ЕЖЕЛГІ ГРЕЦИЯ МЕН ЭЛЛИНИЗМ ДӘУІРНІҢ ДЕРЕКТАНУЫ МЕН ТАРИХНАМАСЫ



Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі:  Материал
Көлемі: 25 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге
Таңдаулыға:   
Тегін:  Антиплагиат

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






ЕЖЕЛГІ ГРЕЦИЯ МЕН ЭЛЛИНИЗМ ДӘУІРНІҢ ДЕРЕКТАНУЫ МЕН ТАРИХНАМАСЫ

Тарих деректері жөніндегі білімнен басқа тарихшы өз ілімінің тарихын,
яғни тарихнаманы білуге міндетті, оның казіргі замандағы жай-жағдайынан
хабардар болуға тиіс. Жоғарыда айтылып кеткеніндей, ежелгі гректер сол
кезде-ақ өз тарихын оқып үйрене бастады. Бірақ ежелгі грек тарихшыларының
шығармалары әдетте сақталған антйк деректерінін бір түрі ретінде оқып
үйретілді. Антик уақыттан кейінгі Европа халықтарының ежелгі Греция
тарихына деген құштарлығы орта ғасырда пайда болады. Византиямен байланыс
жасаудың арқасында ежелгі Греция туралы Киев Русі кезінде-ақ білуге
құштарлық білдірілген. Батыс Европа ертеректегі Қайта Өркендеу дәуірінде
ежелгі Грецияның тарихын білуге құштарлана бастады.
Тарих — идеологиямен және қоғамдық дамумен байланысты қоғамдық ғылым.
Ежелгі дәуірден бастап тарихшылар тарихи процесті, оның себептерін,
ерекшеліктерін, өздері болжаған нәтижелерін нақты сипаттауға және ой
елегінен өткізуге тырысты. Қайта Өркендеу дәуірінде алдыңғы қатарлы
ойшылдар ежелгі Греция тарихының материалдарын орта ғасырлық схоластикаға
және феодалдык идеологияға қарсы күресте пайдаланып отыр-ған. Еқ алдымен
Италияда табылған ежелгі грек өнері мен тілі зерттеле бастайды. Соның
өзінде ежелгі Греция қоғамы дәріптеліп келген. Бұл қоғамның жетістіктері
орта ғасырлық кемшіліктерге қрсы қойылып отырған.
XVII ғасырдың басында біздің Отанымыздын территориясында, Киевте, Киев-
Могилян коллегиясы негізделді. Онда латын тілінен басқа ежелгі грек тілі,
ежелгі Грецияның әдебиеті, тарихы және философиясы оқытылды.
XVII ғасырдың аяғында Москвада Славян-грек-латын академиясы құрылды.
XVIII ғасырдың — ағарту ғасырының —басынан бастап ежелгі Греция
тарихын оқып үйрену ісіндегі жана кезенді байқауға болады. Өткен уақыт
жайлы едәуір тарихи материал жинақталып жүйеге келтірілді. Мұның өзі тұңғыш
ғылыми жинақтаулар жасап, ежелгі грек хронологиясын анықтауға мүмкіндік
берді.
XVIII ғасырдың басында Италия ғалымы Джанбаттисто Вико ежелгі Греция
мен Рим тарихын келер заман халықтарының тарихымен салыстырды. Ол Гомер
дүниеде болған жоқ Илиада мен Одисейя эпикалық поэмалары халық
творчествосы нәтижесінде жасалды деген болжам айтты.
XVIII ғасырдың орта шенінде аса көрнекті француз ағартушыларының бірі
Ш. Монтескье ежелгі Грецияның мекемелерін сол кездегі Францияның
абсолютизміне қарама-қарсы қойды.
Антик заман тарихын зерттеу ісіндегі маңызды кезең — XVIII ғасырдың
екінші жартысында Германияда И. Винкельманның Көне заман өнерінің тарихы
атты кітабының шығарылуы болды, онда автор өнердің қоғамдык дамумен тығыз
байланысын көрсетіп берді. Кітаптың едәуір бөлігі ежелгі Грецияға, ежелгі
грек мүсіндеу өнеріне арналды.
XVIII ғасырдың аяғында Ф. А. Вольф кең таралған Гомерге кіріспе деген
зерттеуін бастырып шығарды, онда ол, Дж. Викоға қарағанда, неғұрлым елеулі
материал негізінде, гомер эпосы халықтан шыққап деген қорытындығ.а келді,
оның үстіпе Гомер-ді Илпада мен Одиссияны жасаған өз тыңдаушыларына
ерекше кең танылған, кезІп жүрген кеп жыраулардын бірі деп санады. Гомерді
Илнада мен Одиссияның авторы деп сана-ған, поэмалардың тұтастығын
жақтағандар бұл пікірге қарсы шықты. Поэмалардың шығуы жөніндегі айтыс күнІ
бүгінге дейін аяқталган жоқ. Ғылыми әдебиетте ол — Гомер мәселесі деген
атпен мәлім. Гомердің авторлығы жөніндегі мәселені түбегейлі шешпегенмен,
айтыс тым ежелгі Грецияны зерттеу жөнІндегі ғылымға пайда келтірді, өйткенІ
мүның езі ғалымдардың наза-рын осы дәуірге ерекше аударды.
Ежелгі Греция тарихын білуге күштарлық орта ғасырларда да, жаңа заманда
да банқалса да, сжелгі Грецпяға назар аудару кернекті жекелеген еңбектерден
баска ежелгі грек та-рихын елеулі түрде зерттеу Іс жүзінде жүргізілген жоқ.
Түп деректерді зерттеуде дәйектілікпен талдау жасалған әдіс жетіс-педі, ол
әдісті XIX ғасырдың басында түңғыш рет (жинақталған тәжірибе негізінде)
Данния ғалымы Б. Нибур (1776—1831) ұсынған болатын. Өзінің Рим тарихы
жөнІндегі курсында, ал кейінірек ежелгі Греция тарихы жөніндегі бірқатар
лекцияларында сол кезде белгілі әдеби, археологиялық жэне этнографиялық
деректердің бүкіл жиынтығын сын көзімен салыстыра тал-дау әдісін
пайдаланды, мұнда ол өткен окнғаларды жэне бүтІн^ дей тарихи процесті
неғұрлым дәлелді түрде анықтау мақсатын көздеді. Тарихи зерттеудің Б. Нибур
ұсынған сын көзімен салыстыру әдісінін тәсілдер кеңінен таралдьі да, антик
заман жөнін-дегі тарихи ғылымнық онан әрі даму негізіне алынды.
XVIII ғасырдың аяғында Ұлы француз буржуазиялық революциясынан кейін
Батыс Европада феодализмнің біржолата күйреуі тарих ғылымының
прогресіне, атап айтканда, ежелгі Греция мен Рим тарихынын республикалык
кезеңіне деген құш-тарлыктың жандануына себепкер болды. XIX ғасырдың басы
мен бірінші жартысындағы ежелгі Грецйя тарнхы жөнійдегі ма-териалдар
—деректердін аса манызды жана турі — антик жазбаларымен толықтырыла түсті,
мұны Элладаның тас архиві деп те атайды.
XIX ғасырдың бІрінші ширегінде неміс тарихшысы А. Бек жаэба матерналы
негізінде Афинылықтардың мемлекеттік ша-руашылығы деп аталатын қызықты
зерттеу кітабын басып шы-гарды. Ол басқа елдерден, сонык ішінде Россиядан
да, ғалым-дарды тарту аркьілы ежелгі грек жазбаларын жинауды ұйым-дастырып,
басып шығарды. Бүл жазбалар түсіндірмесімен сол уакытка дейін Европадан
шыкқан жинақтар мен журналдарда басылған болатың. Грек жазбалар корпусы
дегең төрт томдык үлкен коллективтік енбекті А. Бек кайтыс болғаннан кейін
оның шәкірттері аяктаған болатын.
Егер Б. Нибур, А. Бек және баска да антик тарихшылар XIX ғасырдың басы
мен бірінші жартысында ежелгі Греция тарихын зерттеумен Гомер.кчі басгап
Алсксандр Македонскнйге дейін ғана шектелген болса, ал олардыц өздерінен
жасы кіші із басары — орыстың ерте қайтыс болған тарихшысы В. Ф. Цых пен
неміс тарихшысы И. Дройзен — эллинизм дәуірінің тарихын зерттей бастады.
Эллинизм, яғни гректерге еліктеу деген терминнің өзін И. Дройзен
ұсынған болатын. XIX ғасырдын 30— 40-жылдары И. Дройзен Александр
Македонскийдің, диадохтар мен эпигондар тарихына арналған үш том шығарды.
Автор үшінші томды б. э. дейінгі 221 жылға дейін жеткізді.
Германияны қарудың күшімен біріктіруге тырысқан неміс буржуазиясының
өкілі —И. Дройзен, Александр Македонский-дің агрессиясын күні еткен Шығыс
халықтарының жарылқаушысы ретінде, И. Дройзенге заманалас буржуазиялық
неміс саясатшылары үшін үлгі ретінде дәріптеді. Ол тарихи процесс әлем
рухының бір халықта, енді бірде басқа халықтарда өз-өзінен дамуы болып
табылады деп пайымдап, Г. Гегель дәлел-деген реакцияшыл пікірдің жақтаушысы
болды. Тарихты әлем рухын іске асырушы халықтар жасайды. Алғашында әлем
ру-хы ежелгі Шығыста содан соң ол Грецияда жүзеге асты, сон-дықтан грек-
македон жаугершілігі әлем рухы кызметінің белгісі ретінде ақталып отырды.
Кейінірек И.Дройзен өз зерттеуін қайта өңдеп, барлық үш томды Эллинизм
тарихы деген жалпы атпен шығарды. Элли-низм дәуірін И. Дройзеннің түсікуі
ғылыми емес, бірақ бұл тер-минге үйреніп кеткендіктен, басқа мазмұнмен
байыта отырып, оны осы уақытка дейін пайдаланады.
Ежелгі Греция тарихы жөніндегі егжей-тегжейлі еңбек Англияда XIX
ғасырдың орта шенінде басылып шықкан Дж. Грот-тың (1794—1871) 12 томдық
Ежелғі Грецняның тарихы болды.
Оның авторы банкир және вигалар (либералдар) партиясыньщ солшыл тобының
саяси кайраткерІ еді.
Дж. Гроттың Тарихы архей және классикалык кезендерді камтнды. Автор
афины демократиясын дәріптеді, бірақ Алек-сандр Македонскийдін жаугершілік
соғыстарын дәріптеуден ау-лақ болды. Бұдан ағылшын парламентариясынын.
солшыл либе-рал адамынын көзкарасы айкын көрінді. БІрак Греция тарнхының
басты ерекшелігі ежелгі гректердіқ өмірін терен ұғынуға, оған терен
бойлауға үмтылу болды. Осы мақсатпен Дж. Грот өз заманы тұсындағы, XIX
ғасырдын ортасындағы, қатынастар-дан бас тартты, сөйтіп, ежелгі грек
коғамын лажсыз модерниза-циялады. Бүл ежелгі грек тарігхын
модернизациялауды тұнғыш бейнелеу болды, гасырдын аяғьша карай тоқтаусыз
ұлғайды.
Дж. Гроттын өзінен жасы кіші Із басары бірнеше жыл бойы Грецияда қызмет
еткен неміс тарихшысы Э. Курциус болды. Ол үш томдык Грек тарихын басып
шығарды, онда ежелгі грек-тердін өмір салтын өте дәріптей отырып, олардың
мәдсни және саяси тарнхын баяндады.
Ежелгі дүние тарнхын модернизацпялауды француз тарцх-шысы Фюстель де
Куландж (1830—1889) қарсы шықты. Оның Грецпя мен Римге арналған Антик
дүниенің азаматтық қоғамы деген жинақталған еңбегінін XIX ғасырдың екінші
жартысында зор маңызы болды. Алайда антик дүнненІн, кс^амдык катынаста-
рының жаңа дәуірдін коғамдық катынастарынан негізгі айрьша-шылығын Фюстель
де Куландж дінде, антнк адамының жан-жағын шырмаған ата-тегінің әдет-
ғүрпына негізделген катынастар-да деп білді. Соньшен барлығы дін аркылы
аныкталған антик қатынастарды жаңа дэуірдін катынастарымен салыстыруға бол-
майды. Фюстель де Куландж тарнхты адамзат коғамының бір-те-бірте стихнялық
дамуы туралы ғылым ретінде түсІнді. Ол позитивизм көзқарасында — XIX
ғасырдын бірінші жартысы мен орта шеніндегі француз идеалист-философы,
өзінің идеяларымен буржуазия тарихнамасына зор ыкпал жасаған О. Конттын та-
рихи-философиялық концепқия көзқарасында болды. О. Конт тарихи тгроцестің
мәнін танып білуге болмайды деп есептеді, сон-дыктан тарихи құбылыстардың
себептерін аныктап білуден бас тарту керек және олардын үстірт байланысын
жете пайымдау-мен шектелу керек деп үсынды. Осындай дәйекті пайымдауды ол
позитивті, яғни онтайлы немесе прагматикалық (адам істерін сипаттаушы)
тарихи ғылым деп атады. Позитивизм XIX ғасыр-дың екінші жартысында
буржуазия тарихнамасында кең тарал-ды және оқиғаларды сырттай жүйелеуге,
неғүрлым егжей-тег-жейлі сипаттауға себепкер болды.
Батыс европалықтар тәрізді ежелгі Грёция мен Римнің орыс тарихнамасы
XVIII ғасырдағы антик авторларының шығарма-ларын жэне олардың
кұрастырмаларын орыс тіліне аударумен шектелді. Сонымен бірге Батыс
Европада басылып шыққан антик тақырыбындағы жеке енбектер аударылып жүрді.
Антик тарихын XVIII ғасырдьщ аяғында орыстын демократияшыл та-маша
қайраткері А. Н. Радищев оқырмандарға, көпшілікке тү-сінікті тілмен, өлең
түрінде ұсынды. Бірак Батыс Европадағы сиякты, Россияда антик тарихын
елеулІ түрде түп деректерді сын көзімен салыстыра талдау негізінде зерттеу
XIX ғасырда басталды. XIX ғасырдьщ бірінші жартысында орыстың буржуа-зия
тарихнамасыныц прогресшіл өкілі Т. Н. Грановский түп дсректерді зерттеудін
Б. Нибур үсынған әдістерін пайдалана, жетілдіре отырып, ежелгі Греция
тарихына да назар аударды. Оның Тарихи сипаттама, ¥лы Александр деген сол
кездегі аса көрнекті жұмысы ерекше мәлім болды.
XIX ғасырдың бірінші жартысында жәнс орта шенінде ежелгі Греция тарихы
жөнінсң ірі маман М. С. Куторга (1809—1886) болды. Ол өзінің үзак ғылымн
жоне педагогикалық кызметін ежелгі Элладаныц архаикалык және классикалық
кезеидерін зерттеуге арнады. Оны, қызметі XIX ғасырдың екінші жарты-сында
өріс алғаіі. орыстыц антик-тарихшылар мектебінін негізін калаушы деп санау
корек; М. С, Куторга байсалды, байыпты либерал, кабинет галымы болды.
Өзіиін зерттеулері арқылы ол сол кездегі европалык актпк галымдардың
арасында алдыңғы орындардын, бірін алды. Оиың зерттеушің тақырыбы Аттика жә-
не афины демократиясы болды. М. С. Қуторганың докторлық диссертациясы
Қолена және аттикалық сословиелер деп атал-ды. Құлдар меи бостандык
беріліп, еркіне жіберілгендердік жай-жагдайына үлкен көніл бөле отырып, ол
тап күресі мен саяси тарих мәселелерін зерттеді.
XIX ғасырдың соңғы үштен бір бөлігінде антик тарихи ғылы-мында ежелгі
Грецня мен эллиниэм дәуірінің тарихы женіндегі түп деректер шеңберінің
жаңадан кеңеюі атап өтілді. 1870 жылы әуесқой археолог Генрих Шлиман
(1822—1890), Кіші Азияның солтүстік-батыс жағындағы Гиссарлық төбесін қаза
бастады, анызға қарағанда, онда ежелгі грек эпосында жыр болған Троя
орналасқан, ал 1874 жылы Пелопоннестің солтүстік-шығыс жа-ғындағы Микены
қазылды. Г. Шлиман бүрың беймәлім болып келген кәптеген археологиялық
материалдарды ашып берді және мұның бәрін ол гомерлік дәуірге жатқызды,
сөйтіп, бүл осы кез-ден бастап аңыздан тарихи дәуірге айналды. Бірақ Г.
Шлиман езі ойлап болжағаннан да әлдекайда асып түскен жаңалық аш-ты —
Гомерден бұрын болған микенылік деп аталатын дәуірді тапты.
Түрлі елдердің өзге де ғалымдары Балкандағы Грёция мен Кіші Азия
жағалауындағы бутіндей бірқатар тарихи пункттерде қазба жүмыстарын
жүргізді. МІне, сол уақыттан бастап архео-логиялық түп деректер біржолата
тарихи материалдардыц ма-ңызды бір бөлегіне айналды.
Папирусқа жазылған, Египеттің шөлді топырағы мен құмдарында сақталған
көптеген іс қағаздарының, документтерінің табылып, ашылуы антик
тарихнамасында маңызды окиға бол-ды. Бұл дбкументтер эллинизм мен Рим үстем
ету дэуіріне жата-ды және олар Грек-Рим Египетінін ішкі әлеуметтік,
экономика-лық, сзяси және мәдени катынәстарын егжей-тегжейлІ зерттеуге
кірісуге мүмкіндік берді. Ашылған осы жаңалықтын негізінде жацадзн тарихи
арнаулы пән — папирология пайда болды. Сонымен, XIX ғасырдыц сонғы
ширегінде антик-тарихшылар әдеби және көптеген эпиграфиялық, пашірологиялық
жазба түп дерек-терге және сан алуан археологиялық материалдарға ие бола
бастады, Мүнын өзі сын көзімен салыстыра отырып талдауды онан әрі
жетілдіруге ынталандырды.
Жаңалықтын ашылуы капитализмнің империализмге өтуі дәуірінде Париж
Коммунасынан зәресі ұшып қорықкан бур-жуазияның көпшілігі ашық реакциялық
бағытқа көшкен кезде жүзеге асырылды. Бұл аса көрнекті, бірақ өз
идеологиясы мен методологиясында тар шеңберлі буржуазия идеологтары усын-
ган жалпы-тарихи жаңа теорияларға ыкпал етуін бэсендеткен жоқ.
Негізінен ежелгі дүние тарнхын зерттеуші немістің ірі зерт-теушілері Э.
Мейердің (1855—1930) және онык замандастары Ю. Белох пен Р. Пельманның
талдап жасаған модерлік цикл теориясы ерекше тарады. XIX ғасырдың аяғында
түп деректер-дің саны өсіп, түрі көбейгендігі коғамныц тек саяси және
мәдени ғана емес, сонымен бірге онын әлеуметтік-экономикалық тари-хын
зерттеумен бүрынғыдан кен көлемде шүғылдануға мүмкін*-дік берді. Бұған осы
ғалымдар мен олардыц шәкІрттері кірісті. Сол заманнан жай шегіне отырып,
ежелгі коғамныц сырт ерекшеліктерін, жана дәуір қоғамыныц сырттаЙ
ұқсастығын тізе отырып, олар ежелгі таптық қоғамның құл иеленушілік сипатын
бекерге шығарды, оныц ертеректегі дамуын—феодалдык каты-настар, ал неғұрлым
кеш дамуын капнталистік қатынастар деп қарады. Әдетте бұл ғалымдар ежелгі
кауым шаруаларын орта ғасыр крепостнонларымен, ал күлдарды капиталистік
қоғамда-ғы пролетарлармен бірдей деп санаған қате пікірді негізге алды.
Бұнымен катар жай товарлы өндірісті капиталистік өндіріспен теңеді. Олар
ежелгі Греция тарихын үш кезенге бөлді. Бұл үшін микены дәуірін ашқан Г.
Шлиманның және оның археологиялык ісін жалғастырушылар кызметін пайдаланды.
Олардыа катары-нан ежелгі Кносс ауданындағы Крит казба жұмысын XIX ға-
сырдьш. 90-жылдары бастаған, оны XX ғасырдыц алғашқы он жылында ұлғайтқан,
ағылшын А. Эвансті (1851—1941) әдейі атап өту қажет. А. Эванстен басқа
ежелгі Фест ауданында итальян экспеднциясының да қазба жүмыстары жүргізілді
Критте А. Эванс мнкены цивилизациясына көбірек ұксас, бірак тым ежелгі
цивнлизацияны ашты. Сондықтан XX ғасырдын ба-сынан бастап ғылыми әдебиетте
крит-микены мәденнеті дегеі термин кең тарады, көптеген тарихшылар бұны
Балкан түбегініі: оқтүстігі Мен Эгей және Жерорта теціздеріне көршілес
аралдарда таптык қоғам пайда болкп, дами бастаған тарихтағы тым ежелгі
кезең деп те санайды.
Модернизациялаушы тарихшылар бұл кезеңді Греция тари-хындағы ежелгі
заман ретінде қарастыруға кірісті, Гомер кезе-ңін гректік орта ғасырлык деп
атай бастады, ал Грецияның арханкалык және классикалык тарихын және
эллинизм дәуірін, олардың пікірі бойынша, классикалық Грецияда, әсіресе
элли-низм дәуіріиде, капнтализмнін бірте-бірте дамыған ежелгі грек-тік жаңа
заманы деп сипаттады.
Ежелгі дунне тарихын бұлайша ыркымен жоғарыда ескерті-ліп
айтылғанындай, буржуазияның әлеуметтік заказын орын-даушы буржуазияшыл
тарихи ғылымның таптық тар шеңберінде түсінудің себептері, оның мәнісі
капиталнзм неғурлым жетілген қоғамдық құрылыс, ол Европада өз даму циклін
аяктаған б. э. дейінгі I мын жылдықтың орта шенінде варварлардың шәбуы-
лынан ыдыраған сонау ежелгі қоғам гүлденген кезеңнен-ақ бол-ған деген
ұғымды адамдардың санасына тықпалап тану. Бұдан кейін әлеуметтік катынастар
сипаты жағынан алғаш кайтала-ған, бірак тым зор көлемде канталаған, тарихп
дамудың жаиа циклі басталды.
Циклдік немесе модернизациялаушылық бұл реакцияшъгл теориянынкұпиясыры
прогрестік тарнхи дамуды жоқка шығару, демек, капитализмнен социализмге
өтудің заңдылыктарын жоқ-қа шығару болып табылады.
Жоғарыда айтылған ғалымдардьщ және олардьш жолын қуушылардыц жалпы
жарамсыз концепцияеы үлкен де күрделі тарнхи материалды бағалы зерттсп,
жүйеге келтірумен катар өмір сүрді. Мысалы, Ю. Белох ежелгі Грек пеп Рим
тари.хын зерттеу ісінде статистикалык әдісті колдануға зор көңіл бөліп
отырды. Ежелден сақталған елеулі сандық көрсеткіштердін бол-мауы
салдарынан, Ю. Белохтың жасаған ессптері ешкаидаи да дәлме-дәл нәтижелер
бермеді, бірақ кей жағдайда антик заман-дағы білімді анықтай түскен түрлі
есептері ғалымдардың наза-рын ерекше аударды.
Сол кездегі тарихшылардың зерттеу жұмысынын осал жері гиперкритицизм,
яғни тарихи түп деректерге негізсіз, тым катал сын көзімен қараушылық
болды.
Циклдік, модернизациялаушылык теория француздың бур-жуазиялық Ұлы
революциясынан шыққан адамзат қоғамының түзу жолмен прогресшіл дамуы
жөніндегі ұғым дэстүрін сакта-ған буржуазия тарихшылары арасында да күшті
қарсылык туғызды. Модернизациялаушылардың қажырлы да дэйекті кар-сыласы К-
Бюхер (1847—1930) болды, ол әуелі Дерпті (Тарту) университетінде, ал содан
кейін Швейцарияда жұмыс іс-теді. Мо-дернизациялаушы тарихшыларды сынай
отырып, ол тарихи да-мудың өз концепциясын үсындыевропа коғамынық
әлеуметтік-экономикалық тарихын үш кезеңге бөлді, олардың біріншісіне антнк
заманды жатқызды. К. Бюхердіц пікірі бойынша, антик заман, ойкос деп,
яғни үйдегі натуралЪды өндірілген өиім өзінде пайдаланылатын шаруашылық деп
сипатталды. Екінші, неғұр-лым дамыған әлеуметтік-экономикалык кезең орта
ғасырлық ке-зең болды. Ол жаГі айырбас катынастар орнаған қала шаруашы-
лығымен сипатталды, онда өндірілген өнім тікелей тұтынушы қолына тиіп
отырды. Үшінші халықтықнемесе үлттық шаруашы-лық кезеңі делдал арқылы
жүзеге асатын өндірушіден тұтыну-шыға дейінгі күрделі айырбас
қатынастарымен.сипатталады.
Ежелгі модернизациялаушыларды антик замЪнды казіргі за-манмен бірдей
деп санағаны үшін тапқырлықпен сынай отырып, Қ. Бюхердін. өзі де қате
теория ұсынды, тарихи кезеңдерді жік-теп бөлуде өндірісті емес, айырбас
қатынастарды, яғни түпкілік-ті процесті негізге алды. Егер
модернизациялаушы тарихшылар антик өндірісі мен саудасыныц көлемін тым
өсіріп көрсеткен болса, Қ. Бюхер мен оны жақтаушылар ежелгі Греция мен Рим-
де жай товарлы өндірістіц болғанын елемей, жоққа шығарды, олардыц
шаруашылыгын таза натуральды шаруашылық — ой-кос ретінде сипаттады, онда
сауда тек сән-салтапат заттарын ғана сатумен шектелді-міс деп пайымдады.
Бұл корытындыныц екеуі де тарнхн туп деректердіц мазмұ-
ньша саи кслмеді. Мүньщ себебі, жоғарыда айтылған барлық
' тарііхшыларда да шын мэніндегі ғылымн зерттеудін жоктығы-
нан жәие түп деректерге белгілі дәрежеде иеокантиандық тұр-
ғыдан караудан болды.
Буржуазия ғалымдарыпьш едәуір бөлігініц дүннеге көзқара-сы ретінде XIX
ғасырдыц аягы мен XX ғасырдын басында тез тарай бастағаи неокантпн
идеалнстік философиясы, позитивизм сиякты, тарихи проиестін мәні танылып
болмайды-мыс дегенді уағыздап үпретіп отырды. Оқиғалардыц дәйектілігін
объективті түрде, үстірт пайымдау мүмкіншілігін мойындаған О. Қонт фи-
лософиясынан айырмашылығы сол, неокапттықтар ол пайым-даулардын,
объектнвтілігін мойындамады, өйткені көзге ілінгеи фактілерді емес, сол
фактілер туралы субъективтік үғымдарды керсететін антик тарихи түп
деректерді қазіргі заман адамынын дұрыс түсінуі мүмкін емес деп санады.
Мысалы, Рнккерт сияқты дәйекті неоканттықтар мынадай қорытындыға келді:
олар айқындап көрсеткендей, тарих — таза сипаттаушы жеке дараландырғыш
ғылым, өйткені ол бір-ақ рет больш, еш уақытта қайталанбайтьш істі
сипаттайды. Сондықтан да ол өз материалдарының сипатына карай ешқандай
жинактау жасай алмайды, тарихи процестің кандай да бір зандылықтарын таба
алмайды, сондықтан да накты оқиғалардын. тізбегін түсін-діруге талаптанбай-
ақ, адалдықпен, егжей-тегжейлі пайым-дайды.
XIX ғасырдьш аяғында — XX ғасырдың бясында Египеттегі ғрек
паиирустарының орасан көп материалы жарияланды, оны шетел және орыс эллин
тарихшылары мұқият зерттеді. Ғы-лымнық жана саласы — грек папирологиясының
аса көрнекті өкілдері арасынан Батыс Европадағы неміс зерттеушісі У.
Виль-іенді (1862—1944) атау керек.
Орыс бу"ржуазиялык тарихнамасы XIX ғасырдьщ соңғы үш-ген бірінде— XX
ғасырдын басында негізінен орыс буржуазия-:ының таптык мүдделерін білдіре
отырьщ, орыстың буржуазия-лыл антик тарихшысы, біркатар батыс европалык,
антик тарих-[ныларынык тюзицияларынан айырмашылығы бар, кейбір жеке
гипаттарға ие болды. Россиядағы самодержавие жағдайлары буржуазияның антик
тарнхнамасына мына ретте ықпал етті: өйткені орыс либерал тарихшылары
Афнныға және ежелгі Гре-ңиядағы өзге де демократиялык режимдерге Батыс
Евронадағы-дан гөрі үлкен дәрежеде іш тартты. Мүнын өзі феодалдық кал-
дықтары бар патша режиміндегі кенбір оппозициянын бір түрі болды.
Орыс буржуазиялык тарихнамасы XIX ғасырдыц аяғы мен XX ғасырдың
басындағы орыстьщ антик тарихшылары арасынан біркатар кабинеттік аса
кернекті ғалымдарды— Куторганын шәкірттерін атап өтуге болалы. Орыстыц
антнк эпиграфпялык мектебінің іс жүзіндегі негізін қалаушылар Ф. Ф. Соколов
(1841—1909) көрнекті эпнграфист, кеніннеи папиролог те бол* ды. Ол негізгі
назарды эллинизм дәуіріне аударды. Ф. Ф. Соко-лов — грек жазбаларыиын,
мүкпят жүзеге асырылған шағын зерттеулердін авторы, Ол неоканттықтың
ыкпалында болды. Документтерді ерінбей-жалыкпап зерттеп, жоғалып кеткен
тскс-тІ көз жеткізерліктей етіп калпына келтіре отырып, Ф. Ф. Со-колов
өткен және келесі окнғалар арасындағы байланыстың. болғаиын мойындаса да,
корытындьтлар жасаудан аулак тұр-ды. Ол ежелгі гректердін бостандыкты
тұнғыш сезгсп, бірак ку.і-дықтың болуы салдарынан жалпыға бірдей теңдік
дегенді түсін-бегендер есебінде сипаттады.
Ф. Ф. Соколовтын шәкірттері арасынан аса көрнекті эпигрз-фист В. В.
Латышевты (1855—1921) атап өту керек. Ол Қара теціздің солтүстік
жағалауындағы ежелгі грек отарларын зерт-теді. В. В. Латышевтын неғүрлым
маңызды ғылыми енбектерІ Евксин-Понтынын солтүстік жағалауындағы ежелгі
грек және латын жазбалары және Скнфия мен Кавказ туралы грек және латын
ежелгі жазушыларынын хабары деген жинақтары болды.
Орыстың археологтар қоғамы мен басқа да археологиялық ұйымдардың жүзеге
асырған казба жұмыстары европалык ар-хеология ғылымында орыстың антик
археологиясын алдыңғы қатарлы орыңдардын біріне алып шыкты. Кырымдағы —
Севас-топольге жақьш жердегі Херсонесте, Керчь ауданындағы Панти-капейде
көп жыл жүргізілген қазба жұмыстары, Тамань түбе-гіндегі қазба жұмыстары
бай археологиялық материалдар бер-ді. Днепро-Буг су жайылымының жағасындағы
ежелгі Ольвияны көп жылдық казу жұмыстары Б. В, Фармаковскийдің {1870—
1928)і басшылығымен 1901 жылы басталды. Бүл жумыстар өзінің алдын ала
ойланганымен, жуйелілігімен, процестік егжей-тегжейлІ суреттелуімен,
отандык антик археологиясының даму-ында тұтас кезең болып ерекше көзге
түстІ.
XIX ғасырдың басы мен ортасында да және оның аяғьшда — XX ғасырдың
басында антик тарихшыларынық бүтіндей ұрпағы Петербург пен Москвада ғана
емес, сонымен бірге Қазанда, Кневте, Харьковте және баска да ғыльдан.
орталықтарда жұмыс істеді. Олардың-арасынан Киевте де, Казанда да жұмыс
істеген либерал ғалым Ф. Г. Мищенконы (1848—1906) атап өту керек болады. Ол
ежелгі грек қоғамының қоғамдық және саяси өмірін позитивизм тұрғысынан
егжей-тегжейлі зерттеді және ежелгі грек авторларының тамаша аудармашысы
болды'.
Қызметінің кемелденуі XIX ғасырдын аяғына және XX ға-сырдың алғашқы екі
он жылдарына тұстас келетін антик тарнх-шылар араеынан Харьков зерттеушісі
В. П. Бузескулды (1858— 1931) атап өту керек. Онын ынтасы классикалық және
архаика-лық Грецияға — Афины тарихына ауды. Сол кезде Егппетте грек
папнрустары ішінде жаңа ғана ашылған. Арпстотсльдің Афнны полнтиясын ол
алгашқылардың бірі болып егжеіі-тегжейлІ зерттеп шыкты және Аристотельдің
Афнны полнтиясы деген үлкен монография жазды. Оның неғұрлым әйгілі өзге
зерттеуле-рі Афины демократнясының тарихы, Грецня тарихына кіріс-пе
(ежелгі заманнан бірінші дүние жүзілік соғысқа дейінгі түп деректер мен
тарихнамаға егжей-тегжейлі шолу) болды. В. П. Бузескул оку-тоқуы мол, ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Ежелгі Грекия мен Рим тарихнамасы
Ежелгі Греция
Греция тарихының ежелгі кезеңі
Ежелгі Греция өнері
Ежелгі Греция музыкасы
Греция ғалымдары Платон мен Аристотель
Эллинизм
Ежелгі Греция мемлекетіндегі негізгі заңдар
Греция мен Рим қалаған іргетас
Грек тарихнамасы
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь