Қазақ әдебиеті және Зәки Ахметов

Мазмұны

Кіріспе

І.тарау. Қазақ әдебиеті және З. Ахметов
1.1. Кеңес дәуіріндегі қазақ әдебиеті
1.2. З. Ахметовтің өмірі мен шығармашылығы

ІІ. тарау. З. Ахметов және Абайтану ғылымы

2.1. Абайтану ғылымының қалыптасуы мен зерттелу тарихы.
2.2. З. Ахметовтің «Абайтану» ғылымы саласындағы еңбектері

III. Қорытынды

IV. Пайдаланылған әдебиеттер
Кіріспе
Қазақ әдебиетінің кеңес дәуірінде өсіп-өркендеуіне өз үлесін қосқан және Абайтану ғылымы саласында өзіндік із қалдырған негізгі өкілдерінің бірі- З. Ахметов. Ғалымның қазақ әдебиетіндегі алатын орнын, жеткен жетістігін, шыққан биігін, өзіндік қасиетін жарыққа шығарып, өскелең ұрпаққа паш ету бүгінгі жас ұрпақтың еншісінде десек, біздің бүгінгі ғылыми жұмысымыз осындай ірі жұмыстың бір шеті ғана болып табылады.
Жұмыста З. Ахметовтің қазақ әдебиетіне сіңірген еңбектері және оның маңызы тұрғысында сөз болады. Ғалымның Абайтану ғылымындағы жемісті еңбектері жинақталып нақтыланады және маңызы айқындалады.
Зерттеудің өзектілігі.
Біздің ғылыми жұмысымызда бүгінгі таңда зерттеу әлі де қолға алына қоймаған, кеңестік дәуірдегі қазақ әдебиетінде жемісті еңбек еткен, артында мол мұра қалдырған ірі тұлға З. Ахметовтің салған сүрлеуін жарыққа шығару. Осының негізінде төмендегідей міндеттердің шешімін табуға талпындық:
1. Кеңестік дәуірдегі қазақ әдебиетінің негізгі көрсеткіштері,
2. З.Ахметовтің қазақ әдебиетіндегі өзіндік салған сүрлеуі,
3. Абайтану ғылымының қалыптасуы мен дамуы,
4. З. Ахметовтің Абайтану ғылымындағы өзіндік қолтаңбасы.
Жұмыстың ғылыми жаңалығы.
-Абайтану ғылымының өркендеп дамуындағы еңбектерді топтастырып бір жүйеге түсіру;
-Егемендік алғанға дейінгі және егемендік алғаннан кейінгі Абайтану ғылымының өзара байланыстығының негізгі арналарын анықтап көрсету.
Зерттеу жұмысының әдістері.
Зерттеу барысында сипаттама, жүйелеу, түсіндіру сияқты әдіс - тәсілдер пайдаланылды.
        
        Мазмұны
Кіріспе
І-тарау. Қазақ әдебиеті және З. Ахметов
1.1. Кеңес дәуіріндегі қазақ әдебиеті
1.2. З. Ахметовтің ... мен ... ... З. ... және ... ... Абайтану ғылымының қалыптасуы мен зерттелу тарихы.
2.2. З. Ахметовтің «Абайтану» ... ... ... Қорытынды
IV. Пайдаланылған әдебиеттер
Кіріспе
Қазақ әдебиетінің кеңес дәуірінде өсіп-өркендеуіне өз ... және ... ... саласында өзіндік із қалдырған негізгі
өкілдерінің бірі- З. ... ... ... ... ... ... жетістігін, шыққан биігін, өзіндік қасиетін жарыққа шығарып, өскелең
ұрпаққа паш ету бүгінгі жас ұрпақтың еншісінде ... ... ... ... ... ірі жұмыстың бір шеті ғана болып табылады.
Жұмыста З. Ахметовтің қазақ әдебиетіне сіңірген ... ... ... ... сөз болады. Ғалымның Абайтану ғылымындағы жемісті
еңбектері жинақталып нақтыланады және маңызы айқындалады.
Зерттеудің өзектілігі.
Біздің ғылыми жұмысымызда бүгінгі таңда ... әлі де ... ... ... ... ... ... жемісті еңбек еткен, артында
мол мұра қалдырған ірі тұлға З. Ахметовтің ... ... ... ... ... ... ... шешімін табуға талпындық:
1. Кеңестік дәуірдегі қазақ әдебиетінің негізгі көрсеткіштері,
2. З.Ахметовтің қазақ әдебиетіндегі өзіндік ... ... ... ... ... мен ... З. Ахметовтің Абайтану ғылымындағы өзіндік қолтаңбасы.
Жұмыстың ғылыми жаңалығы.
-Абайтану ғылымының өркендеп дамуындағы еңбектерді топтастырып бір жүйеге
түсіру;
-Егемендік ... ... және ... ... ... Абайтану
ғылымының өзара байланыстығының негізгі арналарын анықтап көрсету.
Зерттеу жұмысының әдістері.
Зерттеу барысында сипаттама, жүйелеу, ... ... әдіс - ... ... әдебиеті және З. Ахметов
1.1. Кеңес дәуіріндегі қазақ әдебиеті
Қазақ әдебиетінің өсіп-өркендеп, қанатын кеңге жайып, ... ... ... ... ... ... анық. Сол
кезеңдегі билік басында отырғандар зерттеушілердің ... осы ... ... ... ... негізінде кеңестік ... осы ... ... ... жетістіктерін баса айтуға
бағыттады. Шындығында да жалпы әдеби ... ... ... тууы мен ... ... қоғам ісіне батыл араласуында,
ақын-жазушылар қатарының өсуі мен әдебиеттің ... ... ... ... әдебиеті аса үлкен орын алатын еді. Сондықтан күнделікті әдеби
сыннан басқа бұл дәуір әдебиетіне келелі зерттеулер жасалды.
Кеңестік ... ... ... ... қорытындылауға арналған
тұңғыш еңбек -«Қазақ совет әдебиеті тарихының ... 1949 жылы ... еді. ... ол сол дәуірдің идеологиялық талабына жауап бермейді
деген сылтаумен сыналды. Одан кейінгі ... -осы ... ... ... ... (1958). ... сол жылы орыс тіліндс басылды. Мәскеуде 1960
жылы жарияланды. Кеңестік дәуірдегі қазақ әдебиеті ... ... ... ... әдебиетінің тарихының» үшінші томы (бірінші, екінші кітаптар)
күйінде жарық көрді (1967)[1].
1954 жылы қыркүйекте Қазақстан Жазушылары ... ... ... Онда ... ... аралығындағы әдебиеттің тәжірибесі,
көркемдік табысы мен ... ... ... ... 1955 жылдың
қаңтарында бастап соғыс кезінде тоқтап қалған «Қазақ ... ... шыға ... ... ... ... ... жағдайларына бұл
съез де, одан кейін (1954 желтоқсан) өткен. Одақ жазушыларының ... ... ... ... ... ... өмірді тереңірек зерттеу, көркемдікке жету
әдебиеттегі түр мен стиль мәселелеріне бірсыпыра көңіл бөлінді.
Отызыншы жылдардан бастап қазақ ... ... ... ... бірсыпыра идеялық-көркемдік мектебінен өткен еді. Әдебиеттің тұтқасын
ұстаған аға таланттар ... ... ... ... ізденісі
арқасында қырқыншы жылдардың екінші жартысында-ақ ұлттық әдебиетіміз үлкен-
үлкен шығармалар туғызды.
Соғыс тәжірибесін ... ... ... ... ... және ... ... ашуда «Қазақ солдаты» романының орны үлкен. Онда жаңа заман
батырының тәрбиелену, өсу жолы кең ... ... ... ... жаңа ... легі ... ... «Күрляндия» (кейін «Күткен күн» болып өзгерілген - 1950)
романы бұрын өдебиетте ... жас ... ... ... Оның кең ... романы өмір шындығын қамтуы мен шеберлігі
жағынан ұнамды бағаланды.
Елуінші жылдардың бас кезінде қазақ ... ... ... жаңа ... ... көрді. Ғ.Мұстафиннің «Қарағанды» (1952),
Ғ.Мүсіреповтің «Оянған өлке» (1953), Ә.Сәрсенбаевтың ... ... ... ... ... ... ... пайда бола бастауынан
бергі ұзақ процестің, ... ... туып ... көркем
шежіресін жасады. Алғашқы екі роман Қарағанды жұмысшыларының бұрынғы және
кейінгі өмірін, ... ... ... суреттейді
Осы дәуірдегі ірі шығармалардың бірі – С.Мұқановтың ... ... ... ... еді. ... ... ... бұл шығарманың екі
кітабы 1953 жылы жарық көрді. Қазақ халқының ХХ ... ... ... ... кең суреттеп, оның бойында оянып келе жатқан
прогресс ұғымын нанымды бейнелеуде бұл роман да ... ... ... ... ... ... ... (1953) романы,
М.Иманжановтың «Алғашқы айлар» (1950), З.Қабдоловтың «Өмір ұшқыны» (1955)
повестері де осы жылдар жарық ... ... ... повестерінің қатарын С.Бакбергеновтың «Талғат»
(1950), ... (1951). ... ... (1951) ... ... тұста С. Омаров, Б. Момышұлы, С. Шаймерденов, Б.Соқпақбаев, тағы
басқалар жаңа әңгімелерімен көріне түсті. Елуінші ... ... ... ... жаңа очерктердің көптеп жазылуына себепкер болды. ... ... ... ... аттанып, халықтық үлкен іске ... ... ... ... ... ... «Туған жердің
тыңында» атты очерк кітаптары. Ғ.Слановтың М.Иманжановтың, О.Нұршайықовтың
очерктері ... ... ... ... ... ... жанрларынында өсу
жолындағы ізденісін танытты.
Қазақ поэзиясы бұл дәуірде өзінің ... ... ... ... ... ... ... еңбек тақырыбын жырлауға белсенді қызмет
етті. Қазақ өлеңі көркемдік ... ... ... ... ... ... адамының бейнесін, сол ... ... ... ... ... ... ... табыстарға жетті. Қазақ лирикасының да өсіп-
жетілгені ... тұс. ... ... ... ақындары отан сүйгіш ... ішкі ... ... ... ... ... ... жылдары танылған Қасым таланты бұл тұста ерекше толысты. Оның
жырларынан адам бойындағы рухани қуат, тегеурінділік, ... ... ... ... ... ... сезімінің байлығын да, отаншылдық
ойдың толысуы да танылады.
Бейбіт ... ... ... ... ... ... ... жырлары» мен М.Әлімбаевтың «Қарағанды жырлары»
көрнекті орын ... Бұл ... ... ... абырой, даңқ әперетін
творчество дәрежесіне көтере жырлаумен, адамды таңдаудағы және ... ... ... жыры ... ... кең қамтыған, ойлы, суретті лирикаға молықты.
Махабатты, табиғатты жырлау да ... ... ... ... ... ... жапа шеккен халықтың баянды бейбітшілікті ... да ... ... әдебиетіндегі бейбітшілік жырлары «Бсйбітшілік даусы»
(1951), «Бейбітшілік берік қолда» (1952), «Бейбітшілік жасасын» (1953) ... ... ... ... жанрының да өркен жайған кезеңі болды. ... ... еске алу, ... еңбекке көшудің проблемалары, ... ... меп жаңа ... ... жасау қазақ поэмасының ... ... ... ... ... ... ... идеялық-көркемдік
ізденістерін байытқан айырықша талант иесі – ... ... ... Ол алғаш «Әке сыры» (1947) поэмасымен ... ... ... ... ... ... ... түрінде жазылған.
Тұтастай алғанда бұл дәуір қазақ поэмасының есейтенін танытты. ... ... ... үлгісінде қатар дамыды. Драмалық
тартысы күшті, өмір шындығын кең суреттеген өлеңді ... да ... ... көбі ... ... ... ... бейнелей алуымен,
формалық, бейнелілік сыпаттарымен бұл ... ... мол ... ... саласындағы ізденістердің бағыт-бағдары да сол
дәуірдің міндеттерінен туындады. Қоғам мен адам ... ... дәл ... шығармаға тартыс есебінде пайдалану, сол тартыста ... ... ... биік ... ... ... ... беталысын
белгіледі. Оның үстіне 50-жылдардың бас кезінде "тартыссыздық" теориясының
сыналуы, өмірде тартыстың ... ... сол ... әлеуметгік
сипатын тану жолындағы ізденістерге бастады.
Осы дәуірдегі драматургиялық дамуға белсенді үлес қосқан жазушы ... ... ... ... ... ... орта тұсында
келіп, проза мен драматургияда қатар жұмыс істеген ол ұлттық ... ... ... рөл атқарды. Өзінің ең тәуір пьесаларын ол ... ... ... ... ауыл ... ... ... еңбекті
жаңаша ұйымдастыру, бұл жолда ескі әдістерді өзгертіп, ... ... ... ... ... пьесаларда көтерілді. Мұның өзі
заманның талап етіп отырған проблемасы еді. Соғыс салған жараны тез ... ... ... ... үшін ... жаңа амалдарды керек етті.
Әдебиет сыны мен әдебиетті ... ... үшін бұл ... аса бір қиын,
әрі күрделі кезең болды. Партияның идеология саласындағы ... ... ... ең ... әдебиет пен ... ... сын мен ... көрді. Қазақ әдебиетіндегі
«ұлтшылдықты» әшкерелемей отырған да сын мен ғылым боп шықты.
Бұл дәуірде туған ... ... ... ... ... ... том.1948. М.Әуезовтің баскаруымен) мен «Қазақ совет әдебиеті тарихынын
очеркі» (1949. Қ.Жұмалиевтің басқаруымен), «Совет дәуіріндегі ... ... ... (1955 ... ... атты ... ... болады. Жеке ақындар творчествосы туралы зерттеулер туа
бастады. Қ.Жұмалиевтің «Махамбет» (1948), ... ... ... поэзиясы
және Абай поэзиясының тілі» (1950). ... ... (1949), ... «Мұхтар Әуезов» (1951), Т.Нұртазиннің «Сәбит
Мұқанов творчествосы туралы» (1950) атты ... ... ... ... ... ... ... 50 жылдығы аталып өтті. Мерейтой тұсында
М.Әуезовтің, ... ... ... ... жана ... ... ... Шоқан
Уәлиханов, Ыбырай Алтынсарин, Жамбыл, Иса Байзақов шығармашылығы іріктеле
бастады. Күнделікті өдеби ... ... ... ... т.б. белсенді араласты. Бұл еңбектерді бағалауда артық-кем
қателіктер орын алғаны жоғарыда айтылды. ... ... ... ... ... сыны меп зерттеу саласындағы байсалды еңбектердің қатарын
толтырғаны даусыз.
Соғыстап кейінгі дәуірдің әдебиеті осындай ... ... ... ... ... аяқ ... ... болғаны бүгін дау
тудырмайды. Қазақ қаламгерлерінің таңдаулы туындылары бүгінгі заман мен
тарихи тақырыпты ... ... ... ... жетті. Олар одақтық
оқырмандар талғамына толып, шетелге ... бола ... Бұл ... ... ... ... мен тәжірибесі жетекшілік рол атқарды.
Оларға ерген ... та ... ... ... ... бәрі ... әлемдік даңқын көтерген жаңа әдебиетті жасаудың алгашқы адымы
болатын.
Қазақ әдебиетінің дамуының бір ... бұл- ... ... ... ... алдыңғы дәуірлерге қарағанда бірсыпыра ... ... ... жайындағы кейбір жалған теориялар, оның ішінде
«тартыссыздық», «уақыт дистанцясы», «шындықтың сыртын ... ... ... ... ... Жазушылардың өмірмен байланысын арттыру
мәселесі көтерілді, творчестволық ынталылыққа жол ашылып, қаламгерге деген
сенімсіздік азайды. Мұның өзі өмір ... ... ... болатын.
Оның бірталай белгілері өмір мен әдебиетте 50-жылдардың бас кезінде-ақ
белгі берді[4].
1958 ... ... ... ... әдебиеті мсн өнерінің онкүндігі, осы
дәуір ішінде өткен Қазақстан ... IV (1959) және V (1966) ... ... ... ... талқылап, оның жаңа міндеттерін
бслгіледі Қазақстан жазушыларының қатары білімді, дарынды жастармен
толықты, 1959 жылы оның ... 158 адам ... 1966 ... съезд
қарсаңында олардың саны 242-ге жетті. Жас таланттар қазақ әдебиетінің ауыр
жүгін арқалап келген аға буын ... ... ... әдебиеттің
жаңа міндеттерін шешуге қатысты.
Бұл дәуірдегі әдеби ... ... ... ... шығармашылық белсенділігінің артуы ... ... Бұл ... туған прозалық шығармаларда айрықша танылды. Өмірді күнгей жағынан
ғана ... ... ... ... ... ... кейін қазақ
жазушылары бүгінгі заман шындығындағы қайшылықты ... ... ... ... ... Ел тарихындағы маңызды тарихи
оқиғаларды суреттеуге ойысгы.
Бұл саладағы ... ... бір ... ... ... көрсетті. Ол
«Өскен өркен» (1962) романы арқылы бүгінгі күн тақырыбын игеруде өзгеше
ізденіс ... ... өз ... ... ... ... ... жазушы өмірінің соңғы кезінде республиканы көп аралап,
еңбек адамдарымен танысып, өмір сырына ой жібере қарады. Сонымен ... ... ... мен ... ... ... ... мен өзгерістер, жаңа адамды тәрбиелеу мәселелері тәрізді
көптеген ... ... Осы ... ... мекендейтін
халықтардың бүгінгі қарым-қатынастарына үңілді. Өмір шындығып ... ... ... ... ... ... ... де күнгей жағын ғана
қозғамай, дамуға бөгет болып отырған ... мен ... ... шаруашылығын өркендету шараларын проблемалық ... ... ... адам тағдырының әрқилы өзгешеліктеріне көңіл бөлу
Т.Әлімкұловтың «Ақ боз ат» (1962) ... да ... ... ... ... ... ... жүйрік ат баптау, бәйгеге қосу, сонымен бірге
сауықшылдықты қызық көрген елдің дәстүрлі кәсібі мен өнері кең ... ... ... ауыл ... жайлы романдарды Қазақстанда тың
көтерумен ... ... жаңа ... ... ... ... ... жалғыз үй», 3.Шашкиннің «Сенім» романдары көрнекті
орын ... ... ... ... ... ... (1912-1966) елеулі қызмет
етті. Әдебиеттік қызметін өлең ... ... ... ... ... еткен Зейін 1937 жылы жазықсыз жер аударылып елуінші жылдардың орта
кезіне дейін шығармашылық үзіліске тап болды. ... соң ... ... ... ол ... бір ... жұмыс істеп, эпикалық прозада
көптеген шығармалар тудырды. Олардын ішінде ... ... (1957). ... (1958), ... (1959), «Теміртау» (1960). «Доктор Дарханов»
(1962), «Өмір тынысы» (1964), «Сенім» (1956) сияқты ... мен ... ... ... ... ... әлеуметтік өзгерістер мен халық өмірінің
маңызды оқиғаларын ... ... ... қазіргі заман шындығын суреттеу жалаң
тақырып ... ... ... биік ... ашу, ... ... ... қиындықтарға қарамай, қайткенде адам боп қалу проблемаларымен
байланысты ... ... Ауыл ... өндіріс тақырыбы
кейіпкерлердің еңбек еткен ортасын, олардың ... ... ... ... ... үшін ... Ал, ... қайда болса да адам,
қазақ әдебиеті осы адамның бүгінгі бейнесін танытуға ұмтылды.
Бұл дәуірдің бірталай тәуір шығармалары ... ... ... ... ... ... ... арналды. Халықтың азаттық ... Жаңа өмір үшін ... бұл ... ... ... ... Бұл салада Ғ.Мұстафиннің «Дауылдан кейін» (1957), «Көз көрген»
(1963), С.Мұқановтың «Есею жылдары» (1963), ... ... ... «Қан мен тер» ... ... «Асау
арна» (1962) сияқты романдарының атап айтарлық маңызы бар.
Бұл ... ... ... ... ... ... шығармалар ішінде
Д.Әбілевтің «Ақын арманы», «Арман ... ... ... деген
атпен трилогия болып басылған) атты романдарының көркемдік табыстары ... ... ... ... Отан ... ... шындығы қайта қаралып,
оның адам тағдырына әсерін ашарлык бірталай тың туындылар жазылды. Оларлың
ең тәуірлері қатарында Т.Ахтановтың ... ... (1956), ... ... (1958) сияқты кітаптары бар. Бұл шығармалар жеке адамға
табыну саясатының сыналған кезінде, бұрын сыңаржақ суреттеліп ... ... бар ... ... ... ... болды. Оларда
соғыстың алғашқы кезіндсгі майдангерлердің ауыр өмірі, ... ... ... ... ... ... ... өткен біздін
отандастарымыздың жеңіске деген ... ... ... ... ... ... көрсетілген[5].
Аталған дәуірде қазақ прозасының даму тенденциясын осы сияқты көлемді
романдар айкындағанмен, прозанын басқа жанрлары да ... ... ... қосты. Прозаның жаңа ізденістерін баянды етуде С.Шаймерденовтің
«Мезгіл», ... ... ... «Өмір-қымбатсың маған»,
О.Таразидің «Құйрықты жұлдыз», ... «Бір ... ... «Табылған теңіз», «Белгісіз солдаттың баласы», Б.Соқпақбаевтың
«Менін атым – Қожа», Р.Тоқтаровты» «Бакыт», Ж.Молдағалиевтің «Жаз ... ... күз еді» ... елеулі орны бар.
Осы жылдардағы көркем әңгімені дамытуға да осы аталған жас ... ... ... қатар әңгіменің атақты шебері Ғабит Мұсірепов те бұл
жанрға қайта оралып, ... ... ... жеке ... ... сынаумен байланысты илеологиялық
шектеушілік пен ой-пікірге салынған тұсаудан босау ... ... кең ... өмір шындығын бейнелеуде ақындық онды шалқыта еркін
жырлауына жол ашты. Бұрын саясатқа құрылған науқандық ... ... ... ... бөлінсе, енді жалпы адамның рухани тіршілігіне, оның
қуанышы мен қайғысына, сүйіспеншілік сезімдері мен ... ... ... ... Осындай тұста әдебиетке келген жас ұрпақ ... ... ... араласып, поэзияны, әсіресе, лириканы жаңа сапаға
көтерді. Олардың ішінде ... ... ... ... ... Е.Ибрагим, Ш.Мұхамеджанов,
Ж.Нажімеденов, Т.Айбергенов, С.Асанов, О.Абайділданов, т.б. бар еді.
Қазақ лирикасының жаңа ... ... озық ... ... ... ... ... ақындары олардан үйренгенімен, ешкімді
қайталамай, өз шындығына лайық дамытты.
Қазақ поэзиясының табыстары ақындарымыздың ... ... ... ... ... ... жаңа ... болды. Онда әр
түрлі стиль мен түр ізденістері тоғысты.
«Тартыссыздық теориясының» күйреуі, жеке ... ... ... ... ... дамуына да қолайлы жағдайлар ... ... ... ... жырлауда, ондағы қоғамдық қайшылықтар
мен адам тағдырының драмасын ашуда ... ... ... Бұл ... ... ... ... анық көрінді.
Осы дәуірде қоғамдық дамуға кірген өзгерістер ... ... ... ... өмір шындығын әрқилы жағынан батыл бейнелеуді
талап ... ... ауыз ... ... жаңа ... оны ... ... де, ауыз әдебиетінің жанрларын талдауға да, ... ... ... да ... бөлді.
Бұл жылдардағы зерттеу еңбектердің, негізгі саласы Кеңестік дәуірдегі
әдебиетке арналды. Партия ... ... ... осы ... ... ... ... Кеңестік заманның артықшылығын, осы
мезгілдегі ... ... ... баса ... ... Шындығында
да жалпы әдеби істің ілгерілеуінде, әдебиет жанрларының тууы мен баюында,
әдебиеттің қоғам ісіне батыл ... ... ... өсуі ... ... ... кеңеюінде бұл дәуір әдебиеті аса үлкен орын
алатын еді. Сондықтан күнделікті әдеби ... ... бұл ... ... зерттеулер жасалды[6].
Кеңестік дәуірдегі әдебиет дамуын ғылыми ... ... ... ... ... ... тарихының очеркі» 1949 жылы жарық
көрген еді. Кезінде ол сол дәуірдің идеологиялық ... ... ... сылтаумен сыналды. Одан кейінгі талап -осы аттас кітаптың жаңадан
жасалған ... (1958). ... сол жылы орыс ... басылды. Мәскеуде 1960
жылы жарияланды. Кеңестік дәуірдегі қазақ әдебиеті туралы толық зерттеу
кейін «Қазақ әдебиетінің тарихының» ... томы ... ... ... ... көрді (1967).
Қазақ халқының ұлттық ой-санасының жүдеп бара жатқанын көрген ... ... ... ... тарихының оқиғалары негізінде
ұлттық сананы оятып ... ... ... ... мақсатын қойған
еді. Ол үшін М.Әуезов негізін салған тарихи роман ... ... ... ... тарихының әрқилы беттері жаңаша бажайланып, көркем бейнелеуге
ие ... ... ... С.Сматаевтың, Ә.Кекілбаевтың,
М.Мағауинның, Ш.Мұртазаның, С.Жүнісовтің романдары жарық көрді. Кеңестік
бюрократтық жүйенің жұмыс әдістері ... ... ... ... ... жыл ... күштеуі мен зорлауының қатты әсер еткені сөз
болды. Мұндай сарындар Ә.Тәжібаевтың өлеңдерінде, С.Елубаевтың «Ақбоз ... ... ... ... мен ... ... ... соңғы жылдары жазылған шығармаларда көрініс берді.
Бұл дәуірдегі қазақ әдебиетінде халықтық ... жаңа ... ие ... ... ... түсті. Әсіресе халық әдсбистінің өміршең жанры айтыс
өрістеді. Жаңа айтыс ақыңдары шығып, бір кез ... ... бұл ... ... ... ... қызмет етті. Жыраулық, жыршылық дәстүр қайта
жаңғырды.
Мұның бәрі ... ... ... ... әдебиетіңде үлкен мән-маңызы
барлығын, оның ұлттық сөз ... ... ... ... ... ... Мұның нақты дәлелін жеке ... ... шолу мен ... анық ... прозасының бұл кезеңіндегі ірі табыстарын роман жанрынан ... Ол ... ... озық дәстүрін ... ... ... ... ... ... ... Ол басқа жанрлардың бәрінің
алдына шықты. Халықтың өткен тарих пен оның негізгі оқиғалары, ел ... ... ... ... ... сол бір тұстарда ел
басқарған, ел намысын қорғаған азаматтар жайында білуге құмарлығы ... ... ... ... ... ... ... ойлана бастауы да
коммунистік режимнің жібі босай ... ... еді. ... ... ... ... ... дамытты. Осы бір тұстағы тарихи роман ... ... ... ... ... ... арғы-бергі тарихын кең толғап,
көркем ... ... ... ... ... С.Жүнісов, Д.Әбілев, С.Сматаев, Ш.Мұртаза, 3.Ақышев,
К.Молдағалиев, ... т.б. ... ... ... ... Қазақ
тарихына жұрт назарын аударуда әдебиеттің жетекші рөл атқарып, қоғамдық ой-
пікірдің басқа салаларына ықпал етуі осы ... ... ... ... бас ... қазақ тарихына байланысты талқылаулар,
көрнекті тарихшылар мен ғалымдардың қуғындалуы әдебиет алдында тарихи
ақырыпты біржола ... ... еді. Орыс ... ... жазған
жекелеген шығармалар болмаса, қазақ тарихының көптеген ... ... ... Әсіресе, Кенесары қозғалысының кертартпа-реакциялық тұрғыдан
бағалануы халық тарихындағы азаттық идеясын көтеруге тыйым болды. Осындай
ұзақ ... ... ... ... ... ... ... ең бір даулы, қиын тарих беттеріне арнаған ... (1969) ... көп ... ... әрі ... ... әсер біртіндеп басылды,
роман оқылды, орнықты. Көп дауға түскен жоқ. Бұған бірінші себеп- ... ... ... ... ... екіншіден, жазушының
Кенесары қозғалысын бағалаудағы екі жақты көзқарасы болды[1,352].
Қазақ-орыс қарым-қатынасының ... ... ... ... ... Оның «Үркер» (1981), «Елең-алаң» (1984) романдары
Қазақстанның Ресей құрамына ... мен ... ... ... дәуірдің
күрделі қарым-қатынасын суреттейді.
Қазіргі қазақ романында проблемалық сипат молайғанын ауыл ... ... ... ... ... тізе бермей, дамудың жаңа
кезеңі күтіп тұрған мәселелерге көңіл аудару, адамды ... ... ... ... бұл ... ... ... тән.
Бұл дәуірдегі қазақ прозасының бір сала жстістіктерін повестің ... да ... ... Көркем прозаның көлемді үлгілерінің бірі-повесть
бұл кезде сан жағынан да көп жазылып, бірталай әдеби-эстетикалық ... ... ... ... ... қарауға алпысыншы жылдардың
басында басталған бет-бұрыс, алдымен, осы жанрда молырақ көрініп, ... ... Ол ... ... ... шұбалаң қылықтан арылып,
жинақтап айтуға, көркемдікке жетіле түсті.
Бұл дәуірдегі қазақ повесінің ... ... ... заман
тақырыбына, замандастардың бейнесін жасауға арналған. Олардың да белгілі
тарихи ізі бар. Алыс ... ... да, біз ... ... ... ... ... биігінен таразылап көрсетеді. Өмір қандай күрделі жан-жақты
болса, әдебиет ізденістерінің проблемасы да, тақырыптық ауқымы да кең. ... ... әр ... ... ... бір ... ... туралы естеліктерге құрылған. Бұл тақырыптағы
туындылар соғыс кезінің ауыртпалығын басынан кешкен әйелдің (К.Қазыбаевтың
«Құпия» повесі), алыс ... сол ... ... куә ... ... «Біз ... көрген жоқпыз» повесі), еңбек армиясының
қатарында болған азаматтың (О.Бөкеевтің «Бөрі де майдан» повесі) ... ... ... бәрі де алыстағы қазақ ауылының жоқшылық пен
аштық ... ... ... ... ... ... ашады. Бұл
айтылғандар, бір тақырыптағы шығармалардың өзі, өмірдегі сияқты, әрқилы
жолмен дамып, ... ... ... ... көрсетеді. Оның бәрі,
түптеп келгенде, өмір шындығын танудың, ... ... ... ... оны ... ... өр түрлі жолдарын іздестіру соңғы жылдардағы
әдеби процестің елеулі ерекшелігі ... ... 70-90 ... ... ... оның ... ... лирикасы адамды тану, оның ой-сезімін, рухани
тіршілігін бейнелеу саласында бірсыпыраға жетті. 60-жылдарда басталған адам
бойындағы сілкіністі ... ... ... да тың ... ... ... пафосын жетілдіріп, өлең мәдениетін ... ... бұл ... ... ... Қ.Мырзалиев,
Т.Молдағалиев, С.Жиенбаев, Ж.Нажімеденов, Ф.Оңғарсынова, М.Айтқожина,
Қ.Жұмағалиев, Е.Зікібаев, ... ... ... ... ... ... ... үлес қосты. Көбі 60 жылдары танылған ... аз ... ... ... поэзияның ауыр жүгін көтерісті. Оларға
ілесе И.Оразбаев, Т.Рахимов, Ж.Жақыпбаев, С.Тұрғынбеков, И.Сапарбаев, Ұ.
Есдәулетов, Е. ... т.б. жас ... тобы ... ... өзгеріс есебінде қазақ ақындары бұл кезде тың ... ... ... ... Сол ... халық еңбегін, оның қоғамдық
істерін бейнелеуге ұмтылды. Елімізде егіншілік кәсіпті ... мен ... ... тың ... пайдалы болғанын ескерсек, бұл тақырыпты
осылай ... ... ... ... ... жылдары бүгінгі еңбек адамының жиынтық бейнесін жасауға арналған
кең ... ... ... ... ... да ... Әрине, бұл
дәуірдің ширек ғасырлық мерзімінде баспасөзде жарияланған поэма саны ... ... ... ... ... ... биік ... жауап берерлік дүние осы аталғандардың ішінде. Жалпы, бұл жылдар
қазақ поэмасының өмірмен байланысының артқанын, көркемдік ... ... ... ... ... танытады.
Әдебиеттің басқа жанрлары сияқты, бұл ... ... да ... Ол өмір ... ... тартыс арқылы бейнелеуде, сол арқылы адам
бойындағы сыр мен мінезді ... оны ... ... ... ... ... ... жетті. Өмірдегі жаңалықтарды
тану және көркем бейнелеу жаңа ... ... ... ... ең алдымен, бұл жанрда қызмет істейтін қаламгерлердің жаңа
буынының таланты мен ... ... Бұл ... ... жас авторлар келді. Олар өмірді тануда, оны көркем бейнелеуде өз
ұғым-түсінігін жария етті[7]. ... ... ... драматургияда қалыптасқан классикалық драмадан бой
тарту, ... ... ... еліктеу де көзге түспей қалмайды. Соңғы
жылдары театр сахналарында режиссердің күшімен қойылған құранды туындылар
көбірек көрсетіліп жүр Бұл ... ... ... сыны мен ... кең қанат жайып өркендеген мезгілі болды. Оған бастаушы партияның
өзі баскөз болып, көркем әдебиеттің дамуы жолындағы сынның атқарар ... бере ... да ... ... көмектесті. Сыншы кітаптар көп басыла
бастады. Күнделікті баспасөзде сын еңбектерге көңіл аударылды. Жыл ... ... ... және ... атты сын ... көңіл аударылды. Ең
бастысы сын еңбектердің көркемдік-теориялық дәрежесін көтеруге, ... ... ... ... ... кең ... отыруына жол
ашылды. Жеке жазушылардың шығармашылық еңбегі, басты шығармалары, әдеби
үрдістің даму ... ... ... ... халықтар әдебиетінің
байланысы, т.б. жайлар ... сын ... ... Аға ... ... бір топ талантты жас сыншылар тобы әдебиетке келді.
Әдеттегідей, бұл жылдарда да біздің әдебиеттік пікіріміздің ... ... ... ... Олардың пікірлерінің бағалы жағы -әдебиет
туралы ойларды өз тәжірибесіне сүйене, ... ... ... ... ... әдебиеттік ойлары көбінесе, ... өмір мен ... ... ... ... ... сыншылдық
ой-пікірдің баюы оның әдебиеттік зерттеулермен байланысын көтеріп, қазіргі
әдеби процестің ... мен ... ... дәуір әдебиеті тарихының
мәселелерін әдеби-теориялық жағынан жинақтауға көп ... ... ... ... ... ... дамуы кезеңдерін айқындау, ондағы
жанрлардың есеюі мен ... ... жеке ... жолы мен ... орнын белгілеу мәселелері қолға алынды.
Қазақ әдебиетінің ... ... да ... ... ... Бұл тұрғыда осы дәуірде мәдени-әдеби мұраны бағалауға, оның
тарихи-танымдык, қоғамдық-ғылыми маңызын түсінуге ... жаңа ... атау ... Соның нәтижесіндс қазақ ауыз әдебиетінің көп
томдық үлгілерін басып, оларды қалың көпшілік оқырманға ... ... ... ... ... ... де қайшылықты жағдайларға толы. Ол ... ... ... ... ... ... Оның бірсыпыра
жағдайлары жоғарыда айтылды. Ал, сонымен бірге бұл дәуір қазақтың ұлттық
мәдениеті мен әдебиетінің өсу, ... ... ... өзгерістер әкелген
кезең болғаны да даусыз. Оны 1917 жылға дейінгі әдебиет пен ... ... ... ... да көре ... Бұл ... қазақ әдебиеті көп
салалы, көп жанрлы ... ... әлем ... ... ... ... ұлы шығармаларды тудырды. Осы әдеби очерк қазақ
әдебиетінің, ұлттық сөз өнерінің өсу, жетілу жолы ... ... ... ... ... мақсатының орындалғаны. Негізінде, бұл дәуір қазақ
әдебиетінің жаңа қарқынмен дамыған кезеңі болды. Қазақ әдебиетінің ... ... ... ... ... Қазақ жазушылары әлем ... ... шет ... ... ... ... тіліне аударуға
жәрдемдесті. Халықаралық жазушылар қатынасына араласты. Мұның бәрі қазақ
әдебиетінің интернациональдық негізінің нығайып, оның ... ... еді. ... ... бұл дәуір әдебиеті алпыс жылдан астам уақытты
қамтиды. Бірақ бұл қоғам дамуы мен ... ... ... ... Жеке ... табыну саясаты сыналғаннан кейін қоғамдық ой-пікірде
болған «жылымық» бұл ... ... ... ... де, ... ... қайтадан бұрауын қатайтуға тырысты. Қазақ халқының ұлттық ой-
санасының жүдеп бара ... ... ... ... ... халық тарихының оқиғалары негізінде ұлттық сананы оятып тәрбиелеуге
көркем әдебиетті ... ... ... еді. Ол үішн ... ... тарихи роман дәстүрін жалғастыру қажет болды. Қазақ ... ... ... ... ... бейнелеуге ие болды. І.Есенберлиннің,
Ә.Әлімжановтың, С.Сматаевтың, Ә.Кекілбаевтың, ... ... ... ... көрді. Кеңестік бюрократтық жүйенің жұмыс
әдістері сыналды. Адамдардың табиғатына осы ... ... жыл ... мен ... ... әсер ... сөз болды. Жалпы алғаңда, ... ... ... қозғалыс қарқынмен жүрді. Қаламгерлер қатары
молайып, 600-гс жетті. Әдебиет жанрларының ... түрі ... ... ... ... тең ... Реалисттік әдебисттің беталысын
танытатын проза, онын үлкен жанрлары кең көлемде өрістеді. Поэзия заманның
озық идеялары мен ... ... ... ұшқырлық танытты. Бұл
дәуірдегі қазақ әдебиетінде халықтық поэзияның жаңа ... ие бола ... ... ... ... ... әдсбистінің өміршең жанры айтыс
өрістсді. Жаңа айтыс ақыңдары ... бір кез ... ... бұл ... өз
дәрежесіне қайта көтеруге қызмет етті. Жыраулық, ... ... ... ... бәрі ... отырған дәуірдан қазақ әдебиетіңде үлкен мән-
маңызы барлығын, оның ұлттық сөз өнерінің тарихын байытуда тарихи ... ... ... ... ... жеке жанрлардың өрістеуі
жайындағы шолу мен ... анық ... ... ... ... ірі ... роман жанрынан көруге болады. Ол өзінің бұрынғы
озық ... Бұл ... ... ... ... ... дамыды. Ол басқа жанрлардың бәрінің алдына шықты. Қалықтың өткен
тарих пен оның ... ... ел болу ... бостандық, азаттық
идеяларының таралуы, сол бір тұстарда ел ... ел ... ... ... ... ... ... Ұлттық сананың оянып, қазақтардың
елдік салты жайында ойлана ... да ... ... жібі ... белгісі еді. Тарих үлгісін өз ... ... ... Осы бір ... ... ... ... жедел өсіп, ондағы қазақ
халқы елдігін, арғы-бергі тарихын кең толғап, көркем талдауда I.Есенберлин,
М.Мағауин, Ә.Кекілбаев, ... ... ... ... ... 3.Ақышев, К.Молдағалиев, Д.Досжанов, т.б. жазушылар
белсенді еңбек еті. Қазақ тарихына жұрт назарын ... ... ... ... ... ой-пікірдің басқа салаларына ықпал етуі осы авторлар
еңбектерімен тікелей байланысты. Елуінші жылдардың бас ... ... ... ... ... ... мен ғалымдардың
қуғындалуы әдебиет алдында ... ... ... жауып тастағандай еді.
Орыс халқымен достықты жазған жекелеген шығармалар ... ... ... ... мәселелері жабық жатты. Әсіресе, ... ... ... ... ... тарихындағы азаттық идеясын
көтеруге тыйым болды. Осындай ұзақ үнсіздікті алдымен, алпысыншы ... ... ... Оның ең бір ... қиын ... беттеріне арнаған
«Қаһар» (1969) романы әуелде көп адамды ... әрі ... ... ... ... ... оқылды, орнықты. Көп дауға түскен жоқ. Бұған
бірінші себеп- қоғамдағы идеологиялық бақылаудың әлсірей бастағаны ... ... ... ... ... екі ... көзқарасы
болды. Қазіргі қазақ романында проблемалық сипат молайғанын ауыл ... ... ... Өмірде барды тізе бермей, дамудың жаңа
кезеңі күтіп тұрған ... ... ... ... ... ... үшін
күресте көрсету бұл жанрдың тәуір үлгілеріне тән. Бұл дәуірдегі қазақ
прозасының бір сала ... ... ... дамуынан да көруге
болады. Көркем прозаның көлемді үлгілерінің ... бұл ... ... да көп ... ... ... ... арқалады, көркем
творчествоға еркіндік көзімен қарауға ... ... ... ... ... осы жанрда молырақ көрініп, кейін жалғасын ... ... ... ... ... ... ... жинақтап айтуға,
көркемдікке жетіле түсті. Бұл дәуірдегі қазақ повесінің ... ... ... ... замандастардың бейнесін жасауға арналған. Олардың
да белгілі тарихи ізі бар. Алыс ... ... да, біз ... ... дәуір
шындығын бүгінгі күннің биігінен таразылап көрсетеді. Өмір қандай күрделі
жан-жақты болса, әдебиет ізденістерінің проблемасы да, ... ... ... Бұл қазақ повестерінің әр алуан түрінен ... Адам ... ... етіп ала отырып, әдебиет оның адамгершілік жолындағы
күресінің маңызды жақтарын ... ... ... бір ... ... ... ... Бұл тақырыптағы туындылар соғыс кезінің
ауыртпалығын басынан кешкен әйелдің (К.Қазыбаевтың ... ... ... сол кездің қиыншылығына куә болған баланың (Д.Исабековтің ... ... ... ... ... ... ... болған азаматтың
(О.Бөкеевтің «Бөрі де майдан» повесі) әңгімелері түрінде жазылған. ... де ... ... ... ... пен аштық жайлаған кейпін шебер
суреттеп, аянышты тағдырларды ашады[8]. ... бір ... ... өзі, ... сияқты, әрқилы
жолмен дамып, түрліше аяқталып, шешіліп жататынын көрсетеді. Оның ... ... өмір ... танудың, түсінудің жолдары. Шындықты тану
мен оны көркем бейнелеудің өр ... ... ... ... ... ... ... ерекшелігі болып табылады. 70-90 жылдар ішінде қазақ
поэзиясы, оның ... ... ... ... ... оның ... ... бейнелеу саласында бірсыпыраға жетті. 60-жылдарда басталған адам
бойындағы сілкіністі суреттеу ... ... да тың ... бойына
сіңіріп, жаңарды, пафосын жетілдіріп, өлең мәдениетін көтерді. ... бұл ... ... ... ... ... ... Ф.Оңғарсынова, М.Айтқожина,
Қ.Жұмағалиев, Е.Зікібаев, ... ... ... ... ... ... ... үлес қосты. Көбі 60 жылдары танылған жас
таланттар аз жылдың ішінде есейіп, поэзияның ауыр жүгін көтерісті. ... ... ... ... ... И.Сапарбаев, Ұ.
Есдәулетов, Е. Раушанов, т.б. жас ақындар тобы шықты. ... ... да бұл ... ... ... ... әр ... ізденістрінен
оның кемелдену, толысу, шеберлікке жетілу жолын тануға ... ... ... ... сюжетті эпикалық толғаныстарды да кездестіреміз. Олар
арқылы қазақ ақындары халықтың бақытты, азат өмір жолдындағы ұлы ... ... ... ... ... ... қазақ ақындары бұл кезде
тың даланы игеру оқиғаларына көбірек үңілді. Сол негізде халық ... ... ... ... ... ... ... кәсіпті
орнықтыру мен астық өнімін молайтуда тың игерудің пайдалы ... бұл ... ... ... ... ... ... түсінікті.
Бұл жылдары бүгінгі еңбек адамының жиынтық бейнесін жасауға арналған кең
көлемді сюжетті эпикалық ... ... да ... Әрине, бұл дәуірдің
ширек ғасырлық ... ... ... поэма саны бұл
аталғандардан көбірек. Алайда жұртшылық назарын аударарлық, биік ... ... ... ... осы ... ... Жалпы, бұл жылдар
қазақ поэмасының өмірмен байланысының ... ... ... ... ... ... түскенін танытады. Әдебиеттің басқа жанрлары
сияқты, бұл жылдары драматургия да едәуір өркендеді. Ол өмір ... ... ... ... сол ... адам ... сыр мен мінезді ашуда,
оны өмірдің күрделі құбылыстарымен байланыстыра көрсетуде ... ... ... ... тану және көркем бейнелеу жаңа
кейіпкерлер туғызды. ... ... ... ең ... бұл ... ... қаламгерлердің жаңа буынының таланты мен табысына
байланысты. Бұл жылдары драматургияға, ... жас ... ... ... тануда, оны көркем бейнелеуде өз ... ... ... ... ... сахналарында режиссердің
күшімен қойылған құранды ... ... ... жүр Бұл дәуір
қазақтың әдеби-көркем сыны мен ... ... кең ... ... ... ... Оған ... партияның өзі баскөз болып, көркем
әдебиеттің дамуы жолындағы сынның атқарар рөліне мән бере қарауы да ... ... ... ... көп ... ... ... сын еңбектерге көңіл аударылды. Жыл сайын шығып тұратын «Уақыт
және ... атты сын ... ... ... Ең бастысы сын
еңбектердің көркемдік-теориялық дәрежесін ... ... ... жинақтап, халық арасында кең насихаттап отыруына жол ашылды.
Жеке жазушылардың ... ... ... ... ... ... бағыты, жанрлардың дамуы, туысқан халықтар әдебиетінің байланысы, т.б.
жайлар әдеби сын тұрғысынан бағаланды. ... бұл ... да ... ... ... қазақ жазушылары белсене қатысты. ... ... жағы ... ... ... өз ... ... лабораториясымен таныстыра айтуында. Сондықтан жазушылардың
әдебиеттік ойлары көбінесе, шеберлік мәселесін, өмір мен ... ... ... ... ... ... баюы оның ... байланысын көтеріп, қазіргі әдеби процестің ерекшеліктері мен
жалпы Кеңестік дәуір әдебиеті тарихының мәселелерін әдеби-теориялық ... көп ... ... Осы ... ... қазақ әдебиетінің дамуы
кезеңдерін айқындау, ондағы ... ... мен ... ... ... творчестволық жолы мен әдебиеттегі орнын белгілеу
мәселелері және өзге де ... ... ... ... ... ... бірқатар табысты зерттеулер жүргізілді. Бұл тұрғыда осы дәуірде мәдени-
әдеби мұраны бағалауға, оның ... ... ... ... жаңа көзқарастың қалыптасқанын атау орынды. ... ... ауыз ... көп томдық үлгілерін басып шығаруға
мүмкіндік туды. Алғашқы томдардың ішінде қазақ халқының батырлық, ... ... ... ... ... дастандар үлгілсрі жарияланды.
Қазақ әдебиетінің тарихы ... ... ... XVIII ... бері ғана белгілі болып келсе, ... оның ... көне ... ... ... халықтардың ортақ жазба
мұраларынан бастау жөніндегі пікірлер үстемдік алды. Одан ... ... ... төл ... туғаны, оның қазақтың дербес ел болуынан,
қазақ хандығының құрылуынан бастау ... ... ... ... ХҮШ ... бер жағындағы қазақ әдсбиетінің тарихын ... ... оны ... ... жүйесінде де көптеген жұмыстар
атқарылды. Бұқар жырау, Шортанбай, Дулат, Мұрат, Әбубәкір Кердері, Мәжһүр-
Жүсіп ... ... Олар ... ... ... жазылды.
Қазақ Кеңес әдебиетінің тарихы күрделі де қайшылықты жағдайларға
толы. Ол негізінен дәуірдің, ... ... ... байланысты
болды. Оның бірсыпыра жағдайлары жоғарыда айтылды. Ал, сонымен бірге бұл
дәуір қазақтың ... ... мен ... өсу, ... ... ... әкелген кезең болғаны да даусыз. Оны 1917 ... ... пен ... ... ... ... ... да көре аламыз. Бұл
кезде қазақ әдебиеті көп салалы, көп жанрлы әдебиет болып, әлем әдебиетінің
деңгейіне көтерілді. Үлкен-үлкен ... ұлы ... ... әдеби очерк қазақ әдебиетінің, ұлттық сөз өнерінің өсу, жетілу жолы
жайлы қысқаша мәлімет ... ... ... ... орындалғаны.
З. Ахметовтің өмірі мен шығармашылығы
Қазақ әдебиеттану ғылымының тарихына көз жіберсек, әрбір кезеңде ... ... ... ... зерттеп, зерделеу жалғасын тауьш келеді.
Десек те, қазақ әдебиетіндегі шығармашылық қолтаңбасымен дара көрінген
тұлғалардың ... ... ... ізденістерін танытып, оларға терең
бойлап, ғылыми-танымдық тұрғыдан баға беру, ... ... ... ... екендігі даусыз.
Тілі мен діліне, діні мен тініне, дүние танымы мен рухына еркіндік
алған ... елі өз ... ... ... құндылыктар мен асыл
қазыналарға, рухани әлемі мен мәдени тарихына өзге ... ... ... мол, аса ... осы ... ... мен ... академик 3.Ахметов еңбектеріндегі іргелі ой-пікірлердің орны
айрықша бөлек.
Зәки Ахметов ... ... ... ... ... ... үлес ... ғалым. Ол ХХ ғасырдың екінші жартысында
өзінің орыс, қазақ тілдерінде ... ... ... ... ... ... өрісін кеңейтіп, оны биікке көтерген
үлкен зерттеуші. Оның қазақ әдебиетінің ... ... ... осы ... ... ... туралы зерттеулері
орыс, ағылшын, қытай, түрік, белорус, молдавян, армян, азербайжан, өзбек,
қырғыз ... ... ... ... ... жүзін кеңінен
танылуына Зәки Ахметовтің сіңірген еңбегі айрықша, әр ... атап ... ... ... әдебиеттану ғылымының барлық саласына араласқан, көп
қырлы, ғылым ... биік ... ... ширек ғасырдан астам зерттеушілік
қызметінде сан алуан мәселеге ... ... ... ... еңбектер жазды. Соның ішінде оның, әсіресе, сүйіп зерттеген
объектісі - қазақ поэзиясы. Оқымыстынын қазақ өлеңі туралы жазған ... ... ... өте ... монографиялары көпшілікке аян.
Зәки Ахметовті ғылыми әлемге әйгілі еткен алғашқы көлемді туындысы
-«Қазақ өлең құрылысы» деп ... ... ... ... ... ... ... бұл еңбек поэтикалық тіл және стиль жөнінде, ақындар
мен жыраулардың көркем шеберлігі жайында сыр шертетін ғылыми ... ... ... бұл ... ... ... ... ұйқасу сырына қанығып,
шумақтық, ырғақтық ... ... ... ... ... ... құрылысы» (1964, орыс тілінде), «Қазақ
поэзиясының тілі туралы» (1970, орыс тілінде), ... ... ... атты монографиялары - әдебиет теориясы саласындағы классикалық
еңбектер.
З.Ахметовтің ғылыми зерттеу жұмыстарының құндылығы - ... ... ... ... ... ақын Абай ... пен ... Мұхтар Әуезов шығармаларынын көркемдік ерекшеліктерін, философиялык,
эстетикалық деңгейін орыс тілі арқылы әлем әдебиеттанушыларына ... ... ... ... ... ... сөздің теориясын сөз еткенде 3.Ахметов «Әдебиет теориясы, соның
ішінде өлең сөздің теориясы, қатып ... ... ... ... ... ... емес. Теориялық ұғым түсініктер, тұжырымдар
жүйелі түрде танылып, көркем ... ... ... ... қасиеттері толық аңғарылады.
Ғалымның зерттеу еңбектерін түгелдей алып қарасақ, оның ғылыми ... ... жүйе бар ... ... өлең ... қатар туған әдебиетіміздің тарихы (Шоқан,
Абай, Шәңгерей) туралы, туысқан халықтар ... ... ... ... ... қатысты келелі, көлемді еңбектер жазды;
қазақ мектептері үшін орыс әдебиетінен ... ... ... әдебиетінің
және көп-ұлтты совет әдебиетінің көп томдық тарихын жасауға, ... ... ... ... рет (1954, 1957, 1977) ... ... таралуына ... ... ... ... ... ғылымында іргелі зерттеулердің
қатарында ғалым З.Ахметовтің ... ... ... дамуы мен
дәстүрлері» (1978) монографиясын ерекше атаған ләзім
Бұл ғылыми еңбекте қазақ әдебиетіндегі дәстүр мен ... ... ... рет жан-жақты әдеби деректер негізінде, ғылыми деңгейде
зерттеледі. Болашақ іргелі еңбектер үшін ... ... жана ... ашудағы соны да тың қадам болып табылады. Кітапта ... ... ... ... ... ұлт ... өзара
байланысы мен ықпалдастығы нақтылы контекстерде қарастырылады[9].
Бүкіл саналы ғұмырын іліммен, ғылыммен ... ... ... ... ... ... академиясының академигі Мемлекеттік
сыйлықтың лауреаты, филология ғылымдарының докторы, профессор Зәки Ахметұлы
Ахметовтің «Абай және Лермонтов», ... ... ... ... ... «Мұхтар Әуезовтің рамон-эпопеясы» және ғалымның
жетекшілігімен жарық ... ... ... ... ... ... ... қажет етпейтін шындық
Зәки Ахметовтің ғалымдық еңбектері көп ... ... Біз бұл ... ең незгілеріне ғана тоқталып өттік. Академик ағаның ғылыми мұрасын
танып, зерделеу, оған ... ... ... ... ... беру - алда тұрған
зор міндеттердің бірі.
Абайтану ғылымының қалыптасуы мен ... ... арғы ... ... ... көзі ... айтқанда, алдымен
Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов, ... ... ... аламыз. А.Байтұрсынов, 1913 жылы «Қазақ» газетінде басылған «Абай-
қазақтың бас ақыны» атты мақаласында: «Онан ... ... ... ... біз білетін ақын болған жоқ»,- деп ... аса ... ... ... ... жыл ... құрастырылып, 1909 жылы Санкт-
Петербургте басылған Абай ... ... ... жүз ... ... ... ... санағанда) және «Ескендір» мен «Масғұт»
поэмасы басылған, ... осы ... ... поэзиялық шығармаларының
көрнектілері түгелге жуық ... ... атап ... Бұл ... ... бастырып шығарған Кәкітай Ысқақұлы мен Абайдың ... ... ... ... ... ... арнасы
ретінде осы 1909 жылы жарық көрген Абай ... ... ... ... Кәкітай Ысқақұлы Құнанбаев жазған ақынныц тұңғыш өмірбаянып
айтуымыз қажет. Абайдың көзі тірісінде жарық көрген шығармалары ... ... және ақын өзі ... ... ... сақталмай, шығармалары
түгелдей дерлік Мүрсейіт Бікеұлының қолжазбалары арқылы жеткенін ... ... ... мәні зор ... ... ... ... жеке ... ... айтсақ, ақынның көзі
тірісінде 1903 жылы ... ... ... ... ... «Ресей. Біздің Отанымыздың географиялық баяны» атты көптомдық
жинақтың 18-кітабында А.Сидельников ... ... ... жаңа ... ... ... баға ... көреміз. Абай
шығармалары жеке кітап болып басылғанға ... де ... ... және
ауызша тарап келген болатын. А.Байтұрсынов та ақын өлеңдерімен 1903 ... ... ... ... ... танысқанын айтады.
Абай шығармашылығына қайтадан жүйелі, дәйекті ... ... ... бастағанын 1933 жылы М.Әуезов бастырған жинақтан (мұнда М.Әуезов
жазған ақынның ... ... және 1934 жылы ... ... ... ... белгілі әдебиет, ғылым қайраткерлерінің
мақалаларынан ... ... ... ... саласы дәрежесіне көтерген Мұхтар Әуезов болды. 40-
50 жылдарда Абай ... мен ... ... ісі кең көлемде
жүргізіліп, жаңа белеске көтерілді. Абайдың ... ... ... ... және ... пікірлерін,
ақындық тілін, композиторлық өнерін, аудармаларын тереңдеп тексерген
еңбектер ... ... ... ... ... ақындардың сөзіндей емес,
олардан басқалығы сонша, әуелгі кезде жатырқап, көпке дейін ... Сөзі аз, ... көп, ... ... естімеген адамға шапшаң оқып
шықсаң, азына түсініп, көбінің мағынасына жете алмай қаласың. Кей ... ... ... ... мың ... ... да түсіне алмайды.
Не мағынада айтылғанын ... ... ... ғана ... ... мұны ... алдымен Абайдың кейбір пікірлерінің мәнісін, жеке
сөздердің, сөйлемдердің нақтылы мағынасын түсіну қиынға соғады ... ... ... ... ... өлер ... адам өлмес» дегендегі
адам өлмейді деп кесіп айтылған сөзді адамның жаны ... ... ... да, ... ... ... рухы, ақылы мен жаны кейінгі ұрпақтардың
санасында ... ... ... ... ... да ... негіз бар[12].
Бұл
жерде нағыз поэзиялық туындының мағыналық сыйымдылығы, тереңдігі шексіз мол
болатынын да ... ... ... тура ... ... өмір
шындығынан гөрі, сол айтылғаннан аңғарылатын шындық, содан туындайтын сезім-
әсерлер әлдеқайда бай келетінін белгілі. Қалайда Абай айтқан кейбір ... ... қиып ... не мағынасы көңілімізден шыкпағандай болса,
А.Байтұрсыновтың осы ескертуін еске ала отырьш, соның өзі ... ... ... ... ... жете ... ... шығар-ау
дегенді ойлап қойсақ, артық емес секілді. ... ... ... қай-қайсысын алсақ та, оның өзіндік дара ... ... ... анық ... ... ... ... бұрынғы поэзиядағы
белгілі әдеби үлгіні ... ... ... ... қалыппен
шығарған кездері де бар. Ондай өлеңді Абай орайы ... ... ... ... ... ... ... «Абайдың өмірбаяны» атты зерттеу
еңбегінде былай ... ... өзі бір ... ... ... ... ... отырмаған. Әрқашан, кейде кітап оқып отырғанда, кейде жай бір оймен
қозғалып отырғанда, ... ... ... ... ... ... жазып
тастайды екен. Соны қасында отырып балалары, інілері я жай адамдар болса
да, қалтасына салып алып ... ... ... ... біреу жазып алып
жаттайды. Кейбірін әнге қосып домбырамен айтып жүреді». Абай ... ... ... ... кітапқа кіргізіп бастыруға қайсысы
лайық деп сараламаған болса, мұны кейінгі ... ... ... ... ғой. ... жеке ... дұрыс талданып, бағалануы оның
творчествосына жүйелі ... ... ... ... ... ... ... әдебиетті таптық тұрғыдан қарап бағалау мықтап орын
алған кезде Абай жоғарғы таптың ақыны, ... ақын ... ... аз
айтылған жоқ. Абай творчествосының зор қоғамдық, танымдық мәні әлі жете,
толық ашылып көрсетілмегендіктен ол ... ... мен ... ... ... ... көркемдік қуаттылығын суреттеу,
бейнелеп айту шеберлігін ұғып-түсіну жағы да ... ... ... Абай халықтың мұңын мұңдап, өмірде әділетсіздік, ... деп ... ... оны өмірден торығушылдық, күйректік деп санау мүлде
орынсыз[13]. Абай ел жайын ойлап қанша қапаланса да, қайғырса да өз ... ішкі ... ... ... ... білдіреді, өзін ... ... ... ... ... ... ... кіруге-ақ қалды
көрге енді» деп отырғанның өзінде:
Қайғы шығып иыққа,
Қамалтпасын тұйыққа
Сергі, көңілім, сергі енді,—
дегенді қоса айтады.
Абай шығармалары әр ... ... ... кейде ауызша да
таралып, түгел сақталмағандықтан ақынның әдеби ... ... ... ма, аз ба, көп пе ... ... да ... жүргсн жоқ. «Абайдың көп
өлеңдері ұшты-күйді жоғалып кеткен» дегендей сөздер 1914 жылы жарияланған
Нұқ Рамазанов мақаласында айтылған, онан ... де ... ... ауызша таралып жүрген өлең ел жадында сақталмайды, жоғалып кетеді
деген ұғым ... ... ... болса керек. Абай өлеңдері өзінің ... ... ... таралғандығын, ал алғашқы жинағы кешеуілдеп
болса да, 1909 жылы басылып, ... ... рет ... ... жоғалып, бізге келіп жетпегені тым көп бола қоймас деуге де негіз жоқ
емес. Сөз қадірін білетін, өлең-жырды ... ... ... ... ... алатын адамдар көп ортада шынайы асыл өлеңдер он жыл, жиырма
жыл ішінде мүлде жоғалып, жоқ болып ... деу ... Абай ... қолжазбаларды реттеу, баспаға дайындау ісі ақын кайтыс ... көп ... ... алынғаны белгілі[14].
Бірақ Абайдың өз қаламының бедері түскен қолжазбалар бізге жетпегені,
әрине, өкінішті.
Жоғалған порселер туралы сөз ... ... ... ... ... ... ... «Озім», «Вадим») басы бар да, жалғасы жоқ екені
айтылып жүр. Ал «Бородипо» өлеңін алсақ, оның бас жағы ... да, ... ... ... келетін бірнеше тармақтаи тұратын тағы үш ... ... Абай ... басылып жүрген шығармалар қандай классик
ақынға болса да аздық етпейді. Абайдың ғана аузымен ... ... ... ... ... ... ... қолтаңбасы, ойлау, сөйлеу
өзгешелігі, стилі анық көрінетін өлеңдер-ұлы ойшыл-суреткер ақынның алып
тұлғасын айқын танытатын, міне, ... ... ... керек.
Абайдың өмір жолын, шығармашылық өнерінің өзгешелігін, қыр-сырларын, сол
дәуірді, сол ортаны қоғамдық қарым- ... ... ... білу ... ... жолы» дәуірнамасының баға жетпес танымдық мәні бар. Бұл
туралы қанша айтсақ артық емес. Роман-эпопеядағы үлкен тарихи ... ... сол ... ... ... ... мәнін, халық
тағдырын терең түсінуге тірек, негіз боларлық, ... ... ... ... ... ... ... шешімдерден туындайды.
Абай заманы, ол ақындық өнерге, ағартушылық жолындағы күреске барын
салып кіріскен кез- ... ... ... ең бір ... ... ... мол дәуір болатын.
Абай жас шағында Семей қаласындағы медреседе оқиғаны ... ... ол ... ... ... тілдерін жақсы меңгерген. Шығыс классиктері
Фирдоуси, Саадидің, Науаидің, Низамидің, Фзулидін, Дәмидің, Сайхалидің т.б.
шығармаларымен танысты. Сонымен ... ол орыс ... ... да ... ... Өзінің ерекше қабілеттілігі және зейін қойып, зор
ықыласпен үйренуі арқасында Абай орыс ... де ... ... ... үшін күресуге бел байлап, елді, жастарды адал еңбек
етуге, өнер үйренуге, білім-ғылым жолына ... ... ... етіп ... Абай осы ... ... жұртқа жария етуге, солардың жүрегіне
ұялатуға жарарлық бірден-бір күшті құрал- өлең сөз, ... өнер ... ... ... ... көп ... талмай ізденіп, өзі де өлең жазып,
айналасына өнеге етіп білім ... өнер ... ... ... да ... талас-тартысқа араласуға мәжбүр болады, ел тыныштығын сақтау үшін
уақытын, күш-қайратын аямайды. Мүны ұлғайған кездегі жазған өлеңіндегі:
Болды да партия,
Ел іші ... мен ... мен ... ... ... ... аламыз.
Абайдың білімін тереңдетіп, ғылымды игеруге, орыс классиктерінің
шығармаларын жүйелі түрде оқып, тереңірек білуге ... ... жасы ... ... ... Осы ... ол Семейге жер аударылып келген Е.П.Михаэлиспен
танысады.
Михаэлис Петербургте ... ... ... бірі ... үшін ... ... айдауда Сібірде жүріп,
кейінірек 1869 жылы Семейге келіп орналасқан. Абай ... ... Лев ... ... ... ... басылған романын
сұрап тұрғанда Михаэлис онымен сөйлесіп, екеуі сол жерде ... ... бар. Ал ... ... оқу үшін ... ... тілін жақсы меңгерген
адам болу керек екені анық[16].
Тұтастай алып ... ... орыс ... ... ... ... анық.
Әрине, шығыс халықтарының әдеби нұсқаларына құштарлық, ынта-ықылас та
көбеймесе азайған жоқ. Үнді ... ... ... ... («Бес
кітап»), арабтың «Қалила мен Димна» секілді кітаптарынан бастап, «Мың бір
түн», «Тоты-нама» әңгімелер ... ... ... ... ... «Ләйлә- Мәжнүн» сияқты дастандар, Ескендір, Лұхман Хаким, ... ... ... ... да ... ... ... де
насихатталып жатты. Алайда шығыстан ... ... ... ... ... секілді болса, орыс әдебиетінің шығармалары мүлде жаңа
кұбылыс еді. Қазақ елі мен ... орыс ... ... мәдени ауыс-
түйіс бұрыннан орын алған еді десек те, орыс әдебиетінің ... ... жаңа арна ... ... осы ... ... Орыс ... білуге,
оны еркін игеруге ұмтылған Абай орыс ақын-жазушыларының шығармаларын тек
қана өнерпаздықтың, көркемдік шеберліктің ... деп ... ... ... ... терең танып-түсінудің таптырмас құралы ... Орыс ... ... ... ... орыс ... ... болу үшін ғана емес, қазақ даласында әкімшілік жүргізіп
отырған патша үкіметінің ... ол ... ... асырып отырған ұлық-
чиновниктердің озбырлық іс-әрекеттерін білу үшін де қажет еді.
Абай ақын, ойшыл, композитор болып елге таныла ... ... ... ... ... алыс ... келіп кездескен ақын, ... аз ... Олар ... ... ... ... ... да мол таратуға күш салған.
Абай әдебиетке мүлде жаңа міндет жүктеді. Ол өз поэзиясының түлегенін
(«сөз түзелді, ... сен де ... деп айта ... ... (оқырман)
қауымының да көркемдік, идеялық, эстетикалық түсінігі, талғамы, мәдениеті
өсуін талап ... мұны ... де, ... де ... деп санады.
Абай шын мәніндегі халық ақыны, ұлттық ақын ... ... атап ... «ақын неғұрлым зор болған сайын, ол
солғұрлым ... ақын ... ... ... ... ... ... жақын». Абай қандай нәрсе туралы айтса да, адамдарды пайдалы
еңбекпен шұғылдануға, білім алуға ... да, ... шын ... ... да, бүтіндей бір әлеуметтік топтың немесе жеке ... ... да, ... көріністерін суреттесе де, осының бәрінен
оның халық рухын, халық бұқарасының ... ... мен ... түсінетіндігі айқын көрінеді[17].
Ұлы ақынды заман туғызады дейміз. Бұл ап-айқын, үйреншікті ... зер ... ... ... ететін өте күрделі мәселе. Бір
дәуірде, тіпті бір ортада өмір сүрген ... да ... ... ... ... ... әркелкі болатынын дәлелдеп жату артық.
Заман, қоғамдық жағдай- ақын, ... ... ... ... түп ... Ал ... өз ... қоғам өмірімен қатынас-
байланысы, жалпы дүние-болмыстан ... ... сан ... оны ... ... ... бір жақты, тар көлемде түсінуге
болмайды. Басты мәселе Абай халықтың түбегейлі ... ... ... ... ... ойшылдық деңгейде, қандай көркемдік
қуаттылықпен айтып жеткізе алғандығында. Ақын үлкен ... ... ... ... ... ... үшін тиісті қоғамдық жағдай, аса
зор дарын мен даналык, ... ... ... осылардың түйісіп келуі
шарт. Ақынның өнерпаздық жолын, ... сөз ... ... ... жайларға көбірек мән беріп, толық, айқын ашып көрсету қажет.
Абай сөзін ... ... ол ... ... ... ... ... тағдырына өз көзқарасын, өз ... бір ... ... ақынның шығармаларындағы тарихи шындық мынадай
деп, оны таразының ... ... ... ... өз ... салмақтырақ,
яғни, дәлірек көрінуі қиын емес. Кейбір бұрынғы еңбектерде осындай, ... ... ... ... жасырмақ та болар. Абайдың дүниетанымын,
ой-пікірлерін өзге ой-пікірлермен салыстыру дегенге оралсақ, ақын өзінін
алдындағы, өзімен ... ... ... ... ... ... ... мәселелерді қаншалық терең, толығырақ
түсінгенін ойластыру, сөзсіз қажет. Қоғам өміріндегі ... ... ... ... ... ... Абайдан басқа да қазақ
ақындары аз болған жоқ. Солардың бәрінен Абайдың асып түсіп ... ... ... өмір ... аса ... ... ... бірге
Абайдың өмір құбылыстарын түсінуі, бағалауы, бейнелеп суреттеуі де өзгеше,
ой-пікірлері, мақсат-нысанасы әлдеқайда ... ... Абай ... ... ақын шығармаларын талдағанда неғұрлым толық, нақтылы түрде
ашып көрсету қажеттігі келіп туады. ... ... тек онда ... ... ... ... бағалаудың тағы бір осал жағы- көркем шығармадан
бөліп алып, ондағы ой мен ... ... еске ... соң, ... жай, ... ... пікірлер болады да шығады. Ақынның өмір
құбылысына ... ... ... ... ... ... ой-
пікірінің де нәрленіп, өзгеше ... алып ... ... ... қайраткер ретінде қалайда қатып қалған қағидалардың
шеңберіне сиғызуға тырысқандық кейін де ... жүр. ... ... ... ... деп, және ... ол тек ... ғана қоғамдық өмірдің тірегі, өмірді өзгертетін күш сол ғана деп
санаған дегендей түсінік те жоқ ... ... ... ... ... немесе Еуропа елдерінде бір-екі ғасыр бұрын болған ағартушылық
ағымға, қоғамдық ... ... ... ешбІр қисынға келмейді.
Абай шығармаларында көркемдік шарттылық та, көркемдік қиял ... ... ... Еш ... жоқ, ... ... тапқан.
Осыны айта отырып, оның шығармаларының әрқайсында өмір шындығы әр ... ... ... ... ой, ақынның көңіл-күйі, жан сезімі
әр түрлі нақтылы көркемдік ... ... ... қажет. Ақын бүкіл
дәуірдің болмысын айқын аңғартып, аса ... ... ... терең
толғайды. Осы кең мағынасында Абайдың барлық шығармасынан заман ... ... өмір ... ... ... көре ... ... ақын өз өмір сүрген тұтас бір тарихи дәуірді жан-жақты,
барынша толық бейнелеп берді дейміз. Бірақ ақын творчествосы жарты ... ... ... ... деу аз. Сол ... ... ... ой-сана, ұғым-түсініктердің бірнеше ғасыр бойы қалыптасқанын, түп
тамыры әріде жатқанын ескерсек, Абай ... ... ... бір ... ... ... халықтың тағдырын, ұлттық мінез-құлқын ... кең ... ... ... ... ... жерін ғана емес, өткен
жолында танытарлықтай етіп, көрсете білді деген жөн.
Абай — ... жаңа ... ... ... ... ... Абай ... дегенде, шыншылдықты көркемдік принцип етіп
қолдануды айтамыз. Абай реализмінің ... әдіс ... ең ... ... айналадағы өмір, болмысты, ... ... кең ... ... ... ел ... өміріне қатысты ең
маңызды әлеуметтік мәселелерді ... ... озат ... ... білу ... ... ... шыншылдық, шынайылық
әдебиеттегі халықтық принциппен, озат идеялылықпен ұштасып келетінін атап
айтамыз. Абай творчествосын өз ... ... ғана ... ... біз үшін тек ... ... бар ... құбылыс деп санауға
болмайды, ол- заман ауысып, уақыт озған ... ... ... ықпал-
әсері арта түсіп, өркендеп, дамып отыратын асыл мұра.
Абай творчествосын түгелдей алып ... жеке ... да екі ... талдау принципін дұрыс ұшырату шарт. Оның бірі-
тарихи принцип, яғни, ақын шығармаларын туғызған заман, ... ... ... байланыстыра қарау болып, екінші- бүгінгі заман
тұрғысынан қарап, ... ... ... ... үйлестіре
қарап бағалау. Абай творчествосы өз заманының ... ... ... арман-мұраттарын бейнелейді. Абай творчествосының өз заманымен,
сол кездегі қоғамдық өмірмен байланысын, сол кезде ... зор ... ... ... сөз ... не ... әкелгенін толық
тусінсек, сонда ғана біз оның ... ... ... ... ... ... ... қандай ықпал жасап келе жатқанын толық
аңғара аламыз. Сондай-ақ, ақын мұрасының өміршеңдігін, ... ... ... ... ... ... ... зер салып байыптасак, оның ... озық ... ... ... ... өзі ... сипат-қасиеттерін айқынырақ тани аламыз[10,52].
Абайдың өлеңдері туралы айтқанда, лирикалық поэзияның өзгешелігін
естен шығармауымыз керек. Лирикада ой мен ... ... ... ... ... ... дарытатын- алғыр оймен суарылған ... ... ... адам тағдыры жайлы үлкен толғаныстан тумаған, жай сезімшілдік
поэзияны ... ... ... жан беретін- көркемдік ойдын қуаттылығы, сезімнің
оттылығы, нәзіктігі. Лириканың басқа жанрлардан, айталық, сан ... ... ... ... ... көлемді,
оқиғалы шығармадан айырмасы да, өзіндік артықшылығы да, міне, осында.
Ақын бейнесі әр ... әр ... әр ... көркемдік тәсілдер арқылы
нақтылы көрініс табады. Поэзияда ақын тұлғасы ... ... ... ... көрінеді. Үйткені ақын өленінде үнемі басынан
кешкенді, өзі көрген, ... өз ... ... ... ғана ... ... ... жайларды да айтады.
Абай шығармаларында алдымен мейлінше мол, әр қырынан көрінетін, ... өз ... өз ... ... ... өмірінің шындығын өз көніл-
күйін білдіру арқылы, өз сезім толқыныстары, ой-толғамдары арқылы танытады.
Ақынның өз тұлға-бейнесі оны тебіренткен ой-сезімдерден, айтылып, баяндалып
отырған өмірдегі ... ... ... ... ... әр ... ... оның қатынасынан, берген бағасынан айқындала
түсіп, жан-жақты толық көрінісін табады. Көптеген өлеңдерінде ақын өз көңіл
күйін ... ... ойын тура ... ... кейде сұхбат, сырласу,
кейде насихат, кейде ойға шому, ой толғау түрінде әр алуан болып ... ... ақын ... өз ... ... жақтан айтқанымен өмірге жинақталып
жасалған лирикалық ... ... ... ... ... ... бар деп ... немесе «Мен жазбаймын
өлеңді ермек үшін» ... ... өзі ... ... кезі де аз ... ой-санасында ертеден қалыптасқан ... ... ... ... жақсы мен жаман деген секілді үғымдарды да
Абай жаңаша мағына беріп, орынды ... ... ... жаны ... ... шын ... адал еңбек қыла алмай жүр.
Ел, жұрт деген ұғымдарды Абай қалың ел, ... ... ... ... ... алып, бүкіл халықты тұтас алып мінездеу үшін де ... үшін ... ... ... ... ... деп ... өлеңді
еске түсірсек жеткілікті. Ақын бейнесінің өзгешелігі алдымен оның халықтың
өмірін, тағдырын қалай түсіне білетініне байланысты. Ақын өзі ... ... ел ... ... халық туралы айтады. Ұлы ақын өзі жайлы, өзінің
жеке басы туралы айтқанда да, жалпыға ортақ ... ... ... ... ... ... ... өз тұлға бейнесі арқылы біз оның өзі өмір сүрген
заманды қалай танитынын, халықтың мүддесін, арман-тілегін ... ... ... ... ... ... ... көрінісі арқылы ақын
бейнесін айқынырақ сезіне түсеміз. Жинақтап айтқанда, осының ... ... ... ... мол ... табамыз[18].
Абайдың ақындық дарыны аса қуатты және сан қырлы. Ол- керемет суреткер
ақын және сыршыл лириканың ... ... ... ... ... ... ... ақын дейміз. Мұны алдымеи ақынның өмір құбылыстарын терең
толғап айту жағы басым келетін өлеңдеріне ... ... ... ... адам ... дүние, заман ағымы жаплы пікірлері, дүниетанымы көбірек
көрінетін өлеңдеріне қатысты, яғни ... ақын ... ... ... шығармашылық өнерінің арнасы кең, ақын ... мол ... ... ... келеді. Атап, анықтап айтатын нәрсе- Абай
поэзиясының негізгі тірегі, қайнар көзі, ана сүтіндей нәрлендірген арнасы-
халық поэзиясы, қазақтың ақындық өнері. Абай ... ... ... тығыз байланысты, тамырлас екенін дәлелдеу үшін «Сап-сап, ... ... ... ... ауызша поэзияның үлгісінде шығарылған өлеңдерін
айтсақ та әбдеи ... ... сап, ... сай ... күн туды ... жай таппай?
Сен жайыңа жүргенмен,
Кыз өле ме бай таппай
Түн кезгенің мақұл ма?
Жан-жағыңа жалтақтай?
Өлермін деп жүрмісің,
Мұнан басқа жан таппай?
Абай поэзиясының халықтың сөз ... ... ... ... ... ... ... тән үлттық сипат-қасиеттерінен, сөз
қолданысынан, өлең ... ... ... ... ... ... айқын аңғарылады. Абай өзінен бұрынғы ақындарға
кейбір ... ... ... ... ... ... жақындығыда бар
дегенде де, оынң өзіндік өзгешелігі, жаңалығы және бар ... көре ... ... ... өзі ... ... ... басқалармен өнер өлшесу, өзінің
поэзиясындағы ұстаған бағытын, әкелген жаңалығын тереу түсіну ... хақ. «Сөз ... ... сен де ... ... сөзінен біз Абай
өз творчествосының жаңашылдық сипатына айрықша мән бергенін ... ... ... ... ... ... атын ... анықтап
айтатыны тек Бұқар, Шортанбай, Дулат қана.
Шортанбай, Дулат және Бұқар жырау,
Өлеңі бірі- жамау, бірі-құрау.
Әттең, дүние-ай, сөз таныр кісі ... әр ... ... ... сыны ... поэзияда қолданылған әдіс-тәсілдерге, нақтылап
айтсақ, өлең-жырларда бұрынан ... ... ... ... сөз
үлгілерін жиі қолданушылыққа қатысты болса керек. ... ... деп ... мағынада айтылған деп түсіну қисынды.
Абай өлеңдерінде қазақ поэзиясында бұрын дәл ... ... ... ... ... көп. Оның ... ... сонда,
және сол ойлары мен сезімдерінің тереңіне бойлайтын, ... ... ... ... ... әдебиетіндегі ұлы тұлга, маңдай алды ақын екені, таңдаулы
туындылары дүние жүзі поэзиясының озат ... ... ... ... ... ... Сан ... бай поэзиясы, ел қамын жоқтаған жүздеген
өрен жүйрік жырау, жыршы, ақындары бар әдебиетте Абайдай ұлы ақын дүниеге
келуінде өзіндік ... ... ... ірі ... ең зор еңбегі деп, әсіресе, поэзия
тілін, әдеби тілді жан-жақты дамытып, өрістеткенін айта аламыз. ... ... бойы ... ... ... ақындық тілі болмаса, Абай
поэзиясының тілі соншалықты оралымды, бай бола алмайтыны анық.
Ақындық өнерді өзіне өмірлік зор ... ... өз ... ... ... Абай тек 80-жылдардың ортасында жұмыла кіріседі. Бұл
Абайдың айнал-сын болжап, ... ... ... бағалап, кең ойлай
алатын, көргені мен түйгені тәжірибесі молайған, әбден кемеліне келген шағы
болатын.
Абайдың орасан зор ... ... өз ... ... ең ... ... мәселелерін көтере білуінен, қоғамның
алдыңғы қатарлы ... ... ... ... ... ... ... айрықша айқын көрінеді. Ақынның «Қалың елім, қазағым,
қайран ... ... ... ... ұйқы ... «Сегіз аяқ»,
«Ғылым таппай мақтанба», «Болыс болдым, мінеки» секілді ... ... ... ... та ... идеялық арқау болатын келелі
мәселелер- білімге, адал еңбекке, әділеттілікке шақыру, ... ... ... ... ... пен ... ... билігін теріс
пайдалануды әшкерелеу екені бірден байқалады. Абай халықты ... ... ... ... адам мен қоғам жайындағы концепциясы- қазақ топырағындағы жаңа
концепция. Абай адамды белгілі қоғамдык өмірдің жемісі, нәтижесі ... оның ... ... ... келбетін өмірге,
әлеуметтік тұрмысқа байланысты көріп, бағалап бейнеледі.
Абай поэзиясындағы психологизм, әр түрлі ... ... ... ... ... ... ететінін ашып көрсетуге
шеберлігі жағынан алғанда үздік шығармалар аз емес дегенде, алдымен ... елде бар ... және ... ... ... ... өлеңдерді
атауға болар еді.
Елді бірлікке, татулыққа шақыру- «Сегіз аяқ» өлеңінің ең күшті сарыны.
Біріңді, ... ... ... ... бәрі ... ... ... мәні бар терең мағыналы түйінді ойын ... ... ... ... ашу мен ... толы өлең. Ақынның қайғаса ... да ... ... ойлаудан туады. Абай ел ... ... ... сынға алады. Елді тұтас алып:
Қызық пенен тыныштыққа
Қазақ тұрмас тұрықтап
...Түзу бол деген кісіге
Түзу келмес ырықтап,-
деп ... ... ... ақын сөз ... адамдар тобын саралап, бөліп
айтады. Мысалы: «ұқпайсың өз сөзіңнен басқа сөзді» ... ... ... ... ... болса, «бас-басына би болған өңкей қиқым» дегені
елдің сиқын ... ... ... күші ... ұлыққа, мансабы жоғары
чиновникке бағынышты болыстарға қатысты.
Ал енді жалпы жұртқа ... ... жоқ, ... жоқ, шын ... жоқ,
Сапырылды байлығың, баққан жылқың.
Баста ми, қолда малға талас қылған,
Күш сынасқан ... ... ... ... сөздер халықтың қамын жеп толғанған ... ... ... ... де, ... қатты сын деуге келмейді.
Абай халық туралы сөйлегенде, ел жайын қозғағанда кейде ... ... ... ... ... сөздерді қолданады. Бірақ есте тұратын ... ... ... мағынасы ылғи бірдей болмай, айтылатын ойдың орайына
қарай әр түрлі ... ... ... ... ... ... алауыздықты
бықсып-қоңырсыған иісі адамның қолқасын алатын отынның шаласымен салыстыруы
сол арамдық, алалықты ... елге ... ... жексұрын
қылық екенін жақсы байқатады[20].
Еңбек ету, өнер ... ... ... ... жар ... болу ... әсіресе «Жігіттер, ойын арзан, ... ... ... ... ... Бұл- ... ... арналған достық, татулык,
жар сүю мәселесіп қозғайтын насиғат өлеңі.
Абайдың қоғамдағы әр ... ... ... ... сыншылдық
пікірлері де, жастарға айтқан ғибратты ойлары, ақыл-кеңестері де халықты
үлкен адамгершілік мақсат-мұратқа жетуге ... ... ... ... ... ... ... мысқылдап, ажуалай отырып ақын
адалдық, жігерлілік, еңбек сүйгіштік, ... ... ой ... ... үлгі ... ... адамды суреттеуі барынша шыншыл да терең. ... сөз етсе де, ол оның ... ... ... ... адам үшін, қоғам үшін пайдалы немесе зиянды жақтарын ашып ... ... ... ... даму ... суреттейді. Міне, бұл
ерекшелір Абайдың ... ... ... жаңаша қалыптастырды,
әдебиетте сыншылдық бағытты орнықтырды, мұның бәрі сайып келгенде, қазақ
әдебнетінде реалистік, ... ... ... әдістің туып, қалыптасуы
еді. Абай әдебиетке әкелген аса зор жаңа ... ... бірі ... осы ... ... ... ... көзге келгірсіп, жанын аямайтындай көрініп,
достық, тілектестік пердесін ... ... ... ... сырт ... жалтарғыш, колына билік тисе, кекірейіп, басқаны
көзге ілмеуге тырысып, суық, ... ... ... ... ... әдеттерін ақын айлакерлік қана емес, шектен шыққан
ерсілік, жөнсіздік, жосықсыздық деп ... ... ... ғылымды меңгеру тақырыбы Абай творчествосында бұрын-
соңды болмаған, шын мәнінде орасан зор әлеуметтік мазмұнға ие ... ... ... ... ... ... мұрасының көрнекті зерттеушісі, ғалым, педагог. Ол
өзінің «Абайдың ақындық әлемі» атты ... ... ... ... ... бүгінгі заман ұғым- түсініктері деңгейінде жан-
жақты, толық ... оның ... ... танымдық, эстетикалық,
көркемдік, тағылымдық мәнін жүйелі түрде ашып көрсетуді мақсат етеді.
Абай- қазақ әдебиетіндегі ұлы тұлға, маңдай алды ақын екені, ... ... жүзі ... озық ... деңгейлес тұрғаны-
білген адамға айқын шындық. Сан ғасырлық сан ... ел ... ... ерен ... ... ... бар ... әдебиетінде Абай орнының
ерекше болуы тегін емес.
Абай шығармаларында алдымен ... мол, әр ... ... ... өз ... өз тұлғасы. Ақын көптеген өлеңдерінде өз көңіл-күйін
тікелей білдіріп, ойын тура айтады. Өлеңдері кейде сұхбат, ... ... ... ойға шолу, ой толғау түрінде әр алуан болып келсе, ... ... ... ... ... ... ... белестері деп 40-50жылдарда Абайдың өмірі
мен шығармашылығын ... ісін ... ... ... ... кемеңгер ойшыл
ретінде бағалайды. Ақын шығармаларындағы лирикалық қаһарманға, яғни ақынның
өз бейнесін ерекше ... ... ... Абайдың адам мен қоғам жайындағы
өлеңдеріне «әлеуметтік әуендер» деп анықтама береді. З.Ахметовше «Сыншылдық
та -шыншылдық»- Абай ... ... аса зор жаңа ... ... ғана негізгісі. Абайдың өмірді, адамды суреттеуі барынша шыншыл да
терең. Еңбекте ғалым ... ... ... ... ойлары да кең
түрде суреттелген. Абай өз заманындағы жас ... ... ... ... ... мен ... ... міне осындай асыл қасиеттерді уағыздау Абайдың
бүкіл творчествосының негізгі идеялық-тақырыптық үзілмес ... ... ... ... мұңаймас», «Махаббат сарындары, сұлулық сымбаты»,
«Суреткерлік шеберлігі» (табиғат көріністері), «Ақындық өнер мен ... ... ... ... ғалым Абай өлеңдерін осы тақырыптарда
талдайды. «Жолға жол ... ... ... орыс ... ... ... ой қозғайды. Сонымен қатар ғалым Абай шығармаларының ... аса ... ... Абай ... аса ... ... онда ешқандай жасандылықтың ізі жоқ. ... ... ... ... ... ... ... сезінген, жүрек жарды
ой-толғамын ортаға салу, боямалап, әшекелемей, ақтарыла адал айтатыны-міне,
Абай поэзиясының адамды баурап алатын ... ... ... ... З.Ахметов поэмалар сыр-сипатын айта келе, бұл ... ... ... аз ... деп ... Және де ғалым
Абайдың қарасөздерінің тақырыптық, жанрлық өзгешеліктерінде тоқталып өтеді.
Ұстаз, білімпаз, қоғам қайраткері Зәки Ахметовтің өнегелі ... ... ... жарты ғасырдан астам уақытты қамтиды. Тегінде оқымысты-
педагогтың өміртарихы- Отан тарихымен, орыс, қазақ зиялыларының ... ... ... ... ... ... 1951 жылдың 5 қаңтарында «Абай және
Лермонтов» деген тақырыпта кандидаттық диссертация ... ... ... ... ... ... ... өнеріне, сөз ... ... ... жүйесінің тегеуірін-қуатына барынша ... ... ... ... ... ... ... Лермонтовты құштарлықпен аударғанының себебін ол «ерекше ... ... ... уланған ақын» деп өте-мөте бүйрегі бұрылып, ынтасы
ауып, жүрегі қалап, жақын тұтқанын ... ... ... ... ... тамырластықты, төркіндестікті, ... ... ... мен ... ... ... Жас ... тұжырымды ой-пікірлерін академиктер Крачовский,
Струве, Баранников, профессорлар Ефимов, Берков, көрнекті лермонтовтанушы
В.А.Мануйлов қолдап ... ... оқу мен ... ... мен сөйлеу
өнерін қысқасынан қайырғанда, бірнеше өнер ... ... ... ... ... иесі ... зиялы ойшыл қауымның, озат та үлгілі
ортаның ... ... ... тұтастай сіңірді. Ұлттық әдебиеттану
ғылымының ту ұстаушысы ... ... өзі ... сөзі ... ... сөз жауһарын, ой асылын асқан сезімталдықпен, ... ... ... ... ... жүрегіне, ой-санасына
жойқын шабыт пен шебер жеткізеді. өлеңдерін Зәки аға ... жуық ... ... ... Зәки ... «Поэзия шыңы- даналық» атты зерттеуінде
ұлттық сөз өнерінің өзгеше ... ... ... ... ... көркемдік ойлау жүйесі, поэзияның бейнелік
суреттілік табиғаты, архитектоникасы, сөз ... ой ... ... Ұлы ... суреткерлік қолтаңбасы, ақындық даналығы турасында
жан-жақты, терең ... ... ... ... ... баяндалады.
Тегінде, шынайы көркем сөз туындату үшін әлеуметтік, қоғамдық
құбылыстарды, өмірдің қыр-сырларын, әлемнің, ... ... ... ... ... ғана ... мақсатыңа жатасің. Ғалымның
пікіріне ден қойсақ, өлең сөздің сәулеттілігі мен сәулелігі- ... ... үріп ... ... ... ... тапқыр
ойына байланысты екен. Демек, өлең сөзге өрнектілік, суреттілік, сыршылдық,
сұлулық дарытатын, ақын ... ... ... ... ... Ал «тіл, сөз, ақындық көркем ... ... ... ... ... ... ұшқыр қиялдың, дархан көңілдің,
телегей сезімнің, қуатты түйсіктің орны бөлек. Өнерпаздың ішкі жан дүниесі-
дүниетанымының ... ... ... ... ... ... ... Көркемдік ... өзі ... Зәки ... ... жан дүниесінің жарқын сәулесіменн
нұрланып шыққан, оның ақыл-парасатынан, ... ... ... қуат ... ... ынтық эстетикалық сезімінен нәр алған өмір
шындығы» дегенінде айрықша мән-мағына бар. Поэзия ... ... ... де, ... отынан да жаралып-жаңғырып туады дегенді
жарқырата жазады.
Ұлттық ... ... ... ... пен ... нұрлана құбылған бейнелі сөздер табиғатын, көркем ... ... ... талғампаздықпен талдап түсіндіреді.
Поэзиялық сөздердің болмысы, жаратылысы аса күрделі. Оған ... ... ... астарлау, бейнелеу, әсемдеу, теңеу, ұқсату
тән. Осындай көркем құбылыстардың, эстетикалық шарттылықтардың ... ... Зәки ... халық жырларынан, ақын-жыраулар поэзиясынан, Біржан-
Сара айтысынан ең жарқын, ең үздік, ең көркем үлгілерінен мысалдар келтіре
отырып, тамылжыта ... ... ... ... ғылымында қазақ өлеңі құрылысынан
бірден-бір кесек ... ... ... өлең ... ұлттық сипат-белгілері өзгеше. Бұл ұлт
тілімен тамырлас, тектес. ... да ... ... ... буынға
негізделеді. Ырғақ пен тармақ та, ұйқас пен шумақ та буынға бағынады. Яғни,
қазақ ... ... ... ... құрылысынан
туындайды.академик Зәки Ахметовтің көрсетуінше, «жүйелі ой салаланып,
сабақтасып ... жеке ... ... ... ... ... ... бөлшегі буын екені әлімсақтан белгілі. Содан буын бунаққа, тармаққа
көшіп, ырғақтың ... ... Зәки (1928 ж.т.)- ... ... ... Қазақстан
Республикасы ҰҒА-ның академигі. Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген
ғылым ... ... ... ... ... теориясы, стилі мен
тілі, әдебиеттегі дәстүр мәселелеріне арналған: «Қазақ поэзиясының тілі»,
«Өлең сөздің ... ... ... ... ... және ... ... ғылыми еңбектері жарық көрген. Ғалым Абай шығармаларын 40-
жылдардың аяғынан ... ... ... ... Әсіресе ақыннның орыс
классиктерінен тәржімелеген шығырмаларына баса ... ... ... ... мен ... ... жағынан негіздеп берді. Ғалым
Абай өлеңдерінің көркемдік құрылымын, поэтикалық тілін, философ, ... ... және ... ... текстологиясын, жаңашылдығы
мен дәстүр жалғастығын сөз ететін: «Абай аудармалары орыс ... бір ... ... ... мен творчествосы.- А.,1954), «Ойшыл,
суреткер ақын» (Абай тағылымы. – ... ... ... ... (ҚазССР ҒА-ның хабаршысы. Тіл -әдебиет сериясы. 1985, №4),
«Абайдың «Сегіз аяғы» (Қазақ филологиясының ... Орыс ... ... ... және оның көркемдік дәстүрі» (Қазіргі қазақ әдебиетінің даму
мен дәстүрлері. Орыс тілінде. –А., 1978) т.б. ... ... ... еңбек
жазылды.
Ғылыми-әдеби еңбегі, азаматтық өмір жолы өзінен ... ... ... Зәки ... ... ғылымында нар жүгін көтерге
белгілі әдебиет зерттеушісі. Әдебиет ... ... деп ... ... ... жаратылысымен аянбай қызмет етіп, қазақ әдебиеттану ... одан ары ... ... өз ... ... анықтаған ғалым 1965
жылы әдебиеттің ... ... ... ... қазақ поэзиясындағы
тіл кестесі мен өлең құрылысы жайлы «Қазақ өлеңінің құрылысы» ... ... ... ... сөз ... ... оның
ұлттық сипаты мен ерекшеліктерін терең ашып береді. Бұл еңбекте ... ... рет ... ... ... ғылыми теоирясын жасады.
Теңіз тұңғиығынан інжу-маржан ... ... ... терең
ізденіске толы бұл еңбегі өз кезінде ғылыми құндылығымен әдебиет ... ... ... Еңбекте қазақ өлеңінің ритмикалық құрылысы егжей-
тегжейлі қарастырылып, ұлттық тіл ... ... ... ... ... ... ... өлеңінің құрылысы жайындағы
бұл құнды еңбегі қазіргі жоғары оқу ... ... ... ... ең бір ... ... бірі ... пайдаланылуда.
Академик З.А.Ахметов «Қазақ кеңес әдебиеті тарихының ... ... ... біздің заманымызға дейінгі қазақ әдебиетінің
тарихы» (Алматы), сондай-ақ ... ... ... ... энциклопедиясы» (Мәскеу) және басқа көптеген көп томдық ... ... ... ... ... ... өлең құрылысы, аударма
проблемасы, т.б. теориялық еңбектеріне аса ... ... ... ... ... Г.И.Ломидзе, З.С.Кедрина,
Б.П.Гончарев, В.В.Кожиновтар жоғары баға ... ... ... Санк-Петербург, Ереван, Минск, Кишинев, Баку, Ташкент қалаларында
Қытай, ... ... ... ... 1975 жылы ... ... 1983 жылы ... болып сайланды.
Зерделі талант, білімпаз зерттеуші ұлы ... ... да ... етіп ... Ол ... және ... «Қазақ өлеңінің құрылысы»
(1965), «Қазақ поэзиясының тілі» (1970), «Өлең ... ... (1973) ... ... ... ... «Абайдық ақындық әлемі» атты монографиялық
еңбектері арқылы ұлы Абайдың рухына өлместей ескерткіш соқты. ... ... ... ... ... ... ... зор еңбегі үшін
1996 жылғы әдебиет, өнер және ... ... ... ... ... ... деген атақ берілді. Бұл
атақ З.А.Ахметовтің бүкіл саналы ғұмырын ... ... ... ... бірден-бір әділ баға еді. Абайтану ғылымының жалғасы
іспеттес мұхтартану саласында да «Абай жолы» ... ... ... ... ... ... роман-эпопеясы» деген ауқымды,
маңыздылығы жағынан терең, сүбелі еңбектер жазды. З.А.Ахметовтің ... ... ... ... ... ... әдебиет
тарихындағы шын мәніндегі жаңашыл еңбектер болды.
1996 жылы ... ... ... ... ... шықты. Бүкіл әдебиеттану ғылымын қамтитын негізгі
ғылыми түсініктер мен терминдерге ана тілімізде ... де дәл ... бұл ... ... ... ... жоғары оқу орындарындағы
мұғалім, студенттердің таптырмас құралына арналған.
З.А.Ахметов- отандық ғылымының әдебиет теориясы саласындағы ірі ... 11 ... ... ... ... және 300-дей ... ... Бұл ... ... әдебиеттану ғылымы үшін
мәні зор[25,26].
З.А.Ахметовтің ... ... ... ... ... тарихына алтын әріппен жазылатын белгілері бұлар емес, ондай
айшықты ... ... ... ... ... зерделі
ізденістері екені дау тудырмаса керек.
Тұтас әдебиет пен оны құрайтын бөлшекті ... ... анық көз ... ... да ... ... өлеңінің бітімін
тану үшін оны буын-бунаққа дейін, «Абай ... ... ... жинақтау үшін сатылап келіп көркемдік-бейнелеу құралдарына
дейін, Абай шеберлігі мен ... ... үшін ... ... ... жатады. Бұл түптеп келгенде нені қалай, қай тұрғыдан ... ... ... дәл өзі дерлік, яғни зерттеушінің ойдан-қырдан
құрастырған шектеулі тұжырымы емес, ... ... хас ... ... ... ... ... мәселелер қазақ әдебиетінің
шеңберімен ғана шектелмей. Оның ... ... мәні де аса ... ... ... ... ... қырғыздың «Манас» эпосы,
түркі халықтары өлеңдерінің типологиясы туралы зерттеулердің болғандығы
ғана емес. Сөз жоқ, ... аса ... ... ... ... ... ... арналған ізденістерінде жалпы түркі халықтарының әдебиетіне
қатысты маңызды тұжырымдамалық идеялардың ... ... ... байырғы белгілері, ауызша поэзияның көне поэтикалық ... ... ... түркология ғылымы үшін елеулі жаңалық.
Ұлы жазушы Сәбит Мұқанов былай деген:
- Өлең құрылысы туралы ... да аз ... жоқ. Зәки ... ... ... ... ... өлеңін жаңа қырынан терең зерттеген. ... ... ... атты зерттеу еңбегі- бұған дейін айтылмаған
толымды, көңілге қонымды пікірлер айтуымен құнды.
Профессор ... ... ... құрылысының нәзік құбылыстарын
тамыршыдай дөп басып, жатық тілмен ұғынықты жеткізетін сирек талант ... ... ... ... ... ... «Жүрегім, нені сезесің»,
«Жүрегім ойбай, соқпа енді», «Не іздейсің, ... не ... «Ем ... ... ... ... оты жалындап», «Жастықтың аты қайдасың»,
«Жүрегім менің қырық жамау» ... ... ... ... ... ... ... есілте, төгілте жеткізеді.
Өз сөзімен айтқанда, «соққан желдей заманның» еркіне ... ... ... ... ... ... поэзиясына тұнып тұрған қасиетті ой,
мөлдір сезім, мінсіз таза ақыл тән. Ол ... ... ... ... ... ... сезінген көреген абыз іспетті. Сондай-ақ қазақ
өлеңінің ұйқастық, ... ... ... ... шумақтық,
интонациялық кестесін бұрын-соңғы болмаған өзгерістермен кемелдендіреді.
Міне, осы жәйттар аталмыш монографияның «Тіл бейнелілігі», ... ... ... ... сөз болады. Автор қара ... ... ой ... ... ... сөзге, кейде әңгіме-сұхбатқа, бірде діни
трактатқа, Мұхтар Әуезов пікіріне жүгініп, ойшылдық сыр-сипаты басым өсиет-
толғауға жатқызады.
Асылы, Абайдың қара сөздері ... ... ... ... ... ... жойқын ықпал жасағанын біліктілікпен баяндайды.
З.Ахметов зерттеулерінің мәні поэтика категорияларының ... ... ... ... ғана ... ... ... жүйеге түсу жолдарын да анықтап беруде.
Иә елу жылдай әдебиеттану әлемінде елімізде болған елеулі оқиғалармен
қарайлас ғұмыр кешіп келе ... ... мол ... ғалым туралы ауызша
баяндамада бәрін қамту мүмкіндігі болмады. Алайда, даңғаза ... ... гөрі ... мен тәлімі мол, бәрімізге етене жақын
әдебиетіміздің биік мұраттары алдында ... ... ... Зәки ... ... ... ... емес.
Абай мұрасы-бір халықтың рухани-мәдени өмірінің шарайнасы, жазба
әдебиетінің көшбасшысы- атасы. Ұлтымыздың ақындық ... ... ... ... озық ойлы ... ... Ойы ... көкірек көзі көреген, арғы-бергі ғасырлар сырын мінсіз ... ... ... ... ... асыл туындыларының ағыс-
толқындарын, астар қабаттарын, түпсіз тереңдігін жарқырата ашу, ... ... ... ... ... ... ... болса да қазақ
өлеңінің құрылыс-жүйесін, ... Абай ... ... ... қажырлықпен тексерген, М.Әуезовтің «Абай жолы»
роман-эпопеясының жазылу тарихын зерделеген, күрделі ... ... ... ... ... ... атты зерттеу жариялауы орынды да.
Себебі, ұлы Абайдың сұңғыла суреткерлігін, ... ... ... ... ... ... жылдар бойы ізденістерді қажет
етеді.
Зерттеуші Зәки Ахметов өз еңбегінде Абай ... ... ... әрі ... замана белестерімен
дәнекерлікте байланыстырады. Және де әрбір туындының ... ... ... ... ... ... қарастырып
отырады. Яғни тарихи принципті мықтап ұстанады.
Академик Зәки Ахметовтің зерттеуінде проза мен ... ... ... ... ерекшеліктері, тарихи уақыт пен көркемдік
уақыттың ... ... ... лабораториясы,
текстологиясы, суреткерлік-бейнелік жүйесі әңгімеленеді.
Ұлт санаткері Зәки Ахметовтің әдебиет тарихы мен ... ... мен өлең ... ... мен ... ... ... ғылымы тарихында жарқын белес болып есептеледі. Оның еңбектері
Қытай, Түркия, ... ... ... ... ... ... Бішкек қалаларында жарық көрді.
Ол репрессияға ұшыраған Алаш қайраткерлерінің ... ... ... ... ... келтіруге орасан зор еңбек сіңірді.
«Сөз жинаған мың кісілік», «Сөзінің әр ширегі мың ... ... ... ... ... кеудесі қазына ардақты Зәкең қымбат сөз
қалдырды.
Академик З.Ахметов ұлы Абайдың ақындық ... ... 1949 ... ... ... ... ... «Ғұлама ғибраты» Серік
Негимов.
Академик В.М.Жирмунский Зәки Ахметовтің ... ... ... түркітануға және өлең теориясына қосылған бағалы еңбек деп ... ... ... ... клаузула мен элизия құбылыстарына айрықша
мән береді де, оның жалпы поэзияға тән заңдылық екенін айтады:
« Здесь ... ... ... ... и ряд ... о ... ... заслуживающих особого внимания как ... ... ... так и по ... и ... конкретной
информации и анализа... З.Ахметов своевременно ... о ... ... ... ... ... был выдвинут Валерием
Брюсовым с учотом указанных особенностей ... ... и ... ... Т.Ковальского, которое подвердил и обосновал З.Ахметов
на материале казахского короткого (7-8 ... ... ... постояный характер в таком ... ... ... ... ... ряд ... видимой неравсложности,
объясняемых фонетически факультативной элизией слабых (сверкратких) слогов
и явлением ... ... О ... ... ... ... стиха // Тюркологический сборник. М., 1970. С. 29, ... 35 и сл.) ... Зәки ... ... ... ... әдебиеті теориясының
поэзияға қатысты ең іргелі проблемалары зерттелген. Атап айтқанда, ... ... ... ... ән мен өлең ... ... ... рөлі, қазіргі өлең мен өлең құрылымындағы жаңашылдық...
Зәкең поэзия теориясын, ... ... ... өмір ... әр ... оның әр ... аспектісін қарастырып отырды. Зәкеңнің ең
соңғы ... де ... ... Ол «Поэзия шыңы- даналық» деген ... аға ... ... ... жақында жарыққа шықты.
Аса көрнекті ғалым деген атаққа ие қылған сондай-ақ оның әдебиет
тарихы, әдеби ... ... мен ... ... ... ... ... оның Мәскеу мен Ленинградта жариялаған еңбектері, соның
ішінде ... ... ... ... ... ... ... «Краткая литературная
энциклопедия», ... ... ... өте ... ... әрі ... ... мақалалары мен очерктері, эсселері Зәки Ахметовті Совет
Одағындағы ең ... ... ... қатарына шығарды.
Зәки аға еңбектерінің ағылшын, армиян, белорус, молдаван, татар, түрік
тілдерінде жарық көруі де, ... оның ... пен орыс ... бірдей
төгілте жазып, сөйлеп, ойын мүлтіксіз жеткізе білуі де- ол ... ... ... ... бар ... екенін де жақсы айғақтады.
Зәки Ахметовтің тұла бойы тұнған әдемілік еді, тәні де, іші де, сырты
да сұлу болатын. ... ... еді. ... тамаша ойнайтын.
Бір бойында ғылым, әдебиет, өнер тоғысқан Зәки ... не ... да ... ... ... Ол әдебиетті- өнер, өлеңді- эстетика деп
түсінетін. Поэзияны өте жақсы білумен қатар аса бір ... ... ... ... өте ... ... Ұлы ... Әуезовпен бірге
1957 жылы Абай шығармаларының екі томдық жинағын баспаға даярлап, ... ... ішкі ... өте ... ... кішіпейіл, жаны таза
азамат еді. Көрініп қалуға, жақсы көрінуге ұмтылмайтын. (Содан болар бірде-
бір орден алмапты). Кісінің қас-қабағына, ... ... мән ... ... тырысатын. Жақсылық істеуге даяр тұратын, адамдарға өзі
сиқты қарап, үлкен сенім артатын. Кейде сенгіштігі ... зиян әкеп ... ... ... ұстамдық көрсетуші еді. Алайда 23 жасында ... 37 ... ... ... ... Совет Одағына атағы тараған
талантты ғалым Зәки Ахметовтің өмір жолы ылғи да ... ... жоқ. ... Желтоқсанның ызғары оған да тиді. Қазақ КСР Ғылым ... ... әрі ... КСР ... Кеңесінің депутаты болып тұрған кезінде
Г.Колбиннің қаһарына ілігіп, нақақтан-нақақ жапа ... Осы ... ... ... Серікқалиев, Ләйла Әуезова Зәки Ахметовтің кінәсі жоған
дәлелдеп, принциптілік ... тап ... Зәки ... ... ... қынжылды, бірақ
мойыған жоқ. Ол өзін нағыз ғалым, шынайы интеллигент, үлкен жүректі азамат
ретінде көрсетті, ешкімді ... жоқ, ... ... ... Өзінің
сүйікті ісі- әдебиетті зерттеуге түгелімен берілді, ... ... ... ... қоса ... ... арқасында тағы төрт монография
жазып, ондаған мақала жариялады. Нәтижесінде 1995 жылы Мемлекеттік сыйлыққа
ие болды.
Зәки Ахметов- шын мәнінде творчество адамы еді. ... ... ... Ахметовтің адами да, ғылыми да әуелеті мол еді. Атқарамын деп
жүрген жоспарлаған жұмысы да көпті. Соңғы ... өте ... ... ... соң бір ... ... ... жазып жүрді. Көптеген ғылыми
конференцияларда баяндама жасады. Дулаттың, Шәкерімнің, ... ... ... ... етіп жүрді. Әсіресе, Махамбеттің ... орай ... 4 ... шұғыл кірісіп, үлкен іс атқарып жүрген.
Осының бәрін аяқтай алмай кетті. Ал оның еңбектері еліне, халқына, ... де ұзақ ... ... ... ... ... ... алғанда, З. Ахметовтың қазақ әдебиетінің өсіп-өркендеуіне, жан-
жақты дамуына, қанатын кеңге ... ... ... ... зор үлесін
қосты. Бізге мәлім болған ғалымның төмендегідей еңбектерін атап өтуімізге
болады:
«Қазақ әдебиетінің ... ... және ... Ал. ... ... Астана: 2002
«Қазақ поэзиясының тілі». Алматы, 1970 ж.
«Основы теории казахского стиха» ... ... ... Алматы: «Ана тілі», 1998.
«Қазақ өлең құрылысы» «монография), Аламты: 1964 ж.
«Материалы и ... ... ... 1998 ... ... ... теории тюркского стиха», Совет. тюркология, 1972 г
«Роман-эпопея». ... ... 1997 ... ... эпопеясының поэтикасы және оның жазылуы ... ... ... Ал. ... ... ... ... Алматы: «Мектеп», 1973.
«Абайдың ақындық әлемі». Алматы: «Ана тілі», 1995.
«О языке казахской поэзии». ... ... ... ... 1964 ... эпопеи» Путь Абая в свете истории ее создания». Алматы: ... ... и ... ... 1954 ... ... ... шындық пен көркемдік шындық. // Заман Қазастан: ... 1 ... ... және әлем әдебиеті: [жазушы творчествосының дүниежүзілік
мәнін ашып көрсету туралы] // Егемен ... 1997 ж- 27 ... ... ... ... // ... 1997. және т.б.
Қорытынды
Қазақ әдебиеті Кеңестік дәуірде социализм ... ... ... даму ... ... ... қарамастан ол адамның азаттық
жолындағы ой-тілегін, жаңа әмір үшін ... алыс ... ... жаңа ... ие болды. Жаңа күрескер ... ... ... көтерілді. Өмірдің адамды ілгері жетелейтін эптимистік бағытын
бетке ұстап, жалпы адамзат рухын ... ... ... ... Әлем ... ... ... арқылы қазақ әдебиеті
көп дос, тілектес тапты. Дүниежүзі халқы қазақтарды танып, оның сөз ... ... ... өзі қазақ әдебиетінің есейіп, ер ... ... ... ... әсер ... дәрежеде көтерілгенін танытады.
Қазақ қаламгерлерінің кейінгі ұрпағы үшін аға ... ... ... ... ... ... дамудың негізгі салмағын көтеріп келе
жатқан 60-70 жылдар өкілдерінің өзі осы мектептен шықты. Реалистік ... оны ... ... жұпыны өмірінің шындығын терең
бейнелеу ... ... ... мен адам ... қайшылықты күйін
ойшылдықпен суреттеуде осы ұрпақ тың ізденістерге баруда. Аға ... ... ... өмір ... ... ... бұл ... де ұлттық
өдебиеттің үнемі ізденіс, өсу үстінде екенін танытады. Қазіргі қоғам талабы
тұрғысынан да соңғы әдіс ... ... ... ... ... қарап, адам өмірін психологиялық талдау арқылы ... да ... ... беруде. З. Ахметов ... ... ... ... қахақ әдебиетінің тарихында ерекше аталары хақ. Бүгінгі біздің ... ... ... жарыққа шығып, ел игілігіне айналарына
үміттеміз.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. ... ... ... ... ... 1999 ж- 750 ... ... З.А. «Қазақ әдебиетінің қазіргі дамуы және дәстүрі». Алматы:
1978 ж.
3. Ахметов З.А. «Поэзия шыңы-даналық». ... 2002 ... ... З.А. «Қазақ поэзиясының тілі». Алматы, 1970 ж.
5. Ахметов З.А. «Основы теории казахского ... ... ... ... ... З.А., ... Т. ... Алматы: «Ана тілі», 1998 ж-
384 бет
7. Ахметов З.А. «Қазақ өлең құрылысы» «монография), Аламты: 1964 ж.
8. Ахметов З.А. ... и ... ... ... 1998 ... Абай ... ... «Ата мұра», 1995 ж- 720 бет.
10. Ахметов З.А. «К вопросу изучения теории тюркского стиха», ... 1972 ... ... З.А. ... ... «Санат», 1997 ж.
12. Ахметов З.А. «Абай жолы» эпопеясының поэтикасы және оның ... ... ... ... ... өзекті мәселелері» (Ұжымдық монография)- Алматы:
«Ғылым», 2002 ж- 274 бет.
14. Ахметов З.А. «М.Әуезовтың роман-эпопеясы». Алматы: «Санат», ... ... З.А. ... ... ... ... «Мектеп», 1973 жылы-
16. Ахметов З.А. «Абайдың ақындық әлемі». Алматы: «Ана ... 1995 ... ... ... З.А. «О языке казахской поэзии». Алма-Ата, 1970 г.
18. Ахметов З.А. «Казахское ... ... 1964 ... Ахметов З.А. «Поэтика эпопеи» Путь Абая в свете истории ее ... ... 1984 ... Ахметов З.А. «Лермонтов и Абай» Алма-Ата, 1954 г.
21. Ахметов З.А. «Абай жолы»- тарихи шындық пен ... ... // ... -1997 ж- 1 ... 12 ... ... З. ... Әуезов және әлем әдебиеті: [жазушы творчествосының
дүниежүзілік мәнін ашып ... ... // ... Қазақстан- 1997 ж-
27 қыркүйек (№190)- 1-2 бет.
23. Ахметов З.А. Даналық тағылымы: [М.Әуезов- академик] // Абай- 1997 ж- ... ... ... С. ... С. «Сөзде сиқыр бар, ал өлеңде даналық» [Академик
З.А.Ахметовтың «Поэзия шыңы-даналық» атты зерттеуінде ұлттық сөз өнері
туралы баяндайды] // Егемен ... ж- ... ... - ... ... Ж. Қазақ өлеңінің зергері: [әдебиетші, филология ғылымының
докторы, профессор З.А.Ахметов туралы] // Егемен Қазақстан- 1998 ж- 14
қазан ... 3 ... Зәки ... ... ... мен ... // Қазақ әдебиеті-
2002 ж- 20 желтоқсан- 15 бет.
27. Қасқабаев С. Академик Ахметов: (Зәки Ахметов ... // ... 2003 ж- 5 ... Негимов С. Ғұлама ғибраты: [Академик З.Ахметовтың өнегелі өмірі мен
ғылыми шығармашылығы туралы] // Егемен Қазақстан- 2003ж- 24 қаңтар- ... ... К., ... Ш. ... тұңғиығынан інжу терген: /Академик
З.А.Ахметов 70 жаста/ // Оңтүстік Қазақстан- 1998 ж- 7 ... ... Т. ... ... ... ... ... 70 жаста/
Түркістан- 1998 ж- 6-12 ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 60 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Египет билеушісі қыпшақ бейбарыс4 бет
Кеңес өкіметі және оның орнауы мәселелері ұлт зиялылары еңбектерінде54 бет
Шетелдегі түрік диаспорасының қалыптасу тарихы55 бет
Қазақстанда Кеңес өкіметі орнауы тарихнамасы54 бет
Қондырғыда энергияның таралуын бақылау жүйесі3 бет
Қысымы 50 мпа, сыртқы диаметрі 118-140 мм тізбектерді тығындауға арналған механикалық пакерді жобалау63 бет
К.Ахметова лирикасындағы образдар жүйесі27 бет
К.Ахметованың шығармашылық өмірбаяны44 бет
Күләш Ахметованың лирикасындағы стиль және бейнелік мәселесі44 бет
Ауыл шаруашылығын дамытудың жаңа кезеңі18 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь