Егістікті күтіп баптау



Пән: Ауыл шаруашылығы
Жұмыс түрі:  Материал
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге
Таңдаулыға:   
Тегін:  Антиплагиат

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






Егістікті күтіп баптау. Ауылшаруашылық дақылдарынан сапалы және мол өнім
алуда егістікті күтіпбаптау маңызды рөл атқарады. Ол жұмыс дақыл,
сорттардың шаруашылық, биологиялың ерекшеліктеріне байланысты өзгереді.
Негізінен күтіп-баптау жұмыстары мынадай мәселелерді піешеді: топырақ пен
түқымның жанасуын жақсарту мақсатында топырақ тығыздалады (ЗКК-Ш-6А) немесе
артық ылғалдың булануы мен топырақ аэрациясын күшейту үшін қопсыту
жүргізіледі (жеңіл тырмалар, КРН-4,2, КРН-5,6, т.б. қопсытқыштар-мен,
т.б.); өсімдіктердің егін жинау қарсаңына қажетті жиілігін қамтамасыз
ететін шаралар іске асырылады (егістікті сирету, мысалы, жиі себілген
жүгері алқабында; қант қызылшасының егістігін сирету және тоқтау, т.б.);
өсімдіктердің өсіп-жетілуіне әсер ететін шараларды іске асырады (егістікті
үстеп қоректендіру, дефолияция, сабақ-жапырақты (ботва) отау, т.б.); арам
шөптерге, зиянкестер мен ауруларға қарсы күрес шаралары ұйымдастырылады,
т.б.
Солтүстік Қазақстан аймағында өсірілетін ауыл шаруашылығы дақылдарының
морфологиялық-биологиялық ерекшеліктеріне байланысты арнаулы күтіп-баптау
шаралары жасалғаы, олар осы оқулықтың "Ауыл шаруашылығы дақылдарын қарқынды
өсіру технологиялары" бөлімінде қамтылған.
Әсірілген әнімді (егінді) жинау. Солтүстік Қазақстан негізінен астық
өсіретін аймақ болғандықтан, біз бұл оқулықта астық алқаптарын жинау
ерекшеліктеріне ғана тоңталмақпыз, басқа дақыл өнімдерін жинау техно-
логиясы жоғарыда аталған бөлімде көрсетілген.
Егінді жинау тәсілдері. Егіншілік дамуының алғашқы сатысында астық көп
кезеңді тәсілмен жиналды: балауызданып пісу кезеңінде егін орақпен,
шалғымен немесе жинағыш машиналармен (лобогрейка), т.б. шауып, қолмен
немесе жинағыш машиналармен бауға түсірді.
Соңынан баулар кескестеп қаланатын да, кейіннен қырман басына маяға
үйілетін. Одан әрі қарай астық шын-шырларды пайдаланып қолмен немесе астың
бастырғыштармен (молотилкалармен) бастырылатын. Бұл тәсіл көп шығын, адам
күшін талал ететін әрі өнімсіз болатын.
Техникалық прогрестің нәтижесінде біздің еліміз де дамыған елдер сияқты,
комбайнмен бір кезеңді астық жинап бастыру тәсіліне көшті (өткен ғасырдың
20-30 жылдарынан бастап). Егінді комбайнмен жинаудың нәтижесінде астық
шығыны 2-3 есе азайды, бүкіл жұмыс механикаландырылып, қол күші босады.
Еңбек өнімділігі ондаған есе артты. Бұл тәсіл үзақ уақыт қолданы-лып келді.
Алайда, тәжірибе көрсеткендей, оның да кемшіліктері жоқ емес. Атап
айтқанда, осы заманғы комбайн тек қана піскен, құрғақ егінді ғана жинай
алады, басқаша айтқанда егін жинау кеш басталады. Бұл тікелей орып
бастырудағы үлкен кемшілік, өйткені өсімдік биологиясымен қайшылыққа
ұрынады. Мәселе мынада: толық піскеннен кейін дәнді дақылдар астығының
биологиялық өнімі мен сапасы қысқа уаңытқа ғана тамырында тұрып (5-6
тәулік) бұл көрсеткіштерді өзгеріссіз сақтайды, ал содан кейін өнімі
төмендеп, сапасы нашарлайды. Тамырында тұрып қалған дақылдың дәндері
шашылып, масақтары опырылып түседі, астың шығыны артады. 1000 дәннің
массасы мен көлемдік салмағы кемиді, технологиялық сапа көрсеткіштері
төмендейді.
Бір танаптағы егіннің біркелкі піспеуі жалпы дәнді дақылдарға тән. Астықтың
біркелкі піспейтіндігінен дәннің бір бөлігі әлі піспегенде, ал негізгі
массасы піскенде оны тікелей орып бастыруға тура келеді. Барлық дәннің
пісуін күткен жағдайда астың өнімінің бір бөлігі жоғалады, ейткені бұрын
піскен дәндер шашылып қалады. Шығынды азайту үшін тікелей орып бастыруды
ерте бастауға тура келеді, мұндай жағдайда дәннің бәрі пісіп үлгермейді.
Осының әсерінен комбайн бункеріне түскен астықтық ылғалдылығы жоғары
болады. Оған бункерге түскен арам шөптер мен өркен-сабан да әсер етеді. Әр
түрлі қоспалары бар ылғалды астықты қырман-
да тазалап, сақтау өте қиын. Ылғалды астықтың сапасы нашарлап кетпеуі үшін
қосымша кептіру, аударыстыру және күрделі астың тазалау жұмыстарын жүргізу
қажеттігі туады.
Балауызданып піскен кезінде көпшілік дәнді дақылдар дәннің сапа
көрсеткіштері - 1000 дәннің массасы, көлемдік салмақ, өсу күші,
технологиялық, т.б. барынша жоғары екендігі ғылыми әдебиеттерден белгілі
(Г.В. Коренев, 1971; М.К.Сүлейменов, 1988). Дақылдың мұндай биологиялық
ерекшеліктерінен мынадай технологиялық және экономикалық маңызды
қорытындылар туындайды: дәнді дақылдарды барлық дәндері толық пісіп шашыла
бастағанда емес, дәндер масақша қауызында нық отырғанда, шашылмай және
сапасы жоғары кезінде балауызданып піскенде жинаған дұрыс. Мұндай күйдегі
астың егінін бөлектеп, екі кезеңде жинаған абзал. Оның мәні мынада: бүтін
егін жинау үрдісі екі кезеңде жүргізіледі, астық қатардағы жаткалармен
шабылып дестеге түсіріледі де, соңынан дән мен сабанның кебуіне қарай 3-5
төуліктен кейін десте жинағыштар (подборщиктер) мен жабдықталған
кәмбайндармен олар бастырылады. Бұл тәсілдің төмендегідей артықшылықтары
бар:
1. Балауызданып піскенде шабылған астықтың (дәннің) шашылуынан
болатын шығыны азаяды, астың өнімі 2-3 ц га артады.
2. Астың қырманға құрғақ және арам шөптермен аз ластанған күйінде
түседі.
3. Бөлектеп жинағанда аймақ пен ауа райының ерекшеліктеріне қарай
егінді 3-11 тәулік ерте шабуға мүмкіндік туады, соның нәтижесінде егін
жинау науқаны тездетіледі.
4. Комбайн агрегаттарының ауысымдық, еңбек өнімділігі артады.
5. Егін жинағаннан кейін астық өңдеу шығындары азаяды, еңбек өнімділігі
артады.
6. Күшті желдер егістікті шамалы зақымдайды.
7. Сабан мен мекеннің шығыны азаяды, танаптар олардан ерте босайды әрі
жыртылған жер дайындау да ерте басталады.
Бөлектеп жинаудың жоғарыда аталған артықшылықтары оның экономикалық
тиімділігін де анықтайды. Алайда, бөлектеп жинағандан осынша еңбек және
жанар-жағармай шығыны болады, өйткені бір танапта егін жинау агрегаттары
екі рет өтеді. Бұл бөлектеп жинаудың кемшілік жағы. Дегенмен қосымша
шығындар толығынан қайтарылады.
Солтүстік Қазақстан аймағында дәнді дақылдарды бөлектеп жинау кеңінен
қолданылады.
Егінді жинау мерзімі. Дестеге шабу мерзімін дұрыс анықтау - егінді бөлектеп
жинаудағы маңызды агротехникалық шара. Ерте шабылған астықтың өнімі
кемиді, дәндері семіп қалуы мүмкін, ал кеш шабылғанда бөлектеп жинаудың
барлық артыңшылыңтары жойылады (астық піығыны артады, дән және түңым сапасы
төмен-дейді). Ауыл шаруашылығы өндірісі жағдайында десте-ге шабуды көпшілік
жағдайда кеш бастайды, әсіресе шаруашылықтың егістік көлемі үлкен болғанда,
әрине, бүл қүптарлық шаруа емес.
Іссанада (практикада) бидайды дестеге шабудың ең жақсы мерзімін қалай
аныңтауға болады? Қолайлы жи-нау мерзімін аныңтау үіпін бірнеше әдістер
қолданыла-ды: дөннің ылғалдылығы, меншікті салмағы, сыртқы белгілері мен
консистенциясы. 1000 шикі дәннің масса-сы бойынша және эозин тәсілі.
Дәннің пісу кезеңін баңылауды өсімдік гүлдегеннен кейін бастайды да, егін
жинауға дейін жалғастырады. Дәннің массасы, ылғалдылығы мен оның түқымдық
және тауарлық сапасында болатын өзгерістерді білу маңсаты-мен әрбір бес
тәулік сайын егістіктің әр жерінен 100 өнімді сабақ (негізгі сабаңтардан)
үлгі алынып, этикет-камен бірге бауға байланады. Бауға алынған күні дән
үгітіледі де, әр түрлі әдістермен оның пісу кезеңі анық-талады.
Дәннің пісу кезеңін оның ылгалдыпыгы бойынша аиыцтау. Дөннің ылғалдылығы -
оның пісу кезеңін аныктайтын бапынша объйктивті квппйткіпт. Бялavьтз-
данып піскенде дәннің ылғалдылығы 36-40% (пайыз) болады. Орташа
ылғалдылыңты 3-4 ңайталаныммен (үлгімен) анықтайды. Сүрыпталған дән
үлгілерін 105°С температурада түрақты салмақңа дейін кептіргіш шкаф-та
кептіреді. Дәннің ылғалдылығын мына анықтамамен табады:
Ы= (а-б) х 100, мүнда a
Ы - дәннің ылғалдылығы, %
a - дән үлгісінің кептіргенге дейінгі массасы, г.
б — дән үлгісінің кептірілгеннен кейінгі массасы, г.
Дәннің пісу кезеңін оның сыртңы белгілері мен кон-систенциясы бойынша
аныңтау. Дән балауызданып пісу кезеңінің басында жасыл түсінен толық
арылады көлемі біршамаүлкейген, балауыз консистенциясы тән, тырнақ-пен
жеңіл кесіледі, оның ішіндегі заты ңысқанда белініп шыңпайды. Бүл уақытта
танаптағы өсімдіктер негізінен сары түсті, тек ңана сабақтың жоғарғы
түйіндері жасыл күйін сақтайды, ал масаңша қауыздарында жасыл түс өте әлсіз
түрде сақталады.
Пісу кезеңін 1000 іпикі дәннің массасы бойыніпа аның-тау. 1000 шикі дәннің
ең жоғарғы массасы ңамырланып піскенде, яғни балаусызданып пісуге 2-3
тәулік қалған-да байқалады. Сондықтан бақылаулармен 1000 шикі дәннің
массасы төмендей бастағаны белгілі болсымен та-наптарды айнала шабу мен
қаша (загон) тілуді жедел түрде бастаған жөн, ал 2-3 тәуліктен кешіктірмей
егінді жаппай дестеге жығуды бастау қажет.
Эозин тәсілін қолданудың әдістемесі. Эозин төсілі дәннің пісу кезеңі мен
өсімдік транспирацияның ңарңын-дылығы арасындағы биологиялық байланысңа
негіздел-ген. Дән дамуының алғашқы кезеңдерінде масаңтың түсі қарқындырақ,
ал мүның өзі эозинмен боялу дөрежесін анықтайды. Эозин - синтетикалың ңызыл
түсті, суда және спиртте еритін үнтақ, өсімдікті қызыл түске бояй-ды. Оның
1%-ті судағы ерітіндісі дайындалады, оған жедел түрде талдауға алынған
өсімдік үлгілері (сабан-
ның үзындығы 20-25 см 20-25 масақ) 10-15 см тереңдікке батырылады.
Ерітіндіде үлгілер 3 сағ. бойы үсталады. Соңынан масаңтың (масақшалар мен
гүл ңауыздары-ның, масақ білігі, ңылтықтары мен масаң асты сабаны-ның)
боялу қарңынына ңарай дәннің пісу кезеңі мен жинауға жарамдылығы
аныңталады. Балауызданып пісудің басында масақңа бояу сылбыр сіңеді, ал
ортасын-да масаңтар мүлде боялмайды.
Бүл тәсілді ңолданғанда, әсіресе бидай үшін бақылау-лар мен талдауларды
дәннің ңамырланып піскен күйінен бастаған жөн жөне оларды балауызданып
піскенге дейін, егін жинауды бастағанша жүргізген дүрыс.
Танаптарды жинауға дайындау. Бүл жүмыс егін жи-наудың басталуынан 7-8
тәулік бүрын жүргізіледі. Та-наптар айналдыра шабылады, арамшөптермен
ластанған алқапты шауып алады, басңа да мүмкін кедергілер алас-татылады.
Осыдан кейін танаптар қаіпаларға (загонка-ларға) бөлінеді. Комбайндарға
астың түсіру магистрал-дары және бүрылыс жолақтары дайындалады.
Танаптарды айналдыра шабу шапқыштармен немесе жаткалармен дестелерді
шабылмаған алңаптан 3-4 м қашыңтыңта түсіріледі. Бүрылыс жолақтары мен
астың түсіру магистралдары ЖНСтб-12, ЖВН-6, т.6. жаткалар мен шабылған
дестені шалғы жолының ортасына масаң-тар бір жаңңа бағытталған тәртіппен
шабылады.
Тікелей орып бастырылатын танаптардақаша (загон-ка) бөлу, бүрылыс жолаңтары
немесе астың түсіру магис-тральдарын шабуды егін жинаудың тура алдында жүр-
гізуге болады. Мүндайда сабан мен мекенді 2ПСТ-4887А тіркегіш-арбаларға
жинаңтап, танаптардан алып кеткен жөн.
Қашаларды танаптардың бүкіл үзындығына енін бір-келкі етіп бөледі:
Комбайндар бөлімдік тәсілмен жүмыс істегенде - 50-150 м, ал ірі топтың
тәсілде - 400 м. Бүл жүмыстың нә-тижесінде комбайн жаткасымен шауып, бүкіл
танап үзын-дығына бір шалғы жолы жасалады. Қашаларды жинау қарсаңында шалғы
жолы дестелерін жинап, бастырады.
Сабан мен мекенді тіркеме арбаларға жинап танаптан шығарылады.
Тікелей орып бастыруға қойылатын агротехникалық талаптар. Бидай астығын
жинауды оңтайлылыңпен жүргізіп, оның пісіп-жетілу ерекшеліктерін ескере оты-
рып, кең тараған екі тәсілдің - тікелей орып бастыру және бөлектеп жинау
қай қолайлысын, тиімдісін таңдап алған жөн. Сондыңтан Қазаң астың
шаруашылығы ҒЗИ-нің және басңа ғылыми мекемелердің ғалымдары үсын-ған
кепілдемелерді мұқият ескерген дүрыс.
Өнімі 7-11 цга аралығындағы аласа, сирек өскен, арамшөптер мен сабан
өркендерден таза және біркелкі піскен (өсйидіктердегі негізгі дәндердің 95%
толық пісу кезеңіне жеткенде) егістік алңап комбайнмен тікелей орып
бастырылады. Ғылыми деректерге қарағанда, ком-байнмен тікелей орып
бастырғанда жаздың бидайдың өр түрлі сорттарындатолың пісуден 10 тәуліктен
соң, астың шығыны 1,0-8,0 цга, ал 30 тәулікте 3,2-12,8 цга бол-ған. Қазаң
астық шаруапіылығы ғылыми-зерттеу инсти-тутының баңылауларында піскеннен
кейін тамырында 10 тәулік түрып қалған егін піығыны дәннің шашылуынан 16%
асқан(М.К.Сүлейменов, 1981).
Тікелей орып бастырғанда сабаңтардың кесу биіктігі және агрегаттың жүмыс
жылдамдығы шабылмай қалған масақтағы дән мен комбайн молотилкасының шығар
аузынан болатын шығынды болдырмайтындай етіп таң-даған дүрыс. Дөнді
даңылдар егістігін шабуға кең ал-қымды хедерлерді пайдалану ңажет, мүның
өзі комбайн молотилкасын тиімді пайдалануға мүмкіндік береді. %
Егінді тікелей орып бастырғанда сабан мен астық ме-кенін жинау
операцияларында өнім массасын танапара-лың жолға және көрші танаптарға
шашуға рүңсат етілмейді. Кесілмей ңалған сабаңтар (масақтар) және дөн
шығыны ңалыпты жағдайда 0,5%, ал жапырылып ңал-ған алқаптарда 1,5%
асырылмайды, үгітілген дәннің мөлшері2,0% аспауғатиіс.
Бидай егістігін бөлектеп жинауга цойылатът агро-техникалыц талаптар.
Солтүстік Қазақстан аймағын-
да дәнді дақылдарды бөлектеп жинау кеңінен қолданыла-ды. Бүл дақылдың дамуы
мен егін жинау кезеңіндегі ауа-райының ерекшеліктеріне көп байланысты.
Аталған ай-маңта астың дақылдары біркелкі піспейді, себебі әр қилы:
жекелеген жағдайларда топырақтың беткі қабатының кеуіп кетуінен түқымның
далалың өнгіштігі төмен бола-ды; көктемде көктемеген түқымдар жауын-
шашынның әсерінен маусым айының соңында егін көгін береді; ма-мыр-маусым
айларындағы үзақ ңуаңшылыңтың шілде-дегі мол жауын-шашынмен алмастырылуы
өсімдіктерде жаңадан ңосымша өркендердің қалыптасуына әкеліп үрындырады;
түңымның топырақ қабатына біркелкі сіңірілмеуі; бір агрегаттағы
сепкіштердің өр түрлі түқым мөлшерін себуі, т.б. Жоғарыда келтірілген
себептерден астың алқабының пісу мерзімінде айтарлықтай ауытқу-шылық
байңалады: ңүрғақшылың жылдары балауызда-нып пісу мерзімі 10-15 тамыз, ал
салқын жөне жаңбырлы жылдары оның пісуі 10-15 қыркүйекке дейін, тіпті одан
да үзаң мерзімге созылады. Сондықтан шаруашылықтар-дыңбүл аймақтадәнді
дақылдардыңкөпшілігін негізінен бөлектеп жинауы түсінікті.
Егіс алқабыншабуғанегізінен ЖВН-6, ЖВР-10, ЖНС-6-12 жөне басқа жаткалары,
ал дестелерді бастыруға ППГ-ЗА және басқа десте жинағыш тіркелген комбайн-
дар (СК-5 НИВА, ЕНИСЕЙ-1200, ДОН-1200 жөне олар-дың модификациялары)
пайдаланылады. Кесу биіктігі танаптағы сабақ жиілігі мен егін тазалығына
қарай белгіленеді. Сабақ биік кесілгенде аңыз паясының дестені үстау
қабілеті төмен және ылғалды ауа райы қалыптас-қанда дестелер жерге жатып
ңалады да, бөлектеп жина-удың сапасы нашарлайды. Сондыңтан көптеген дәнді
ас-тық даңылдары сабағының ңолайлы кесу биіктігі 15-22 см деп есептеледі.
Сабақ бітіктігі мен ауа-райы ерек-шеліктеріне байланысты жалңы, қосарланған
(десте үстіне десте) жөне жалғастырылған (десте жанына дес-те) дестелер
қалыптастырылады, қосарланған дестелер-де гүл шоғырларын бір бағытқа
жатқызады.
Төмен өнімді алқаптарды (Юцга дейін) амалсыздан бөлектеп жинауға мәжбүр
болғанда қосарланған десте-лер ңалыптастырылады. Зерттеулер көрсеткендей,
бір шаршы метр алаңнан шабылған сабақтардың жиынтық үзындығы 100-130м
(ңатардағысепкішпён сепкенде 100 м, ал паялы-аңызды сепкіштерде 130 метрден
кем емес) бол-ғанда десте аңызда орныңты жатады. Дестелерді егістікте себу
бағытына көлденең немесе ңиғаш бағытта шауып түсірген дүрыс. Дақылды
жолақты танаптарда орналас-тырғанда себу мен егін жинауда біршама
өзгешеліктер бар, өйткені жолақтың ені (50-100 метрден) себу мен жинауды
бір бағытта ғана жүргізуге мүмкіндік береді. Мүндай жағдайда сүрі танабын
(пар жолағын) СЗ-3,6 немесе оның модификацияларымен сепкен жөн (аңызды
сепкіш-терге ңарағанда олардың қатараралыңтары тарлау -15 см). Сүрі
танабының жолақтарын және оларға көрші сүріден кейінгі 2 - бидай танабын
бір мезгілде сепкенде (екі жыл-дан кейін) СЗС-2,1, СЗС-6-12 немесе СЗС-2ДЛ
сепкіш-терінің бірін пайдаланған дүрыс және себу бағыты жолақ-тарға
көлденең жүргізіледі. Себу тереңдігі біркелкі болу үшін сүрі танабы
жолақтарында ңосымша тығыздау жүмысы (ЗКК-6А тығыздағыштарымен) іске
асырылады. Егін жинаған кезде жолақтардың әркелкі пісуінен олар-ды жеке-
жеке себу бағытына көлденең шауып дестеге түсіреді.
Жаңсы ауа райы қалыптасңанда дестедегі масса 3-7 төулікте кеуіп үлгереді,
осыдан кейін оны бастырған дү-рыс. Дестеде дөнді үзақ уақыт бойы қалдыруға
болмай-ды, өйткені өнімнің сапасы төмендеп кетеді. Дестелерді астың
ылғалдылығы 22% аспағанда бастыра бастайды. Дәннің тым кеуіп кетпеуін (14%
төмен емес) ңадағалау қажет.
Астың өнімі гектарына 11,0 центнерден жоғары бол-ғанда, ең дүрысы даңылды
балауызданып пісудің орта кезеңінде (дән ылғалдылығы 30% бөлектеп жинау
болып табылады. Шаруашылыңтардағы комбайндардың (жат-калардың) еңбек
өнімділігі ең ңолайлы нүсңада себу жүмыстарындағы өнімділікке жетуге тиіс,
осыған үмты-лу керек, басңаша айтңанда шабуды 10 тәулікте аяқтау қажет.
Техника қуаты жеткіліксіз болған жағдайда егіннің бір бөлігі ңолайлы
нүсңадан ауытңып шабылады.
Мүндай ауытңушылың мөселесін шешуге күнтізбелі пісу мерзімі айтарлыңтай
маңызға ие болады. Ерте жөне ор-таша мерзімде піскенде бидай шабуды
балауызданып пі-судің орта кезеңінде бастайды. Егер егіннің пісуі 7-10 тәу-
лікке кешіксе, ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Өсімдікті күтіп баптау
Шырайгүл өсімдігі, күтіп баптау технологиясы
Егіс дақылдарын себіу және күтіп-баптау
Агротехника сапасыз болғанда топырақты суарудан соң күтіп-баптау
Егістік жұмыстардың технологиясы себу, күтіп-баптау, сұрыптау, жинау және есептеу
Корпуста аналық тақшаны баптау
Егістік жұмыстардың технологиясы. Себу, күтіп-баптау,сұрыптау, жинау және есептеу туралы ақпарат
Windows-ды баптау
Желдету және ауа баптау жүйелері
Желілік адаптер және оны баптау
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь