соңғы ... ... ... ... ... Қазақстан экономикасының
маңызды секторының басқаруға келмейтіндігі, оның ұйқы-тұйқы ... ... ... ... ... Мәселен, оның жетілген
инфрақұрылымының жоқтығы шағын кәсіпкерлікті ... ... ... ... ғана ... ... бірге шағын кәсіпкерлікті
қолдаудың мемлекеттік стратегиясының, тиісті салалық, ... ... ... ... ... құрылымдармен кері
байланыстың болмауы, өтіп ... ... ... және ... ... ... ... Шағын бизнес аймақтық, жергілікті
ұлттық экономиканың айрықша секторы түрінде бүтін секілді өмір ... ... ... ... ... кәсіпорын болып әйгіленген.
Шағын кәсіпкерліктің бірсыпыра сапалық ... бар, ... оны ... ... ... ... бөлектеп көрсетуге
мәжбүр етеді. Оларға мыналар жатады:
- ... ... ... және ... тікелей басқару, бір
жағынан, менеджерлерді бақылаудың ... ... ... ... ... ... жетудегі рөлі мен мәнін күшейтеді;
- кәсіпорын ауқымының шектеулілігі және қожайын мен жұмыскердің
арасындағы ... ... бір ... ... ... ... ... - өндіріске тұлғалық қатынас ықпалын күшейтеді;
- кәсіпорын мүмкіндігі мен ресурстардың шектеулілігі, бір жағынан, оған
тауар ... ... ... берілген бағаға және тауарлы нарық ... ... ету ... тудырады, екінші жағынан – қызметтің
түрін тез ... ... ... тұтынушылар шеңберінің ... және ... ... бір жағынан, сатуды кеңейтуді шектейді, екінші жағынан –
тұрақты ... ... және ... ... ... ... қаржылық ресурстарға жол ашуды шектеу, бір жағынан өндірісті кеңейту
мүмкіндігін шектейді, екінші ... ... ... бытыраңқы
нарықтарын (жеке жинақ, таныстар мен туысқандардың қаражаттарын, өсімқорлар
капиталын) пайдалануға итермелейді.
Шағын кәсіпкерлік - ... ... ... және тәуекелшілік деңгейі
көтеріңкі қызмет түрі болып саналады. Себебі ол:
- өте беймәлімділігімен, ... және ... ... бір ... ... ... нарықта кәсіп
етеді. Бұл – ондай рнарықтарға кірудің көп капиталды қажет ... іс ... ... ... ... қатынас жүйесінде, ірі және орташа бизнестермен, қаржы-
несие институттарымен, ұйымдасқан қылмыспен ... ... ... ... мұны оның ... ... мен ... түсіндіруге болады;
- өзінің айтарлықтай ішкі резерві болмағандықтан ол сыртқы ... өте ... ... ... қамтыған дағдарыс елдегі экономикалық жағдайлардың
өзгерулерімен байланысты болады. Шағын кәсіпорындар мен кооперативтердің
алғашқы толқыны салық салу ... ... және ... ... ... ... ... ойдағыдай табысты
жұмыс істеп кетті. Инфляцияның асқынуы және ... ... ... ... ... бизнесті экономиканың дәл осы
саласына қайтадан бағдарлап ... ... ... ... инфляция деңгейін төмендету,
төлей алатын сұранымды жалпы қысқарту, капитал айналымының аясын толтырып
жіберу және осы ... ... ... бәсекелестік шағын кәсіпкерлікті
айтарлықтай дағдарысқа ұшыратты. Қатал ... ең ... ... ... табыс мөлшерінің төмендеуі шағын кәсіпкерлікті өз табысын өсіріп
немесе сақтау үшін «көлеңкелі» экономикаға ... ... ... ... ... ... ... ерекше секторы ретінде өмір сүріп келді
және әрқашанда өмір сүре береді. Оны тікелей шектеу, ... және ... ... мүмкіндігі діттегеннен гөрі бір мысқалдай кемдеу
шығады. Шағын кәсіпкерліктің негізгі мәселесі – салыстырмалы ... ... оның ... ... ... ... ... барша топтарынан алынған кадрлармен тұрақты қамтамасыз етілуімен
толықтырылады.
Экономиканың бұл ... ... ... ... экономикалық,
саяси және әлеуметтік сипаттар бар. Шағын кәсіпкерліктің мүддесі мынаған
саяды:
- ел экономикасының ... ... ... экономиканың дамуы мен
тиімділігі деңгейіне ... ... ... ... ... ... ... пайдаланады;
- бюджетке салық төлеуші болып саналады, ... ... ... ... ... – оның ... ... мүмкіндігі оңтайлылық
деңгейге жеткен жоқ;
- орташа және ірі ... үшін қай ... ... мен ... ... сол секторы болып шығады;
- қай жерде мемлекет әрекеті немесе ірі және орташа бизнес тиімсіз
болса, нарықтың сол ... ... ... және ... деген
сұранымдарды қанағаттандырады;
- қай жерде бәсекелі орта тұрақты сақталса және негізгі азық-түлік пен
азық-түлік емес ... ... ... ... ... деңгейі
қалыптасса, экономиканың сол секторы болып саналады;
- еңбектің қоғамдық бөлінуін тереңдетеді және ... ... ... ... ... ... кәсіпкерліктің саяси мүддесі мынаған саяды:
- болашақтағы ... және ... ... кепілі ретінде,
орташа топты қалыптастыратын көздердің бірі болып саналады;
- көрсеткен қолдауынан бүгінгі күні бір ... ... оны ... ... ... топ ... ... экономикаға қолдауды
қамтамасыз етеді.
Шағын кәсіпкерліктің мүддесі мынаған саяды:
- еңбекке жарамды халықтың айтарлықтай бөлігін жұмысқа тартады ... ... ... жағдайында тіршілік етуіне қол ұшын береді;
- халықтың ең белсенді бөлігінің ділін өзгертіп, олардың өз бизнестерін
жасайды және олардың ... ... ... ... ... ... ... алдындағы жауапкершілігі
Өмірдің басқа салаларының өкілдері ... ... ... ... адал да, еңбекқор және тұтынушылармен әділ ... ... ... ... деп аталатын тұтынушылар туралы қам
табыс туралы қаммен қатар жүруі ... Ерте ме, кеш пе, ... өз ... жауапкерсіздігін біліп қалса, онда ол ... ... бас ... ... ... ... құқығын қорғау заңнамасы
жасалынып, ол ойдағыдай қолданылып келеді. Оның өмірге келуі ... ... мен ... заңсыз әрекеттерінен қорғау
қажеттілігінен туған. ... ... ... ... ... ... ... сипаттама, көбінесе, жарнамада айтылғандармен
сәйкес келмейді. Монополистер мен сатушылар тұтынушыларды көбінесе ... ... ... ... мен ... ... ... нарықтық
экономикалы елдерде өткен ғасырдың 50-70 жылдарында пайда болып, ... ... ... ... мен Құрама ... ... ... ... алғашқы қоғам 1957 жылы,
Нидерландияда – 1963 жылы құрылды.
АҚШ-та ... ... ... ... ... пайда болды. Ол
бағаның көтеріліп, ет өнеркәсібіндегі жағдай мен медициналық препараттарды
патенттеу жөніндегі ... ... ... болатын. Тұтынушылардың
екінші қуатты қозғалысы өткен ғасырдың 30-шы ... ... ... күші мен дәрілік препараттарға байланысты кезекті дау-
дамайдан шықты. Үшінші рет констъюмеризм толқыны 60-шы ... ... ... ... ... әлемнің барлық елдерін қамтып
отыр.
Оның себебі, сол ... ұзақ ... ... тауарлар шығару
айтарлықтай молайып, синтетикалық жаңа және басқадай жасанды материалдарды
және т.б. қолдану ... ... ... еді.
Бұл кезеңде дамыған капиталистік елдерде тұтынушылардың мүдделерін
жаппай барлық салаларда емес, тек ... ... ... ... тұрғын үйді
жалға өткізу, сауда) қорғаудың жекелеген нормативтік актілері бар болатын.
Тұтынушылардың құқықтарын қорғау жекелеген құқықтар салаларында ... еді. ... ... ... ... тауарлар мен
қызметтердің ерекше әртүрлілігінің ... ... ... ... ... келуі, тұтынушылардың бұрыннан бар құқықтық қорғау
құралдарының жеткілікті емес екендігін көрсетті. ... ... ... ... арнайы нормативтік актілердің ... осы ... ... мыналарды жатқызуға болады: Францияда – сауда мен игі қызметтер
көрсету ... ... мен ... туралы Заң (1905), «қардан қала
тұрғызу» ... ... ... Заң (1953), ... ... ... Заң (1935); ... – тауарды сатып алу-сату келісімі
туралы Заң (1906), тауарды таңбалап және ... ... ... Заң ... ... келісімдердің әрқилы түрлері туралы Заң (1978);
Ұлыбританияда – ... ... ... Заң ... арамдық жағдайлары туралы Заң (1977), ... ... ... Заң (1956) және ... ... ... дамыған
елдерде тұтынушылардың құқығын қорғау ... ... мен игі ... ... ... ... ... қорғайтын заңдар ондап
саналады.
Тұтынушыларды қорғаудың төрт негізгі құқығы туралы Декларацияға АҚШ
президенті Д.Кеннеди 1962 ж. 15 ... қол ... ... ... ... қауіпсіздігіне құқық;
- ақпараттарға құқық;
- өз мүддеңді білдіру құқығы;
Халықаралық тұтынушылар одақтарының ұйымы (ХТОҰ) бұған тағы ... ... ... ... ... зиянның орнын толтыру құқығы;
- тұтынушылық білімге құқық;
- қоршаған ортаның саулығына құқық.
Тұтынушылардың құқықтарын қорғау барлық елдерде әкімшілік пен ... бар ... ... ... ... ... құрылады.
Тұтынушылардың құқықтарын қорғауға арналған Басшылық принциптер 1985
жылдың 9 наурызындағы ... ... ... Бас Ассамблеяда мақұлданған.
Бас Ассамблеяның күшіне еніп, бекітілген қарарынан кейін БҰҰ-ға мүше
мемлекеттер Басшылық принциптерді есепке ала ... ... ... ... белсенді саясат жүргізуге міндеттенген. Әр мемлекет ... ... және ... ... ... ... хал-ахуалына қарай нарықта бұл салада өздерінің бірінші
кезекте тұрған жеке міндеттерін ... тиіс ... ... ... ... ... қауіпсіздік пен денсаулықтың зиян шегуінен қорғау;
- олардың экономикалық мүдделерін сақтау;
- жеке қажеттіліктеріне сәйкес тауарларды ... ... ... ... ... жол беру;
- тұтынушыларды сауаттандыру;
- арыздарды қараудың тиімді рәсімдерін табу;
- тұтынушылардың құқықтары сөз болып, ... ... ... ... пікірлерін білдіруге құқықтары бар тұтынушылар топтары мен
ұйымдарын құруға еркіндік.
Қазақстан Республикасында ... ... ... ... ... ... ... «Тұтынушыларды қорғау туралы» Заңы
мен және т.б. реттеледі.
1998 жылдың ішінде ... ... ... ... ... тұтынушылар құқықтарының жағдайларына 5000 тексеру
жүргізген, оның 2816-да әртүрлі заң бұзушылық анықталған. 5966 мың ... ... ... ... зиянның сомасы 4649 мың теңгені
құрап, ... 560 ... ... ... ... өте ... саналады. Кейбір фирмалар өздерінің адалдықтары
мен туралықтары жөнінен жақсы атаққа жетуге мүдделі ... ... олар ... ұзақ ... ... ... Олардың стратегиясы
ашық алдампаздықтарын жүзеге асыра салып, тез ... ... ... ... мұндай алдаушылықтар Қазақстан Республикасында жиі ұшырасатын
болды.
Тұтынушылардың ... ... ... заңнамалар талаптарының
орындалуы туралы қадағалау тәжірибесі ретінде республиканың ... ... ... ... ... көлік, байланыс, комунальдық-
тұрғын үй және т.б. қызметтер көрсететін 4682 кәсіпорын тексерілді.
Азаматтардың 1944 ... ... ... бәрі ... болып
шығып, тұтынушылар мүддесінің пайдасына шешілді.
Тұтынушылар құқығының бұзылуы 3700 ... ... ... 80 пайызында орын алғаны анықталып, материалдық зиянның
мөлшері 175 млн.теңгені құрады.
Тұтынушыларға ... ... ... ... 162 млн. ... мемлекеттік бюджет есебіне 152 млн. теңге түсірілді.
Шаруашылық жүргізуші субъектілердің ... 939 ... ... ... құқығын қорғау қоғамдары сот органдарына 152 талап-арыз
берді, оның 137-сі қанағаттандырылып, 90 адам ... ... ... ... залал өтелді.
Нарықтың мүмкін өнімнің пайдалану сапасы жөнінде ... ... ... ... ... сатушылардың арыздарын
салыстыру үшін жалпы стандарт немесе ... ... ... егер ... ... немесе аса күрделі заттарға байланысты болса. Мысалы,
энергия үнемдеу ... ең ... ... ... ... шығындайтын тоңазытқыштар, кондиционерлер және ... да ... ... ... ... ... ... таңдап тұрған тоңазытқыштың басқа ... ... ... ... ... ... оқығысы
келетіндігі табиғи нәрсе. Айта кетер болсақ, ... ... ... ... ... ... ... бар. Басқа да нәрселермен
қатар, энергияның тұтынылу мөлшері ... ... ... пен мұздатқышта қойылған температураға, сондай-ақ тоңазытқыш
тұрған ... ... да ... ... ... ... кейін де энергияны тұтыну туралы хабарлаудың көптеген ... ... ... қуаттылықты пайдаланылатын электр көзінің
бірлігімен білдіруі мүмкін. Басқалары республиканың белгілі бір ... жыл ... ... орта ... және ... тілдеріне тиек етеді.
Электр энергиясын тұтынуды тестілеудің жалпы жүйесінсіз және ол ... егер ... ... өндірушілер энергияны жұмсау ... ... ... ... де тұтынушылар, ойластырып алыстырып
көруге қабілетсіз болып қалуы мүмкін.
Сондықтан, мысалы АҚШ тәжірибесін ескере отырып, ... ... ... ... ... туралы заң әзірлеп, қабылдап, оның
орындалуын қамтамасыз ету қажет. Бұл заң барлық негізгі приборлар ... ... ... ... мен ... өткізу жағдайларының жалпы
әдістерін түсіндіреді. Тұтынушылар осы заңдарға байланысты өз ... ... өз ... ... ... әсер етеді.
Экономика қарқыны Қазақстанда 2000-2002 жылдары 10 пайыздан асып түсті.
Алдағы он жылға ... ... 7 ... өсім ... ал бұл ... ... Азия «жолбарыстарынан» кейін көрмеген жаңа даму деңгейіне
сирек болатын секірістің бірін туғызбақ.
Бұдан кейін 5 жылда экономикалық өсу ... 1999 жылы ... ... ... болса, 2000 жылы – 9,6%, 2001 жылы 13%-ға жетті. 2002 жылы ІЖӨ-
нің артуы 9,5 пайызды құрады.
2003 жылғы бірінші ... ... ... ... 2002 ... сәйкес мерзімімен салыстырғанда Қазақстандағы ІЖӨ 10,4%-ға,
өнеркәсіп өндірісі (тұрақты бағамен ...... ... ... жүк ... (труба құбырын есептемегенде) - ... ... ... ... ... айналымын қоспағанда)
– 9,9%-ға ұлғайды.
Өнеркәсіп өндірісінің жалпы көлемі индексінің өсу ... 2002 ... ... 8%-ды ... ... ... ... бойынша өнімнің артуы тау-кен өнеркәсібінде – 7,7%-
ға, өндеу өнеркәсібінде – 8,5%-ға, электр энергиясын, газ бен су ... ... ... ... ... Ауыл шаруашылығында жалпы өнімнің көлемі
осы жылдың қаңтар-қазанында 3,1%-ға ұлғайды. Бұл мерзімде негізгі капиталға
тартылған ... ... 2002 ... сол ... ... ... болды. 2003 жылғы қаңтар-қыркүйекте байланыс кәсіпорындары көрсеткен
қызметің ... ... ... сол ... ... ... ... жылдың тоғыз айындағы сыртқы сауда ... 15,2 ... АҚШ ... ... ... өоның алдындағы жылғы осы мерзімге қарағанда
31% өскен, бұл ... ... ... ... 20%-ға ұлғайған.
- Республиканың тұтыну нарығында тауарлар мен қызметтердің ... ... ... 2002 ... ... салыстырғанда 4,2%-ға ... ... ... ... ... 2003 ... ... қыркүйек
айындағымен салыстырғанда 0,01%-ға ұлғайған. Ұлттық банктің ресми қайта
қаржыландыру ставкасы ... 7% ... ... Елде ... инвестициялық ахуал қалыптасты. Елдің шаруашылық
кешеніне қаржы ресурстарын ... үшін осы ... ... ... база ... ... ... үшін табыс салығынан, жер салығынан және мүлік
салығынан босатуды көздейтін ... мен ... ... ... белгіленеді.
Инвестиция саласындағы проблемаларды анықтап, шешу мақсатында
мамандандырылған өкілетті ... және ... ... ... ... ... инвестициялық ахуалы тартымды екендігін мынадай жәйтпен де
қуаттауға болады: ... ... ... жұмыс істейтін
кәсіпорындар саны 2003 жылы 5300 ... ... үшін ... ... – 1042, ... – 99, Украинада 74 екенін айтуға болады.
Тәуелсіздік ... ... ... ... ... ... долларға жуық инвестиция ... Он ... ... ... ... жан ... шағу көрсеткіші бойынша республика ТМД-
ның басқа елдерінен ... асып ... ... институттары мен шаруашылық жүргізудің тетіктерін қалыптастыру
саласындағы бірқатар түбегейлі қадамдарды жүзеге асыру ... ... ... ... ТМД елдерінің көпшілігін басып озды.
- Елімізде мамандандырылған Ұлттық қор құрылды. Ол мұнай секторында
алынған табыстардың бір ... ... ... үшін жинақтауы тиіс.
Сонымен ... қор ... ... ... ... резерві функциясын қамтамасыз етеді.
Экономиканың жоғары технологиялық секторларын ... ... ... ... ... ... республика дамуының Индустриялық-
инновациялық бағдарламасы қабылданған.
Ел ... ... ... ... орта және ұзақ ... ... істейтін Даму банкі құрылған.
Елорданы Астана қаласына көшіру республика ... ... ... береді. Жаңа өндірістер мен жаңа ... ... ... Қазақстан экономикасындағы инвестициялық -өндірістік
процестердің ... арта ... 2000 ... ... ... ... ... өндірісінің, инвестициялық қызметтің және бірқатар
басқа көрсеткіштердің өсуінде ... ... ... Өсу ... ... ... салаларында жүріп жатыр, мұның өзі ел дамуының
кешендік және жүйелік сипаты ... ... ... ... ... ТМД-дағы реформалардың танымал көшбасшыларының бірі
болып табылады.
- Бұрынғы КСРО мемлекеттерінің ішінде Қазақстан бірінші болып: ... ... ... ... ал 2002 ... ... Америка
Құрама Штаттары тарапынан нарық экономикасы қалыптасқан ел ... ... ... ... ... ... өсудің жоғары қарқынын танытып
отыр. Өтпелі Экономикасы бар көптеген басқа елдер секілді біздің елімізде
де экономикалық ... ... ұлы ... ... 30-шы ... өндіріс құлдырауынан әлдеқайда асып түсетін құлдырау орын алғанын
ескерер болсақ, бұл үлкен табыс. АҚШ-та 1929 ... ... 1933 ... ... 27% ... еді. ... ... құлдырау 1991-
1995 жылдары 1990 жылғы деңгеймен салыстырғанда 38,6% болып, яғни бес жыл
ішінде жыл ... ... 8% ... отырған.
Экономикалық өсу қарқыны бойынша Қазақстан ТМД-да көшбасшы ... ... Бұл ... ресейлік экономистің бағасын келтірген жөн болар. Леонид
Григорьев (РҒА ИМЭМО) ...... ... атты ... ... Ру, ... кең ... «Ресей бизнес-газетінде» 2003
жылғы 10 маусымда жарияланған) былай деп жазады: «Нақты ІЖӨ-нің орташа өсуі
ҚР банк жүйесінің ... ... ... ... жасады».
Екінші деңгейдегі банкілердің экономика салаларына ... ... ... 1 ... 879,4 ... теңге болды. Мұның ... ... - 29%, ... – 28,3%, ауыл ... – 11,5%, ... 8,1% болып отыр. Мемлекеттік бюджеттің кірісіне (Ұлттық қорға түсімдерді
есептемегенде) 2003 жылғы он айда жоспардағы 803,1 ... ... ... ... ... ... Қазақстанда ТМД елдерінің ішінде ең үздік қаржы жүйесі жасалған. 2003
жылғы 1 тамыздағы ... ... ... 35 ... соның ішінде 2
мемлекеттік, шетелдік ... (ҚР ... емес ... ... қоса ... 16 банк жұмыс істеп тұрды. Республика банк
жүйесінің жинақталған меншік ... ... ... 3,7 пайызға, 1,3
миллирад долларға дейін, ал жинақталған ... 1382,9 ... ... 9,4 ... ... дейін өсті. Сөйтіп, соңғы төрт жылда бес ... ... ... банк ... көлемі 2003 жылы
18,6%-ға ұлғайып, 797,2 млрд. теңгеге жетті. Бұл ... ұзақ ... ... ... 495,4 ... теңге болса, қысқа мерзімді несиелер
2,3%-ға төмендеп, 301,8 млрд, теңгені құраған.
Халықтың ... ... өсуі 2 ... ... ... ... теңге депозиттерінің үлес салмағы 33,8%-ға жетіп отыр.
- ... ... қоры 7,421 ... ... дейін өсті, оның
ішіндегі Ұлттық қордың қаржысы 2675,6 ... ... ... Бүгінде ол
елдің халықаралық қарыздарынан, көлемі бойынша асып түсті, яғни Қазақстан
нетто-кредитор елге айналды.
Республикада ТМД елдерінің ... ... ... ... ... салымдарын кепілдендіру жүйесі, бірқатар сыртқы міндеттемелерді
мерзімінен бұрын өтеу, ұлттық валютаның ... ... ... өтеу жүзеге асырылды
- Тұтастай алғанда тәуелсіздік жылдары экономиканың нақты ... ... ... ... Өндірістің құрылымы
шаруашылық жүргізу мен еңбек ... ... ... ... ... көпсалалы құрылымы, жоғары ғылыми-техникалық әлеует
қалыптасты. Дамыған отын-энергетикалық, кен-металлургиялық және ... ... ... ... ... ... ... баршылық.
Жекелеген салаларда өндіріс пен басқарудың ... ... қол ... ... өзі ... экономикада бәсекеге
қабілетті ұлттық корпорацияларды құру үшін ... ... ... табылады.
- Қазақстанда жеке меншік секторы серпінді дамып келеді, мұнда өнімнің
75%-дан астамы шығарылады.
Елде шағын кәсіпкерліктің 348 мың түрлі субъектілері жұмыс ... ... ... жеке меншік кәсіпорындар тіркелген, олардың 1700-дейі ірі
өндірістер болып табылады.
2003 жылғы ... ... 126 ... ... шағын бизнес кәсіпорындар
тіркелген, бұл 2002 ... сол ... ... ... ... ... бизнес кәсіпорындарында жұмыс істейтіндердің саны оның
алдындағы жылдың тиісті кезеңіне қарағанда 7%-ға ұлғайып, 482 мың адамға
жеткен. 2003 ... ... өнім ... ... табыс 48113,3 миллион
теңге болды, бұл 2002 ... ... ... ... ... және шағын кәсіпкерлікті дамыту ел экономикасының жоғары ... ... ... ... ... ... ... өнеркәсіп өндірісін
жеделдете дамыту бағытына ... ... ... ... ... ... жол ... дамыту өте жоғары
жағдайда іске асырылып дамуда.
Қайталауға арналған сұрақтар
1. Кәсіпкер дегеніміз кім?
2. Кәсіпкердің құқығын қорғаудың әдістері.
3. ҚР ... ... оның ... «Заңды тұлға» мен «Жеке тұлға» ұғымдары бір- бірлерінен қалай
ажыратылады?
5. ... ... ... ... ... ... тауарлар шығаруды сол кезге дейін жалғастыра береді, қашан?
а) қоғамда тиісті қажеттілік болып тұрған кезге дейін
б) ол одан ... ... ... ... ... пен теңесе алғанша
г) қолындағы ресурс оған мүмкіндік бергенше
д) артық тауарлар табылғанша
6 Тақырып.
ЕҢБЕК РЕСУРСТАРЫ, ЖҰМЫСПЕН ҚАМТУ ЖӘНЕ ... ... ... ұғымы және жұмыс күшінің әлеуметтік-экономикалық
сипаттамасы
6.2. Жұмыспен ... ... ... және ... Оукен заңы және жұмыссыздық деңгейін мемлекеттік реттеу
6.1. ... ... және ... ... сипаттамасы
Адамзат қоғамын зерттеудегі экономика теориясы, адамның бір мезгілде
экономикалық ... ... әрі ... ... ... ... аса
маңызды қағидаларды негізге алады. Адам техника мен технологияларды жасап
қана ... оны ... ... ... Өндірістің жаңа құралдары
өз кезегінде еңбекті жаңартады.
Еңбек өнімділігі кұрылымының екі жағы бар: ... күші ... ... және тұтыну күші немесе тұтынуға қабілеттілік. Еңбек - жұмыс
күшінің қызметі, ал ... - ... ... қызметі. Осыдан адамда еңбекке
қабілеттілікті, сондай-ақ тұтынуға ... ... ... ... экономика жүйесінде адам рөлін сипаттағанда бірқатар ұғымдар
пайдаланылады: «экономикалық адам», «адам ресурстары», «адам капиталы»,
«кәсіпкер», «жұмыс ... ... жеке ... ... ресурстары»
т.с.с.
Экономикалық адам - бұл таңдау бостандығы бар,жеке мүдделері ... ... ... ... ... ... ... шығармашылық субъектісі,еңбек ресурсы.
Еңбек нарығы қызметінің тетігін (механизмін) ... ... ... ... өмір ... Еңбек нарығының классикалық моделі, мұнда толық жұмыспен қамтамасыз
етілуі нарықтың экономикалық ... ... ... ... мемлекеттің араласпауы ең жақсы ... ... ... Бұл ... ... теориялық ережелері:
• ұсыныс меншікті ішкі ... ... ... ... ... ... емес;
• жұмыстың көп ... ... ... ... алуға
жұмсайтын каржылардың жеткіліксіз деңгейін жоққа шығарады;
• егер ... ... ... ... ... онда баға ... сияқты реттеу тетіктері іске ... бұл ... ... ... ... жұмыссыздыққа және ... ... жол ... ... ... ... ішкі ... жоққа шығарады, өйткені
нарықпен белгіленген жалақы ставкасымен жұмыс істегісі келетін адамға
жұмыс табу оңай ... ... ... ... ... ... зиян деп те айтуға
болады.
2. ... ... ... ... еңбек
нарығында, басқа да ... ... баға ... ... етеді және еңбек нарығының негізгі реттеушісі, ... ... деп ... ... еңбек немесе еңбекақы бағасымен жұмыс күшінің сұранысы мен ... ... ... ... жұмыс күшінің бағасы нарық қажетіне икемделу арқылы осы еңбек
қызметінің нарықтық сұранысын ... ... ... ... ... ... барлық жұмыскерлер санын көрсетеді.
Кез келген баға арқылы еңбек қызметінің сұраныс көлеміне (санына)
әсер ... ... ... ... ... баға деңгейі;
• еңбек қызметінің көмегімен ... ... ... ... ұсынылатын ... ... мен ... ... ... ... әсер ... техникалық өзгерістер;
Әрбір мүмкін деген баға арқылы еңбек ... ... ... әсер ... негізгі факторлар:
• жұмыскерлердің өз еңбегін сатуға дайындығы және ... туу, өлу және ... ... ... ету ... жалдамалы еңбектің баламалы құны;
• жалақыдан басқа да табыс ... ... ... ... ... ... ... күші функциясы - еңбек сатылады және сатып алынады. Адамдардың ... ... ... ... болса, бұл функция да соншалықты ... ... да ... сандық және сапалық ... ... ... бөлуге болады: білікті және біліксіз, қарапайым және күрделі; ер,
әйел және балалар еңбегі. Төлем деңгейіне қарай олар ... ... ... аумақтық белгісімен қатаң сараланған. Бір ... ... ... - ... мен ... ... - ... - немістер,
ағылшындар, қытайлар және қазақтар. Олардың ... ... ... Бұл мысалдар еңбек нарығы ... ... ... ... ең ... жалақы деңгейін белгілеуі, кәсіподақтар
айқындамасының ... ... ... орындар туралы ақпараттардың жоқтығы
нарықтағы теңсіздікті күшейтеді,
• еңбек нарығын теңдестіру үшін орталық ... ... ... банк ... ... ... ... қор (резервтер)
мөлшерінің болуы сияқты тетіктерді пайдалану тиімді.
Сонымен, еңбек нарығының ... ... ... ... ... ... ... бәсекемен сипатталады, мұнда не жекелеген жұмыс
берушілер, немесе жекелеген жұмыскерлер нарықтық ахуалға тұтасымен ... ... ... тең ... ... ... жалпы өзара
келісімдерімен анықталады.
Еңбек нарығында қазіргі кезеңде жұмыс күшінің ... ... ... ... және ... ... ... өзгеріп тұрады. Бұл мәселелер жұмыс
күшіне сұраныстың ... ... яғни ... ... оның ... ... жоғары білікті маман жұмыскерлерді талап етеді.
Еңбек нарығы - бұл динамикалық, өзгермелі нарық. Бұл ірі ... ұсақ ... ... ... ... және ... ... агенттердің сұранысы,
ұсынысы, еңбек бағасы мен ... Онда адам ... ірі, ... ... үздіксіз айналысы жүреді, жұмыскерлердің елеулі бөлігі
тұрақты түрде халықтың экономикалық ... ... ... одан ... тұрады, қайтадан жұмыстан шығады т.с.с.
Сонымен, еңбек ... ... ағын ... жұмыс күші
құрамынан шыққандар; жұмыс күшіне сұраныс пен ... ... ... азаяды;
• еңбек ... ... ... ... мүмкін емес;
• жұмыссыздықтың себебі, жұмысшылардың аз ... ... бас ... ... ... ... жалақының төмен ставкасын
белгілеуі, акпараттың болмауы нарықтың ... ... ... ... ... ... моделі - тұрақты және мықты тепе-
теңсіздік жағдайындағы ... ... Оның ... ... ... толық жұмыспен қамтамасыз етуге кепілдік беретін
ешқандай тепе-теңдік ... ... ... жүмыспен қамту кездейсоқ, ол заңды емес;
• еңбек нарығына пайыздық ставканың өзгеруі және жалақы мен ... ... ... әсер ету ... ... ... жұмыс күшінің бағасы ... ... ... ... ... ... ... рөлі мемлекетке беріледі, ол жиынтық
сұранысты азайтып, не ұлғайтып, еңбек ... ... жоя ... ... нарығының монетаристік моделі экономи-каны тұрақтандыру және
жұмыспен қамтамасыз етудің ақша-несие әдістерін жоғары қояды, сондықтан:
• нарық шаруашылығының ішкі ... ... пен ... ... ... нарықтық шаруашылықтағы барлық ... ... ... ... ... ... ... нарыктық шаруашылық фрикциондык ... ... ... ал ... ... ол ... ... әдетте, статистикалық зерттеу кезінде жұмыссыз
болған, бірақ жұмысты белсене ... ... және ... ... ... дайын
адамдарды есептейді. Жұмысы бар, сондай-ақ толық емес жұмыс күн уақытымен
жұмыс істейтіндер жұмыссыздарға жатпайды.
Жұмыспен камтылғандар мен ... ... ... ... ... ... ... жұмысы жоқ бірақ еңбекке қабілетті адамдар, жұмысты
белсене іздеуші оқушылар, зейнеткерлер, тұрғылықты мекені ... ... ... сонымен бірге институционалды мекемелерде
(жүйкеден ауыратындар ауруханасы, түрме т.б) ұзақ уақыт болған ... ... ... саны мен ... күші ... арақатынасы
немесе ай сайын жұмысынан айырылғандар үлесі мен ай сайын жұмыс тапқандар
үлесінің арақатынасы ... ... ... ... (НАІКІІ) елдің өткен 10 жылы ... 10 ... ... ... ... ... анықталады.
Жұмыссыздықтың болатын ... ... ... ... мыналар:
1. Жұмыссыздықты сақтандыру ... ... ... ... ... ... ... өсуіне және оның деңгейінің артуына
ықпалын тигізеді.
2. Жалақының ... ... ... ... ... ... ... салыстырмалы
жетіспеушілігіне әкеледі, еңбек ұсынысы ... асып ... Ұзақ ... ... ... ... деңгейінің
ұлғаю үрдісі ... ... ... ... ... бас тартушылар; жұмысынан айырылғандар;
жұмыстарын ... ... ... ... Бұл ... ... жұмыс күшінің нарықтық динамикасын сипаттайды.
2. Жұмыспен қамту, жұмыссыздық нысандары
және түрлері
Экономика жағдайын және ... ... ... ... бағалауға
экономика теориясы тәжірибесінде "кедейлік индексі" жиі пайдаланылады, ол
макроэкономикалық тұрақсыздықтың екі ... ... ... пен инфляция деңгейі көлемін көрсетеді.
Жұмыссыздықтың негізгі нысандары фрикциондық, кұрылымдық және циклдік
техникалық, конъюнктуралық, ерікті болып табылады. Олар үш ... ... ... ... ... жұмыссыздық жұмыс іздеу және күтумен ... ... ... жұмыс күтумен айқындалады және белгілі уақытты
қажет етеді. Ол мамандықтың түрғылықты ... ... ... ... ... ... ... және қысқа мерзімді болады.
Құрылымдық жұмыссыздық ҒТП салдарынан "ескірген" ... ... ... техникалық ығысулармен байланысты.
Мұндай жұмыссыздық көбіне ... және ұзақ ... ... ... және құрылымдық жұмыссыздық жұмыссыздықтың табиғи деңгейін
құрайды.
Циклдік жұмыссыздық дегеніміз - жұмыссыздық деңгейінің табиғи ауытқуы.
Циклдік құлдырау кезеңінде ... және ... ... ... ... ол ... жұмыссыздықтың нақты деңгейі өткен жылға қатысты ... ... ... өсу ... жылына 3% құрайды. Бұл қарқын халық өсімімен,
қаржының қорлануымен және ... ... ... Жұмыссыздық
деңгейінің әрбір 1%-ға ұлғаюында (өткен жыл көрсеткішіне қатысты) ... ... өсу ... 2,5% төмендейді.
Жұмыссыздық, осылайша, қоғамның бүкіл экономикалық өміріне қолайсыз
әсер етеді. Ол ең алдымен экономикалық шығындарға әкеледі, ... ... ... төмендетеді.
Жұмыссыздық адамдардың табыстан толық немесе жарым-жартылай айырылуына,
тұрмыс деңгейінің төмендеуіне әкеледі. Ол ... ... ... санының көбеюін туғызады. Бұл әлеуметтік проблеманы жеңілдету үшін
мемлекет ішінара жұмыспен қамтуға ... ... емес ... ... ... "Артық" халықты қысқарту ретінде әдетте "жұмыс орындарын бөлу"
әдісін ... бір ... ... екі ... ... ... Осының нәтижесінде компанияларға салық жеңілдіктері туады.
Жұмыссыздықты азайту үшін жұмыс орындарын қайта құру ... ... ... шығу және ... ... ... ... есебінен жұмыспен қамтуды ... ... ... ... ... ... сағаттық еңбек өнімділігі
көрсеткішінің өсуіне әкеледі, бұл жұмысшы табысымен салыстырғанда қосылған
құнның өсім қарқынының неғұрлым жоғары ... ... ... қоныстануын жоюдың маңызды әдісі, жұмыссыздарды жұмысқа
орналастыру және олардың кәсіптік даярлық деңгейлерін ... ... ... ... ... бағдарламалар жұмыс істейді:
• ұзақ уақыт ... ... ... ... ... жастар үлесінің ұлғаюы;
• жұмыс ... ... ... ... экономикадағы кұрылымдық ығыстырулардың тым жиілігі.
3. Оукен заңы және жұмыссыздық ... ... ... ... ... және ... жұмыс күшін ығыстыру
нәтижесіндегі тауар мен қызметтің әлеуетті шығындарын есептеу Оукен заңы
негізінде жүзеге асырылады. Оукен заңы ... ... ... ... ... (Ж¥Ө) ... ... .
Y-Y’/Y’=B*(u-u’)
мұнда:Ү - өндірістің нақты көлемі,
Ү" - ЖҮӨ әлеуетті көлемі,
и - ... ... ... ... ... ... ЖҮӨ циклдік жұмыссыздықтың динамикасына сезімталдық эмпиристік
коэффициенті. Егер жұмыссыз-дықтың ... ... ... 1%-ға ... ... онда ... ... көлемі әлеуетті
түрдің өлшеміне тең болады. Р = 2,5%
Бұл өсім 2,5 пен 3% әртүрлі экономистер жұмысындағы ... қарт ... бір ... ... 3 түрін алады:
кәрілігіне - ... ... ... ... және ... ... қорынан, оны құруға зейнеткердің өзі қатысады.
Швецияда әлеуметтік сақтандырудың тіптен бірегей құрылымы ... ... ... ... ... небәрі 1 %-ын құрайды, ал қалған
99 пайызы былайша көрінеді: мемлекеттен - 27%, ... ... - 31%, ... фирмалардан - 41% алады.
Түйін
Бұл тақырыпта жұмыс күші мәселелері ... оның ... ... ... ... ... ... қамтылу
дәрежесі, әсіресе қазіргі кезеңдегі, экономика ... мен ... ... ... ... бөлу ... ... өте маңызды проблема
болып саналады.
Еңбек нарығы теориясы мен ... ... ... талдауда
тұжырымдамалық көзқарастар белгілі қызы-ғушылық тудырады (еңбек нарығының
классикалық моделі, неоклассикалық моделі, кейнсиандық моделі, ... ... оның ... ... заңы және ... мәселелері толық көрсетілген.
Негізгі терминдер:
Еңбек ресурстары. Жұмыс күші. Жұмыспен қамтылу. ... ... ... ... Жұмыссыздықтың табиғи деңгейі
Жұмыссыздықтың инфляциялық деңгейі Жұмыссыздықтан сақтандыру Жұмыссыздықты
күту Оукен заңы
• Фрикциондық ... ... ... ... ... ... асқан және 45-тен жоғары жастағы жұмыссыздарға;
... көп ... ... мамандар дайындау т.с.с
Бұдан басқа да, жұмыссыздарға арналған арнайы клубтар жұмыс істейді,
онда кеңестер, ұсыныстар ... ... ... ... ... ... іздесуге көмектеседі, тегін кеңсе жабдықтарын және жұмыс іздеуге
телефондар береді.
Дамыған елдер жұмыссыздарға ... ... ... әлеуметтік
көмектер береді. Оны алу үшін негізгі жұмыста ... ... ... ... ... ... (науқастарды, кәрілерді, мүгедектерді күтіп бағу,
қаланы кеңейту т.с.с) істеуі тиіс. ... алу үшін ... ... ... ... ... Жәрдемақы төлеу мерзімдері қатаң
шектелген. Мәселен, АҚШ-та жәрдемақы алудың ең шекті ... 26-30 ... - 40 ... Германияда - 104 апта.
Кейбір дамыған елдерде жұмыссыздық ... ... ... ... олар ... ... кейін ғана беріледі,
яғни отбасы құрамы, еңбек қызметі, ... ... ... және аясы,
мемлекеттік марапаттаулары т.б.
Сонымен, жұмыссыздықтың ... ... ... ... ... оған XX ғ. екінші жартысынан бастап бүкіл дүние жүзі ... ... ... жүйе жұмыс күшінің тұрақты жұмыспен қамтылуына
кепілдік бермейді. Сондықтан мемлекет халықтың табыс ... ... ... ... ... ... ететін, әлеуметтік корғау жүйесін
құрады.
Әлеуметтік қорғау алғаш рет 1883 жылы Германияда, 1911 жылы Англияда,
1935 жылы ... ... ... Ол Скандинавия елдерін ерекше табысқа
жеткізді.
Практикум.
а) Мысалы, ... қарт ... бір ... зейнетақының 3 түрін
алады ма;
в) еңбек нарығының тепе-теңдігінде жұмыссыздық мүмкін бе?;
с) егер өндірістің нақты ... ... тең ... онда ... бар ма, жоқ ... егер инфляция деңгейі төмендесе, онда баға қандай күйде болады?
2. Сіз университетке түскен күні ... ... 5000 ... ... ... Сіз ... пайыздың нақты ставкасы ... деп ... ... ... ... аяқтаған соң пайыздық
тіркелген номинал бойынша ... ... Егер оқу ... (4 жыл)
инфляция сіз ... ... ... онда кім ... кім ... Халық саны - 100 млн. адам құрайды, соның 24 млн. адамы - ... ... ... мен ұзақ ... ... ... ... ауруымен ауыратындар ауруханада, түрмеде болғандар); 30 ... ... күші ... ... 4 млн. 600 мың адам ... млн. адам - ... емес жұмыс күнімен жұмыс істейтіндер, жұмыскерлер және
жұмыс іздеушілер.
Есептеңіз:
а) жұмыс күші өлшемін;
б) жұмыссыздық ... ... ... бар: жұмыспен қамтылғандар саны — 90 млн. адам,
жұмыссыздар саны - 10 млн. адам:
а) жұмыссыздық деңгейін ... бір ... соң 90 млн. ... 1 млн. адам ... ал ... ... қатарынан 1 млн. адам
жұмыс іздеуді тоқтатты.
в) жұмыспен қамтылғандар ... ... ... және жұмыссыздық деңгейін анықтаңыз.
5. Бір кәсіпорыннан екіншісіне ауысқан уақытша жұмыс іздеушілер
саны ... орта ... 20 млн. адам ... және ... әрқайсысы
еңбек нарығында
Мұны Сіз білуге тиіссіз
1. Жалақының ... ... ... ... ... немесе жүмыс күші күнының
бағасы; олардың арасындағы айырмашылық.
2. Енбек нарығы дегеніміз не және онда тепе-теңдікке қалай ... ... ... ... ... ... жұмыспен толык камтылу түсінігі
4. Жүмыссыздықтың түрлері мен құрылымын айыра білу және оның ... ... ... ... корғау қажеттілігінің пайда болу ... ... ... және неден қорғау қажет?
6. Өз республикаңның әлеуметтік ... ... ... және тарихи ... ... ... ... ... ... па?
а) 16 және одан ... ... ... ... ... ... жата ма?
б) жұмыссыздықтың табиғи деңгейі әрдайым тұрақты ма?
Ь) Жұмыссыздықты күту ... ... ... енді ... күші ... ... ... ең төмен жалақы түрінде жәрдемақы алады
2. Аталғандардың қайсысы дұрыс емес:
а) жұмыссыздықтың табиғи ... ... ... ... және ұзақ ... ... ... фрикциондық, құрылымдық және циклдік жұмыссыздықты қамтиды
с) егер жұмыссыздық деңгейі тең болса, нақты ЖҮӨ ... ... ... өзгеруі экономика құрылымындағы ығысуларды тудырады
е) ең төмен жалақының көтерілуі АІКІІ ұзақмерзімді уақытта ұлғаю
факторы ... ... ... ... ... ... болады:
а) ең төмен жалақы жуық ... ... ... ... ... ... мол сақтандыру енгізілсе;
с) жұмысшылар ... ... ... қарай босатылса
е) нақты жалақы тепе-теңдік деңгейінен асқанда
е) орта есеппен бір ай болды, ... ... ... Осы жылы ... табиғи деңгейі - 5%, ал нақты деңгейі - 9%
құрады делік. Оукен заңын ... ЖҮӨ ... қалу ... ... ... ... МЕН АЙНАЛЫСЫ
1. Кәсіпорын капиталының айналымы мен айналысы
7.2. Негізгі және айналыс капиталы
7.3. Негізгі капиталдың ... және ... ... ... ... ... ... капиталының айналымы мен айналысы
Қоғамның мақсаты: шектеулі ресурстарды ... ... ... Бұл
тақырыпта ресурстарды пайдалану мен олардың қозғалысын талдап, қорытынды
жасаймыз.
Кез келген елдің ұлттық шаруашылығы бip жағынан ... ... жеке ... ... ... өзара байланыстың формальдық жиынтығы
болып табылады.
Жеке ұдайы өндіріс - тауар өндіру және табыс табу мақсатында шектеулі
факторлардың ... ... ... ... ... ... П ... ... ... – ақша ...... – жұмысшы күші;
ҚЖ – құрал-жабдық;
Ө - өндіріс процесі;
Т1- дайын өнім;
А1 – ... ... ... ақша қаражаты
Ұдайы өндірістің бастапқы кезеңі капиталдың ауыспалы айналымынан
басталады. Капиталдың ауыспалы факторларының үш ... ... ... ... атқарады:
А-Т - біріншісінде, өндіріс жағдайлары қалыптасады;
Ө - екіншісінде, тауар және қызмет өндірісі жүзеге ... ... ... тауарларын өндірісте қолданады. Ол ... ... ... етеді. Оның капиталы өндіріс процесін іске асырады. Нәтижесінде ... ... ... ... ... ... элементінің құнына қарағанда
нүктелер процесінен өндіріс процесінің қозғалысын анықтайды.
Т1-А1 ... ... ... өнім ... оны сату ... ... ... негізгі қорытындысы қордың айналымы -
инвестициялық ... ... ... құндық қозғалысына
өндіріс және айналыс факторлары арқылы үш сатылы ... іске ... ақша және ... ... ... мен ... ... экономикалық жағынан байланысты. Олар
бір-бірімен тепе-тең емес. ... ... ... кең, ... ... ... ... өзінің қозғалысын әр түрлі
жылдамдықта жасайды, алғашкы формасында ... ... ... ... ... ... мысалы: қолданылған шикізаттар мен материалдар бірнеше
айналымнан кейін, ... ... мен ... ... ... кейін, мысалы: үй, ғимараттар, құралдар. Нәтижесінде барлық
авансталған күн құрал ... ... ... ... кейін
айналыс қорын құрайды.
Айналымды жүзеге асыратын - өндірістік капитал болып табылады (К.Маркс
оны өнеркәсіп капиталы деп ... ... ... ... қызмет ететін құндық нышандары бар
өндіріс факторларын өндірістік капитал деп айтады.
Өздерінің ... - ... ... ... ... байланысты
қолданылған өндірістік капитал екі топқа - негізгі және айналмалы капиталға
бөлінеді.
Негізгі капиталға - өндіріс ... ... ... және ... Олар ... ... циклдерде пайдаланылады және өз құндарын
өнімге бөлшектеп ауыстырады.
Айналмалы капиталға шикізаттар, материалдар, жұмыс күші ... ... ... цикл ... пайдаланылады және өз құндарын өнімге толық
түгелімен ауыстырады.
Қызмет ету мерзімінде негізгі капиталдың өз құнын жасалған ... ... ... және оның ... амортизациялық (өтелім)
қорға айналуын - амортизация (өтелім) деп атайды.
Амортизациялық мерзім - ... ... ... ... қаржы есебінен толық өтеуі ... ... ... мерзімді мемлекет реттеп отырады.
Амортизациялық қор - ... ... жай және ... көбейтуге
арналған ақша қаражаты: экономикалық табиғаты екі ... яғни ... ... ... ... ... және оларды кеңейте отырып,
кебейту процесіне біp мезгілде қызмет көрсетеді.
Амортизация (лат. Amoctisatio - орнын ... - ... ... сол ... арқылы өндірілетін өнімдер мен қызметтерге бірте-бірте
көшіру, ақша қаражатының мақсаты -шоғырландыру және оларды ... ... ... толтыру үшін пайдалану, құнын жоғалту. ... ... ... алынған кірістің бip бөлігі - негізгі қорларды қалпына
келтіруге арналған арнаулы амортизациялық қорға аударылады.
Өндірістің негізгі қорлары - өндірістік ... ... ... ... ... ... ... біртіндеп көшіретін материалдық құнды заттар
жиынтығы. Бұлар еңбек ... ... ... ... өндіріс
процесіне ұзақ уақыт қатысады.
Физикалық тозу - ... ... ... ... ... ұзақ ... қолдануы арқасында тозуы, тозу механикалық, металды
зат болу және тозу деп ... ... ... және ... қирауын
айтады.
Материалдық тозу деп - құнның екі себепке өзгеруіне қарай, яғни:
1) ұқсас, бірақ арзан еңбек құралдарын жасауға,
2) ... ... ... ... ... ... құралдарын жасап
шығаруға байланысты жаңартылуды айтады.
Табиғи және материалдық тозуды есептеу үшін ... ... ... нормасы - деп амортизацияға ұсталған жылдық соманың негізгі
өндірістік капиталдың ... ... ... ... ... ол пайызбен
анықталады. Ол бірнеше жылдан кейін негізгі капиталдың құны ... ... ... ... ... ... ету
мерзімі қысқарады, сондықтан да өтімді жеделдету ... ... ... ... үкімет құзырында.
Айналым қаражаты - өнім өндіру мен өткізудің жоспарлы және үздіксіз
процесін қамтамасыз ... ... ... ... мен айналыс қорларын
құру үшін бірлестіктерге, кәсіпорындарға, ... ... ... ... ... ... ... қаржы банк есеп шоты арқылы
қамтамасыз етіледі.
Айналыс қорлары - өндірістің бip ... ... ... ... бip ... құны өндірілген өнімге толығымен ауысады. Айналым қорларының
негізгі элементтері - еңбек ... ... ... (шикізат, негізгі
және қосымша ... ... т.б.) ... еңбек құралдары
кәсіпорнының айналым қаражаты есебінен алынады.
Айналым уақыты - өндіріс уақытына және ... ... ... ... ... бip уақыт кезеңінде ресурстардың жасаған айналым
санымен анықталады:
N = ... - бip ... ... ... - ... уақыт өлшемі (бip жыл);
t - белгілі ресурстардың айналым уақыты.
Айналмалы ... ... ... жұмыс күші жатады. Олар
бір ... цикл ... ... және өз құндарын өнімге толық
түгелімен ауыстырады. Қызмет ету ... ... ... өз ... ... ... ... процесін және оның шоғырланып,
амортизациялық қорға айналуын - амортизация деп атайды.
Амортизация қоры ... ... ... және ... ... ... элементтерін орнына келтіру үшін қажет.
Негізгі капиталдың табиғи тозуы деп- оның тұтыну құнының ... ... ... кең ... ... қайтарым қоры
болып табылады.
ФО = П/Фнегізгі
Мұнда:
ФО – ... ... - ... ... ... ... ... құны.
Айналмалы қорларды (капиталдарды) пайдалану материал сыйымдылығымен
(ME) анықталады:
ME – М . ... - ... ... %
М – ... ... ... ... материалдар және жартыдай
фабрикаттар құндары, тең
Q - өндірілген өнімнің құны
Файналым/П - айналмалы қорлар;
П - жасалған өнім ... және ... ... ... өндіріс салаларында қызмет
ететін, фирмалар үшін сатып өткізу процесін жүзеге асыратын айналыс ... ... мен ... ... ... ақша ... ... құрайды.
Айналым қаражаттарын пайдалану тиімділігі, айналымдылық коэффициенті
арқылы анықталады, ол бip ... ... ... өнім ... ... орташа қалдығына қатынасымен өлшенеді.
2. Айналым - уақыт пен ... ... ... ... уақыты деп шектеулі ресурстардың өндіріс пен айналыс
аясынан өтіп, өзінің бастапқы ... ... ... ... ... ... ... оның айналыс жылдамдығына үлкен әсер етеді.
Оны ... ... ... (N) ... бір ... ... (О) әдетте
жыл, не бір айналыстың ұзақтығына байланысты.
N=;О=;
Ағындының айналыс уақыты (β айналым) өндіріс уақыты (β n) және ... ... ... қор ... ... ... және айналыс
сатысынан өтеді.
(β об )= (β n )+(β o )
Өндіріс уақыты барлық кезеңді қамтиды. Құралдар мен ... ... ... ... ... ... ... дайын өнімді сатуға
дейін болуында.
Айналыс уақытын қоса есептегенде:
а) дайын өнімнің қоймада болған кезі;
б) оларды тұтынушыға тасымалдау ... ... ... ... ... ... | ... ... | ... |
|Жер | ... және ... |
| | ... ... ... |
|1 |0 |0 |- |
|2 |5 |2 |0,400 |
|3 |15 |3 |0,100 |
|4 |35 |4 |0,050 |
|5 |50 |5 |0,0667 |
|6 |60 |6 |0,100 |
|7 |65 |7 |0,250 |
|8 |65 |8 |- |
|9 |55 |9 |- ... пайымдауымызша жұмысшы күші өзгермелі болып ... ... ... көп ... ... ... Өндірісті
ұлғайту үшін көп мөлшерде шикізат, материалдар, энергиялар керек. Шығынның
бір бөлігі тұрақты жылдық төлем, сақтандыру ... ... ... ... құны. Қысқа мерзім кезінде шығынды тұрақты және өзгермеліге
бөлсек, сол кезде қайтармалы өзара заңы әсер ... ... ... және ... ... ... ұзақ ... уақыт интервалында пайдаланатын өндіріс факторын,
барлығын өзгертуі мүмкін. Басқалай айтқанда барлығы да өзгермелі ... ... ... ... ... ұзақ ... бағдарламасын
айқындауға байланысты. Ірі кәсіпорын мен орташа ... ... өнім ... ... қандай вариант ыңғайлы екенін анықтау үшін
шығынды барынша азайту керек. Практикада неге машина ... және ... ірі ... ал киім ... орта ... ... білген дұрыс. Қызмет көрсету тек ұсақ фирмаларда шоғырланған.
Нан пісіру зауыты тоқаш ... ... ... 1000 ... ... ... жиынтық шығыны АТС 8.3 кестеде көрсетілген.
8.3 ... 2000 ... ... ... ... қайтару үшін, өндіріс ауқымын ұлғайту
керек, ол үшін жаңа цех ашу, жаңа технология ... ... ... ... жаңа орындардың ашылуына салалас өндірістердің дамуына жеткізеді.
Азаймалы қайтарым заңы өз әсерін тигізе ... көп ... өнім ... ... ... нан ... тоқаш пісіргенде ең аз шығын өз
шегіне жетеді.
Егер біз оған әрі ... ... ... онда ... ... шығын
АТС, жоғары көтеріледі. Ең төменгі шығын 2000 қарағанда 3000 ... ... ... ... АТС1, АТС2, АТС ... Ең төменгі ұзақ мерзімді
шығын, орташа жиынтық шығын ... ... ... ... ... Ең ... ... мөлшері 2000 тоқаш пісіргенде жүзеге асады.
Осындай жағдайдың болуын экономика түсіндіреді. Оң және ... ... болу ... ... ауқымы оң өндіріс көлемінің мөлшері өскен
сайын орташа шығын ... ... егер олар ... керісінше болады.
Енді тиімділік ауқымы немен түсіндіріледі дегенге келсек
Тиімділік ауқымыныңмасштабының оң және ... ... көп ... ... ... ... көбеюі және көбейтуге байланысты,
оның себебі:
- кәсіпорын мөлшерінің өзгеруіне ... ... ... және ... ... ... ... жоғары кәсіпорындарда еңбек өнімділігі жоғары техника ... ... ... қызметті әр тараптандыруға толық мүмкіндік туады, ... ... ... ол үшін ... ... ... пайдалану арқылы
т.с.с.
- көлем тиімдіктің теріс болуы, басқаруда жіберілген кемшіліктерге де
байланысты, кәсіпорындардың ірі болуына ... ... ... саласында фирманың пайдасына қарай ... ... ... байланысты қарама қайшылық болады;
- фирма көлемінің артуы негізінде шешім қабылдауға керекті ақпараттар
беру шығыны артады;
- тиімділік ... ... ... ... әр ... болуы мүмкін.
Кейбір өндіріс саласында орташа шығын ... ... ... ... егер
көп өнім өндірсе.
Жоғарыда көрсетілген қысқа мерзім және ұзақ мерзім кезеңіндегі фирманың
шығынын ... ... ... себебі жоспарлау кезінде қысқа уақытта
шығарылатын өнім көлемін анықтамайды (және ұзақ ... де). Ең ... ... тек ... пайданы арттырудың және зиянды азайтудың ең соңында
нарықтық экономиканы тұрақтандыру және өсу жағдайы орын алады.
Қорытынды
1. Шығынды ... ... ... жолы бар. ... ... ашық, ашық емес, баламалы (альтернативтік) болып бөлінеді.
2. Күнделіктітәжірибеде тура және жанама шығындар қолданылады, ... ... ... ... анықтау үшін өте маңызды
3. Қысқа мерзім кезеңіндегі интервалдың өзгеруі бағынышты тиімділіктің
кему заңына
4. Ұзақ мерзім кезеңіндегі ... оның ... ... фирманың өндіріс көлемін анықтауға бағынышты
Терминдер және түсініктер
Ашық шығын
Баламалы шығын
Бухгалтерлік (қаржылық) ... ... ... (жалпы)
Орташа
Шектеулі өнім
Шектеулі шығын
Оң және теріс тиімділік ауқымы
Пайда дегеніміз – ... ... (ЖТ) мен ... шығындар (ТС) арасындағы
айырма:
П = ЖТ-ЖШ
Фирманың мақсаты – белгіленген баға арқылы ... көп ... ... ... аз зиян ... ... жасайтын өндіріс көлемін таңдап алу.
Қысқа мерзімдік кезеңде бәсекелес фирманың құрал ... ... ... ... өнім шығару көлемі өзгерген кезде тек ресурстар айнымалы ғана өзгереді,
осыған сәйкес айнымалы шығындар өзгереді. ... ... ... ... баға мен өз ... туралы ақпараттарды ескере отырып, фирма
өнім шығару көлемі туралы шешімді ... ... ... ... алдында өзара байланысты 3 сұрақ туындайды:
1) Өндіру қажет пе?
2) Егер өндіру қажет болса, қандай мөлшерде?
3) Алынатын пайда мөлшері немесе зиян ... ... өнім ... әкелетін болса, онда бірінші сұраққа жауап дайын. Егер
өндіріс зиян шегетін болса, онда фирманы жапқан жағдайдағы шығындарды және
фирма ... ... өз ... ... ... ... ... жабылғанда зиян (З) тұрақты шығындарға (ТШ) тең болады:
З = ТШ
Егер ... ... ... ... бір мөлшерінде АС-тан зиян
шегетін болса, онда ол өз өнімін қысқа ... ... ... ... Сонымен, бірінші сұраққа былай деп жауап ... ... ... ... ... ... ... болса немесе ТШ-тан кем зиян
шексе, онда өндірісті жүргізуге болады.
Екінші сұрақтың жауабы ... ... ... ... ... пайда алып немесе мейлінше аз зиян шегіп жұмыс істеуге сәйкес келетін
өнім көлемін өндіреді. Үшінші сұраққа жауап ... (1) ... ... ... ... және ... жауап беру үшін белгілі бір
өндіріс стратегиясын таңдап алуға ... үш ... ... ... ... да ... ... бағасына байланысты болады. Бұл
тәуелділікті ... үшін ... ... = Р х Q – АС х Q = ... х Q ... ... ...... мейлінше арттыру. Баға орташа
шығындардың ең төменгі деңгейінен ... ... ... (2) ... ... есептесек, фирма экономикалық пайда алады.
Оны мейлінше арттыру үшін өндіруші өндірісті ... ... ... өнім
бірлігінің жалпы түсімге (R) қосатын өсімі оның жалпы шығындарға ... ... ... ... тең болғанша ұлғайту қажет. МR( МС, өйткені
МR = Р. Сондықтан, фирма менеджерлері ... ... ... өнім
бірлігіне шаққандағы шекті шығындарды өнім бағасымен салыстырулары керек.
Бұл жағдайда осы өнім ... сату (1) ... ... ... пайда
өседі.
Мейлінше көп, мынадай теңдік орындалған жағдайда шығарылатын өнім
көлеміне Q* ... ... = ... шарт ... ... фирма үшін пайдасын ең жоғары деңгейге
жеткізетін шарт ... ... ... ... ... ... кезеңі деп белгілі бір уақыт
аралығын айтамыз. Ол уақыт ағымында өндірістің кейбір ... ... ... ... ... ... өндірістің жалпы шығындарын (ТС)
анықтағанда, оның тұрақты (АС) және айнымалы (VC) шығындарын ажыратады,
яғни:
ТС = FC + ... ... (АС) деп – ... ... ... өнім ... ... байланысты өзгермейтін шығындарды айтамыз. Оларға
мыналар жатады: амортизациялық өтемдер, жал төлемдері, ... ... ... ... ... жалақысы және т.б.
Айналым шығындары (VC) деп – шығарылатын өнім көлемінің өзгеруімен
бірге өзгеретін ... ... ... ... ... ... кеткен шығындар, жұмысшылардың еңбекақысы, салықтар, энергия мен
отын ресурстарына, көлік қызметтерін төлеуге кететін ... және ... ... ... жалпы шығындармен қатар орташа және
шекті шығындарды да өте жиі ... ... ... ... (АТС) ... ... (ТС) өндірілген
өнім көлеміне (Q) қатынасымен анықталады да, өнімнің бір данасын ... ... ... ... Сонымен орташа жалпы шығындар мына
формуламен есептеледі:
АТС = ТС = АҒС + ...... ... шығын
ТС – жалпы шығын
Q - өндірілген өнім көлемі
9 Тақырып.
ҰЛТТЫҚ ЭКОНОМИКА - ЖҮЙЕ РЕТІНДЕ
9.1. Ұлттық есеп-шотты жүргізу - ... ... ... ... Жиынтық қоғамдық өнім және өзара байланысқан көрсеткіштер жүйесі.
9.3. Жалпы ішкі өнім және ... ... ... ... ... ... ... құрылымы және оны өлшеудің тәсілдері
9.1. Ұлттық есеп-шотты жүргізу - ... ... ... ... ... ... ... ғылымда баланстық тәсілді
дамытудың бір бағыты ... ... ... ... ... ... елдерінің түгелдей экономика аумағында өндіріс жағдайын
өлшеуде қолданылады және оның түпкі қортындысы тұрғындардың әл - ... ... ... ... ... макроэкономикалық нәтижесіне алғаш рет баға ... ... ... ... ... Ол осы туралы өзінің
көзқарасын «экономикалық ... (1758 ж.) ... ... ... ... ... 18-ші ғасырдағы экономикасын негізге ала
отырып, жай ... ... ... ... ... ... ... талдауды Д. Рикардо (1771-
1823ж.ж.) «Саяси экономияның басы және салық салу» (1817ж.), Т.Р. ... ... саны ... ... К.Маркс (1818-
1883жж.) «Капитал» (1867ж.) сияқты еңбектерінде қолданды. Ұлттық есеп-шот
жүйесін жүргізуге неокласикалық мектептің өкілдері.У.Джевонс (1835-1882жж.)
пен Л.Вальрас ... ... үлес ... ... ... ... ... Дж. М. Кейнс (1883-1946жж.) пен С.Кузнец (1901-1983жж.)
айтарлықтай еңбек сіңірді.
Өнеркәсібі дамыған барлық елдерді шалқасынан түсірген «Ұлы тоқырау» деп
аталған ... ... ... ... ... қажеттілігін көрсетті.Сондықтан ұлттық өнім ... ... пен ... ... экономикалық өсу қарқынын
және ұлттық өндіріс көрсеткіштерін болжай білу тек ұлттық есеп-шот ... ... ... Осы ... ... ғалымдар экономика нәтижесіне
баға беру мәселесін және ұлттық табысты ... ... - ... қоян ... ... ... ұлттық есеп-шот жүйесін жүргізуді (ҰЕшжЖ) жасаудың тәжірибелік
жұмыстарын ағылшын экономисі Р.Стоун (1913ж.) ... рет ... ... 1953-і жылы БҰҰ - ның ... ... ... шықты.
Ұлттық есеп-шот оның жүйесін деметрикалық түрде бейнелеген, онда әрбір есеп
- шот ... ... және тік ... ... ... ... - шот жүйесін құрудағы ... ... ... ұсынған
айырмашылық сол. Ол алғаш рет макродеңгейде екі ... жазу ... ... ... ... сипаттамалар - ұлттық өнім,
тұтыну, сауда балансы және басқалары ... ... олар ... мен оның ... ... процесінде толыққанды бейнеленгенін
көрсетеді. Мұнда сондай - ақ қаржы балансы, ұлттық есеп - шот ... ... ... ... жүйесі енген.
Қоғамдық өндірістің макроэкономикалық көрсеткіш-терінің ең маңыздысы:
жиынтық (жалпы) қоғамдық өнім, жалпы ұлттық өнім, ... ... ... ... және шаруашылық тәжірибеде қоғамдық өнімнің
мөлшерін анықтауда дәстүрлі көзқарас бойынша, қызмет көрсетудің ... ... оған ... Бұл өнім ... ... қоғамдық өнім (ЖКӨ)
болып аталады. Дүниежүзілік ... ... ... ... ... қоғамдық өнім мөлшерін есептегенде ... ... өнім ... материалдық өндіріс өнімінің ғана емес, сондай - ... ... ... емес өндіріс қызметтерін де ... ... ... ішкі өнім ... ... ... ... өнім және өзара байланысқан
көрсеткіштер жүйесі
Қоғамдық өндіріс нәтижесінің жалпылама көрсеткішіне жиынтық (жалпы)
қоғамдық ... ... ... ол ... ... бір жылда
құрылған материалдық игілігінің (өндіріс құрал - жабдығы мен ... ... ... ... ... өнім (ЖҚӨ) екі ... натуралды - заттай және құндылық. ЖҚӨ натуралды - ... ... ... - ... мен ... ... тұрады. Осы
тұрғыдан барлық қоғамдық өндіріс екіге бөлшектенеді: ... ... ... ... (1-ші бөлімше) және тұтыну заттары өндірісі (2-ші
бөлімше).
ЖҚӨ құрылымы құн тұрғысынан тұтынылған ... ... - ... ... (С) ... материалдар және машина,ірі жабдықтар, зәулім
үйлерге енгізілген құнның бір ... және ... ... құн ... табыс (V+M). Ұлттық табыс өз кезегінде қажетті өнімге (V) – (жұмыс
күшіне ... және ... ... (М), - ... ... ... ... қоғамдық өнімнің (ЖҚО) құн формуласы:
W=c+ v+ m
Мұндағы W – жиынтық қоғамдық өнім немесе қоғамдық жиынтық өнім.
с - өндіріс ... - ... ... ... ... – қажетті өнім.
m – қосымша өнім.
Осы экономикалық көрсеткіш қоғамдық өндірістің ... ... ... ... ... ... ... пен материалға
шығындар қайталанады немесе қосарлы есеп - шот ... ... ... ... |
| ... ... |
|Болатқа |
|айналдыр|
... тек ... құн: ... құн: ... ... ... ... ... және ... ... ... ... және ... ... ... ... ... ... ... ... ... басқа көрсеткіш - түпкі
өнім қолданылады және ол қайталану есеп - шотын жүзеге асырмайды. Түпкі
өнім мөлшері ... ... ... c1+ v+ m
Мұндағы: с1 - машина, жабдық ірі үйлер, алып құрылыстар
(амортизация),
v + m- жаңа ... құн, таза өнім ... ... ... өнім ... ... ... шикізат пен материал
айналымын алып тастау жолымен құрылды, яғни ... ... есеп - ... ... ... ... ең маңызы - жиынтық көрсеткішке
ұлттық табыс жатады. Ол ... ... ... ... ... (рента, жалақы, капиталға пайыз (%), меншіктен табыс, корпорация
пайдасы) құрайды. Шетелдік ... ... ... таза ... өнім ... ... деген жанама салық айырмасы ретінде анықталады:
ҰТ=ТҰӨ - жанама салықтар
Дәстүрлі тәсіл бойынша, ... ... ... ... ... бір
бөлігі ретінде өндіріс процесінде тұтынылған материалдық ... ... ... анықтаймыз.
ҰТ=ЖҚӨ - МШ
мұндағы: ҰТ – ұлттық табыс,
ЖҚӨ - ... ... ... – материалдық шығындар.
Өзінің қозғалысында ұлттық табыс төрт сатыдан өтеді: өндіріс, бөлу,
айырбас және ... ... мен ... ... ... ... ... салада құрылатын таза өнім түрінде болады; бөлу сатысында
(және ... бөлу ... ... - әртүрлі бірінші және екінші табыс
түрінде болады; айырбас ...... ... ... - ... ... заттары түрінің жиынтығын құрайды; қолдану сатысында – қорлану мен
резерв түрінде ... ... ... ... ... табыс екі қордан тұрады: а)
тұтыну қоры; ә) ... ... ... ... тұрғындардың тұтыну
деңгейі мен өсуі, сондай - ақ өндіріс аумағы мен оның өсу ... ... ... ... ... ... шамамен 50%-ын құрайды.
Ұлттық табыс ... ... ... амортизация сомасына кем, шамамен
8-10% болады.
Егер ұлттық табыс көлемін елдегі ... ... ... онда ... ... ... табамыз: тұрғындар өмір деңгейінің айнасы
– жан басына шаққандағы ұлттық ... ... ... ... шаққандағы ЖІӨ көлемі
|Ең |Кедейлік |Орташа |Орташадан |Бай деңгей | |Бай ... ... ... ... | | | ... | | ... | | | ... | | | | | | |
| | | | | | | |
| | | | | | | |
| | | | | | | |
| | | | | | | |
| | | | | | | ... ... ... |Жан ... | |Жан ... ... $|$ |95 $ |$ ... | ... 5055 |
| | | | |5055 $ | ... |
| | | | ... | | ... ... ...... | | ... |1,3 ... – |Араб | | ... ... |3,0 ... | ... |– 960 ... –|,7 | | ... – 2,3|4,2 |Сингапур–28| | ... – 80 |– 1,0 ... –|,4 | | ... -2,2|4,3 ... | ... – 0,1|- 30 ... |Иран -3,5 |Израиль-15,| | ... |– 2,7 | |4 | | ... - | ... –| ... | | ... | |2,5 | ... | | ... ... ... ... ... өмір деңгейін анықтау үшін
жан басына шаққандағы жалпы ішкі өнім (ЖІӨ) көлемін қолдануға болады. ... ... ... ... әрі ... ... тартымды
екендігіне дау жоқ. Осы көрсеткіш қарастырып отырған елдердегі тұрғындардың
өмір ... ғана ... ... ... тиімділігін де
байқатады.
Дамыған елдерде ЖІӨ өндірісі жан басына шаққанда 21 мың ... ... ... ішкі өнім және ... байланысқан
көрсеткіштер жүйесі
Ұлттық өндіріс көлемін ... үшін ... ішкі өнім ... Ол ... ... өнім ... сомасын құрайды, сондай - ақ
Қазақстандағы шет ел және ... ... ... ... ... Оны ... ... өнімнен (ЖҰӨ) ажырата білген жөн. Жалпы ұлттық
өнім (ЖҰӨ) жалпы ішкі өнімнен (ЖІӨ) осы ... ... ... ... шет ... ... дивиденд, жалақы және т.б.) артық болады.
ЖІӨ=ЖҰӨ- сыртқы экономика операция бойынша сальдо.
ЖІӨ өзіне тікелей сол елде ... өнім мен ... ... ... ... ... ... қолданғанда ғана енгізеді. Егер жапондықтарға
жататын өндіріс факторын АҚШ-та қолданса, онда олардың құны ЖІӨ - ... ... ... ... де ... американдық өндіріс факторы
басқа елде қолданылса, ... құны да ЖІӨ- ге ... ... ... ... ... құн ... ЖІӨ-ді құрайды. Жалпы ішкі
өнім мемлекеттің барлық аумағында өндірілетін болғандықтан, сондай - ақ ол
өзіне тұтыну мен ... ... ... ... ағымдағы бағасы 1995 жылы 992,5
млрд. теңге мөлшерінде бағаланды ... бір ... 60,2 мың ... ... ... ... ... Қазақстанның ЖІӨ 1990-шы жылы 53-
ші орынды алды және ол Греция, Норвегия, ... ... ... ЖІӨ-мен
пара- пар келді. ЖІӨ-ді өндіруде Қазақстан жан ... ... ... жылы
Польша, Аргентина, Колумбия, Тайланд деңгейінде болды, ал АҚШ ... -18,7%, ... ... ... ... ... ... ішкі өнімнің ресурстары және қолданылуы (цифрлар шартты түрде)
| ... ... | |
| ... |Үй ... ... агенттер |
|Тауар мен | | | ... |100 500 |500 100 | ... |200 800 |200 800 | ... | | | ... есеп - шот ... ... ... ең маңызды көрсеткіші жалпы
ұлттық өнім (ЖҰӨ) болып табылады. Ол ... бір ... ... ... ... ... өндіріс көлемінің жиынтық нарықтық құнынан тұрады.
ЖҰӨ-ге тек қана сондай өнім енеді, кейде өндіріс ... ... ... жеке және ... ... түседі (енеді) немесе өндіріс саласына
инвестициялық тауарлар (машина, ірі жабдықтар және т.б.) ретінде қайтады.
Жалпы ұлттық өнім (ЖҰӨ) ... ... ... ... ... экономикасының жай-күйін бақылау;
ә) экономикалық циклдың ағымдық фазасын анықтау;
б) мемлекеттік саясатты қалыптастыру. Жалпы ... өнім (ЖҰӨ) ... ... ... ... есептейді және халықаралық
салыстырулар үшін қолданылады. ЖҰӨ ... ... ... ... ... емес ... амортизациясын (тозуын), материалдық өндіріс
саласының таза өнімін (v+m)және сыртқы экономикалық қызмет бойынша табысты
(m)- енгізеді:
ЖҰӨ= c1+ (v+ m)+ ... нің ... ... ... даму ... ... шет елдермен тікелей салыстыруға мүмкіндік туды. ТМД елдері
мен Қазақстанда ЖҰӨ-ні ... ... ... 1988-ші жылы
енгізбейді., сөйтіп ол қосымша жинақталған көрсеткіштерге (жиынтық қоғамдық
өнім, ұлттық табыс және т.б.) қосылды.
Жалпы ... ... (ЖҰӨ) ... ... ... ... сол, ол еңбек заты мен жартылай ... ... ... ... ... ... ... құн көрсеткіші қамтамасыз етеді. Ол дегеніміз кәсіпорынның
жалпы табысы және оның шикізат пен ... ... ... арасындағы
айырмасын көрсетеді.
9.3 кесте
|Өндіріс |Ара ... ... | ... бес ... ... ... | ... |бағасы | | ... | | | ... | | | ... және сырт| | | ... ... | | | ... | | | ... ... | | | ... | | | ... ... | | |
| | ... ... |
| | |у | | | ... |Ара ... |60-0 |60 | |60 ... ... | | | | ... | | | | | ... ... |Ара ... ... | |40 ... ... |өнім-100 | | | | ... |Ара ... ... | |25 ... ... |0 | | | ... ... |Ара уақыттық |175-12|50 | |50 ... ... ... |5 | | | ... ... ... өнім - 250 ... | |75 ... ... | |5 | | | |
| ... құн ... -250 | |
| ... | | |
| ... | | ... ... ... ара уақыттық өнім мен түпкі өнім ... ... ... есеп-шот-460долл., ал қосарланған құн-250
долл.
Халықаралық статистикада ЖҰӨ - ді өлшеудің негізінен екі ... ... ... ... ... Табыс немесе түсім бойынша.
Екі тәсілден бірдей болып бағаланады. Есеп - шоттың дәлдігіне қарай
соңғысын ерекшелеуге болады.
ЖҰӨ шығындар бойынша осы ... ... мен ... ... ... ... көлемі ретінде анықтайды.
ЖҰӨ шығындар бойынша мынаған тең:
GNP= C+ I+ Y+ X
Мұндағы: GNP- ... ... ... ... шығындары,
G- тауар мен қызмет көрсетуді мемлекеттік
сатып алу,
I- жалпы ... ... мен ... ... ... ... ... осы жылғы өндірілген тауардың ақшалай табысы
және қызмет көрсетуді ұсыну ретінде анықталады.
ЖҰӨ табыстар бойынша мынаған тең:
Y= W+ R + i+ ... Y- ... ... ... жұмысшының жалақасы,
P –фирма мен корпорацияның пайдасы,
R-ренталық төлемдер,
i-қарыз капиталына пайыз (%)
ЖҰӨ- ді номиналды және нақты деп айырады. ... ЖҰӨ ... ... ... ... ал ... ЖҰӨ ... инфляция немесе
дефляцияны (номиналды ЖҰӨ инфляция әсерінен тазарады,яғни баға индексін
қолдану қажет) есептеумен ... ... ЖҰӨ = Баға ... ЖҰӨ = ... ЖҰӨ х ЖҰӨ ... 90-шы жылдардың басында АҚШ-та ағымдағы бағада 5570 млрд.
долл.құрады, ал тұрақты бағада (1982ж.) – 4154 ... ... ... жай, егер ЖҰӨ-нің жыл сайынғы нақты өсімі 4%-дан аса, онда
экономиканың ... ... деп ... ... ал ЖҰӨ- нің ... ... аз болса, онда дабыл қағуға болады: бұл ... ... ... ... экономика тұрақсыздыққа ұшырайды.
ЖҰӨ дефляторы = номиналды ЖҰӨ
нақты ЖҰӨ
ЖҰӨ дефляторының ... ... ... ... ... инфляциялық немесе дефляторлық іс-әрекет ... мен ... ... ... баға ... ... - ... дейміз. Индексті белгілеуді бастаған жылды базистік жыл дейміз.
Базистік жылда әрбір баға ... ... Әр ... ... баға
индекстері жинақталып тауар санына бөлінеді. Базистік жылдың баға ... да 100-ге тең ... ... негізгі мароэкономикалық көрсеткіштерінің бір- бірімен өзара байланысы
|ЖҰӨ | |
- ... ... ... | ... ... сальдосы | ... ... |ЖІӨ | ... ... |
=
|Ұлттық табыс |
Ағымдағы ... = ... ... рынок корзинасының бағасы
баға индексі базистік жылғы рынок корзинасының баға х100
ЖҰӨ дефляторының есеп - ... ... ... ... тек ... ғана емес, сондай - ақ мемлекет сатып алатын инвестициялық
тауарлар да қосылады.
Толық ... ... ... ЖҰӨ, яғни ... және
құрылымдық жұмыссыздық жағдайындағы ЖҰӨ- ді әлеуетті деп айтамыз.
Өндіріс көлемін өлшеу үшін таза ... өнім (ТҰӨ) ... ... ол ... ... ірі жабдықтарды ауыстырудан тұтынуға
қалған түпкі өнім мен қызмет көрсетудің сомасын көрсетеді.
ТҰӨ = ЖҰӨ - амортизация
Келесі ең манызды ... бірі - ... ... Ол ... ... ... шығындарға жұмсалатын жалпы табысты көрсетеді.
Өзіндік табысты анықтау үшін біз ... ... ... пайдасы
салығын, бөлінбеген пайданы және әлеуметтік сақтандыру жарнасын шегереміз,
сосын таза трансферттік төлемдерді қосамыз.
Орныққан табыс деп ... ... ... ... ... мөлшері жеке табыстан дара дербес салықты шегеру арқылы анықталады.
ЖҰӨ көрсеткішінде ресми емес және нарықтық емес ... ... ... - ... ... ... ... жеке сабақ беру,
науқас адамдарға қарау, отбасында бала тәрбиелеу, өз үйінде ас ... бен ... салу және т.б. ... ... әл - ... ... ... дәл
макроэкономикалық көрсеткіш болып табылмайды. Тұрғындардың әл - ауқаттылық
ұғымына қоршаған ортаның жай - ... ... ... ... ... ... енгізіледі. ЖҰӨ есеп - шотын есептеуде бұл параметрлер
ескерілмейді. ... ... ... ескеру үшін «таза экономикалық
әл - ауқаттылық» (ТЭА) көрсеткіші қолданылады.
| |NX ... ... ... | |
| | |н ... |салықта|және | |
| | ... | |р ... | |
| | ... | | ... | |
| | ... | | | ... | |р | | | | |
| | | | | | | ... | | | | | ... | | | | | | ... | | | | | ... | | | | | |
| | | | | | | ... | | | | | ... | | | | | | |
| | | | | | | |
| |G | | | | | |
| | |ЖІӨ |ТҰО ... ... | |
| | ... ... |табысты| | |
| | ... ... ... | |
| | ... ... | | | |
| | | | | | | |
| | ... | | | |
| | | | | | | |
| |I | | | | | |
| | | | | | | |
| | | | | | | |
| | | | | | | |
| |C | | | | | |
| | | | | |Өз ... | |
| | | | | ... |
| | | | | ... | |
| | | | | ... | |
| | | | | ... | |
| | | | | ... |
| | | | | ... | |
| | | | | ... | |
| | | | | ... | |
| | | | | ... | |
| | | | | ... | ... ... ... есеп - шот: ... ... ... ғылыми айналымға енгізген американ экономистері В.
Нордхаус пен Дж. Тобин еді. Ол төмендегідей формуламен анықталады:
ТЭӘ=ЖҰӨ+КЭ+ӨКҚ+Д-Э
Мұндағы ТЭӘ- таза ... әл - ... ... ... өнім,
КЭ- көлеңкелі экономика,
ӨҚК- өз - өзіне қызмет көрсету,
Д- демалыс,
Э- экология.
Жоғарыда көрсетілген макроэкономикалық ... бір - ... ... және қоғамдық өндірістің әртүрлі жақтарын ... ... ... ... ... құрылымы және оны
өлшеудің тәсілдері
Ұлттық байлық жинақталған әрі нәтижелі көрсеткіштер санатына ... ... ... даму деңгейінің айнасы десе болады.
Ұлттық байлық - бұл ... және ... ... ... осы уақытта барлығы қоғам меншігінде болады. ... ... ... енеді:
а) негізгі өндірістік және өндірістік емес қорлар;
ә) айналмалы өндірістік қорлар;
б) материалдық резервтер мен сақтандыру қоры;
в) айналым қоры;
г) тұрғындар ... ... ... ... жер, ормандар, сондай - ақ барланған
табиғи ресурстар және олар натуралды түрде есептелінеді.
Қазақстан өзінің ... ... ... ... ... көлемін
иеленген. Біздің республикада жалпы жер көлемі 222,5 млн.га ... оның ... ... ... ... ... Қазақстанда 21,7
млн.га орман мен табиғи егістіктер, 11 мың өзен, 7 мыңнан ... көл мен ... ... қоры 6 ... ... түрлерден тұрса, ал жануарлар
әлемі алуан ... мен ... ... га) ... ... ... (450 млн. га), АҚШ-ты (320 млн. га) және Қытайды (234 млн. га)
ғана алдына жібере алады. Қазақстан пайдалы ... қоры мен ... ... ... ... дағы ең бай ... бірі. Минералдық ресурстар
ұлттық табыстың төрттен үшін құрайды.
Бұрынғы одақтағы мұнай ... 9%-ы ... ... ... ал ... ... пайымдауынша жалпы әлемдік мөлшердегі
мұнайға ТМД үлесі 6-10% ... ... ... ... ... (408 ... ... 13% шоғырланған және мөлшері бойынша тек АҚШ- ты ... ... ғана ... ... ... хром ... қоры бойынша екінші орынды иеленді
және республика 1990жылы жалпы одақтағы оны өндірудің ... ... ... ... қоры ... т.) ... ... әлемде Бразилия,
Австрия, Канада, АҚШ, Индия, Ресей мен Украинадан соң ... ... қоры ... әлемде Қазақстан бірінші орынды, фосфор рудасы
бойынша - екінші, ал қорғасын мен молибден бойынша - ... ... ... Одақтағы 98,2% хромит, 81,7% барит, 64,7% фосфорит,
53% вольфрам, 38,5%-қорғасын, 29,5% молибден, 28,4% мыс, 22,1% ... ... 11,9% ... және 9,7% ... рудасының қоры
Қазақстан үлесіне келеді. Уран рудасы қорының көптігі ... ... ... 56% ... етті. Республика жерінде Менделеев кестесінің 60-
тан астам ең белгілі элементтері табылған.
Қазақстанның ауқымды табиғи ... ... білу мен ... ... ... ... ең басты жағдайының бірі болып табылады, сондай - ... ... ... ... өсуінің ең маңызды екендігі де рас.
Ұлттық байлық өзінің қолданылуы бойынша былай бөлінеді:
а) өндіріс - ... ... ... ... - ... ... мен табиғи ресурстар және
ә)тұтыну заттарына (тамақ, киім, тұрғын - жай және т.б.), ал өзінің
туу тегіне қарай қорланған еңбек өніміне ... ... - ... шикізат,
материал мен тұтыну құрал - ... ... және ... ... су ... ... және т.б.). ... аса дамымаса, онда оның
материалдық негізін табиғи байлықтар құрайды. Ал, қоғам тым дамыса, ... ... ... адам ... ... байлық құрайды.
Ұлттық байлықты өзінің құрамы бойынша екі топқа бөлуге болады:
ұлттық мүлік және ... ... ... ... ... ... ұлттық мүлікті құрайды. Онда бұрынғы кезеңдегі барлық ұрпақ
өміріндегі адамдардың қорланған ... ... ... ... ... ... табиғат берген табиғи байлықтарды
қамтиды. Сондықтан ұлттық байлық құрамына тек зерттелген, ескерілген ... ... ... ... қоры ...... қазбалар, орман,
су, гидроэнергоресурстар мен жер көлемі және т.б. ... ... ... архитектуралық ежелгі құрылыстар, сурет галереясы, мұра – жай
экспонаттары және т.б., алмаз бен валюталық қорлар жатады.
Ұлттық ... ең ... ... ... ... мен ... ... ұлттық мүлікті айтамыз, оның үлесіне ұлттық байлықтың
жартысынан ... ... ... Ол өз ... ... ... және ... емес қорларын, оның резервті қорын, тұрғындардың
өз басының мүлкін енгізеді.
Өндірістік қорлар құрамына барлық еңбек заты мен ... ... ... ... ... келген құралдарды игеру арқылы материалдық
игіліктер процесінде қолданылады ... ... ... ... жасайтын
еңбек заттары ғана ұлттық мүлікке енеді. Қоймада жатқан машина, станоктар
немесе бекіту процесінде әлі негізгі ... бола ... және тек ... ... ғана ... ... айналады.
Халық шаруашылығының өндірістік емес негізгі қорларына тұрғын үй
қоры мен ұлттық байлық ... ... және олар ... емес
салаларда қолданылады (денсаулық сақтау, білім беру, ... ... ... Бұл ... ... сипатына ие болады және тұрғындардың алуан түрлі
тұтынулары мен ... ... ... емес ... ... ... резервтік қорының құрамына өндіріс құрал-
жабдығы мен тұтыну заттары да енеді және олар кездейсоқ ... ... ... ... ... ... ... және т.б.
жою үшін резервтелген.
Ұлттық байлықтың элементіне тұрғындардың мүлкі де жатады және ол
барлық ұлттық байлықтың шамамен 1\5 ... ... ... өз
бастарының мүлкінің құрамына ұзақ мерзімге қолданатын заттар енеді –олар:
үй - жиһазы, ... ... ... және т.б. Тұрғын үй, саяжайлар және
басқа құрылыстар негізгі өндірістік емес қорларға жатады, ал ірі ... ауыл ... ... - саймандары – негізгі өндірістік қор болып
табылады.
АҚШ пен бұрынғы КСРО- ғы ұлттық табыс құрамы, %- ... |АҚШ ... | ... ... ... байлық оның | | | ... | | | ... ... ... |32,4 |44,2 | |44,2 ... өндірістік емес қорлар |48,8 |21,7 | |21,7 ... үй ... |15,7 |18,8 | |18,8 ... |3,1 |15,3 | |15,3 ... көрсетілген мәліметтерге қарасақ, ұлттық байлықтың басты
элементіне негізгі қорлар (өндірістік және ... ... ... ... ... ... ... байлығының көп бөлігі келеді.
Байлық динамикасының қорлану мөлшері және қор қайтарумен байланысын
ұлтық байлық индексі (УБ) аша ... ... мына ... ... П
УБ=I+ + ... ... Ф- ... ... қорлар,
БО- бастапқы кезеңдегі ұлттық байлық,
П- есептелген кезеңдегі пайда болған өнім,
К- қорлану мөлшері.
Мынандай көзқарастар бар: ұлттық байлық ... ... ... да – ақпарат, ғылым білім ауқымы, тұрғындардың мәдениет
деңгейін және т.б. – ... ... Шын ... ... ... ... мен ... моделдеу мен болжаудың негізі болып
табылады. Нақты ақпарат көмегімен қоғамның ... ... ... ... ... – кәсіпкерлік қызметті ақпаратсыз елестету мүмкін емес.
Кәсіпкерлік қызметте экономикалық ақпараттың құны ... ... ... дер кезінде өткерілмегендіктен уақыт бойынша ... ... жыл ... ... ... - ... ... үшін орташа10-15млрд.долл.шығын жұмсайды. Сондықтан да ақпарат
өндірісінің негізі болып табылып, кез келген экономикалық ... ... оның ... қамтамасыз етеді.
Ұлттық байлық өзінің аса маңыздылығына қарамай - ақ, оны ... ... әлі ... ... ... ... экономиканың басқа да
жұмыстарын жасау мәселері деңгейінен ... ... ... ... ... ... ... қалуына байланысты, оны болжау мен есептеудің
партиялық ... ... ... ... ... байлықты жетілдіру көбінесе оның ... ... ... ... игерумен, қоғамның қоршаған ... ... ... ... ... ... деңгейімен
анықталады.
Категориялар мен терминдер
Қоғамдық жиынтық өнім, тұтыну ... ... ... ... ... ... қажетті өнім, қосымша өнім, қайталанған есеп,
қосарланған құн, түпкі өнім, ... ... ... ... ... ... ... ұлттық өнім, дефлятор, номиналды ЖҰӨ, нақты ЖҰӨ, ... ... ішкі ... таза ... өнім, өзіндік табыс, жайластырылған
өнім, таза ... әл - ... ... ... ... жӘне оНЫҢ ... Жиынтық сұраныс және жиынтық ұсыныс
10.2. Макроэкономикалық тепе-теңдік және оның ... ... және ... - ... ... ... ҚР-дағы жұмыссыздық түрлері
10.4. Инфляцияның түрлері және себептері
10.1 Жиынтық сұраныс және жиынтық ұсыныс
Микро және ... ... ... ... әдісі
қолданылады. Сұраныс пен ұсыныстың тепе-теңдігін зерттегенде нарықтағы
барлық өзара ... ...... ... ... ... зерттеуде көңіл бөлетін әрбір тауардың тепе-
теңдігі емес, ... ... ... ... массасының бірігуін дана, тонна,
не метр емес, жиынтық ... ... ... ... көрсетеді.
Жиынтық сұраныс – бұл үй шаруашылықтарының, фирмалар мен үкіметтің
әрбір берілген бағалар жағдайында алғаш ... ... мен ... ... ... ... мен ... жалпы көлеміне сұраныс,
қалыптасқан баға бойынша есептелінетін жиынтық ұсыныс, бұл ... ... ... ... ... ... өндірілген және ұсынылған,
қалыпатасқан баға деңгейімен анықталады: олар күнделікті ... ... ... ... ... ... тұрақты өзгеруі оны
зерттегенде қиындықтар жасайды. Сондықтан көлемін және динамикасын, жиынтық
көлемін және динамикасын өлшегенде индексті пайдаланады.
Тауарлы ... ... ... ... тек ... ... сұранысты төмендетеді.
Жиынтық ұсыныс – нарықта ұсынылуы мүмкін тауарлар мен қызметтердің
жалпы саны (бұл ... ... ... ... мен ... ... ... арасындағы аз тәуелсіздікті
көрсететін жиынтық ұсыныс моделі кескін түрінде көрсетілген.
Қысқа ... ... 2-3 жыл) және ... ... болатын басты байланыс номиналдық және нақты өзгеріс
тәртібімен байланыстырылады.
Қысқа ... ... ... (баға, номиналдық жалақы, пайыз
мөлшері) нарық ... ... ... баяу ... деп ... мерзім кезінде номиналдық деңгей қатты өзгереді, нақты деңгей өте баяу
өзгереді, талдау жасау үшін тұрақты деп саналады.
Классикалық ... ұзақ ... ... ... қарастырады.
Жиынтық ұсыныстан артық болуы: AD (АS. Оның келесі екі нұсқасы болуы
мүмкін:
-өндірісті ... ... ... ... бағаны қысқарту.
Бұндай жағдайда кәсіпкерлер өндіріс ... ... ... ... ... ... ... жағдай өзгермесе, онда кәсіпкер бағаны төмендетеді. Бұндай
жағдайдың болу ... ... ... ... не шығаруға әкеліп
соғады. Қорытындысында, ұлттық өнім төмендейді.
Тұтынатын ЖҰӨ-нің серпініне (динамика) ... емес ... ... ... факторлардың әсері тауарлар мен ... ... ... ... арасында жүзеге асады және АД қисығының бойымен
қозғалу кестесі арқылы көрсетіледі. ... емес ... ... АД ... ... ... оңға қозғау арқылы өзгеріске келтіреді.
Тепе-теңдікті қабылдау керек, егер экономикалық жүйенің динамикалық
жағдайында өзінің құрылғандығын ... ... ... соған байланысты тепе-теңдіктің жағдайына
қатысты мынадай пікір білдіруге болады:
- күнделікті жағдай, тұтынуды тосу, ... ... ... ... ... ... көрсеткіштерін бейнелеп,
сұранысты көрсету;
- өндірістік цикл және оның фазалары: дағдарыс, депрессия, жандану.
Жиынтық сұраныстың екі түрі ... ... ... және ... ... түрі, жиынтық сұраныс, халықтың қоғамдық ... ... ... және ... ... бейнелеп толық
көрсетеді.
Жиынтық сұраныс екі түрде болады:
Натуралды заттай және құн түрінде.
Натуралдық заттай түрі халықтың қажеттілігін толық және ... ... ... ... ... ... және оның орындалуы
Екіншіден, барлық құрал жабдықтар жиынтығы және ... ... ... ... және оны ... ... ақпаратпен
қамтамасыз етеді.
Қоғамдық сұранысты құндық жағдайда көрсету тауар мен қызметтің соңғы
шығыны ... ... ол ... көрсетеді. Жиынтық өнімді
өндірілген және ... ... ... ... ... және экономикадағы баға деңгейі жиынтық ... ... ... тұтыну С – тұтыну тааурлары мен қызметке ұсыну
- инвестиция 1 – инвестициялық тауарларға ұсыныс
- мемлекеттік ... алу С – ... ... ... мен қызметке
ұсыныс.
Қазақстан үшін әлемдік экономикаға ықпалдасу – ең бір ... ... Оны мына екі ... ... ... Мысалы,
еліміздегі экспорт көлемі жылдық жалпы ішкі өнімнің мөлшерінен 40 ... ... біз ... 25 млрд.доллар көлемінде өнім өндіретін болсақ,
оның 11-12 млрд. долларын сыртқа ... ... да ... ... ... дүние жүзілік нарықта лайықты қорғай білуіміз керек.
Біз көмірсутегі шикізаты мен қара және түсті металдар нарығында берік
орнықтық, – деді ... өз ... ... ... біз република
экономикасының жоғарғы қосымша құнды өнімдерімен ... ... де ... орын алуы үшін ... боламыз. Елімізде
индустриялық-инновациялық даму ... ... ... және ... Оның ... мақсаты экономиканың салаларын ... ... ... өнімділік пен жаңа технологияларды қолдануға бағдарлау
арқылы ... ... ... қол ... ... табылады. Осы орайда,
индустриялық-инновациялық саясатты жүзеге асыруда қол жеткізген алғашқы бес
даму институттары құрылды. Аталмыш институттар болашақта ... ... ... ... ... ал ... өз ... қолдау көрсетеді.
Қазақстанда инновациялық дамудың ұлттық жүйесі біртіндеп қалыптасып
келеді, сондықтан осы жолдан ... ... ... ... және ... ... қол жеткізіп отырған
елдердің тәжірибесі өте ... ... ... ... ... ... кластерлер желілерінің құрылуына көп қолдау ... таяу ... ... бір ... ... тізбектелген технология бойынша түпкі өнім шығаруға қол жеткізуің
бірегей тәжірибесі мен инженерлік, ... ... ... ... ... ... ... даму бағдарламасына сәйкес біз экономиканың
шикізаттық бағытынан арылып, Қазақстанның индустрияландырылуын тереңдетуге,
машина жасау мен өнеркәсіп жабдықтарын шығаруды ... ... ... ...... ... күш болмақ.
Индустриялық-иновациялық саясатты жүзеге асыру жөніндегі атқарылуға
тиісті ... ... ... күштерді қалыптастыру және нығайту.
Бұл саладағы іс-шаралар Қазақстанның даму ... мен ... және ... қор ... ... ... ... болады;
- мемлекеттік мекемелердің қызметін индустриялық-инновациялық дамудың
мақсаттарына ... ... ... Бұл ... ... ... ... және
тарифтік саясатты жетілдіруді қажет етеді. Мұндағы көзге көрініп тұрған
жаңа бағыт – ... ... мен ... ... ... саясаты.
Жиынтық сұраныс тең өнімнің сұраныс сомасына C+I+G+Х
Жиынтық ... бар ... ... ... ... өзгереді,
мысалы тұтыну шығыны.
Басқасы тым динамикалық жағдайда, мысалы инвестиция туғызатын шығындар,
оның өзгеруі экономикалық ынталық туғызуға әсер ... ... ... АД ... ... тауарлар мен
қызметтің мөлшерін баға ... ... ... ... Бұл ... жасайды, экономикадағы жалпы өнім өндіру мен жалпы тауар өндіру
көлемі және экономиканың жалпы деңгейі, бұл жағдайда ... және ақша ... ... көлбеуі бойында қозғалу, жиынтық сұраныс өзгеруі жалпы ... ... ... ... ... ақша ... ... алуға болады.
МХV = РХQ
одан Р = МV ; Q = МV ; АD = ... ... Р – ... баға деңгейі, бұл жағдайда баға индексі;
Q - өнімнің нақты көлемі, сұранысқа талап етілген;
V – ақша айналысының жылдамдығы;
АD – ... ... ... ... ... ... егер Б баға
деңгейі Р жоғары болса, ақша ... ... ... ... М/Р (АD
көлбеуі жасалынады, ақша ұсынымының М және ... ... ... ... ... мен қызметтің көлемінен кем жасалынған сұранысқа V. Кері
тәуелділікті жиынтық сұраныс деңгейімен және баға ... ... ... мөлшер тиімділігі, байлық тиімділігі, импорттық сатып алу
тиімділігі т.с.с.
Тауар нарығы кезінде ... ... ... егер ... баға ... мөлшеріне байланысты шығарылатын тауардың көлемі
жиынтық өнімге тең болса, не жоспарланған ... тең ... ... ... жасау макроэкономиканың басты міндеті болып саналады.
Түйін
1. Жиынтық сұраныс және жиынтық ұсыныстың экономикалық ... ... ... ... ... жете ... және оны динамикалық жүйе ... ... ... және ... ... ... отыратын
фактор.
Есеп
Ресурстардың шектеулі еместігі және тұтынудың шексіздігі туралы шындық.
Ресурстар шынында шексіз, себебі жаңа ресурс орындарын ашу ... ... ... ... оны ... ... ... тежеуі
бар. Сіз осы айтылғанның қайсысын жақтайсыз, әлде жақтамайсыз ба?
11 ... - ... ... ретінде
11.1. Ауытқу - экономиканың жалпыға ортақ дамуының формасы
11.2. Экономикалық цикл теориясы
11.3. Қазіргі ... ... ... ... ... ... ... ету тұжырымдамасы
11.5.Ауытқуға қарсы мемлекеттік реттеу
11.1 Ауытқу - экономиканың жалпыға
ортақ дамуының ... даму бір ... ғана ... ... ... оған тек алға ... ғана ... кейін шегіну де тән. Оның
болжап білуге ... ... мен ... ... сыры ... ... міне, осында. Капиталистік экономиканы қалыптастырудан
бастап,қолайлы экономикалық ... (өсу) ... ... ... ... хал – ... ... процестері заңдылыққа айналды
және экономика барған ... ... ... ие ... яғни оның ... белгілі бір сатылар бойынша өтеді. Дағдарыс – экономикалық циклдің
сипатты сатысы (фаза) ... ... ... ... ... ... өндіріс - экономиканы алдын - ала байыпты түрде болжап
білудің ... ... ... ... мүдделерінің көптігі, сондықтан да
нарықтық экономиканы ... – ала ... ... ... ... ... тепе – ... (разбалансированность);
3) бәсекелестік - экономика ішіндегі объективті ... ... ... мүмкіндіктерінің объективті қарама қайшылықтары (шектелген
ресурстар мен қоғамның қажеттілік арақатынасы).
Дамудың циклділігі қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... дамудың бірінші себебі, тіпті экономиканың шектен тыс
құлдырауына әкеледі. Мәселен, тауарлы ... ... ... ... ... өзін ... ... мүмкін дағдарысқа даярлайды: себебі, ақшамен ортақ
(Т – Д - Т) тауарлы қарапайым қозғалысы, ең ... ... және ... шашыранды түрде болады. Бір тауарды сату басқа тауарды міндетті
түрде сатып алуға негіз ... ... ... көп рет ... алып ... ... Әрі ... төлем қызметін ақшамен атқаруда
осыған ұқсас қауіпті туғызады.Бұл функция тауарларды несиеге сату, соған
байланысты ... ... ... деп ... Егер ... ... арқылы уақытында төлемесе, онда ақша ала алмаған сатушы өндірісті
одан әрі ... ... ... ... - ақ ... ... мен де
есептесе алмайды, сондықтан олардың ... де ... ... ... ... ... ... объективті болжап білуге
болмайтын, ондағы субъективті экономикалық мүдделердің көптігі мен ... ... ... ... өз ... қол ... басқаның және ортақ пайданы ескерудің қажеттілігімен қарама-
қайшылықты байланыста болады, ... ... ... ... ... экономикалық конъюнктура оның баяулауына, тіпті төмендеуіне
әкеледі.
Егер, циклдің бірінші себебі жалпы экономикалық ... ие ...... ... 3 ... прогресті анықтаушы,
стратегиялық деп шартты түрде белгілеуге ... ... ... ... бөлу,нарық бәсекесі шеңберінде
ресурстарды пайдалануды ... ... ... ... ... ... мүмкіндіктер мен өндіріс нәтижелерін жаңа ... ... ... ... шаруашылығының қозғалысын
түсіндіретін экономикалық өсу ... ... ... ... ... өсу ... ұзақ мерзімдік өсу
факторлары мен жағдайларын ... ... цикл ... ... ... белсенділіктің өзгеру себептерін зерттейді.
Экономикалық цикл табиғаты осы уақытқа дейін ең даулы және ең ... ... бірі ... ... Осы ... ... ... циклді ... ... ... ... ... ... сияқты тұрақты деп
мойындайтынын бөлуге болады. Бірінші бағыттың өкілдері ... ... ... ... әсер ... (серпіліс немесе
әлсіреу) салалары деп санайды.
Екінші бағыттың ... ... ... үлгідегі әлемнің бөлінбейтін
“атомы” ретінде қарастырады. Олардың түсінігінде цикл бұл - ... ... ... және абсолютті құрылымы.Циклдің құрылымын, өзара
қарама - қарсы әрекет етуші және өзара ... екі ... ... ... ... цикл, сұраныс пен ұсыныстың сәйкессіздігі
көрінетін кезеңнің шарықтауы мен ... ... ... ... ... Цикл, өсудің құлдыраумен алмасқан кезіндегі,
экономиканың үздіксіз ауытқуы ... ... ... ... - бұл ... ... (табыстың) ауытқуы.
Циклдер теориясында табыстардың өзгеруінің үш түрі бар:
1. Тұрақты өсу;
2. ... ... ... ... ... ... ... ретінде (табыстар, ЖҰӨ, капитал жұмсау , тұтыну және т.б.) ... ... емес даму ... ... өсу мен ... ... ... түсіндіріледі.
Құлдырау осыған орай көрсеткіштердің жоққа шығарушылық (отрицательную)
динамикасын сипаттайды. Бұдан, ... ... түрі бар, ... ... ... ... ... Мәселен, толқындардың қарқын циклі,
капитал жұмсау, инновация, өнеркәсіптік және т.б. циклда өмір сүреді ... ... ... ... агрегат екендігін білдіретін
циклдер де бар. ... ... - ... жылғы үрдістерді білдіруші немесе
әлденеше ондаған жылдарда (50-70 жыл) қамту, Кондратьев толқындары қалыпты
– 8-10жылдық және ... ... ... 2-3 ... Кичи ... маусымдық
–жарты жылдық ; қысқа мерзімді салалық және т.б. ... ... ... ... үш ... ... жүйеге салыстырмалы (табиғи,саяси және
т.б.ие),сыртқы цикл –құбылыс; ... ... тән ішкі цикл ... Бір сатыдан екінші сатыға өту кезіндегі берік және ... ішкі және ... ... ... ... ... уақытта зерттеушілер,сыртқы (экзогенді) ... ... ... ... туғызушы,ал ішкі (эндогенді) себептер бұл
серпіндерді сатылық (фазалық) ауытқушылыққа айналдырады (қайта ... ... ... ... тыс ) ... ... ... ғылыми - техникалық
жаңалық ашу, жаңа жер байлығын ашу, көшіп - қону, халық ... ... ... ... бар. Эндогенді себептер ішінен батыс зерттеушілерінің
көпшілігі байлыққа деген сұраныс ауытқуларын көрсетеді. ... ... ... ... ... ретінде мультипликатор - акселератор
тетіктері (механизмдері) қойылады. ... ... ... ... ... (фаза); көрсетілу шыңы мен ең төмен құлдырауының екі нүктесі
болатынын (5.1 ... ... ... ... кесте
ЖҰӨ
В
құлдырау
көтерілу
... ... –ең ... ... ... белгілері – ... ... жою, ... ... ... ... сұраныстың төмендеуі, пайданың күрт
азайып кетуі, несиелік сұраныстың қысқаруы және т.б. Көтерілу белгілері –
керісінше құбылыстар ... ... ... - ... ... ұсыныс пен сұраныс
жылжымалы, ... ... ... ... ... ... жоқ
болса да, экономика тепе – теңдік нүктесінен шығып кетеді деп ... ... ... себептерін капитал жұмсаудағы өзгерістерден (
ауытқулар ) іздеу керек, оның үстіне ... ... әр ... типтері
табысқа түрліше әсер етеді.С өйтіп, ... және ... ... ... ... ... ие ... Экономика теориясы, цикл табиғатын
бағалауда да бірыңғай емес.
11.2. Экономикалық цикл ... ... ... ... ... ... жасау жолындағы талпыныстары табыссыз аяқталды. Еркін бәсекелестік
жағдайындағы экономика циклдерін түсіндірудің неғұрлым ... ... ... ... ... ... экономикасы мен ұдайы өндіріске
жасаған талдауы болды. ”Капиталистік ұдайы өндіріс ... ... ... қозғалысы мен циклдің басына қайта оралудың жалғастығы
мен төрт сатыдан ... өтуі ... ... ... жандану,
өркендеу - сатылары (фаза) циклдер болып ... ... ... - тауар ұсыныстарының артып кетуін сипаттайды, оның экономикалық
зардаптары: тауарларды ... ... ... мен ... ... ... ... тауарға ұсыныстың азаюы; табыстардың
кемуі; жұмыссыздардың күрт көбеюі; банкроттық. ... ... ... ... ... тепе – ... келтіріледі және ұдайы ... ... ... ... ... - ... ... тоқталатын және оның өсуіне
алғышарттар жасалатын экономиканың өтпелі жай ... ... ... ... баға мен ... ең ... ... болады; өндіріс шығындары да
сондай төменгі деңгейді көрсетеді; ... бір ... ... ... инвестиция, еркін ақша капиталы ... ... ... ... жаңарту мүмкіндігі жүзеге
асырылады. Негізгі капиталды жаңарту, бұрын да және қазір де циклдер алмасу
материалдық ... ... ... ... ... жандану, жандану
өркендеу, өркендеу қайтадан дағдарысқа түсу процестері болады.
Капиталдың ... ... ... ... болу кезіндегі
сұраныстың өсуі, жиынтық сұраныстың өсуіне әкеледі, сол себептен де жандану
өндіріс ауқымының ... ... ... ... ... дағдарысқа
дейінгі деңгейге қайта оралуға; өнеркәсіптегі ... ... ... ... тигізеді.
Көтерілу ждеңгейін пайда мен ... ... ... мен
сипаттайды, өндірістің жаңа технологиялық деңгейі ақыр ... тағы ... ... ... тыс ... ... ... өндірілген мүмкіндіктерімен ұдайы өндірістің бір ... ... ... ... ... негізгі капиталдың артық жинақталуы
көрініс береді.Өсіп отырған тауар ұсынысы нарықта тағы да ... ... бар ... пен ... - бет ... соның нәтижесінде тағы да
дағдарыс ... ... ... ... ... өндірістің циклділігі
маркстік талдау бойынша ... ... мен ... ... ... туғызушы негізгі жағдайларды, өндірістің қоғамдық сипаты ... ... жеке ... капиталистік форма мен өзіне сіңіру
арасындағы тұрақты ...... ... ... ... ... ... жалдамалы жұмыс күші тұрғысынан қарастыра
отырып, К. Маркс циклдер себептеріде жұмыс күшіне ... ... ... ... ... ... өсіп - ... саяси экономика,
тауарлар өндірістің экономикалық ұйымдарын-дағы ішкі ... ... ... ... ... ... жаңа қоғам бітіспес
қайшылықты ... ... ... яғни жаңа ... алып кетті, сондықтан да , негізгі - бітіспес қайшылықты әлеуметтік
астар - экономикалық цикл табиғаттын ... ... ... ... А. ... М. ... - ... Т. Веблен, Дж. Кларк , Дж.
Кейнс, М. Миллер, И. ... және ... ... аса ... ... ... циклдерді зерттеуге арналған.
Үш циклдік схема, яғни экономикадағы ауытқушылық процестер теориясын
айрықша атап көрсетуге болады. Бұл циклдарды 50 жыл, 10 жыл , 3 жыл және ... ... ... ... ... ... Н. ... К.
Жуглердің және Джо Китчиннің есімдерімен аталған. Шумпетер экономикалық
жүйеде үш ... ... ... мен өзара тәуелділігі көрінеді ... ... ... ... ... ... барлық
саласы үшін және нарықтық экономикалық елдер үшін, экономикалық циклді
ортақ белгілер ... ... ... ... ... басым
көпшілігі экономикалық циклдің объективті сипатын мойындай отырып, циклдің
сипатына, оның ұзақтығына, әлеуметтік - ... ... ... осы құбылыстың ішкі және сыртқы факторларын талдау арқылы ... ... ... ... білімдер циклдің табиғи негізін көбірек “технологиялық”
себептермен сипаттайды. Бірінші кезекке циклдің себепті – ... ... оның ... үшін ... неғұрлым аз зардаптарының
тәсілдерін алға қояды. Осы ... ... ... ... өрлеу мен құлдыраудың кезектесуі ретінде көрінеді және бұл ... ... ... ... мен ... ... деп аталады.
Қазір, циклдің ұзын толқынды сипаттамалары “өркендеу” мен ... жаңа жол ... ... ... “буырқаныс”, “қысқару”, “құлдырау”,
“көтерілу” циклы деп аталады. (5.2. ... ... ... теория экономикалық цикл себебін сыртқы және ішкі
факторлар жүйесі арқылы көрсетеді.
Сыртқы факторлар – экономикалық жүйеге ... ... ... ... сұраныс пен ұсынысқа әсер ететін, ... ... ... ... жаңа әдістер мен инновация: технологиялар түбегейлі
өзгерістерге, инвестицияларды көбейтуге ... жаңа ... ... ... өркендеуді жылдамдатады;
в) соғыстар және басқа саяси оқиғалар. Осыған ұқсас оқиғалар
экономикалық циклдер ... жиі ... ... ... ... АҚШ - ... ... күшін қайта құру,”Ұлы тоқыраудың” ... ... ... ...... өзгерістердің неғұрлым түбегейлі сәттері
болып саналады. Қазіргі экономика үш ... ... ... ... ... ... аударады.
Кейнс бойынша циклге қарсы реттеу, қор жинау мен ... ... ... ... ... негізделеді. Жиынтық
сұраныс пен жиынтық ұсыныстың тепе – теңдік ... ... ... пен
“жұмыс” істеу қажеттілігіне келіп тіреледі. Мәселен, басқыншылық саясатын
жүргізу арқылы жиынтық ... ... ... ... тепе ... үш ... ... шығындарының көбеюімен; салық ставкасының
азаюымен; пайыз ставка төмендеуімен жүзеге асырылады.
Жиынтық сұраныс өркендеу кезеңінде, ...... ... ... шараларды қолданады.Ол ... ... ... ... мен әлеуметтік бағдарламаларды үнемдеу), салықтар мен
пайыздық ставканың көбеюінен ... ... ... ... ... монетаризм, яғни ақша
ұсыныстарын реттеуі тәсілдерін ... ... ... ... пен ... ... жеңіліс тауып, страгфляциялық дамуы
жағдайларында монетаризм экономиканы құлдыраудан алып шығуға көмектеседі.
Сондықтан қиын ... шығу – бұл ... ... табыстарын мақсатты
шектеу болып саналады.
Сөйтіп, циклдік дамуға осы заманғы жол ... цикл ... ... әр түрлі сатыларында (фаза) алмасуға жағымсыз әсерлерді
азайтудың ... ... ... ... ... кезеңдегі ауытқулық ерекшеліктері
Қазіргі кезеңдегі мемлекеттің циклге қарсы қызметі, циклдің келесі
өзгерістерін туғызды:
- ... ... ... ... ол ... ... құрылымды,
қоғам ресурстарының шектеушісіне (шикізатты дағдарыс, қаржы дағдарысы,
энергетикалық ... ... ... ) ... екіншіден, әр түрлі елдердің ... ... ... ... ... және ... кезеңінің уақыттық
айырмашылығына әкелді;
Дәстүрлі шикізат, нарықтық ... ... ... ... т.б. ... ... ... фактор болып алдынғы кезекке шыға
бастады. Сөйтіп, дүние жүзілік ... ... ... ... мың ... еңді.
11.4. Мультипликатор – акселератор өзара
әрекет ету тұжырымдамасы
Акселерация қағидасы ... ... ... ... теориясы бастапқы беттегі автономиялы
инвестициялар – ... ... ... ... зерттесе, онда акселерация
қағидасы – кері құбылыс – ... ... ...... өсу ... құбылыс ұдайы өндіріс процесі және ... ... – бір ... болып саналады.
Акселерация маңызы алғашқы беттегі инвестициялар нәтижесінде
алынған, өскен табыс, тұтыну ... ... ... ... ... туғызады, бұл жайлар өз кезегінде, өндіріс құралдарының
өсуіне деген ... яғни 2 ... ... үшін ... ... ... өсе түсуіне әкеледі.Бұл, 1 құрылымдық
бөлім үшін, ұзақ уақыт бойы ірі көлемдегі шығындарды ... ... ... ... арасындағы тізбекті ... ... ... ... ... ... құралдары немесе
инвестициялық тауарлар өндірісінің неғұрлым күшті дамуын туғызады.
Мультипликатор ... ... ... теориясы)
өзгешелігі түпкі сұраныс немесе сату көлемінің өскендік нәтижесі болып
саналады.
Орта капитал ... сол ... ... ... ... ... ... білдіреді.
- үшіншіден, бұл себептер, қазіргі, әсіресе ... ... ... шамалы түрдегі “тереңдеуіне” әкелді;
- төртіншіден, ... ... жиі ... ... қағаздар нарық
және қаржы дағдарысы формасында несие нарықта көрініс берді.
Индустриалды экономикаға тән ... ... ... ... ... жаңа мемлекеттік реттеуді жасауға көмектесетін
технологиялық талдаулар экономиканың ... ... ... ... ... ... ... 70- ші жылдарының бірінші жартысы қазіргі заманғы ... ... жаңа ... ... (катаклизм) әкелді.Іс жүзінде
бүкіл қазіргі капиталистік әлемді қамтыған мұнай дағдарысы кең етек ... ... ... ... ... ... және ... өнімдеріне
әлемдік бағалардың өсуі ілесіп, әдеттегіден тыс өсу мен ... ... ... дағдарыстар жекелеген салалардың дамуы арасындағы
диспропорция ... ... ... және ... ... ... да сәйкес келе бермейді.
Мұнай, азық – түлік, энергетикалық, шикізат ... ... ... ... ... және экологиялық дағдарыстармен "толыға"
түсті.
Қазіргі заманғы нарықтық шаруашылық дамуының жалпы ... ... ... келмейтін болды. Құрылымдық дағдарыстар неғұрлым күрделі
сипат ала бастады, экономикалық ... ... ... ... ... тигізетін болды. Мәселен, ұлттық және аймақтық қақтығыстар мен
социалистік жүйенің ... ... ... деп ... ... ... құру процесіндегі қарама - қайшылықты процестердің өсе ... ... ... ... болады.
Акселерация коэффициенті, өз кезегінде, капиталдың өсуі (ынталандыру,
инвестициялар) мен өндірудің өсуі арасындағы байланысты анықтайды.
Мультипликатор мен ... ... ... ... өндіру мен
табыстардың үздіксіз және ... ... ... Бұл ... егер ... ... ... "А" инвестициялар өсетін
болса, онда ... ... ... ... өнімдердің өсуін
туғызады. Өнімдерді шығаруды ұлғайту акселераторды әрекетке ... ... - ... ... ... ... пайда болуымен ілесіп жүреді.
Аталмыш модельдің ... ... ... ... шамасына сәйкес өсетіні тұрады. Табыстың өсуі, өз кезегінде,
тұтыну ... ... ... өсуі мен ... ... ... акселераторды, төмендегі формула арқылы, инвестицияларды
тұтынуға деген (дайын өнімдер) сұраныс ... ... ... ... ... ... болады:
ИТ
А=
ДТ-1-ДТ-2
бұл жерде: А - акселератор
И- инвестициялар
Д - табыс (немесе тұтыну ... - ... ... асырылған жыл.
Мысалы, егер тұтыну сұранысының өсуі 1995 жыл және 1994
жылдар арасында ... онда ... 1996 жылы ... асырылған
болады немесе
И 1996
А =
Д 1995 - Д ... ... ... ... бәрі де белгілі бір
дәрежедегі акселерация қағидасын ... ... оның ... ... ... ... акселерация қағидасын бағалауда, түбегейлі
айырмашылықтар бұрынғыша қалуда. Мәселен, Самуэль-сон, мультипликатор ... ... ... ... дефляцияны немесе Инфляциялық
спиральды тудырады деп болжайды. Тұтастай алғанда, ... ... ... ... ... ауытқулар
бөлінбейтін элементі ретінде қарастырылады. Өркендеудің басталуы, жинақтау
сондай жағдайға жетумен сәйкес келеді, соған орай өндірістің жаңа ... құру ... ... тиімді инвестициялау мүмкіндігі туады.
Көтерілу, орта мерзімдік циклдегі өнеркәсіп ... ... ... ... ... қоса қабаттасып жүреді.
Экономикалық өмір қарқының төмендеуі немесе факторлардың жиынтығымен
пайда болған төмендету толқыны, өз ... ... ... ... ... және ... ... = қаржылы топтардың
қолдарына шоғырландыруды күшейтеді. Осылардың барлығы жаңаша ... ... ... және ... ... ... жаңа ... болып, цикл
қайталанады.
11.5. Ауытқуға қарсы мемлекеттік реттеу
Циклдік ... ... әр ... ... мен ... ... ... алғанда реттеудің:неокейнсиандік және
неоконсервативтік екі бағыты бар.
Неокейнсиандық бағыт - ... ... ... болып саналады,
мақсаты – тұтастай түрде шаруашылық ... ... ......... және ... – ақша саясаты, мемлекеттің рөлін
бағалауды – ынталандыру.
Неоконсерватизмнің белгілері – ұсынысқа бағдарлану, ...... ... үшін ынта ... ... реттеуде
басымдықтар –несие –ақша және салық - бюджет саясаты, мемлекеттің рөлін
бағалауды ... да бір ... ... ... айқындама мен бағдарламаға
қатысты, циклдік ауытқулар тігісін жатқызу (сглаживания) проблемаларын
әртүрліше ... осы ... үшін ... ... мемлекеттің
басқару иелігіндегі құралдарымен түрліше операцияларды жүзеге ... ... ... ... ... ... түрде бұл –
мемлекет шығындарының көбеюімен немесе азаюымен байланысты) және ... ... ... ... ... ... ... (манипуляция) жасауға көп көңіл аударады.
Неоконсервативтік рецепте ақша және несие ... ... ... Сондықтан, соңғы жылдары неоконсервативтік саясат, ақша массасы
көлемі мен оны реттеуді басты мәселе етіп ... ... ... арқа
сүйейді.
Осы тұжырымдама арасындағы түбегейлі айырмашылыққа қарамастан, өзара
ортақ түсінік қалыптасқан. Біріншіден, мемлекет циклдік ауытқулар ... ... ... ... экономикалық тұрақтылыққа қол
жеткізу және оны ұстап тұру ... ... ... ... ... ... ... бағытталған мемлекеттің рөлін салыстырады. Құлдырау
сатысындағы мемлекеттің бүкіл шаралары іскер белсенділікті ынталандыруға,
салық саясатындағы ... ... жаңа ... ... ... ... ... саясатын жүргізуге бағытталған
болуға тиісті.
Бұл кезеңдегі несие – ақша саясаты ...... ... ... ... ... ... мақсаттарды көздейді. Оның
мақсаты қосымша несиелер көмегімен экономикалық өмірді жандандыру болып
саналады. Осы ... ... ... ... ... асырылады және мұндай
саясат берілген ... ... үшін ... ... ... ... ... кезінде мемлекет, салық – бюджет
және несие – ақша саласындағы ... ... яғни ... ... мемлекеттік шығындардың қысқаруын, амортизациялық аударымдарды
шектеу мен ... ... ... – ақша ... ... ... пайыздық ставка, банктердің несие
ресурстарының және инвестициялардың қысқару элементтеріне ие болады.
Тұтастай алғанда,циклдік ... ... ... ... ... ... кезіндегі бүкіл ... ... ... ... ... ... ету саясаты ретінде
көрінеді. Бұны ХХ ғасырдың 80 – ші ... ... КСРО – ... дамуынан байқауға болады.
Бұрынғы КСРО - ды экономикалық дағдарыс ерекшеліктері, ... - ... ... және ... ... ... қателіктерінен көрінді.
КСРО- дағы өсу қарқынының баяулауы 70 –ші жылдардың екінші ... ... ... ... ... алдыңғы қатарлы елдер
1973жылдың өзінде ресурс көздерін ... ... ... ... қалыптастыру бағытына бет алғанда, біздің елдің ... ... мен көп қуат ... ... және ... ... өнеркәсіпті жедел дамыту саясатын ұстануын жалғастыра берді. КСРО
–дағы экономикалық дамудың баяулауына, сол кезеңдегі нарықтық ... ... мен ... ... ... етуі ... рөл ... ұлттық экономиканың “опырылып құлауы”, “әлсіретіп барып емдеу
терапия” стратегиясын таңдау нәтижесінде, 1991 жылдан кейін басталды.
КСРО ... 80 – ші ... ... ... ... ... ... жүйесін терең реформалау қажеттілігі, айқын мәлім болды.
Тіпті шарушылық тетігіне ... ... ... ... ... 90- шы ... бірінші жартысында салыстырмалы түрдегі өндірістің аса
терең құлдырауын күтуге болатын еді.
Өкінішке қарай, Ресей, оның ішінде ... ... ... ... ... кетті. Бұрынғы Одақтас Республикалардағы 1995
жылғы экономикалық құлдырауды 1929 -1933 жылдарда болған Америкадағы ... ... ... одан да ... болып шықты және ол
шамамен алғанда 1995 жылға дейін жалғасты. Тек 2000 жылы ғана ... ... ... мен ... ... ... цикл - макро шаруашылықтың бөлінбейтін сапасы. Бірқатар
себептермен, әсіресе ... ... және ... ... ... ... ауытқулар, циклдің негізгі сапалары ... ... ... ... ... - ... жұмсаудың
көлеміндегі, сапасын және құрылымын өзгерістермен байланысты неғұрлым терең
экономикалық ауытқулармен түсіндіретін ...... ... ... ... әр ... ... болуы циклдерді талдауды
жетілдіруді және әр түрлі үлгілерді туғызады.
Циклдің басты сатылары (фаза) - ... ... ... Бұл сатыларда (фаза) инвестициялар ... ... ... соның ішінде айрықша ауытқу – тұтыну болып саналады.
Мемлекеттік экономикалық саясат циклдің барысына ... ... ... ... Циклдердің тиімді реттегіштерін сәтті қолдану кезінде
онша терең ауытқулар болмайды, ұлттық өнім шығындары қысқарады, ал ... ... ... ... ... білетіндей жағдайға айналды.
Негізгі терминдер
Экономикалық цикл
Циклдік ауытқу
Цикл уақыты
Цикл сатылары
Құлдырау
Жандану
Көтерілу
Экономикалық циклдер
Акселератор
Мультипликатор
Ұзын толқындар
Циклге қарсы реттеу.
Практикум
1. Мұны сіз білуге тиіссіз:
1. Экономикалық цикл ... не, ... ... ... Экономикалық дамудың циклдік ауытқуларын туғызушы себептерді
түсіндіру
3. Циклдің өзіне тән ... ... ... ... ... ... ... - капитал жұмсаудың терең әсерінің
негізгі себептерін ... бере ... ... ... тасқыны қалай және цикл барысында ең аз ауытқулар
өткеруге болатынынтүсіндіру
6. Циклдік ... ... ... бойынша толық емес
макроэкономикалық тепе – ... ... ... ... ... циклдер теориясын білуге тиіссіз
Қайталау үшін сұрақтар
1. Циклдің негізгі сипаттамалары немен ... ... ... ... ... өмір ... ... экономикалық цикл дегеніміз не
4. Экономикалық циклдер себептеріне ... ... ... - ... ... ... неде.
6. Капитал жұмсаудың әр түрлі типтері ұлттық табыс динамикасына қандай
түрде әсер етеді.
7. Акселератор қағидасының математикалық мазмұнын ашып ... ... ... ... ... факторлары қалай әсер
етеді.
9. Қазақстандағы экономикалық циклдерді қалыптастыру туралы айтуға
бола ма және неге.
Тестілер
1. ... ... ... ... ... ... пайданың қысқаруы
б) пайыз деңгейінің төмендеуі
в) акциялар бағамының ... ... ... ... төлемдердің азаюы
д) барлық жауаптар дұрыс
2. Акселератор қандай қатынастармен қойылған:
а) тұтыну өсімі табыстың өсім қатынасымен
б) ... ... ... ... ... өсімін
қатынасымен
в) автономиялық инвестициялар табыстар өсімінің қатынасымен
г) жалпы инвестициялар табысқа қатынасымен
д) барлық жауаптар дұрыс
3. Индукциялық (индуцированных) инвестиция-лардың ... ... ... ... табыс пен жиынтық сұраныстың өсуімен
б) халықтың өсуімен
в) техникалық жаңа ... ... ... қажеттілігімен
г) пайдалы кең қазбаларының жаңа орындарын ашумен
д) экспорттың көбеюімен.
4. Экономикалық цикл ... ең ... ... ... не ... ... ... тұтыну шығындары
в) еңбек құралдарын өсіруге қажетті инвестициялық шығындар
г) негізгі капиталды қысқартуға жұмсалатын инвестициялық шығындар
д) әскери шығындар
5. Жалпы инвестицияларды ... ... ... қай ... сату ... ... сұраныс пен сату қарқының ара қатынасынан
в) сату көлемінің тұрақтануынан
г) сатудың өсу қарқының қысқаруынан
д) ... өсу ... ... Процестердің қайсысы көтерілу сатысына (фазаға) жатпайды:
а) әр түрлі әлеуметтік қорлардан төлемдердің өсуі
б) ... ... жеке ... ... ... ... салық түсімдерінің өсуі
д) қызметшілердің (прислуга) енбек ақысының өсуі
12 Тақырып.
ЭКОНОМИКАЛЫҚ ӨСУ ЖӘНЕ ... ... ... өсу, оның типтері мен факторлары
12.2.Экономикалық өсу теориялары. Мультипликатор және акселератор
эффектісі
12.3.Экономикалық өсудің қазіргі ... және оның ... ... ... ... өсу, оның ... мен факторлары
Экономиканың өcyi көбінесе ... жаңа ... ... ... ... ... қатар ipi әлеуметтік экономикалық
мәселелерді шешуге бағытталады. Сондықтан экономикалық теория ... ... ... және ... ... ... мән ... өсу деп нені түсінуге болады?
Экономикалық өсу ұлғаймалы ұдайы өндірістің ... ... ... ... қоғамдық өнімнің сандық әpi сапалық артуы және олар екі
топтан: өндіріс ... мен ... ... ... Жыл ... өнім көлемінің өcyi ұлғаймалы ұдайы өндірістің экстенсивті типіне
немесе ұлғаймалы ұдайы өндірістің интенсивті типіне негізделе ... ... ... ... ... өнім ... eкi есеге
арттыру үшін, жұмыскер саны және өндipicтік қорлар eкi есе ... ... ... ... интенсивті типінде осындай нәтижеге жұмыс
күші және өндіріс қорларын дұрыс қолдану ... қол ... ... бұл ... ... ... ... арақатынаста немесе
бipiн-бipi толықтыратын жағдайда. Қaзipгi жағдайда, ҒTP жағдайында,
өндipicті ... ... ... ... елдерде экономикалық
өсудің жаңа сапасы қалыптасты: ал техникалық жарақтандыру мен ... өcyi, ... ... ету, ... қайтарымының
көтepілуi нeгiзiнде жүзеге асады.
Ұлғаймалы ұдайы өндірістің қайнар көзі қосымша құн ... ... ... ол ... ... ретінде жұмсалады. Алайда нарық тетігінің
сұранымы мен ұсынымы жағдайында ... өзi ... ... ... ... ... экстенсивті типін
алатын болсақ мұнда ерекше қиындық туа қоймайды. ... ... ... сол кезге дейін жүзеге асуы мүмкін: қоғам экстенсивті өсудің
шектеулі кедергілерімен жолыққанша. ... ... ... ... ... ... Әдетте, бұл жағдайда туындаған
кедергілер шаруашылық айналымына жекелеген, қолайлы емес пайдалы ... ... ... және бұл ... ... ... ... экономикадағы пропорция өзгереді және
экономикалық өсу қарқыны төмендей бастайды.
Сұранымның өсу жағдайында табиғи ресурстар ... ... одан ... түседі, сондықтан экономикалық өсу бірқатар факторларға байланысты:
табиғат ресурстарының саны мен ... ... саны мен ... ... бар ... ... айтатын болсақ, экстенсивті дамудың өзіндік экономикалық
шектеулері бар. Мұндай жағдайға тап болған ... ... ... ... ... дамудың қайнар көзінің ... ... өсу ... ... ... ... техникалық
процестің ресурсты сақтау түрлеріне бағыт-бағдар жасау: оларға — ... ... ... және ... ... ... Барлық қоғамауқымындағы
экономикалық өсу тауар мен ... ... ... ... ... ... экономикалық өcyді өлшеудің көрсеткіші: жалпы ішкі
өнім (ЖІӨ) ... ... ... өнім (ЖҰӨ) ... ... ... (ҰT) ... Экономикалық өсу абсолютті және салыстырмалы мөлшерде (алдағы
кезеңдегі мөлшерге пайыз ретінде) өлшенеді. Мысалы, осы жылы ... ЖҰӨ ... ... ... ал оның ... жылы да — 200 млн. ... ... онда
абсолюттік тұрғыдағы өciм 10 млн. теңге, ал салыстырмалы ...... ... ... ... өсу ... өсу ... (ЖҰӨ-нің өсу қарқынан анықтау үшін, осы жылғы нақты ЖҰӨ
мөлшерін алдағы ... ... ЖҰӨ ... ... қажет. Сол айырманы
алдағы жылғы нақты ... ... ... ... ... ... ұлттық өнімнің (ЖҰО) бipaз жылғы қарқынды өсу ... түзе ... оның ... ... яғни ... дамудың
бағытын анықтауға болады.
12.2. Экономикалық өсу теориялары.
Мультипликатор және акселератор эффектісі
Өндipic қарқынын жеделдетуге қол ... ... ... ... әртүрлі
мектеп өкілдері экономикалық өсудің моделі мен ... ... ... ... ... ... ... "мультипликатор" теориясы жатыр. Ол
кейінірек "акселерация" теориясымен толықтырылды.
Мультипликатор — ... ал ... — бұл ... өнім ... ... ... ... коэффициенті. "Мультипликатор" ұғымын
ағылшын экономиci Кан 1931-ші жылы енгізген, кейінірек Дж. М. Кейнс өзінің
"Жұмыспен қамту, өciм және ... ... ... ... ... ... А. ... Р. Харрод, Дж. Хикс, П. ... Н. ... ... өз еңбектерінде қарастырған. Мультипликатор қолда бар күрделі
қаржының өcyі кезіндегі ұлттық табыстың қанша есеге өсетіндігін ... жаңа ... ... ... ... 5 млн. ... тең ... және
орташа табыс жылына 1000 долл. болатын алғашқы кезде 1000 адамды жұмысқа
тартады. Біpaқ ... ... ... ... ipi ... мен ... және оларды өндіруге жұмыс атқаратын 1200 адам керек (сол бұрынғы
жылдық ... ... ... ... ... (жұмыстылықтың) өcyi
тұтыну заттарына сұранымды өcipe ... ... ... ... ... ұлғаюына алып келеді және 800 адамды қосымша жұмысқа тартады.
Демек, ... ... ... 1000 ... ... жұмысты атқаратын-дардын түпкі жиынтығы 3000 адам жалпы 15
млн. ... ... ... ... ... 3 есе көп деген сөз. Бұл
жағдайда мультипликатор 3-ке ... ... ... ... мультипликатор
инвестицияның көбеюімен ұлттық табыстың өcyiн (оның өcyi еселенеді)
қарастырады; акселератор (дайын өнім ... ... ... ... ... - ... ... өcyi инвестицияның
өсуіне алып келеді. Кезегінде бұл барлық ... ... алып ... ... ... бip ... ic-әрекет жасайтын
мультипликациялық пpoцec ... ... ... ... ... рет ... жылы француз экономисі А. Афтальон (1874-1956) және 1919 жылы ... Дж. М. ... ... ... ол Р. Харрод, Дж. Хикс, П.
Самуэльсон еңбектерінде одан әpi дами ... ... ... ... үшін Дж. ... ... мәні зор: тұтыну шығындары мөлшері мен осы деңгейдегі табыс -
"орташа тұтынуға ...... ... ... ... ... белгіленеді) экономикалық ғылымда "психологиялық
фактор" ретінде түсіндіреді, ceбeбi адамның тұтыну тауарларын ... ... ... ... ... ... ұлттық табыстың тұтыну
бөлігінің (С) ... ... ... ... (Y) және "шектеулі тұтынуға
бейімділік" (МРС) ... ... ... өзгерудің табыстары
өзгepyiнe қатынасын көpceтeдi, яғни бұдан басқа да, Дж. ... ... мен сол ... ... ... ... тәуелділікті eнгізді -
орташа жинақтауға бейімделік және шектеулі жинақтауға бейімділік.
Жинақтауға бейімділікті бірден-бір ... ... ... ... бейімділік (MPS) жинақтаудағы кез-келген өзгерудің
сондағы табыстың өзгеруіне қатынасын көрсетеді, яғни жинақтаудағы өзгеру
AS жинақтаудағы табыс А ... ... ... ... ... ... ыкпал
етті.
Kазіргі Батыстық неоклассикалық экономикалық ... ... ... тым ... көп факторлы моделін ұсынады. Нақтыласақ,
көп факторлы Кобба-Дуглас функциясын айтамыз.
Оның формуласы мынандай:
dL dK dS ... Q - ... L — ... К - ... ... ... ... өсудің қазіргі типтері және оның ерекшеліктері
Экономикалық өсу ... бip ... алға ... және ... ... ... ... прогрестің жалпы
критерийі өндіргіш күштердің даму деңгейі болып табылады. Кез келген басқа
құбылыс ... ... ... ... күші қайшылық болмақ.
Өндipic пен тұтыныс ... ... ... ... және қозғаушы күш
болып табылады. Тұтынулар өндipicтi ынталандырады, ... ... өзi жаңа ... ...... ... ... Бұл қайшылық - оның қоғамдық түріне тәуелсіз ең жалпылама және
өндipic дамуының ... ... Кез ... ... ... ... ... да өcіп отырады. Олардың тұтынуларын қанағаттандыру
үшін экономика материалдық және ... ... ... eтyi қажет.
Осыдан байқалатындығы, экономикалық жүйе осы мәселені ... ... ... ... қарай оның өміршеңдігі анықталады. Ескеретін жай, қоғам
ресурстары шексіз ... ... ... ... интенсивті типі
қолайлылау. Ceбeбi материалдық игіліктер мен қызмет ... ... ... ... ... өнімділігінің өсуі
есебінен қол жеткізіледі. ... бұл ... ... ... ... ... ғана жүзеге асады.
Экономикалық өсудің қазіргі типінің өзіндік ерекшелігі бар. ... ... оның ... ... ... ғасырдың 50-шы жылдары
басталған ғылыми-техникалық революция дамуымен сәйкес келді. Экономикалық
өсу сапалық жаңа ... ... және ол ҒТР ... өндірісті
интенсифтендіру негізінде жүзеге асады.
ҒТР-ның қазіргі дәуірі технологиялық революция айдарымен жүзеге асып
(70-80 жылдары басталды), ... ... ... ... ... ... қолдану, яғни
роботтехниканы ... ... ... технология, сондай-ақ
машинасыз технологияны қолдану-өнімді машинаны қолданбай-ақ ... ... ... ... ... ... ... және басқа технология түрлері);
- ресурсты сақтау технологиясы, шикізат пен материалды кешенді өңдеу
арқылы аз ... және ... ... қолдану, шикізат
элементтерін атмосфераға жіберуді, ағынды суға және ... ... ... жою, яғни ... ... ластамау.
Жаңа жағдайда өндіріс нәтижесіне баға беру өзгереді: бірінші орынға
сандық мәселе емес, шығарылған ... ... ... ... жаңа ... ... - ... прогрессивті
құрылымының құрылуымен, ғылымды қажет ететін салалардың үлес салмағының
артуымен түсіндіріледі. Олар ҒТР ... ... және ... ... ... ... ғылым рөлінің өзгеруімен экономикалық өсу жаңа сапалық
дәрежеге ... ... ... ... ... ... ... аяқталып
келеді. Жоғарыдағы аталған барлық жағдайлар экономика ... ... жаңа ... ... ... ... қайнар көзі - экономикалық ресурстар, экономикалық
мүдделер мен ынталандыру. Олар атқаратын қызметтің келісімін ұлғайтуға ... ... ... ... ... ... мүмкіндік жасайды.
Нарықтық экономиканың негізін жеке меншік құрайды және ол ... ... ... ... ... жеке ... ... жүзеге
асырады. Экономикалық өсудің сапалық жаңа типінің негізгі қайнар көзі -
экономикалық саясат. ... ... ... ... көзі инвестиция
(күрделі каржы) болады. Бүгін салынған каржы көлемі келешектегі ... ... ... ... елі айқын дәлел: халық шаруашылығын
дамытуға жұмсалған жоғарғы деңгейдегі инвестиция әлемдік ... ... ... ... ... ықпал жасады. Экономикалық өсудің
сапалық жаңа ... ... ... адам ... ... Оның ҒТР
жетістігімен қаруланған білімін, еңбегін де айта аламыз. ... ... ... көп ... ... әлеуметтік-экономикалық прогрестің
басты критерийі болмақ.
4. Макроэкономикалық тепе-теңдік теориялары
Экономикалық ... ... ... оның өсу қарқынының төмендеуіне
байланысты құбылуы мүмкін. Сондықтан оның осы ... ... ... қажет.
Бір жағынан — нарықтық экономиканың қалыпты қызмет жасауы экономикалық
өсуді тұрақты динамикалық қамтамасыз етуі керек, яғни оның ... ... ... қажет. Екінші жағынан — нарықтық экономиканың
қызмет жасауында тұрақсыздық байқалуы мүмкін; экономикалық өсудің құбылуы
және қарқынының ... Бұл өз ... ... тепе-теңдікті"
қамтамасыз ететін факторларды анықтау қажеттілігін тудырады.
Экономистер көптеген жылдар бойы бұрындары және қазіргі кезде де ... ... ... ... ... және айналысуда. Себебі
ол бірін-бірі жоққа шығаратын екі үрдісті қосады: экономикалық тепе-тендік
және экономикалық динамика. ... ... ... классикалық және
кейнстік болып бөлінеді. Классикалық моделдің өкіліне француз экономисі Жан
Батист Сэйді (1772-1823) ... Оның ... ... ... тек
өндірушілерден тұрады (олар сондай-ақ тұтынушы ... та ... ... ... ... тауарларды сатып алу үшін, өзінің тауарын сатады.
Демек, табыс=шығынға тең. Сондықтан сұраным ... ылғи ... ... нақты нарықтық экономика құрылымы әлдеқайда күрделі: тұтынушы
саны ылғида ... ... асып ... - ... ... ... ... жинақтауға айналады, өндіруші шығынның бір бөлігін займ ... ... ... Бірақ нақты өмірде Сэй моделінде ... ... ... ... ... Себебі сұраным жинақтау
мөлшеріне кемиді, ал ұсыным несие ... ... ... ... ... ... жасауға болады: жиынтық сұраным мен жиынтық ұсыным тепе-
теңдігі жинақталған ... мен ... ... ... ... ... жиынтық табысының бір бөлігі ретінде экономикалық
шеңбер айналымынан ... ... ... олар ... ... ... кеткен ... ... ... ... ... тепе-теңдікті бұзады. Экономикалық
өсудің ең жақсы деген моделі мынаны ескереді: барлық жинақтау инвестицияға
(күрделі қаржыға) ... ... ... ... ... ... қарастырады:
"табыстар -> сұраным", бірақ "табыстар -» жинақтау" емес.
Жинақтау инвестицияның негізін құрайтынын және жинақтау мен ... да ... тең ... Дж. ... дәлелдеген. Себебі фактілік
жинақтау мен инвестициялар табыс пен тұтыну арасындағы айырмашылыққа тең.
Егер табысты ақшалай түрде емес ... ... ... ... ... тұтыну және өндірістік (капиталды) тауарларға бөлінеді.
Өндірістік және капиталдық ... ... ... ... ... инвестициялық сұраным болып аталады.
Инвестициялық сұраным экономикалық жүйедегі бірден-бір ең маңызды
динамикалық элемент болып есептелінеді. Бұл ... ... ... ... өсу ... ... Дж. Кейнс мынаны көрсетті: тепе-теңдік
жағдайына жету (жиынтық сұраным = жиынтық ұсыным) ... ... ... ... ... ... сұраным — тауар мен қызмет көрсетудің әртүрлі көлемін
байқататын ... ... ... кәсіпорын және үкімет кез ... ... ... ... ... ұсыным — кез келген баға деңгейіндегі нақты өндіріс көлемі
деңгейін байқататын модел. (12-1 кестені қараңыз).
12.1 ... ... ... ұсыным
AS ... ... ... ... ... 12-1. ... сұраным мен жиынтық ұсыным.
Басқаша айтар болсақ, тепе-тендік жағдайы ... ... ... ... мынандай жағдайлар кездеседі: өндіріс
деңгейі ресурстарды толық қолдануды қамтамасыз еткенде, ЖҰӨ-м тепе-тендігін
құруға ... ... ... ... болып келеді. Егер ол жоғары болса,
онда ЖҰӨ тепе-тендігіне жету үшін ... ... ... ... ... ... ... қолданбау жағдайын бөлу керек. Бұл кезде еңбек
ресурстарын да ... ... ... сөйтіп ол жұмыссыздыққа алып барады.
Егер өндіріс деңгейі ресурстарды ... ... ЖҰӨ ... ... ... деңгейден төмен болса, онда сұраным ұсынымнан тұрақты ... ... ... ... ... кетпейді.
13 Тақырып.
ЭКОНОМИКАДАҒЫ МЕМЛЕКЕТТІҢ РӨЛІ
13.1. Экономиканы мемлекеттік реттеу қажеттілігі және маңызы
13.2. ... ... ... ... ... ... орындаушылар (субъектілер)
13.5. Мемлекеттік реттеу объектілері және функциялары
13.6. ... ... ... ... мен ... ... ... реттеу қажеттілігі және маңызы
Динамикалық теңгермешілікті ... ... ... рөлі ... зор және оның ... экономикалық процестерді реттеу
қабілеттілігі экономика және ... ... ... ... жүйенің өзегі, ол билікті бақылайды және барлық ... ... ... ... ... ... өмір ... және нысандарын ұйымдастырады. Мемлекет жалпы ... ... адам ... жаңа ... ... мемлекеттің пайда болуы және өмір cүpyi тарихи ... ... ... бipгe ... ... қоғамдық прогресивті және
маңызды факторы болып табылады.
Мемлекеттің пайда болуымен бipгe оның экономикалық қызметі қалыптасады.
Мемлекеттің экономикалық ... ... ... ... және ... ... ... «ұлы қолы» А. Смит жазғандай, бәсеке ... ... ... реттеуге тиіс.
Экономиканы мемлекеттік реттеу (ЭМР) нарықтық ... ... ... ... ... жүйенің өзгеру жағдайына бейімделу және
тұрақтандыру мақсатында заң шығару, атқару және бақылау сипатындағы белгілі
шаралар.
Экономиканы реттеудің мемлекеттік ... кез ... ... ... ... ... – бөлу экономикасы екендігіне қарамастан объективті
қажеттілік болып табылады.
Бөлу ... ... ... мен ... ... және бөлудің
барлық құқығы мен міндеттерін өзіне алады. Бұл ... ... ... нәрсе жоқ, мұндай жүйе өзінің тиімсіздігін және дәрменсіздігін көрсетті.
Нарықтық шаруашылықта үкімет алдында тауарларды өндіруді ... ... бөлу ... ... ... ... жүйеде
ресурстарға, капитал және өндірілген тауарларға билік ету құқы болмайды.
Нарықтық жүйе - бұл ең ... ... мен ... ... ... ... болып табылады. Сонда да ... ... ... ... ... қала ... Epкін бәсеке
кезінде нарықтық тетік экономикалық өсудің ... ... ... ... ... ... ... бөлігі жеке меншікке көшеді,
мемлекет экономиканың үлкен ... өзі ... ... ... ... ... ... т.с.с. Еңбек бөлінісі негізінде мемлекет аралық
интеграцияның күшеюі, жалпы ... ... ... ... ... ... ... сондай-ақ жұмыс күшін ұдайы ... ... және т.с.с жаңа ... ... ... ... және ... шешімдерді реттеу тетігіне
араласу қажеттілігі пайда болады.
Қaзipгi жағдайдағы ЭМР ұдайы өңдірістің құрамдас бөлігі ... ... ... өсу, ... ... ... ... және аймақтық
құрылымдағы ығысулар, экспортты қолдауды ынталандыру міндеттерін шешеді.
Қазір ЭМР ... ... ... дамыған елдерінде: Францияда,
Германияда, Испанияда, Австрияда, Нидерландия, Скандинавия елдерінде
қолданылды. ... АҚШ, ... ... т.б. ... ЭМР әлсіздеу дамыған.
ЭМР әсіресе дамушы елдер мен бұрынғы социалистік ... ... ... ... үшін ... ... ... бұл елдерде ЭМР-дің
жаңа түрлерінің әлі өзіндік тәжірибесі жоқ. Сондықтан ... ... ... ... ... ... және ... пайдалану тиімді.
Мемлекеттік экономикалық саясаттан басты (стратегиялық) және нақты
(тактикалық) мақсаттарды бөлуге ... ... ... ... ... және ... теңгермешілікке жету, ұлттық бәсеке
артықшылығын, экономикалық ... ... ... ... ... қамтамасыз ету болып табылады.
Нақты мақсаттар мемлекеттік реттеу объектілерімен бөлінеді, бірақ
әрдайым ... ... ... ... ... ... және
жеке мүдделер қажеттілігінен туындайды, мұны 13.1 кестеден байқаймыз.
13.1 кесте
Экономиканың мемлекеттік секторы
|- бұл мемлекеттік ... ... ... ... ... ... не ішінара жататын |
|шаруашылық субъектілері ... ... ... ... ... ... ... бюджет есебінен мемлекеттік ... ... ... қорлары есебінен шаруашылық|
|субъектілерін мемлекеттік сатып алу ... ... және ... ... ... инвестициялар қажет ететін шикізат және |
|энергетика салалары,ал капитал айналымдылығы |
|баяу; ... және ... ... |
|инновациялық процестер; ... ... ... ... және ... ... ... ... ... ... саны; ... және ... ... ... ... ... және ... |
|-қоршаған орта сапасы; ... жою және ... ... ... ... ... ... табылатындар келесі белгілі орталық (федералды),
аймақтық, муниципалды немесе коммуналды басқару органдары болып табылатын
шаруашылықты басқарудағы мемлекеттік монополизм.
Ол ... ... тән, ... ... де ... ... сақталады;
- нарықтық және мемлекеттік реттегіштер үйлесімінің әртүрлі нұсқалары-
"Жапондық", ... ... ФРГ, ... ... ... моделдері дамудың "қытайлық" нұсқасында іске асырылды;
- АҚШ-тағы ... ... ... ... ғана тиімді деп
танитын, либерализм.
Заң шығару, атқару және сот мемлекеттік билігі күшті жерде ЭМР тиімді
болып саналады.
Мемлекеттің ... ... ... кез ... ұлттық, нарықтық
экономика белгілі функциялық экономикалық жүйе (ФЭЖ) ретінде дамиды. Оларды
қолдау немесе сәйкестікке келтірумен ... ... ... ... шұғылданады. Мәселен, ФЭЖ атынан динамикалық түрде өздігінен
реттелуші жүйе, ... ... ... ... ... олардың жүйелік элементтері құрылады. Ол ақпарат, тауар,
қызмет көрсету, технология, ноу-хау, ... ... ... ... т.б. ... ... жағдайлар жасайды.
Мәселен, мемлекеттік бюджет тапшылығының деңгейі ЖІӨ-нің 5%-нан аспауы
тиіс. Алтын-валюта қорының ... ... ... ... ... ... ... жабуға жеткілікті болуы қажет; жұмыссыздықтың шекті ... ... ... ... санының 15-20% аспауы тиіс т.с.с.
Мемлекеттік реттеу ... ... ... ... ... ... ... ішкі нарықтағы тепе-теңдікті сақтайды және
экономикалық өсудің тұрақтылығы мен динамикасын қамтамасыз етеді.
ФЭЖ-ге тән мысал: бәсекелестік жүйе ... ... ақша ... ... ішкі баға ... ... жүйесі; жиынтық сұранысты
ынталандыру жүйесі; төлем ... ... ... ... экономикалық жүйелер (ФЭЖ) өзін-өзі реттеу және мемлекетті
саясат көмегімен бүкіл ... ... ... ... ... ... элементтерін іріктеп біріктіреді, мұны ... ... ... ... ... ... реттеу мақсатындағы функциялы
экономикалық жүйенің мемлекеттік саясаты
|- мемлекеттік реттеудің әлеуметтік бағдары |
жүзеге ... ... ... иелері мүдделері ғана|
|емес, сондай-ақ шар-қ жүргізудің басқа да |
|қатысушыларының, соның ішінде материалдық ... ... ... ... ... ... ... ... қамсыздандыру |
|-мемлекеттік ... ... ... және ... ... сатып алу; |
|-экономиканың мемлекеттік секторымен тауар және|
|қызмет өндіру; ... ... ... және ... ... ... ... ... ... ... ... салу ... ... мүмкіндіктері ... ... ... ... реттеу тетігі, сол елдерді
күйзелтетін экономикалық дағдарыстарды тоқтатуына әсерін ... ... ... ... ... дағдарыстар,
дамыған елдер экономикасында ... ... ... реттеудің
тиімді тетіктері пайда болғанын кең түрде керсетіп берді.
Сонымен, мемлекет ұлттық, экономиканың тиімді қызмет атқаруына құқықтық
негіз бен ... ... ... Ол үшін табыс және ресурстар
бөлінеді, жұмыспен қамту мен инфляция деңгейі ... ЭМР ... ... оны ... ... ... ... заң шығару,
атқару және бақылау сипатындағы шаралар жүйесі болып табылады.
13.2. Экономиканы мемлекеттік реттеу үлгілepi (ЭМР)
ЭМР: ... ... және ... тарихи,
үш жетекші методологиялық тұрғыда қалыптасады.
Классикалық үлгі (13.3 кестені қараңыз) экономикаға аз ... және ... - ... ... "түнгі күзетшісі" болып
саналады деген А.Смиттің тұжырымдамасына ... Бұл ... ... және ... ... жеке ... ... айналысады және нарық заңдарынан туындайтын, кәсіпкерлер мен
жұмысшылардың, тұтынушылар мен ... ... ойын ... әсер ... ... ол жеке ... ... ережелерінен ауытқуына
күш қолдануға дейін (құқық,сот, әскер, полиция ... ... әсер ... үлгі (13.4 ... ... ... жұмыссыздықты, инфляцияны және нарықтың барлық
қатысушыларының өнімдермен ... ... ... ... ... ... ... белсенді және неғұрлым көп араласуын
көздейді.
Институционалды әлеуметтік үлгі (13.5 кестені қараңыз)
Күш құрылымы, ... және ... ... ... ... ... ... ету ортасына тарихи оңтайлы араласу
жолымен мемлекеттің үш функциясын іске асыруды болжайды.
ЭМР классикалық үлгісі ... ... ... ... ... институционалды-әлеуметтік үлгісі
Белгілер( 13.5 кесте):
ТК-ТУ-тауарлар және қызметтер;
ТС-ЧН-таза салықтар;
ӨФ-ФП-өндіріс факторлары;
ӨШ-И-өндіріс шығындары;
ҮШK-ДДХ-үй шаруашылығының ... ... ... шаруашылығының өнімдері;
ФК-ДФ-фирмалардың кipicтepi;
ФАР-РОФ-фирмалардың ауытқуларын реттеу;
ҮШАР-РОДХ-үй шаруашылығының ауытқуларын реттеу;
ФӘМБР-РБСДХ-фирмалардың әлеуметтік мүдделерінің балансын реттеу;
ҮШӘМБР-РБСДХ-үй шаруашылығының әлеуметтік ... ... ... ... ... мен ... үлгі ... құрамы жағынан ең күрделi
болып табылады. Оны таза түрінде көрсету қиын. Ол ... ... ... ықпал етуі сияқты арнайы макроэкономикалық тұрғыдағы
шектерін көрсетеді, сонымен біpгe оған алдыңғы екі үлгінің ... ... ... ... орындаушылар (субъектілер)
Экономикалық саясат субъектілері шаруашылық ... ... және ... ... ... ... мүдделерін
иеленушілер - бұл әлеуметтік топтар, олар ... ... ... ... ... ... мен түрлері, мамандығы, салалық және
аймақтық қызығушылығы. Бұл-жалдамалы ... ... ... ұсақ және ipi кәсіпкерлер, басқармалар, акционерлер т.б. Олардың
әр қайсысының өз әлеуметтік-экономикалық мүдделері және ... ... ... ... ... ... ... үйлестіруі тиіс. Ол
үшін мемлекет атқару билігі тетігін құрады.
Шаруашылық мүдделерін орындаушылар (ЭМР ... үш ... ... Президент, Үкімет, олардың сот органдары және ... ... өз ... ... ... және ... ... парламент және
үкімет болды. Кәсіпкерлерден, еңбекшілерден және үкімет пен арадағы ... ... үшін ... кәсіподақ одақтары және атқару биліктері
өкілдерінен органдар құрылады. Экономика Министрлігі және ... ... жеке ... ... және ... жөнінде комитеттер,
кеңестер ұйымдастырылады. Олар кеңесшілдік қызметті ... ... ... ... саясатқа (МЭС) ықпал етеді.
Мұндай органдарға үкімет экономика, ... ... ... мемлекеттік экономикалық саясаты Орталық банк ... ... ... т.б. ... Олардың ұсыныстары (МЭС) бағдарлауға,
бюджеттен және әртүрлі қорлардан қаржы жұмсау бағыттарына ... мен ... ... ... ... мыналармен айқындалады:
- шаруашылық құрылымын жақсартудағы ЭМР жетістіктерімен;
- еңбекке қабілетті халықтың ... ... ... ... төлемқабілетті баланспен;
- инфляция қарқынының төмендеуімен;
- халықтың тұрмыс деңгейінің жоғарылауымен;
ЭМР жетістігі сондай-ақ кәсіподақ шерулерімен, қақтығыстардың азаюымен,
МЭС бағасымен, сайлауды ... ... ... қолдауынан
көрінеді. Ол үшін ЭМР органдарында сауалнамалар көмегімен жүргізілген
реттеу ... ... ... ... болжамдары мен
жедел ақпараттар болуы тиіс.
ЭМР тиімділігін зерттеудің сауалнамалық әдісін кейбір ... ол, ... ... реттеуде елеулі рөл атқарады және
ғылыми әлемде,сондай-ақ мемлекеттік ... ... ... ... мемлекетке, оның экономикалық саясатының
жиынтық көрсеткіштеріне ықпал етуге зор ... ... ... ... экономикалық қатынастарға қатысушылардың қолданатын "ойын
ережелерін" белгілейді, жеке ... ... ... бipi ... яғни ұлттық мүддені қолдайтын белсенді мемлекет ретінде ... ... ... ... (ЭМР) ... және ... объектілері бұл-қиындықтар, проблемалар туындаған немесе туындауы
мүмкін салалар, аймақтар, ... ... мен ... ... ... ... цикл;
- шаруашылықтың секторлы және аймақтық салалық құрылымы;
- капитал жинақтау шарттары және жұмыспен қамту;
- ақша айналымы;
- бағаны ... ... ... ... шарттары;
- әлеуметтік қатынастар, жұмысшы мен ... ... ... ... ... ... және ... даярлау;
- қоршаған ортаны қорғау;
- сыртқы экономикалық байланыстар.
Kөріп ... ЭМР ... ... ... шаруашылық циклы ауқымында қорлануды, жекелеген салаларды,
аумақтық кешендерді, ... ... ... ... ... ... міндетіне қарай келесілерге бөлінеді:
фирмалар, салалар, аймақтар, экономика ... ... ... ... ... ... т.б.); тұтастай ... ... ақша ... ... ... ... ... ұлттық (шет елдермен экономикалық-саяси қатынас, ... ... (ЭР) ... ... ... ауқымы жағынан
әркелкі, бірақ өзара тығыз байланыста болады, біреуін шешпей екінші ... жету ... ... құралы мемлекеттік билік күшіне ... және ... ... ... ... ету және ... шаралары
шығындарын қамтиды.
Қазіргі мемлекеттің экономикалық функциялары алуантүрлі және ... ... ... ... ... ... былайша
бөлуге болады:
- экономикалық қызметтің құқытық базасын құру және дамыту;
- нарық жүйесінің қызметін қамтамасыз ету және бәсекелестік орта ... ... ... заң ... ... табысты және байлықты қайта ... ... ... ... ... және ... ... бақылау көмегімен экономиканы
тұрақтандыру;
- нарықтық тетіктің ... ... ... шектеу, қоғамдық
тәртіпті, ұлттық қорғанысты, ... ... және ... ... саласын
қолдауға және білім, медициналық қызмет көрсетудің қалыпты ... ... ... ... ... дүниежүзілік экономикада ұлттық бәсеке артықшылығына жету және
сақтау:
- экономиканың құрылымдық ... ... ... ... ... қалпына келтіру үшін
экономиканың интеграцияны реттеуші жүйесін құру.
Құқықтық базаға кіретіндер:
- ... ... ... ... ... ... бизнесті
қоса алғанда берілетін өзіндік қызметтер, құқықтық нормалар, заңдар,
актілер;
-"ойын ережесі" тетіктерін жасау, яғни ... ... ... ... ... ... қатынастарды реттеу нормалары т.с.с.
(мемлекет осындай мақсатпен өз институттарын ... -сот, ... ... ... ... ... құқықтарын мерзімдеу, бұл трансакциялық шығындарды
азайтады.
- мемлекет бәсекені қорғауды жүзеге асырады;
- бәсеке экономиканы ... ... ... ... ... ... ... негізгі қатынасушыларына зиян келтіруші фактор
ретінде шектейді;
- нарықтық ішкі және ... ... ... ... шектейді
және рұқсат беру процесінде бәсекені ынталандырады.
Мемлекет арқылы табыс пен байлықты сапалы қайта бөлісу нарық ... ... ... ... ол ... ... деп ... тиімділік - бұл нарық қатысушыларының ұтымды не ұтымсыз факторларына
ауысу және байланысты емес табыс пен шығындар.
Мемлекеттік ... ... ... тиімділігі-нарықтық экономиканың
іске асыру мүмкіндігі жоқ өндірісі, дегенмен мүндай өндіріс бәріне қажет
және пайдалы, оны 13.6 ... ... ... ... ... ... ешкіммен де шектелмейтін тұтыну мүмкіндігі |
|бар қоғамдық игіліктердің ... ... ... ... ... ұлттық қорғаныс |
|- ... ... ... |
|- су ... ... |
|- а/ш ... ... күрес |
|- стихиялық ... ... ... ... ... және ... ... негізінде үкімет |
|делдалдығы арқылы тұтынылады, |
|- ... ... ... және бұл ... тұтынушылар пайдалана алмайды, |
|- бұл игліктер мемлекетте елеулі пайда ... ... ... өндірісі мемлекетпен |
|қамтамасыз етіледі, |
|- ... ... ... ... салу ... ... |
|- ... ... ... және ... ... ... шығару қағидаларына |
|ұшырамайды, ал төлеуге ... және ... ... ... осы ... ... ... |
|пайданы салу қатарынан шығарылады. ... ... ... ... ... ... ... болып табылады және нарықтың кейбір қатысушыларына ... ... яғни оның бәрі ... "фрирайдер" деп аталатын проблема туындады (қыз-метті, оны ... ... ... сот, ... ... қорғаныс қызметі
жүйесі т.б.);
- квазиқоғамдық (жалған қоғамдық) қызметтер, яғни бұл игіліктер қоғам
үшін жеткіліксіз және ... ... ... ... ... ... беру, спорт т.с.с. қызмет көрсету).
Экономиканы құрылымдық жақсартудың ынталандыру функциясы мыналар арқылы
орындалады:
- инновациялық ресурстарға, ... ... ... ... ... ... ... (режимін) енгізу;
- инновациялық бизнесті ынталандыратын заңдарды қабылдау;
- ғылымды көп кажетсінетін тауарлар өндірушілерге арналған субсидия,
жеңілдіктер;
- ... ... ... ... ... ... шығындардың тең айналымын қолдауды қамтамасыз етуі ... ... ... төмен болса, онда бұл өндірістің құлдырауына,
жұмыссыздықтың ... ... ... ... ... әкелуі мүмкін. Мұндай жағдайда ... ... және ... ... ... қаржыландыру арқылы жұмсауды
толықтырады. Егер ... ... ... ... онда ... ... кірістердің қайта бөлінісі тиімсіз болады және
нақты өсу ... Онда ... ... ... тиіс.
-
13.5. Экономиканың мемлекеттік реттеудегі құралдары
мен әдістерінің қажеттілігі
Мемлекет экономикаға белгілі құралдар арқылы ... ... бұл ... және ... ... өзіндік мақсаттарына жету үшін
экономикалық реттеу шаралары және әдістерімен түсіндіріледі.
Қазіргі жағдайда мынадай құралдар әр елге ... ... ... бағаны реттеу;
- үкіметтік сатып алу;
- трансферттік төлемдер;
- мемлекеттік несиелер;
- дотациялар, ... ... ... қаржылар (бюджеттік және бюджеттік емес қорлар, кірістер,
шығындар);
- федерация субъектілерінің қаржылары;
- мемлекеттік бюджеттің жетіспеушілігі;
- мемлекеттік қарыз ... және ... ... ... ... саясат;
- мемлекеттік кәсіпкерлік;
- шаруашылық заңдылығы;
- меншік объектілерін мемлекетке меншіктеу және жекешелендіру.
Реттеу құралдарының ... ... ... ... экономикалық
төте және жанама әдістерге бөлуге мүмкіндіктер береді.
Құқықтық реттеу меншік нысаны мен құқығын, фирма қызметі мен келісім
жасау ... ... пен ... ... т.б. еңбек қатынасы
саласындағы өзара міндеттерді ... заң ... мен ... ... ... ... рұқсат беру, мәжбүрлеу шаралары) бағаға,
кіріске, есеп ставкасына, ... ... ... ... ... т.б. мемлекеттік бақылауды жүзеге асырады (13.7. кестені
қараңыз).
Баға - ... ... ... ... ... бipi. ... бөлшек және ... ... ... және ... топтық мүдделері бағада тоғысады. Әрбір
адам бағамен байланысты. Оның айналысындағы адамдар, топтар, партиялар,
парламент, ... ... ... ... жүреді.
13.7 кесте
|ЭМР әкімшілік әдістері ... ... ... қажет нәтижесіне |
|жетуге мүмкіндік беретін, әкімшілік тетіктер |
Ерекшеліктері
|- қосымша материалдың ынта құрумен немесе ... ... ... емес ... ... монополияға қарсы шаралар: |
|- ... ... ... |
|- ... тауар өндірушілер қызметін бақылау; |
|- мәжбүрлі кішірейту; |
|- ... ... ... стандарттарды енгізу
|- экологиялық стандарт; |
|- ... ... |
|- ... ... ... тұрмысының ең төмен параметрін
анықтау
|- ең төмен кепілденген жалақы; |
|- ... ... ... |
|- ... ... ... ... ЭМР ауқымды мақсаттарға, саясаттың конъюнктуралық және
құрылымдық өзгеруіне, инфляциямен күресте әлемдік ... ... ... мен ... ... ... қол ... темір жол, пошта, телеграф қызметіне тарифтер, ... ... ... ... тауарларын мемлекеттік
қорлардан тұрақты бағамен сату, ... ... ішкі ... әсер ... ... - бұл ... 100-150 жылдағы бағаны мемлекеттік ... ... емес ... ... ... ... заң, ... және сот сипатында
болады. Парламентпен қабылданған заңдар шаруашылық субъектісі мен мемлекет
арасындағы баға белгілеу саласында құқықтық негіз ... және баға ... ... Бұл ... ... ... бағаны әкімшілік реттеуді
жүзеге асырады, ал заңды бұзғаны үшін ... сот ... ... жиынтық сұраныс, жиынтық ұсыныс,капиталды
шоғырландыру дәрежесі, экономиканы және әлеуметтік ... ... өсу ... ... әсер ету ... ... сипатына ықпал етуді көздейді. Бұл мақсатта:
- бюджеттік және фискалдық саясат;
- ақша-несие саясаты;
- бағдарламалау;
- болжам мен жоспарлауды пайдаланады.
ЭМР-дің экономикалық ... ... 13.8 ... ... ... ... алу ... ресурстар мен тауарлардың шаруашылық
өміріне мемлекеттік араласуы арқылы жиынтық сұраныстың ұлғаюы есебінен
өсуіне ықпал ... Бұл ... өз ... ... ... ... жолымен жүзеге асырылады, бұл -экономикалық конъюнктураның
өcyінe әкеледі немесе керісінше, сұраныста өз ... ... ... ... ... ... ол өзінің өсуін ұстап тұрады.
Трансферттік дотациялық және басқа шығындар -тауарлар мен қызметке
сұраныстың немесе ұсыныстың ұлғаюы және ... ... ... ... бөлу ... табылады.
Мемлекеттік несиелер, таза жиынтық ақша капиталының меншік иесі ретінде
(мемлекеттің) нарық қатысушыларына, ... ... - ... ... кесте
|ЭМР-дің экономикалық әдістері болып |
|табылатындар ... ... ... ... ... түрлері:
|Төте мемлекеттік |Жанама мемлекеттік |
|реттеу әдісі ... ... ... ... ... әдістері |
жолдары: ... ... |- есеп ... |
|дотациялау; |- ... ... |
|- ... ... |
|бағдарламаны ... ... |- ... ... |
|- ... ... |нормасын белгілеу ... ... ... ... |
|- әлеуметтік ортаны | ... | ... ... ... ... салу ... ... ұлғайту |- салық ставкаларын |
| ... |
| |- ... ... |
| ... ... ... ... ... |- амортизациялық |
|алулар ... ... |
| ... |
| |- ... |
| ... шығару тәртібі |
Жолдар
Сыртқы экономикалық
әдістері
|- экономиканың |- ... ... ... ... қызметі |- экспортты несиелеу; |
| |- ... ... ... ... ... ... мемлекеттің тұтастай араласуы қандай бip болмасын мәселені
шешуде шектеу ... ... ... ... реттеуде екіұштылық
пайда болады. Мұндай екіұштылық мәнін былай тұжырымдауға болады: шектелген
мемлекеттік және мемлекеттік емес ресурстар ... бip ... ... ... ... ... ... Ең танымал дилемма
Зеңбіректер- Май
Өз түсініктемеңізді беріңіз.
Түйін
Қазіргі заманғы мемлекет қоғам мүддесіне қоғамдық игіліктер тиімділігін
құру және ... ... ... ... және ... ... ... құрылымдық жаңаруына, экономикалық өсуіне, жұмыспен
қамту, азаматтардың тұрмыс деңгейін арттыруға ықпал етеді.
Мемлекет экономиканы реттеудің әр ... ... ... ... ... шаруашылықтың қазіргі және келешек ... ... ... ... ... мен талдау мақсатын қояды.
Үлгілер экономикаға мемлекеттік әсер ету құрамын ... ... ... бipгe ... ресурстардың шектеулі реттеу
дилеммаларымен бетпе-бет ... ... да ол іске ... ең ... және ... ... идеалдары абсолютті емес, іске асырылуы ... ... ... ... Бұл мемлекеттің қатысуымен
одан әрі экономикалық және ... ... ... ... түрлері
Экономикаға мемлекеттік ықпал ету құралдары.
ЭМР үлгілері(моделдері)
Институционалды-әлеуметтік үлгі (ИӘМ)
ЭМР-дің кейнсиандық үлгісі
Экономикалық реттеудің классикалық үлгісі
Мемлекеттің экономикалық функциялары
Функционалды экономикалық жүйелер (ФЭС) ... ... ... мемлекеттік реттеу дилеммасы.
Экономиканы заңмен реттеу
Мемлекет меншігіне алу
Жекешелендіру
Үкіметтік сатып алулар
Мемлекеттің шығындары
Субвенциялар
Трансфертті төлемдер
Мемлекеттік несие
Мемлекеттік қарыз
Практикум
Сіз білуге тиіссіз
1. Нарықтың белгілі ... ... ... ... ... түзетуші, тұрақтандырушы және бөлу функцияларының немен
айқындалатынын түсіндіру.
З. Қандай экономикалық және әлеуметтік мәселелерді нарықтың ... және ... ... ... ... ... шешетінін дәлелдеу.
4. Әлеуметтік-экономикалық проблемаларды ұлттық, сондай-ақ ... ... ... экономикаға араласу себептерінің кешенін
түсіндіре білу.
5. Фискалдық саясат - ақша жинау ... ... ... ... ... бipгe ... ... саясаты екенін түсіндіре білу.
6. Монетаризмнің негізін салушы М. ... ... ... ... деп ... Нарық жұмысын атқаратын деген қағиданы
ұстанды.
М. Фридменге қарсы ... ... ... келісіңіз, бірақ, оны нақты
айғақтармен дәлелдеңіз.
Қайталауға арналған сұрақтар
1. ... ... ... кipic және ... ... ... ... Мемлекеттік игіліктерге қандай қасиеттер тән?
3. ЭМР-дің классикалық үлгісінің мәнін ашыңыз?
4. ... ... ... ... ... өзгешелігі
неде?
5. ЭМР-дің негізгі құралдарын атаңыз.
6. ЭМР-дің институционалды-әлеуметтік ... ... ... неде?
7. Неге, заңдылық макроэкономиканың даму факторы болып табылады?
8. Ел азаматтары ЭМР тиімділігіне ... баға ... ... нарықтық экономикадағы негізгі функциялары:
a) бәсеке ортасын құру
b) меншігі, капиталы және жері жоқ адамдар ... ... ... ... бөлу
c) экономиканы дамытуда құқықтық базаны қалыптастыру
d) аллокациондық
e) барлық жауаптар дұрыс
2. ЭМР-дің қажеттілігі мына экономикалық ... ... ... ... ... ... институционалдық
e) марксистік
3. Қоғамдық игіліктер, бұл:
а) экономиканың мемлекеттік секторындағы кәсіпорындарда өндіріледі
b) мемлекеттік кәсіпорындар және мекемелер тұтынады
c) жеке ... ... ... ... жеке ... ұжымдық кәсіпорындарда
4. Экономиканы тікелей мемлекеттік реттеу әдісіне жататындар:
а) индикативті жоспарлау
b) мемлекеттік тапсырма
с) ... ... ... ... және ... ... ... дұрыс
5. Мемлекет нарықтық экономикада қандай мәселелермен шұғылдануы тиіс:
a) ұдайы өндірістің жалпы тиімді шарттарын жасаумен
b) ... ақша ... ... ... ресурстардан нені қалай және қанша өндіру қажеттігін анықтау
d) өндірілген ... баға ... ... ... ... ЭМР ... және ... құрылым саласында, атап айтқанда ұйғарады:
а) орталықтандырылған жоспарлауды
b) баға (сигналдары) негізінде ресурстарды пайдалану және бөлуді
с) өндірістің жаңа ... мен ... ... ... ... ... процесін салаларда жеке операцияларға бөлуді
е) барлық жауаптар дұрыс
14 Тақырып.
МЕМЛЕКЕТТІҢ СЫРТҚЫ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ҚЫЗМЕТІ
14.1. Халықаралық ... ... ... Халықаралық еңбек бөлінісі
14.3. Халықаралық экономикалық қатынастардың негізгі түрлері
14.4. Халықаралық сауда және сыртқы сауда саясаты
14.5. Халықаралық валюта - ... ... ... - ... өнімдер мен қызметтердің әлемдік нарығы
14.7. Қазақстан - ... ... ... ... ... ... бөлінісі теориясы
Экономикалық ғылымда халықаралық еңбек бөлінісі туралы төмендегідей
негізгі экономикалық теориялар қалыптасты.
Халықаралық ... ... ... ... ... және
салыстырмалы артықшылық теориясы құрайды. Классикалық осы теория Адам ... ... ... XVIII ғасырдағы еңбектерінде айтылған. ... ... ... ел ... елге ... ... ... өндірісіке аз шығын жұмсайтын тауарға ... ... ... ... мынада: мұнда еңбек бөлінісінің жүзеге асуын
қысқарған үрдісте - екі ел мен екі ... ... ... ... ... жалпы моделі ғана.
Қазіргі қалыптасып отырған жағдайда халықаралық еңбек бөлінісіне
көптеген факторлар әсер ... ... ... халықаралық еңбек бөлінісін дамытуда жаңа үрдіс
пайда болып, салыстырмалы ... ... ... ... ... ... швед экономистері Эли Хекшер мен Бертели Олиннің
өндіріс факторы теориясында көрсетілген еді. ... ... ... 30-шы ... дүниеге келген.
Көптеген елдердегі халықаралық өндірістің мамандануын осы авторлар ... - ... ... және ... ... ... ... әр
түрлілігімен түсіндіреді. Мысалы,"арзан еңбектің" артық болуы еңбек ... өнім ... ... пайдалы қазбаны алу) өндірісіне маманданып,
капитал артықтығы- капитал көп жұмсалатын өнім ... ірі ... ... ... айқындайды. Аталған теория халықаралық
еңбек бөлінісіне шындық тұрғысынан толық түсінік бере алады.
Американ ... ... ... жылы ... мен Б.Олин
теориясына тағы бір фактор қосты . Онда елдердегі білікті және ... ... ... ... бөлінісіне кәдімгідей әсер ететіндігін
айтты.
Қазіргі кезде американың экономист ... ... ... жылы ашқан "технологиялық алшақтық " теориясы ерекше орын ... ... ... ... жаңа ... ... ... жаңа
технологиямен, жаңа ғылыми- техникалық әлеуетпен байланыстырылып, олар
жаңа тауарды аз шығынмен ... ... ... ... ... ... пайдаланатын фирмалар мен корпорациялар
халықаралық өндірістің мамандануына жаңа көздер ашады.
Соңғы ... ... ... ... ... ... циклы" теориясына ерекще мән беріп, ... ... ... ... ... ... ... - Раймонд Вернон мен
Эдвин Линевилл. Осы теория халықаралық монополияның дүниежүзілік ... нәр ... ... ... ... ... кезінде монополия ішкі нарық
сұранымын қанағаттандырады. Екінші сатыда ... ... ... ... ... ұмтылып, өндіріс шығындары алғашқы екі сатыдағы
жағдайға қарағанда төмен болады.
Халықаралық еңбек бөлінісі жеке ... ... ... ... ... әртүрлі саласын белгілі түрге мамандандырады.
Қорытындысында, өндіріс нәтижесін, ғылыми - ... ... ... жағдайын туғызады, халықаралық сауда дами түседі.
Халықаралық еңбек бөлінісінің пайда болуы, оның ... мен ... ... өсуімен анықталады. Халықаралық еңбек ... ірі ... ... байланыстырылып, одан шикізатпен жанар –
жағар май өнімдерін ... ... ... етеді. Көптеген елдерде қалаға
шоғырландырудың өсуін тудырып, азық-түлік тауарларына, ауыл ... ... ... ... ... ... негізінен үш типке бөледі: жалпы, жеке және
ерекше. Жалпы халықаралық еңбек ... ... ... ... ... ... тән) еңбек бөлінісінің өндіріс
саласымен жіктелуі. Мысалы: өңдеу мен кен қазу өнеркәсібі, ауыл шаруашылығы
мен ... т.б. Бұл ... жеке ... ... ... ... жағдаймен айқындалады. Ал, халықаралық еңбек бөлінісінің
байқалуы экспорт- елдердің ... ... және ... ... ... еңбек бөлінісі дегеніміз - елдердің дараланған белгілі
өндіріс саласының дайын өнімге мамандандырылуын айтамыз. ... ... бұл ... ... ... ... жіктелуі тән.
Ерекше халықаралық еңбек бөлінісі деп әртүрлі елдердің ... ... ... мен өнім ... ... ... технологиялық саты - өндіргіш күштердің жоғары дамыған ... ... және ол ең ... тип болып келеді.
Халықаралық еңбек бөлінісінің аталған типтері көбіне ... ... ... ... халықаралық еңбек бөлінісінің басым болу ... ... ... оның ... типтері бөлшек және кооперациялық
мамандандырылумен толықтырылып, өндіріс процесі кооперацияланады. ... ... ... ... ... ... ... 25 мың
шет ел фирмасынан сатып алады. Осындай жағдай “Рено” (Франция), “Фиат”
(Италия), ... мен ... ... ... және т.б. ... ... ... халықаралық еңбек бөлінісінің ... ... ... алып барады. Немесе елдер мен халықтардың
арасындағы тұрақты экономикалық байланысты ... ... ... ... шеңберден шығуына ықпал жасайды. Өндіргіш күштердің
интеграциялануының өсуі, оның бүкіл ... ... ... ... ету шеңберін арттырады. Халықаралық айырбас көбінесе
түрлі ... ... ... ... ... ... ... орын түріне айналды. Өндірістің кең
көлемді дамуы шикізат пен жанар майды ғаламдық ... ... ... ... және ... ... экспорттауды талап етеді. Импорттық шикізат
пен жанар майды тұтыну АҚШ-та 1/3 есе құраса, ... ... ... ... 4/5 шамасында. Кәсіпкерлер ұлттық нарық шеңбері ауқымына ... ... ... ... ұлттық өнімнің АҚШ пен Жапонияда-10%,
Канада, Франция, Германия, Англия, Швеция, Италияда-20-25%-ы ... ... ... ... ... ... ... байланысын тереңдете түседі. Халықаралық еңбек бөлінісіің
жетістігін ... ... ... ... ... ... ... еңбекті үнемдеуге мүмкіндігі бар. Әсіресе, қажетті ... ... ... ... ... ... жаңа түрлерін жасай
отырып, оларды басқа да ... ... ... . ... еңбек
бөлінісінің бүкіл дүниежүзілік мүмкіндігін пайдалану ... ... ... ... қалыпты, жан-жақты ... ... ... дүниежүзілік халықаралық еңбек ... - ... ... пен әлемдегі бейбітшілікті орнатудың басты факторы
болып табылады.
14.2. Халықаралық ... ... ... ... ... ұғымды терең және жан-жақты зерттеген
Н.Н.Барнский оны – экономикалық жағрапиялық негізгі ұғым деп атады.
Халықаралық еңбек бөлінісі – адам ... ... ... ... ... ... ... сөзсіз нәтижесі. Оның сөзсіздігі жеке аумақтардың
арасында әрқашан да айырмашылықтар болуына байланысты. Ол айырмашылықтар
біріншіден, халықаралық ... ... ... ... ... мен ... үшіншіден, әлеуметтік – ... даму ... ... ... ... қорларында,
тарихи дәстүрінде және т.с.с. Мұндай айырмашылықтар өнеркәсіп пен ауыл
шаруашылығы өндірісінің көптеген ... ... бір ... бекітілуіне
әкеп тірейді.
Бұл жекелеген экономикалық аудандарға қатысты, сондай-ақ халықаралық
еңбек бөлінісінің арқасында өзара байланысқан тұтас ... де ... ... ... бірақ, дүниежүзілік шаруашылықтың шығуына байланысты
дүние жүзін қамтыды.
Халықаралық еңбек бөлінісі жеке елдердің өнімінің белгілі бір ... ... бір ... ... ... айырбастауға мамандануынан
көрінеді. Халықаралық еңбек бөлінісі уақыт ішінде өзгереді.
Жеке елдердің, өнімнің белгілі бір түрлерін ... және ... ... ... мамандануы өндіруші елдің оларды өз ... ... ... етеді. Ол халықаралық мамандану салаларының, яғни көбінесе
өнімді экспортқа ... ... және ... еңбек бөлінісінде
елдің “келбетін” бірінші кезекте айқындайтын салалардың ... ... ... ... ... жасау жөнінен дүние жүзінде бірінші ... ... ... ... ... ... ... ол басқа
елдерге экспортқа жібереді. Электроника ... оның ... ... ... дәнді –дақылдарды жинау жөнінен дүние жүзінде бесінші,
ал экспортқа шығару жөнінен екінші орын ... ... ... ... ... саласы. Өз кезегінде, халықаралық мамандану тауарлар
мен қызметтің халықаралық ... ... ... Бұл ... ... байланыстардың дамуынан, жүк тасқындарының саны мен қуатының
артуынан көрінеді, оның үстіне, өндіру орны мен ... орны ... ... ... кіші ... ... ... шаруашылық пен халықаралық еңбек бөлінісі дүние жүзінің
барлық елдерін қамтып болғаннан кейін, соңғы онжылдықтарда ... ... Олар ... жаңа ... табуда. Халықаралық маманданудың және
айырбастың тереңдеуі бірқатар елдердің ұлттық шаруашылығының ... ... ... ... ... бөлінісінің жаңа, жоғарғы сатысы
- халықаралық экономикалық интеграция пайда ... Ол жеке ... ... ... аралық келісім саясаты негізінде тым ... және ... ... ... заңды процесі болып табылады.
Ал,1973-ші жылы төрт мемлекет ... ... ... Исландия, Греция,
1986-шы жылғы қаңтардан бастап Испания, Португалия ... - ... ... дүниеге келді. Ұлттық Еуропа парламенті құрылып, өз мәжілісін
Страсбург ... ... ... Қызмет саласына қауымдастықтың
бюджет-қаржы істерін бақылау жатады. Министрлер ... ... ... болып Министрлер Кеңесінің шешімі серіктес- мемлекеттің заңдарымен
пара-пар саналады. Кеңес жұмысының аясына ... ... ... ... енеді. Әр мемлекеттің басшысы Кеңес мәжілісіне жарты жыл
төрағалық жасайды. Төрағалықтың алмасуы алфавиттік ретпен ауыстырылады.
Еуропалық ... ... ... енген елдерден кеден салығы
алынбайды. Сондықтан, тауар, қызмет ету, капитал мен жұмыс күші өзара ... ... ... ... ... өндіруден Еуропалық экономикалық
қауымдастық ... ... ... ... ... ... ... автомобиль шығаруда Жапония мен АҚШ-қа ... ... ... жылы ... Азия ... ... ... құрылды. Оған алты мемлекет мүше ... ... ... Сингапур,Тайланд, Филиппин, Латын Америкасы аумағында ... ... ... ең ірі ... ... тобы құрылды. Мақсаты-
аймақтағы сауда мен ... ... ... ... ... ... байланыстарды ұлғайту, келешекте латынамерикалық жалпы
нарық құру болып табылады. Бұл қауымдастыққа 11 ел ... ... ... ... ... ... Уругвай, Чили,
Эквадор. Штаб-пәтері Монтевидо (Уругвай) ... ... ... экономикалық
қатынастардың негізгі түрлері
Әлемдік нарық бұл бір-бірімен ... ... ... ... және ... еңбек бөлінісінің негізгі бағыттарын
қамтитын, жекелеген елдердің ұлттық ... ... ... нарық
тарихи түрде, капиталистік нарық ретінде өндірістің капиталистік жолдары
негізінде қалыптасты.
Әлемдік ... ... ұзақ ... даму ... ... еңбек
бөлінісінің белгілі бір деңгейімен және өндірісті интернационалдандырумен
сипатталатын бірсыпыра кезеңдерден өтті. Солардың ішінен ... ... ... ... ... болу кезеңі. Әлемдік нарық капитализм дамуының
мануфактуралық сатысындаXVI ғасырда пайда ... ... ... ... процесінің шешуші факторларының біріне айналды.
Оның туындауы, жас еуропалық ... ... және ... ... ... жүзу мен құрлықтағы қатынас
құралдарының жылдам ... ... ... ... ... ... ... төңкерістер барысында жүзеге
асырылған, жетекші капиталистік елдердің ірі машиналары өндіріске
өту ... Ірі ... іс ... ... әлемдік нарығын
қалыптастырады;
3. Имперализм сатысындағы әлемдік ... даму ... ... ... ... жылдардағы өнеркәсіп
өнімдерінің әлемдік экспортының 4/5-нен астамы Ұлыбританияның, АҚШ-
тың, Францияның және ... ... ... ... ... ... ... дамытудың анықтаушы факторына айналды;
4. Капиталистік нарық ... ... ... ... ... ... ... даму кезеңі;
5. Бұрынғы социалистік ... ... ... ... ... 90-шы ... ... жаңа кезең.
Бірқатар жекелеген елдердің ұлттық нарығы әлемдік нарыққа ажыратылып
көрсетіледі:
а) ... ... ... қозғалысы бар болғаны экономикалық
факторлармен
(елдің кәсіпорындары мен ... ... ... ... ал ... ... шекаралар мен
жекелеген мемлекеттер сыртқы ... ... ... ... ... ... ... Ұлттық шаруашылықтар арасындағы
тауарлардың қозғалуы шектелген және кейбір ... ... ... ... түспейді.
ә) Әлемдік нарықта бағалардың айрықша ... ... ... ... Құрылымдық ілгері ұмтылу, өнеркәсіп өндірісін мамандандыру мен
біріктіру, шаруашылық өмірін интернациоландыру ... ... ... ... ... әлемдік нарықтағы даму үрдестеріне келесі факторлар
әсер етеді:
1. Әлемдік шаруашылық жүйесіндегі қарама- қайшылықтардың болуы, олардың
трансұлттық корпорациялар арасындағы ... ... ... ... қалыптасуы және одан әрі нығаюы,
өндірісті интернациоландандырудың дамуы;
3. Экономикалық тәуелсіздікке қол жеткізу үшін дамушы және ... ... ... ... ... сыртқы саудамен тығыз байланысты. Сыртқы сауда - бұл
тауарларды сырттан ... ... мен ... шығарудан (экспорт) тұратын,
бір елдер мен екінші елдер арасындағы ... ... ... Ақшалай түрде
көрсетілген импорт пен ... ... ... ... ... ... БҰҰ-ның статистикалық басылымы, әлемдік барлық елдер экспортының
жиынтық құны ретінде халықаралық сауда көлемінің ... ... ... отырады.
Халықаралық еңбек бөлінісі оның негізі болып табылатын жиынтық түрдегі
сыртқы сауданы, ... ... ... ... ... даму ... мен мәні өндіріс дамуының сипаты және деңгейімен анықталады.
Сыртқы сауда, өндірістің натуралды ... ие ... ... ... ... дәуірінде пайда болды. Ірі машиналы өндірістің дамуымен
байланысты имперализм дәірінде, сыртқы сауда неғұрылым кең ... даму ... ... ... ... ... әкелетін пайдаларына сүйену
мүлде табиғи нәрсе болып саналады. Халықаралық сауда ... ... ... дамыта отырып, қолда бар ресурстардың өнімділігін арттырады,
сөтіп, өздерінің өндіретін тауарлары мен қызметтерінің ... ... ... әл-ауқатының деңгейін көтеретін құрал болып қызмет
етеді.
Халықаралық сауда теориясының негіздерін XVIII ... аяғы мен ... ... ағылшынның аса көрнекті экономистері А.Смит пен Д.Рикардо
қалыптастырды. А.Смит “ Халық байлығының табиғаты мен ... ... ... ... басымдық теориясын қалыптастырды және
халықаралық сауданы еркін дамытуға деген елдердің қызығушылықтарын да ... ... ... және ... ... ... деп аталатын
еңбегінде абсолюттік басымдықтар қағидасының жалпы ... ... ... ... ... береді және біріншіден, экономикалық
ресурстардың елдер арасында теңдей емес ... ... ... әртүрлі
тауарларды өндіру әртүрлі технологияларды немесе ресурстарды пайдалануды
талап ететіндігі ... ... ... ... негіздеді.
Д.Рикардо сондай-ақ халықаралық айырбастың барлық елдердің мүдделері үшін
мүмкін екендігін көрсетті.
Д.Стюард Милл ... ... ... құн ... ... тауарлар алмасуын оңтайландыратын бағаның өмір сүретіндігін
көрсетеді. Мұндай нарықтық баға ... пен ... ... ... Хекшер мен Бертиль Олин, өндіріс факторлары мен қамтамасыз
етілгендік ... ... бір ... ... ... қандай бір ел
ие болатын, салыстырмалы басымдықтарға түсініктер береді. Олар ... ... ... ... алға ... ол ... ... айырмашылықтар өндіріс факторларының әртүрлі мақсатымен,
сондай-ақ қандай да бір тауарларға деген ішкі қажеттіліктердің ... ... ... ғалымдар П.Самуэльсон, В.Стапер,
В.Леонтев ... және оны одан әрі ... ... ... көпшілігі классикалық теорияның бастапқы
жағдайын қабылдай отырып, өз тұжырымдарын тәжірибеде икемдеп ... ... ... ... байланыстарының, оның ішінде
халықаралық сауданың тұрақты дамуы, сыртқы экономикалық ... ... ... ... ... ... елдердің
экономикалық тәулсіздігінің проблемаларын жаңаша түрде қояды.
Қазіргі жағдайдағы сыртқы сауданың ... ... :
1. ... ... өндірушілердің тауарларын өткізуді бақылайтын, ірі
монополиялардың шешуші позициялары;
2. Монополиялық ... ... ... өктемдіктің күрт күшеюі;
3. Қазіргі жағдайдағы сыртқы сауда, негізінен, капиталды сыртқа шығару
әсерімен дамиды.
Қазіргі кездегі ... ... ... 4/5- тен ... ... ... ... (ИДЕ) құрайтын әлемдік сауданың үлесіне келеді.
Мәселен, 11 капиталистік елдің (АҚШ, Ұлыбритания, ... ... ... ... ... ... ... Канада) үлесіне,
бүкіл әлем халқының 20% -на жуығын құрайтын, ... ... ... ... ... ... Сонымен бір мезгілде, Қытай мен Индияның
(жердегі халықтың 40%) ... ... ... ... 5 %-ы үлес ... ... ... (ИДЕ) экспорты басым түрде дайын өнімдермен
(машиналар мен жабдықтар), ал ... ... ... ... ... ... ұсынылады. Ірі монополиялар өздерінің тауарларын
монополиялық жоғары бағалар бойынша сыртта ... ... ... индустриалды дамыған елдердің (ИДЕ) ірі монополиялары мейлінше ... ... ... ... бір бөлігін өзіне сіңіріп алады. Батыс
экономистерінің берген бағаларына сәйкес, 1950-1970 ... ... ... ... деп ... ... уақыттың тура осы үзігінде әлемдік
экспорт қайырадан тұрақты жоғары қарқынын көрсетеді.
Халықаралық сауданың бұлайша өсуі:
1. халықаралық ... ... ... және ... дамуымен;
2. ҒТР-мен;
3. Нарықтағы трансұлттық корпорациялардың белсенді қызметімен;
4. БСҰ (ВТО) ... ... ... ... реттеумен;
5. Сауда- экономикалық интеграциялық прогрестердің дамуымен байланысты
бірқатар факторлардың нәтижесі болып саналады;
6. Халықаралық сауданы ырықтандырумен.
Сыртқы сауда байланыстарының дамуы экономика-ның ... ... ... пен ... ... жөніндегі мемлекеттің қолданатын шараларымен
тығыз байланысты болып саналады.
Халықаралық сауданы мемлекеттік реттеу:
1. Мемлекеттік реттеу құралдарын үкіметтің келісуінсіз ... ... ... ... ... ... ... шаралары, сауда саласындағы әріптестер болып
саналатын елдер арасындағы келісілген екі жақты реттеу;
3. Сауда саясаты ... ... ... көп ... ... БСҰ, Еуропа одағына мүше елдердің сауда саласындағы келісімі.
Мемлекеттің халықаралық саудаға араласуының ауқымына қатысты сыртқы
сауда саясатының келесі түрлері (типтері) ... ... ... ... ... - бұл сұраныс пен ұсыныстың еркін
нарықтық күші кезінде ... ... ... ... ... ... саясаты.
2. Протекционизм - бұл сауда саясатының ... және ... ... ... ішкі ... ... ... қорғаудың
мемлекеттік саясаты.
Еркін сауданың жақтастары, негізінен, халықаралық еңбек ... ... ... ... ... ... ... және осы
негізгі қатысушы елдер халқының өмір ... ... ... қабілетін атап өтеді.Протекционистік шаралардың жақтаушылары,
негізінен, кез келген ұлттық өнеркәсіптің мүдделерін ... ... ... жоғары өмір деңгейін және т.б. қамтамасыз ... ... деп атап ... ... ... заманғы жүйесі әртүрлі бағыттарды
қамтиды. Солардың ішінде ең маңыздылары:
1. Басқа ... ... ... ... ол ... өнімдердің белгілі
бір түрлерін сыртқа шығаруды сирету. Кедендік ... ... ( ... Ұлттық өндірушілердің шетел фирмаларымен ... ... ... шетелдерден дайын өнімдерді, әсіресе, қымбат сән-
салтанат заттарын әкелу кезінде жоғары кеден баж салықтары белгіленеді, ал
шикізат пен материалдар ... ... ... баж ... ... ... Тарифтік кедергілер, экономикалық саяси және әкімшілік әдістердің
көмегімен СЭҚ-тің тікелей және жанама шектеулерінің жиынтығын білдіреді.
Қазіргі ... ... ... кейбір таралуы
сыртқы экономикалық операциялардың мөлшерленуі мен ... ... ... ... ... ... сауда операциялары
салыстырмалы ... ... ... ... жекелеген тауарлар мен
тауарлардың ... ... ... ( ... ... бір ... Тәжірибе жүзінде оның құрамын белгілеу (контигирование) еркін
әкелінуі ... ... ... ... шектелген тауарлардың тізімі
түрінде белгіленеді.
Лицензиялау, ... ... ... ... ... ... органдарынан рұқсат алу (лицензиясын) қажеттілігін болжайды.
Салық жүйесі мен ұлттық шектеу ... ... мен ... ... шетелдіктер үшін жабық ... ... ... ... ... ... ... протекционизм мен
ырықтандыру элементтерін ұштастыра отырып, алуан түрлілігімен өзгешеленеді.
Халықаралақ сауданы ... ... ең ... ... ... ... ... мен тарифтер (ГААТ) және оның мұрагері- бүкіләлемдік сауда
ұйымы (БСҰ) арқылы ... ... ... ...... ... валюта несие қатынастары бөлу, ... ... ... ... ... ... және ... балансында көрініс
тапқан, халықаралық экономикалық қатынастардың барлық ... ... ... бір ... олар ... түрде
дербес болып саналады, ұлттық экономика мен халықаралық ... ... ... кері әсерін тигізеді.
Әлемдік валюта жүйесі, ұлттық экономиканың ... ... ... шаруашылық байланыстарымен келісілген, ақша- экономикалық
қатынастарының жиынтығын білдіреді. Халықаралық еңбек бөлінісі, тауарлы
өндіріс пен әртүрлі ... ... ... сауда оның базасы болып
саналады.
Әлемдік валюта жүйесінің құрамды элементтері:
... ... ... белгілі бір жиыны (ұлттық, шетелдік
және ұжымдық ... ... ... ... және ... ... ... мен еркін айналым
жасаушылығын қоса алғандағы, валюта айырбастау тәртібі;
• Халықаралық айналымды валюта-төлем құралдарымен қамтамасыз ... ... ... есеп ... ... мен ... және алтынның
халықаралық нарығының ... ... және ... ... ... ... тәртібін реттеуші, мемлекетаралық
институттардың мәртебесі;
• Әлем ... ... ... ... ... есеп ... мен ... операцияларын жүзеге асырушы
халықаралық және ұлттық банк мекемелерінің жүйесі.
Әлемдік валюта жүйесіндегі барлық төлем мен есеп ... ... ... ... ақша бірлігінің бағасы басқа ел валюталарының ақша
бірлігінде көрінетін валюта бағамдарының негізінде ... ... ... ... ... ... мен және оның құнымен,
ұлттық ... ... ... ... ... ... ... тереңдей түседі. 60-шы жылдардың ортасында доллар ... ... ... ... мен ... пайдасына өзгеруші күштер
арақатынасының сәйкес келушілігін доғарды, әлем ... ... ... ... ... ... ... дағдарыс 1971-1973 жылдары оның
барлық қағидаларының үзілуіне алып ... ... ... ... ... ... бағасы алынып тасталды, белгіленген ... ... ... ... ауыстырылды.
Жаңа әлемдік валюта жүйесі, алтынның демонитизациялануына ... ... ... ... ... алтындоллар стандартының күйреуі
1976 жылғы Ямай келісімімен заңдастырылды. “Қарыз алудың арнайы құқығы”
валюта жүйесі ... ... ... ел, ... ... тәртібін
өздерінің қараулары бойынша таңдау құқығын алды. ... ... ... валюталар жүйесі қалыптасты. 1979 жылдан бастап
әлемдік валюта жүйесі шеңберіндегі аймақтық деңгейде, ... есеп ... – ЕВРО ... Толыққанды ұжымдық халықаралық ... ... ЕВРО ... ... ... (ЕВЖ) қызметін жүргізеді. Доллардың
өктемдігінен “Ортақ нарықты” қорғау, Еуропалық ... ... ... ... ... ... кезеңдегі әлем шаруашылығы байланыстарының қалыптасуы мен
әлемдік ... ... ... ... ... жоқ және ... ... Технологиялардың әлемдік нарығы
Технология бұл, өнімдердің технологиясы, технология ... және ... ... үш ... топ кіретін іс-тәжірибелік мақсаттарға қол
жеткізудің ғылыми әдістері. Заттанған (жабдықтар, ... ... ... және ... ... ... техникалық
құжаттамалар, білім, тәжірибе ) ... ... ... ... әлемдік нарығының объектілері болып саналады.
Мемлекет, университеттер мен фирмалар және жеке тұлғалар технологиялар
әлемдік нарығының субъектілері болып саналады. Технология ... ... ... ол ... бір ... ғана ... бола алады.
Мәселен, жоғарғы технологиялы тауарлармен, капитал сыйымды тауарлар мен
халықаралық сауда ... ... ... ... ... ... да факторлары технологиялардың таратушылары болып қатысуы
мүмкін.
Идеяларды коммерцияландыру нақты сезілгенде, сараптау жүргізілгенде, оны
пайдалануға болатын салалар ... ... ғана ... ... ... ... - бұл ... коммерциялық немесе өтеусіз негіздегі мемлекет аралық
орналасуы болып табылады. Халықаралық ... ...... ... және ... ... ... өмірлік қызметінің барлық аясы
кең түрде ... ... ... ... ... бір ... бірнеше құқықтық құралдармен, яғни патенттермен,
лицензиялармен, копирайттармен, тауар белгілерімен қамтамасыз етіледі.
1. Патент – ... ... ... құқын растаушы және
құзырлы үкімет органдарының өнертапқышқа (жаңалық енгізушіге) беретін
куәлігі. Іс ... ... ... ... ... ... ... мерзімі 15-20 жылмен шектеледі және ол берілген елдің аумағында
ғана әрекет ... ... ... тұру үшін, заңдар жоғары ... ... ... ... ... етеді, сондықтан да патент иелері
жаңалықтарды коммерциялық мақсатқа ... ... ... оны ... маңызды түрде артықшылық береді.
2. Лицензия – технологияға иелік етушілердің (лицензиялар) қорғалған
немесе қорғалмаған патенттермен оған мүдделік танытушы ... ... ... ... бір ... және ... бір ... беретін
рұқсат.
3. Копирайт - өз өнімдерін шығару және ... ... ... ... ... автордың эксклюзивті құқығы.
4. Тауар маркасы (таңбасы) - иесінің ... ... ... ... алмайтын және тауар өндірушіні даралап тұру үшін қолданылатын,
белгілі бір ұйымдардың белгісі. Бұл ... ... ... бейнелер,
әріп тіркестері және т.б. болып келеді.
Технологиялардың берілісі мынадай негізгі формаларда жүзеге асады:
а) патенттік келісім - ... ... ... сатып алушының жаңалықты
пайдалануына өзінің құқын беруі ... ... ... ... ... келісім - жаңалықтың иесі немесе техникалық білімдер
екінші жаққа белгілі бір ... ... ... ... ... ... келісімі;
б) “ноу-хау”- технологиялық, экономикалық қаржылық ... ... ... тәжірибе мен өндіріс құпияларын беру;
в) инжиниринг - сатып ... ... ... ... машиналарды
алу, құрастыру және пайдалану үшін қажетті технологиялық ...... ... жеке ... ... зерттеу
нәтижелерімен алмасу, өндірістік - техникалық жетістіктермен өзара танысу,
көрмелер, ғылыми конференциялар және т.б. ... ... емес ... ... технологияларды жасаудың басты мақсаты - өндірілген өнімдердің
әлемдік нарыққа еркін өтіп, бәсекелестікте ... ... ... ... ... ... ... реттеу мен бақылауды
енгізу мынадай себептерден туындауы мүмкін:
- технологиялық тепе-теңдікті ұстап тұруға деген ұмтылыс;
- ... ... ... ... ... және ... ... шығару мен әкелуді тікелей мемлекеттік реттеу
сараптық бақылау органдары мен кедендік және шекаралық бақылау әдістері
арқылы жүзеге ... ... ... ... мен ... ... мемлекеттік жүйесі арқылы іске асады.
Қызмет көрсетудің әлемдік нарығы. Тауарлардың, капиталдардың, жұмыс
күштерінің, технологиялардың әлемдік нарығы, сондай - ақ ... ... ... өмір сүреді және өзара байланыста әрекет етеді. Қызметтер –
бұл бақа институционалдық бірліктермен өзара келісімдер кезінде және ... ... ... институционалды бірліктердің ережелеріндегі
өзгерістер.
Қызметтер көрсету тауарлармен халықаралық сауда ... ... ... дами ... ... 3,5 мың ... аса бұрын, басқа елдердің
саудагерлері үшін тауарлар саудасымен айналысқан финикиндіктер ... ... ... салды, мысалы философ Пифогор мен ... ... ... ... ... ... сапар шекті.
Әлемдік шаруашылықтағы аса ауқымды әрі тез өсіп отырған қызмет көрсету
саласы қызметтердің әлемдік ... ... ... ... ... құнын өндіретін, еңбек қызметінің алуан түрлерін көрсететін сала
түрінде түсіндіріледі. Қызмет көрсету ... тез ... ... ... ... және халықтың өмір деңгейінің дәрежесінен
көрінеді. Бұдан ... ... ... ... қызметтердің жаңа
түрлерінің, ең ... ... ... ... ... жаңа
түрлерінің пайда болуына әкеледі.
Сауданы ырықтандыру туралы халықаралық келіссөздер жүргізу кездерінде,
өзіне қызмет ... ... аса ... ... ... сауда
ұйымдарының жіктелуі пайдаланылады. ... ... ... ... ... ... және ... қабылданған, халықаралық стандартталған
өнеркәсіп жіктелуіне негізделген.
Тауарлар мен қызметтер нарығы және олармен ... ... ... ... өмір ... ... ... қызметтердің айырмашы-лығы сезілмейді және
көрінбейді;
- екіншіден, қызметтер негізінен бірмезгілде өндіріледі және қолданылады,
сақтауға ... ... ... ... ... ... мен өндірушілер арасындағы тікелей байланыстарға негізделеді;
- үшіншіден, көрсетілген қызметтер арқылы жасалатын халықаралық сауда,
оларды өндірумен ... ... ... ... ... ... ... жасаудан басталып, тауарларды тасымалдаумен аяқталатын
қызмет көрсетудің барлық түрлері қатыстырылады. ... ... ... ... ... ... сауда,
капиталдардың халықаралық қозғалуымен, жұмыс күштерінің нарығында
орналасуымен тығыз ... ... ... ... ... тауарлардан өзгешілігі, қызметтердің барлық ... ... ... ... кең ... қатыстыру үшін
жарамды емес болып саналатындығы, мысалы, жеке тұтыну үшін қызметтер және
т.б;
- ... ... ... ... ... қызмет аясына қарағанда,
негізінен шетел бәсекесінен мемлекет арқылы көбірек қорғалады.
Сатылатын қызметтер түрлі белгілері бойынша топтастырылады.
Қызмет көрсету көпшілік ... ... ... ... ... ... қаржы салуды жүзеге асырумен бірмезгілде болады. Сондықтан:
- инвестициялармен байланысты банкілік, ... ... және ... саудамен байланысты көлік, сақтандыру қызметтері;
- бірмезгілде инвестициялармен және саудамен байланысты байланыс, құрылыс,
компьютерлік және ақпараттық қызметтер бөліп көрсетіледі.
Экспорттық ... ... ... көбі ... көлік пен
халықаралық жеке іскерлік ... ... ... ... құндық
көлемінің 75%-на жуығына индустриялды дамыған елдер, 24%-ын дамушы елдер
және 1%-ын ... ... ... ССҰ (ВТО) ... ... ... ... әлемдік экспортының 16,2%-ы АҚШ - тың
үлесіне ... ... 10,2%, ... 6,5%, ... 6,4%,
Ұлыбританияға 5,5%, Жапонияға 5%, тиеді Соңғы жылдары туризмнің үлесі арта
түсуде, басқа қызметтердің көлемі өсуде. Жергілікті ... ... ... басып озушылық пен шетел фирмаларының нарыққа кіру
мүмкіндігін ... ... ... салу мына тармақтардан тұрады:
1. Қызметтермен сауда жасауды шектеу;
2. Шетел қызметтері импортына сандық квота енгізу;
3. Ішкі нарықта шетел компанияларының фирмаларын құруды ... ... ... алға ... ... ... ... тұтынушыларға жылжуын шектеу
Қызметтермен халықаралық сауда жасайтын бүгінде қырықтан ... ... ГАТТ БСҰ (ВТО) ... ... және т.б. бар.
ТМД аймақтарындағы қызмет көрсету саласының бүгінде дамуын, ... ... ... ... ... ... кезеңмен
байланыстырады. Қазақстан Республикасында бұрын дамымаған немесе нашар
дамыған қызмет түрлері дамуда, мысалы, ... көп ... ... тауарларын, жабдықтарды, машиналарды және т.б. сатудан кейінгі қызмет
көрсетумен байланысты қызметтер және ... ... ... экономикалық қатынастар жүйесінде
Қысқа мерзім ішінде Қазақстанды егеменді ... ... ... ... ... елі ... Минералды ресурстарға бай
Қазақстан шетел капиталын өзіне тартып, 250-дей біріккен кәсіпорын құрылды.
Соңғы үш ... (2002, 2003, 2004) ... ... ... 182 ... ... адам ... шаққанда.
Өнеркәсібі дамыған елдермен (АҚШ, Германия, ... ... ... ... т.б.) ... экономикалық қатынастарды дамыту
жүзеге асуда. Осындай игі істер АСЕАН елдерімен, әсіресе – ... ... ... ... Таяу және Орта ... дамуда. Оларға: Түркия, Иран, Сауд Аравиясын жатқызамыз. Ресей,
Өзбек, Қырғыз елдерімен, ... одақ ... ... ... ... ... ... мүдделілікті байқатады.
Дәстүрлі экономикалық қатынастарды Қзақстан барлық ТМД елдерімен ... ... ... ... ұзақ ... ... жаңа деңгейге көтерілді. Қазақстан
қазіргі кезде дүниежүзіндегі 60-тан ... ... ... ... ... ... шетел капиталын бәсекелестік негізде
тартуды алға қоюда. Ол экономиканың күрделі мәселесін шешіп қана қоймайды,
жаңа ... ... ... ... ... ... ... мен
толтырылуын мақсат етеді.
Жоғарыда атап өткеніміздей, экспорттық ... ... ... ... ие ... ... Республикасы ТМД елдерімен ... ... ... жасап келеді. Демек, республика үшін ТМД
елдері негізгі ... ... ... оның ... біріншісі-Ресей.
Республикадағы экспорттық құрылымның негізін ірі-тонналық өнімдер – мұнай,
астық, көмір, руда және концентраттар, қара металл ... мыс, ... ... Осы ... алыс ... тасу экономикалық жағынан
тиімсіз, себебі оларды қымбаттатып жібереді. Сондықтан, Қазақстан үшін таяу
көршілермен сауда-саттық ... ... ... ... ... ... қағидалары
қаралған: кеден кедергілерін жоюуы, салық, акциз алымын төмендету, отандық
тауар ... ... ... ... Осы процестерге ... ... ... ... тағылды.
Шаруашылық субьектісінің әр түрлі осы ... ... ... ... ... Бұл Ресей мен Қазақстан
жобасында тәп-тәуір ескерілмек. Біріккен кәсіпорындар мен қаржы - өнеркәсіп
топтары ... ... ... ... ... және газ ... ... машина құрылысында өткеру жүзеге асырылуды.
Қазақстанның егемен ел ретінде БҰҰ – ны және ... да ... ... мүше ... ел экономикасын халықаралық сауда қарым-
қатынасына интеграциялауға обьективті жағдайлар жасады.
Қазақстанның жағдайын талдап ... онда біз ... ... ... ... ... тұрақтылығының нығаюы. Егер 1995 жылы теңге ... 28,8% ... ... 1996 жылы 4,5% ғана төмендеді.
2. Инфляция деңгейінің төмендеуіне байланысты ... ... ... ... егер 1995 ... ... жылдық 75% болса, сол жылдың аяғында
52,5% ал 1996 жылда 30% болды.
3. ... ... ... макроэкономика-лық ахуал барынша
түрақтанып, келешегіне болжам жасайтындай күйге жете бастады. Ішкі жалпы
өнім 1996 ... ... ... ... 1995 ... сол кезеңмен
салыстырғанда 100,1%, соның ішінде өнеркәсіп өнімі 100,2% болды. ... ... ... ... рет ... өндірістің құлдырауы тоқтатылып,
біршама экономикалық өсуге қол жеткізілді.
4. Экспорт ... ... ... ... егер 1995 жылы оның өсімі
154,5% болса, кейінгі жылдары да едәуір өседі деп ... ... ... ... беру ... ... сыртқы экономикалық
байланыстар министрлігінен мемлекеттік сыртқы сауда компанияларын бөліп,
олардан монополиялық сауда жасау құқығын алу қажет;
- ... ... мен ... аукциондарда сатуды заңдастыру керек.
Мұның өзі пайданың бір бөлігін ... ... ... ... ... кез ... ... лицензиялар мен квоталарға ашық
және бәсекелестік түрде қол ... ... ... ... мен ... ... жетілдіре беру мен ынталандыру
мақсатында экспорттың салық салу жүйесінде тұрақты түрде талдаулар жасап,
қажет болған ... ... ... ... бүгінгі – күннің талабы.
Қазақстанның сыртқы экономикалық ... ... ... рөлін мейілінше арттыру бағыттарында қолға алатын жұмыстар
жеткілікті. Бұл ... ... ... ... ... ... шикізат бағытын жеңу үшін сыртқы ... ... ... экономикасын құрылымдық қайта құру бағдарламасына
сәйкестіндіре білу ... Бұл ... ... өнім ... аяқталған
техникалық кешендер құрып, өндіру салаларын экстенсивті дамудан интенсивті
дамуға ... ... ... жаңа ... ... тұту ... ... мен өндірістерді шұғыл дамыту мемлекеттердің экспорттық
әлеуетін ұлғайтып қана қоймай, жұмыспен толық қамту мәселесіне де қолайлы
жағдай ... Егер ... ... ... ... ... қолда бар шикізатты, мысалы, өндірістік қалдықтарды жеңіл және тез іске
асыруға болатындығын ескерсек, ... ... ... ... ... ... ... халықаралық саудадағы рөлін күшейту
үшін, оған тән ... ... ... ... ... оның дамыған, сондай-ақ дамушы елдер қатарында бірдей болуы.
Қазақстанды дамыған елдер қатарына қосатын факторларға халқының жаппай
сауаттылығы, ... ... кең ... – ғарыштық
зерттеулерге қатысу мүмкіндіктері жатады.
Экономиканың шикізаттық бағыты, ... ... мен ... деген қажеттілік, инфрақұрылымның ... ... ... ел ... ... Ал, ... елдердің өз
экспортына қолайлы база ... ... ... ... ... ... жылдың басында Мәскеуде интеграциялық комитетте Белорусьтің,
Қазақстанның, Қырғызстанның және ... ... ... топтарының
бүкілдүниежүзілік сауда ұйымына кіру мәслесі жөнінде жұмыс басындағы кеңес
болып өтті. Егер экономикалық құбыластарды зерттейтін ғылымдардың ... ... олар бір ... ... ... тарап өскен желектері
тәрізді болып көрінер еді.
Халықаралық экономикалық қатынастар ... да өз ... ... ... Халықаралық экономикалық қатынастардың мәні,
осы қатынастарды жүзеге асыру тетіктерін талдап оқытады.
Халықаралық экономикалық қатынастар жекеленген ... ... ... ... ... қатынастың қалыптасып орнығуы, оны өз заңдары,
қызмет нысандары, ішкі тетіктері бар дербес құбылысқа айналдырады.
Халықаралық экономикалық ... оны ... ... мен ... ... ... мен ... шығуға ұмтылыстары
айғақтайды. Макроэкономикалық деңгейде мұны фирмалар мен кәсіпорындардың
күші нарықтың шеңберінен шығып, әлемдік ... ... ... Халықаралық экономикалық қатынастың дәстүрлі және ең кең дамыған
нысанына сыртқы сауда жатады.
Қазақстанда кәсіпкерлік басым мөлшерде халықаралық экономикалық қатынас
негізінде ... ... ... орын алар жері ең алдымен
кәсіпорын, оның қатарында шет ел ... ... ... ... ... ол өндіргіш күштер мен ... ... ... буыны. Құқықтық тұрғыдан кәсіпорын
заңдылық құқықтары бар дара ... ... ... ... ... ... отырып, өнімдерді өндіреді, жұмыстар атқарады, әр
түрлі қызмет түрлерін көрсетеді.
Дүниежүзілік тәжірибе негізінде ... әр қилы ... ... ... ... оны елдің ұлттық заң шығарушы органдары
анықтайды. ... ... ... ... беріледі, осыған сай мүліктері
болады, міндеттемеге сәйкес оған жауапкершілігі болады. Сөйтіп кәсіпорындар
азаматтық процесте, сотта, ... ... және ... ... да ... қорғайды.
Қазақстанда қолданып жүрген заңдарға сәйкес кәсіпорындардың мынадай
ұйымдық – ... ... ... ... ... толық жауапкершілікті серіктестік (толық серіктестік), аралас
жауапкершілікті (араласа серіктестік), ... ... ... ... ... ашық және жабық типтері.
Орын алып келген ... ... ... ... бірлескен
кәсіпорын, “кооператив”, бұлар шын мәнінде кәсіпорынның ... ... оның ... мазмұнының кейбір жақтарын ғана түсіндіреді.
Мысалы, шағын ... ... ... ... ... ... қарай
берілген анықтама. Бүкіл әлемде оның ішінде, біздің елде де кіші ... ... ... бар. ... ... үшін ... бірінші жылы салықтың толық мөлшерінің төрттен бірін, екінші жылы
жартысын төлейді. Дүниежүзілік ... ... ... ... Неге ... ұлтаралық өзара тығыз қарым – қатынастар, әсіресе
экономика ... кең ... ... Соңғы қырық ... ... ... ... олардың жиынтық өнімімен салыстырғанда
7,5 есе өскен, ал 2000 – жыл басында дүниежүзінде өндірілген ... ... ... саудаға түсетін болады.
Түйін
Экономиканың салалық құрылымы – бұл қоғамдық еңбек бөлінісі жүйесіндегі
өндірістің жағдайымен ... ... ... ... жүргізуші
бірліктердің бірыңғай топтарының жиынтығы. Өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы,
құрылыс, сауда, көлік, салааралық байланыстарды ... ... ... саналады.
Әлемдік нарық – ұлттық нарықтың, мемлекеттер арасындағы шекаралардың,
сыртқы экономикалық қызметтердің, әлемдік бағалардың ... ... ... ... пен ... ... ... байланысты.
Халықаралық валюта – несиелік қатынастар дербестікке ие бола отырып,
экономика мен саясаттың дамуына ықпалын тигізеді және сонымен бір ... ... ... ... салаларына жатады. Халықаралық валюта
түріндегі барлық операциялар валюта ... ... ... ... және ... ... себептермен туындаған, еңбекке
қабілетті халықтың бір елден екінші елге бір ... аса ... ... ... ... көші – қоны ... ... Жұмыс күштерін
орналастыру (МОТ) халықаралық көші-қоны жөніндегі ұйыммен реттеледі.
ҒТР – дың дамуымен ... ... ... ... әлемдік өндіріс
нарығына шығару мен бәсекелестікте озып шығу үшін жаңа технологияларды
жасауға тырысады. ... ел ... ... шеңберде ұстап тұруға
ұмтылады.
Тауарлардың, капиталдардың, жұмыс күштерінің әлемдік ... ... ... бір ... ... саналатын қызмет көрсетудің әлемдік
нарығы өмір сүреді. Тауарлардан қызметтердің өзгешілігі - өндіріле ... ... ... ... сауда саласына қарағанда мемлекет
арқылы көбірек қорғалған.
Қайталауға арналған сұрақтар
1. Халықаралық экономикалық интеграция деген не?
2. Халықаралық экономикалық интеграцияның ... ... ... ... экономикалық одақтардың түрлерін атаңыз?
4. Батыс Еуропа экономикалық интеграциясының даму ерекшеліктерін
түсіндіріңіз.
5. Аймақтық экономикалық ... ... ... қандай?
6. Дүниежүзілік шаруашылық, оны қалай түсінесіз? Оның ерекше тетігі мен
даму дәуірі қандай?
7. Халықаралық еңбек бөлісі, ол дегеніміз не және оның ... ... ... қалыптасуы XVI – шы ғасырдың аяғында
басталды. Ұлттық ... ... ... ... ... күш
бұза алады?
9. XX – шы ғасырдың басында дүниежүзілік шаруашылыққа өзінің ... ... ... ... ... дүниежүзілік шаруашылық дамуы қандай ерекшелігімен
сипатталады?
11.Өндіргіш күштерді интернационалдандыру, дегеніміз не?
12. Өндірісті интернационалдандыруға қандай обьективті ... ... ... ... оның ... табиғаты қандай?
14.Макро-микро деңгейдегі интеграция дегеніміз не?
15.Қазақстанның әлем шаруашылығындағы алатын орны қандай?
16.Елбасы 2015 жылда Қазақстан ... ел ... ... ... ... ... ЖӘНЕ ЭКОНОМИКСТІҢ
ӨЗАРА БАЙЛАНЫСТАРЫ
1.1. Экономика. Экономиканың негізгі элементтері 5
1.2. Экономикалық заңдардың объективтік сипаты ... ... ... функциясы 15
Түйін ... ... ... ... 20 ... ... ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ЭКОНОМИКАДАҒЫ ОРНЫ ... ... ... және ... ... ... ... құрылымы мен формалары 23
2.3. Меншіктің көп түрлілігінің объективті қажеттілігі 25
2.4. ... ... ... қатынастардың қайта құрылуы
28
Түйін ... ... мен ... 34 ... арналған сұрақтар ... ... ... ... ... ... ... ... ... 37
3.2. Тауар және оның қасиеттері ... ... ... мәні және ... ... ... ... мен ақша айналымының эволюциясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ӨНДІРІС НЕГІЗДЕРІ ... Адам және оның ... ... ... ... ... және өндіріс факторлары60
4.3. Қоғамдық өндіріс құрылымы және нәтижелері 63
4.4. Жай және ... ... ... ... ... терминдер мен негізгі түсініктер ... ... ... сұрақтар ... ... ... ОНЫҢ МӘНІ ЖӘНЕ ... ... ... ... және оның сипаттайтын өзгешеліктері ... ... және ... ... ... сатып алушы алдындағы
жауапкершілігі ... ... ... ... ... ... ... ... ҚАМТУ
ЖӘНЕ ЖҰМЫССЫЗДЫҚ ... ... ... ... және ... ... ... 108
6.2. Жұмыспен қамту, жұмыссыздық нысандары
және түрлері ... ... заңы және ... ... ... ... ... ... сіз ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... мен ... ... ... арналған сұрақтар ... ... ... ... ... ... ... ... және ... ... ... және ... ... ЭКОНОМИКА - ЖҮЙЕ РЕТІНДЕ 145
9.1. Ұлттық есеп-шотты жүргізу - қоғамдық
өндірістің нәтижесі ретінде ... ... ... өнім және ... көрсеткіштер жүйесі ... ... ішкі өнім және ... ... ... ... Ұлттық байлық: құрамы, құрылымы және
оны өлшеудің тәсілдері ... мен ... ... ... ... оНЫҢ БҰЗЫЛУЫ ... ... ... және ... ... ... ... тепе-теңдік және оның
ауытқуы ... ... ... ... ... заңдылық ретінде
172
11.1.Ауытқу экономиканың жалпыға ортақ
дамуының формасы ... цикл ... ... ... ... ... 182
11.4.Мультипликатор-акселератор өзара әрекет
ету тұжырымдамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... сіз ... тиіссіз ... ... ... ... ... ӨСУ ЖӘНЕ ... ТЕПЕ-ТЕНД1К
ТЕОРИЯЛАРЫ ... ... өсу, оның ... мен факторлары 194
12.2.Экономикалық өсудің теориялары
Мультипликатор және акселератор эффектісі ... ... ... ... және оның ... ... ... 201
13-Тақырып.
ЭКОНОМИКАДА МЕМЛЕКЕТТІҢ РОЛІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... мүдделерін
орындаушылар (субъектілер) ... ... ... ... ... ... ... реттеудегі құралдары
мен әдістері қажеттілігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ЭКОНОМИКАЛЫҚ ҚЫЗМЕТІ
232
14.1. Халықаралық еңбек бөлінісінің теориясы 232
14.2. ... ... ... ... ... ... ... түрлері 239 14.4. ... және ... ... ... ... Халықаралық валюта - несие қатынасы ... ... - ... экономикалық
қатынастар жүйесінде ... ... ... ... ... ... ... ... ... Жаңағұлов
Редакторы: Б.М.Семқұлов
Компьютермен тергендер: Г.М.Батырова
Л.К.Мустияр
Басуға қол қойылды____________________
Көлемі:__________ б.т.
Тапсырыс___________ Таралымы 300 дана
Қарағанды экономикалық университетінің
баспаханасында басылған
Қарағанды қаласы, ... ... ... ... ... – жеке экономикалық субъектілердің шаруашылығын, қызметін
талдайды.
Макроэкономика – ұлттық жүйедегі ... ... ... ...... ... ішкі ... мен саланың жұмысын
талдайды
Гипермакроэкономика – тұтас алғандағы дүние жүзілік экономиканың тәртібін
зерттейді
Адамдар арасындағы шектелген ресурстарды пайдаланып, экономикалық
қатынаста өндіру, айырбастау, бөлу ... ... ... заңдар
Қоршаған ортаға қатынас
Моралдық нормалар
Институттар мен құқық
Экономика-лық теория
зеңбірек
А
В
С
Д
Е
Экономикалық теория
Түйіндес экономикалық ғылымдар.
Функционалдық ... ... ... ғылым.
Экономикалық
тарих, экономи-
калық тарихи ой, экономикалық
география, таби-
ғатты пайдалану экономикасы,
информатика.
Еңбек экономикасы, ... ақша ... ... ... есеп,
биржалық іс, менеджмент, аудит.
Өнеркәсіп, құрылыс, ауыл шаруашылығы, көлік, байланыс ... ... және ... ... ... ... ... тікелей
Кері тікелей
Меншік субъектісі (жалдамалы жұмыс
күші, акция иелері)
Сонда тікелей
Кері ткелей
Меншік субъектісі (жалдамалы жұмыс күші, акция иелері)
Меншік объектісі (өндіріс
құралы)
Басқару ... ... ... ... ... онда ... – кері ... байланыс, онда (орталықтанған) – кері қайту
Жанама байланыс, онда (орталықтанған) – кері ... ... онда ... – кері қайту
Меншік субъектілері – халық – мен, ол – ... ... ...... – мен, ол – барлығымыз бірге
Меншік субъектілері -халық- ... ... ... ... ол -барлығымыз бірге
Өндіріс құралдарының, тұтыну заттарынын, ақпараттар мен қызметтердің
өндірісі
Бас-
қару
Өндіріс құралдарын, тұтыну заттарын, рухани ұндылықтарды, қызметтерді
тұтыну
Жинақ-
тағыш
Жинақ-тағыш
Өнімдердің, тауарлардың, қызметтердің, ... ... ... ... ... ... ақша қаражаттарын тұтыну
Орта
Сыртқы

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 200 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Физика пәнін оқыту әдістемелерінің негізі"63 бет
Автоматты жүйелерді жобалау пәнінен электронды оқулық жасау74 бет
Бастауыш мектепте қазақ тілі сабағын оқыту барысында оқушылардың танымдық қызығушылықтары мен қабілеттерін дамыту жолдары45 бет
Бастауыш сынып оқушыларына бiлiм беруде ұжымдық iс-әрекетке тәрбиелеу57 бет
Бейнелеу өнерінің саласы композиция пәнінен бақылау жұмысын орындау әдістемесі30 бет
Бұрғылау сұйықтары14 бет
Оқушыларды ауызекі сөйлесуге үйретудегі коммуникативтік әдіс58 бет
Педагогикалық тәжірибені өту43 бет
Электрондық оқу-әдістемелік кешендері53 бет
Қазақ тілі сабағында оқушыларды тіл мәдениетіне тәрбиелеуді ұйымдастыру жолдарын қарастыру27 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь