Ыбырай Алтынсарин өмірбаяны


1. Өмірбаяны
2. Өлеңдері
3. "Еңбекпен табылған дәм тәтті"
4. "Бағу.қағуда көп мағына бар"

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге




Ыбырай Алтынсарин
(1841-1889)

Ыбырай Алтынсарин – бар саналы ғұмырын туған халқын өнер-білімді, жаңа
заманның өркениетті, мәдениетті елдерінің қатарына қосу жолына арнаған
көрнекті тұлға. Ол өзінің ағартушылық, педагогтік, ақын-жазушылық тарихи
қызметі мен зор талантын, жан-жақты терең білімі мен қайрат-жігерін елдің
"желкілдеп өскен көк шөптей" жас ұрпағын оқытып, тәрбиелеуге, қазақ жерінде
жаңа үлгідегі мектептер ашып, оқушыларды өз кезінің озық ғылымымен
қаруландыруға, кәсіп түрлеріне үйретуге арнаған.
Ыбырай бұл жолда сан алуан кедергілер мен қиындықтарды жеңе отырып,
үлкен жетістіктерге қол жеткізді, сөйтіп, туған халқының мақтан тұтатын
ардақтысына айналды.
Өмірбаяны
Ыбырай 1841 жылы қазан айының 20-сында қазіргі Қостанай облысы,
Қостанай ауданында дүниеге келеді. Үш-төрт жасында әкесі Алтынсары қайтыс
болып, атасы Балғожаның қолында өсіп, тәрбиеленеді.
Атасы Балғожа би өз аймағының атақты кісілерінің бірі болған. Ел
ішіндегі көп билікті қолында ұстаған би, Орынбор әкімшілігінің алдында да
беделді, белгілі кісі болған.
Замана бет алысын өзінше болжаған Балғожа табысқа жетудің ендігі жолы –
оқу деп біледі. Сөйтіп, немересі кішкентай Ыбырайды Орынборда ашылады деп
күтілген орыс-қазақ мектебіне күні бұрын жаздырып қояды. Бидің ондағы
мақсаты, әрине, немересінің бала оқытып, педагог болуы емес, әкімшілік
орындарда жұмыс істеп, шенеунік, орысша оқыған "төре" болып шығуы, ата-
анасын асырауы. Балғожа бұл ойын Орынборда оқып жүрген жасөспірім Ыбырайға
жолдаған өлең-хатында былайша білдірген:
Үміт еткен көзімнің нұры – балам,
Жаныңа жәрдем берсін Хақ тағалам.
Атаң мұнда анаңмен есен-аман,
Сүйіп сәлем жазады бүгін саған.
Атаңды сағындым деп асығарсың,
Надан боп білмей қалсаң, аһ ұрарсың.
Шырағым, мұнда жүрсең не етер едің,
Қолыңа құрық алып кетер едің.
Тентіреп екі ауылдың арасында
Жүргенмен, не мұратқа жетер едің?!
Әлгі мектеп ақыры 1850 жылы ашылады да, оған қабылданған отыз қазақ
баласының бірі – тоғыз жасар Ыбырай болады. Ыбырай мектепте сабақты ынта
қойып оқиды, 1857 жылы оқуын "өте жақсы" деген бағамен бітіріп шығып, 1859
жылдың тамызына дейін өзінің туған елінде тілмаштық қызмет атқарады. Қалада
оқып, қазақ даласына беймәлім жаңалықтардан хабардар болып, ой-өрісі
кеңейген зерделі бозбаланың екі жылдай елде болуы — қазақ қоғамының
жағдайын тереңірек түсініп, жаңаша сезінуіне, өзіндік ойға келуіне
мүмкіндік береді.
1859 жылы Ыбырай Алтынсарин атасының жақсы танысы, сыйлас кісісі —
Орынбордағы Шекаралық комиссияның төрағасы, шығыстанушы белгілі ғалым,
профессор В.В.Григорьевпен жақын танысады. Ол Ыбырайға қамқорлықпен қарап,
оған өзінің бай кітапханасын еркін пайдалануына жағдай жасайды. Ыбырай
Григорьевтің кітапханасынан орыс жазушыларының шығармаларын, орыс және
дүние жүзі ағартушы-педагогтерінің еңбектерін, ұлы адамдардың өмірі
жайындағы кітаптарды алып, бас алмай оқыған. Мерзімдік басылымдарды оқып
тұрған.
Өз бетімен көп ізденіп, білім қорын молайта келе, Ыбырай өзінің алдына
тілмаш болуды емес, туған халқына пайдалырақ басқа бір қызмет істеуді
мақсат етіп қояды. Оның ынтасы ағартушылыққа ауады. 1860 жылы Жайықтың
шығысындағы қазақтар үшін төрт бастауыш мектеп ашылған кезде, Ыбырай өзі
сұранып, Торғай мектебіне мұғалім болуға рұқсат алып, сонда келеді. Бірақ
мектеп бірден ашыла қоймайды. Бұл аралықта, Ыбырай ел ішінде мектептің
пайдасын түсіндіріп, біраз баланы өз үйінде оқытады.
Торғай мектебі 1864 жылы ғана ашылады. "Осы жылы қаңтардың 8-і күні
көптен күткен ісім орнына келіп, мектеп ашылды. Оған 14 қазақ баласы кірді.
Бәрі де жақсы, есті балалар. Мен балаларды оқытуға қойға шапқан аш
қасқырдай қызу кірістім", – деп жазады, ол белгілі шығыстанушы, профессор
Н.И.Ильминскийге жолдаған хатында. Ыбырай мектептегі сабақ пен тәрбие
жұмысын сол кездегі орыс мектептері үлгісінде құрады. Сабақты қазақ тілінде
жүргізе отырып, ол балаларға орыс тілін үйретуге, пән негіздерінен білім
беруге тырысады. Тәрбие жұмысын адамгершілігі мол, жаңа ұрпақ тәрбиелеп
шығаруға бейімдейді.
Ыбырай мәдениет пен білім жолына халқының өте ынталы екенін жақсы
ұғады. Бұл оны жігерлендіре түседі. "Қазақтар мені құшағын жая қарсы алды.
Мектепке балаларын беруге ынталы адамдар толып жатыр", – деп жазады ол бір
хатында. Ыбырай Н.И.Ильминскийге жазған әлгі хатында тағы да былай дейді:
"Қазақ даласын үш жылдай аралаған Сіздің қазақ халқы ұғымтал, ақылды,
дарынды, бірақ оқымаған халық дейтініңізге мен сенемін. Қазақ халқы
қарапайым, өнері жоқ халық, бірақ біз қарапайымдылықтың өзінен де көп
жақсылық табамыз". Туған халқы туралы мұндай ой Ыбырайдың демократтық
көзқарасына негіз болды және оны сеніммен жұмыс істеуге шабыттандырды.
Сонымен бірге Ыбырай ел ішіндегі әлеуметтік теңсіздік, әділетсіздікті де
көре білді. Әкімдердің зорлықшыл сорақы қылықтарын сынға алды. Олардан
қарапайым халықты корғады.
"Қызмет бабында мен қазақтармен жиі-жиі ұстасып қаламын, — деп жазды ол
1864 жылы Ильминскийге, олардың ішінде менің өз туысқандарым да бар.
Олардың сырын жақсы білемін, көбін тіпті жек көремін, қазақ арасындағы
қызмет адамдарын да көңілім тіпті сүймейді. Олар кедей қазақтарды —
қарсылық көрсете алмай, қаскырдың аузында жем болатын қорғансыз момындарды
— адамшылықтың шегінен шыға, арсыздықпен тонайды, талайды. Соларды
көргенде... өте қатты күйінемін... Осы елдің күшті жемқорларының бірі
өздерінің істеп жүрген істерін менің жақтырмайтынымды біліп қалды...
Сондықтан ол мені бұл арадан қуып жіберудің амалын істеп жүр".
Ыбырайдың ағартушылық, демократтық көзқарастары осылайша қалыптасып,
дамыды. Қоғамдық әділетсіздік пен адам бойындағы ұнамсыз мінездерге қарсы
күресу үшін, ол ел ішінде білім, өнер тарату ісін кеңейте беру керек деп
ұғады. Сол ниетпен бар күш-жігерін мектеп ісіне, бала оқыту жүйесін
жақсартуға жұмсайды.
1876 жылы Ыбырай Петербург, Қазан қалаларына барады. Орыстың
ағартушылық жүйесін, орыс ағартушыларының еңбектерін зерттейді. Қазақ
тілінде оқу құралдарын жасауды ойлайды.
1879 жылы Ыбырай Торғай облысы мектептерінің инспекторы қызметіне
тағайындалады. Бұл оның ағартушылық қызметінің кең өріс алуына жол ашады.
Ол еуропалық үлгідегі мектептер ашу ісімен шұғылданады. 1879-1883 жылдар
аралығында Торғай облысының төрт уезінде (Торғай, Ырғыз, Троицк, Ақтөбе)
жаңа мектептер ашады. 1883 жылы Торғай қаласында қолөнер мектебі ашылды. Ол
қазақ даласындағы техникалық білім беретін тұңғыш оқу орны болды.
Ыбырай қазақ қыздарын оқыту ісіне ерекше көңіл бөледі. Бұған ескішіл
әдет-салттарға қарсы күрестің бір жолы есебінде қарайды. 1887 жылы Ырғызда
қыздар мектебін ұйымдастыруы – оның ағартушылық аса зор еңбегі.
Қазақ даласында мектептер санының артуына байланысты Ыбырай мұғалімдер
даярлайтын мектеп ашуды қолға алды. 1881 жылы Омбы қаласында тұңғыш
мұғалімдер мектебі ашылды.
Ыбырай мектептер ашу ісімен ғана шектеліп қалмады. Ол сол мектептердегі
тәлім-тәрбие, оқу жұмысына айрықша мән берді. Оқу-тәрбие ісін жаңа бағытта
ұйымдастырды. Бұл ретте ол мұғалімнің атқаратын рөлін жоғары бағалады.
"Халық мектептері үшін ең керектісі – мұғалім, – деп жазды ол. Тамаша жақсы
педагогика құралдары да, ең жақсы үкімет бұйрықтары да, әбден мұқият түрде
жүргізілетін инспектор бақылауы да мұғалімге тең келе алмайды".
Ыбырай туған халқын ерекше сүйді, оның болашағына зор сеніммен қарады.
Сондықтан халық ағарту ісін айрықша шабытпен жүргізді. 1883 жылы Торғай
облысының әскери губернаторына жолдаған баяндамасында ол: "Қазақтарға – осы
дарынды, ақыл-есі мол халыққа – кешікпей рухани және қоғамдық даму жолына
түсетін дұрыс бағыт беру — қалай дегенмен де аса қажет болып отыр", – деп
жазды.
Осы жолда Ыбырай көп қиыншылықтар да кездестірді. Ел ішіндегі
ескішілдік, парақорлық пен өсек-аяң оның жанын күйзелтті. "Заман осылай
болған соң, амалын тауып, мүмкіндігі бар жерде қазақ халқының елдігін
бұзып, болашағын бүлдіріп жатқан жауыздыққа қарсы күресе беру керек" деп
санады.
Мәдениетті де талантты педагог-жазушы әрі мінезге бай, адамгершілік,
жолдастық қасиеті мол Ыбырай орыс зиялыларының арасында мейлінше беделді,
сыйлы болған.
Оқулық жасау жолында оқулыққа Ыбырай мектепте қазақ балаларына білім
мен тәрбие берудің басты құралы деп қарайды. Ол балаларға ана тілін таза
және ұқыптылықпен үйретеді, шағын көркем шығармалар арқылы оларды жақсы
мінез-құлыққа баулуды көздейді. Ыбырай балаларды мазмұны олардың білімін
көтеретін, тақырыбы оларды қызықтыратын кітаптарды... қазақтың өз
тілінде... басып шығару керек деп білді. Өзі 1876 жылдан бастап "Қазақ
хрестоматиясын" жазуға кірісіп, оны 1879 жылы Орынборда бастырып шығарды.
"Бұл кітапты кұрастырғанда мен, – деп жазды. Ыбырай хрестоматиясының алғы
сөзінде, – біріншіден, осы біздің ана тілімізде тұңғыш шыққалы отырған
жалғыз кітаптың орыс-қазақ мектептерінде тәрбиеленіп жүрген қазақ
балаларына оқу кітабы бола алу жағын көздедім". "Қазақ хрестоматиясы"
балаларға арналған өлеңдер мен шағын әңгіме-новеллалардан құрастырылды.
Олардың бірқатарын өзі жазды, біразын сол кездегі орыс оқулықтарынан еркін
аударып алды. Хрестоматияға қазақтың халық әдебиетінің үлгілерін де іріктеп
кіргізді.
"Қазақ хрестоматиясы" арқылы жеткен Ыбырайдың бүкіл әдеби мұрасы оның
көркем шығарма жазуды ағартушылық идеясына бағындырғанын айқын көрсетеді.
Ол әдебиетті бала санасына әсер ететін, оны жақсы, үлгілі істерге үйрететін
күшті құрал деп ұқты.
"Біз болмасақ, сіз барсыз"
Өлеңдері
Ыбырай "Қазақ хрестоматиясына" кірген өлеңдерінде де халық ағарту
идеясын көтерді. Оның "Кел, балалар, оқылық!", "Өнер-білім бар жұрттар"
өлеңдері осындай мақсатта туған.
"Кел, балалар, оқылық!" өлеңі жастарды оқуға, білім алуға шақырады:
Оқысаңдар, балалар,
Шамнан шырақ жағылар.
Тілегенің алдыңнан
Іздемей-ақ табылар.
Кел, балалар, оқылық!
Оқығанды көңілге
Ықыласпен тоқылық!
Өлеңнің әр шумағында оқудың әр жақты пайдасын айта отырып, ақын соңғы
жолдарды ылғи қайталап отырады.
Мал, дәулеттің байлығы –
Бір жұтасаң, жоқ болар.
Оқымыстың байлығы–
Күннен күнге көп болар,
Еш жұтамақ жоқ болар.
Сөйтіп, ақын, бір жағынан, жастарды оқуға, білім алуға үндесе, екінші
жағынан, оқу, өнер, ғылым-білімге, оның жалпы халық үшін керектігіне еш мән
бермейтін ескі көзқарасқа соққы береді. Өмірдегі сарқылмайтын мол байлық –
білім екендігін айта келіп, білімге адамның қолы жету үшін, ерінбей оқу,
қажымай еңбек ету керектігін түсіндіреді.
Ыбырай "Өнер-білім бар ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Алтынсарин Ыбырай
Ыбырай Алтынсарин (1841-1889ж.)
Ыбырай Алтынсарин
Ыбырай Алтынсарин жайлы
Ыбырай Алтынсарин жайлы ақпарат
Ыбырай Алтынсарин ағартушы педагог
Қазақ халқының ағартушысы – Ыбырай Алтынсарин
Абай Құнанбаев пен Ыбырай Алтынсарин
Ыбырай Алтынсарин шығармашылығы
«Ыбырай (Ибраһим) Алтынсарин»
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь