Қазіргі қазақ аулының мәдени өмірі

КІРІСПЕ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

І. МӘДЕНИ ОРТАНЫҢ ӨЗГЕРУI
1.1. Ауыл мәдениетiнiң материалдық базасы
1.2. Оңтүстiк Қазақстанның ауылды жерiнде бiлiм беру жүйесiнiң дамуы
1.3. Ауыл тұрғындарының бiлiм деңгейiнiң өсуi және әлеуметтiк.кәсiби құрамының өзгеруi

ІІ. АУЫЛ ТҰРҒЫНДАРЫНЫҢ РУХАНИ МӘДЕНИЕТI
2.1. Көркем әдебиетке әуестiгi
2.2. Ауыл тұрғындарының мәдени өмiрiнде театр, кино менмұражайдың орны
2.3. Музыкалық талғамы
2.4. Ауыл тұрғындарының рухани өмiрiнде бұқаралық ақпарат құралдарының орны

ЌОРЫТЫНДЫ

ПАЙДАЛАНҒАН ЄДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
        
        Ќазаќстан Республикасыныњ Білім жєне ѓылым министрлігі
Ќазақстан халықтар Достығы университеті
Түркістан филиалы
“Тарих және ... ... ... ... ... ... 2006 ... И П Л О М Ж ¦ М Ы С Ы
Таќырыбы: Қ а з і р г і қ а з а қ а у л ы н ы ң м ә д е н и ө м і р ... ... ... ... ... аѓа ... ... тобының студенті М.Қосдаулетова
Т‰ркістан – 2006
М А З М ¦ Н Ы
КІРІСПЕ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... ... ... ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . ... Ауыл ... ... ... . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . ... ... ... ... ... бiлiм беру
жүйесiнiң дамуы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . ... Ауыл ... бiлiм ... өсуi және әлеуметтiк-
кәсiби құрамының өзгеруi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . ... АУЫЛ ... ... ... . . . . . . . . . . . . . . . ... ... ... әуестiгi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . ... Ауыл ... ... ... ... кино ... орны . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . ... ... ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . ... Ауыл тұрғындарының рухани өмiрiнде бұқаралық ақпарат құралдарының
орны . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . ... ... ТІЗІМІ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . ... ... ... ... онжылдығын артта
қалдырған елiмiз үшiн, ... ... ... ауыр ... ... ... әлеуметтiк-мәдени жағдайын қарастыруды алдына мақсат етiп
қойған тарихи-этнографиялық және этносоциологиялық зерттеулерге мұқтаждығы
арта түстi. ... ХХI ... ... көп ... оның
құрамдас бөлшектерiнiң дұрыс тепе-теңдiктi ұстап, тұрақты iлгерi дамып
отыруына байланысты болады. Ал, бұл ... өз ... ... дамудың
өзiндiк тұстарын жан-жақты талдап, жалпы мен жекенi анықтауды талап етедi.
Этномәдени ... ... ... барлық саласын қамтып, ұлттық
мәдениеттiң негiзгi өзегiне айналды. Бұл процестер ең ... ... ... ... ... сан ... өзгерiстерде кең көрiнiс тауып
отыр. Осы орайда, көп ұлтты елiмiздегi халықтардың ... ... және ... ... ... ... деп ... толық
негiз бар.
Соңғы жылдары ауыл тұрғындарының рухани ... ... де ... ... ... себебi оның тiршiлiк ету ортасында мәдени ... ... ... мен дәстүршiлдiк пен жаңашылдықтың өзара әсерiнен туған
жаңа дүниелердi кездестiруге болады. ... ... мен ... үнемi қайта туып, жалғасын тауып отыратын мәдениеттiң осы ... ... деп ... ал ... деп ... жаңа ... ... мәдениет қорынан алынған жеке әлде дайын кешендi дәстүрлердi
айтамыз [1].
Өтпелi кезеңнiң ... ... ... ... ... ... тыс қалып, бiраз күйзелiс пен тоқырауға ұшырайды. Ендiгi кезекте,
ауыл тұрғындарының ... ... ... үшiн ... жағдай
туғызу қажет, ал ауылдың мәдени-тұрмыстық жағдайын қаланың көрсеткiштерiне
жақындату әлеуметтiк-мәдени дамудың ... ... ... ... ... қайта құру, тек бүкiл қоғам ... ... ... ... ... және адам ... ... арқасында ғана iске аса алады. Сонымен қатар, бұл ... бiлiм ... ... ... ... бұқаралық ақпарат
құралдары, тұрмыстық және т.б. мекемелердiң бiрлесе отырып еңбек етуiнiң
нәтижесiнде және ... ... ... ... ... ... арқылы
ғана жүзеге асады.
Оңтүстiк Қазақстан ауыл тұрғындарының мәдени өмiрiнде болып жатқан сан
алуан ... ... мен ... жаңа құбылыстар, этникалық
процестер, мәдениет пен тұрмыс саласындағы дәстүрлi және жаңа ... ... ... мен ... ... өзгерiстердiң бағыт-
бағдарын анықтауға мүмкiндiк бередi. Бұл аймақтың өзiне тән ерекшелiгiн
ескеретiн әдiстеменi жасау үшiн ... ... ... ... ... мен ... ... саясаттың
болашағы шынайы түрде талқыға түседi.
Тақырыпты зерттеудiң өзектiлiгi мен ғылыми мәнi, ең алдымен рухани
мәдениет ... ... ... ... байланысты, оның
iшiнде тiл, әдебиет, өнер, тұрмыс және т.б. бiрқатар арналарды жан-жақты
зерттеу мен танудың ... ... Ауыл ... ... ... мен ... ... мәселесiн шешу үшiн, бiрiншiден,
республика көлемiнде, оның ... ... ... ... ... орын алып
отырған жағдайды терең талдау қажет [2], екiншiден, бұл ... ... ... ... кескiнде шешу керек.
Қазақ халқының ұлттық сана-сезiмiнiң оянуы, олардың отаншылдық рухты
жете сезiнуi, саны ... өсiп, өз ... ... ұлтқа айналуының
нәтижесiнде этникалық мәдениет пен ұлттық құндылықтардың маңызы арта түстi.
Осыған ... ... ... оның ... ... ... ... арасында ата-
бабалардың салт-дәстүрлерi мен әдет-ғұрыптарының ... ... ... ... ... ... кескiндерi мен ана тiлiн қайта
жаңғыртуға, сондай-ақ ... қол ... ... ... ... ... байқауға болады.
Тақырыптың зерттелу деңгейi. Қазақстан ҒА ... ... ... археология және этнология институтының этнограф ғалымдары
тарапынан, бiздiң елiмiздегi қала және ауыл тұрғындарының мәдениетi ... ... ... негiзiнде жаппай зерттеудi қолға ала
бастағанына біраз жылдың басы болды. 1982 жылы Қазақстан ... ... ... ... ... ... өмiрi ... бейнесi” атты монографиясын дәстүрлi этнографиялық әдiстер мен
нақтылы социологиялық материалдарды шебер ... ... ... еңбектердiң санатына жатқызуға болады. Бұл жұмыста, автор
Алматы, Қарағанды, Темiртау, Жезқазған және ... ... ... әр
түрлi ұлттың өкiлдерiне жататын жұмысшы ... ... ... этномәдени аспектiлерiне тоқталып, рухани мәдениетiнiң жеке және
жалпы тұстарының өзара ... ... ... [3]. ... ... жазылуына, тоталитарлық жүйенiң идеологиялық ықпалы ... ... ... өмiр ... ... бастан-аяқ насихатталып,
тоқырау заманның кемшiлiктерi жасырылады, жұмысшы таптың кеңестiк ... мен орыс ... ... ролi ... тыс ... ұшырайды.
1984-1985 жылдары жоғарыда аталған ... ... ... ел ... ... ... деректердiң дәстүрлi әдiстерi
мен пәнаралық этносоциологияны зерттеу ... ... ... ... ... ... ауыл ... тұрмысында жаңашылдық және дәстүршiлдiк”
атты жоспардағы тақырыпты Алматы облысының Шелек және ... ... ... ... Киров ауданында тұратын ауыл тұрғындарының арасында
орындау барысында тәжiрибеден өткiздi. Сауалнамаға қазақ, орыс және ... ... ... ұзын саны ... аса ... ... сұрақтары арасында рухани мәдениет тақырыбы да кең қамтылды. Осы
iспеттi зерттеулер сол ... ... ... ... ... ... да өтедi [4]. Кең көлемдi деректердi жинау мен
өңдеу барысында Т.А.Жданко мен ... ... ... ... ... [5]. Осы ел ... ... этнографиялық
және антропологиялық зерттеулердiң нәтижелерi Махачкала, Йошкар-Ола ... ... ... ... ... ... [6].
1988-1989 жылдары Қазақстан ҒА жанындағы Тарих, археология және
этнология институтының этнографтары Алматы және ... ... мен ... “Қазақстан халықтарының мәдениетiндегi этникалық аспектiлер” атты
тақырыпта 3 мыңнан астам респонденттi қамтыған кешендi этносоциологиялық
сауалнама ... [7]. Бұл ... ... ... ҒА ... және ... ... нақтылы социологиялық зерттеулер
секторының (бағдарлама жетекшiлерi Ю.В.Арутюнян мен В.С.Кондратьев) “КСРО
халықтарының ... ... ... ... сәйкес үйлестiрiледi. Осы этносоциологиялық деректердiң
негiзiнде ... ... 1990 ... жаз ... ... қаласында
Ш.Ш.Уәлиханов атындағы Тарих, археология және этнология ... ел ... ... ... және антропологиялық
деректердiң қорытындысы бойынша өткен Бүкiлодақтық ғылыми сессияда [8] және
Мәскеу ... ... ... екi ... ... ... [9],
Е.К.Нояновтың Оңтүстiк Қазақстан және А.Т.Абдулинаның Жетiсу өңiрi бойынша
жүргiзген ... ... ... ... ... ... мәселе бойынша 1989 жылы ... ҒА ... және ... ... ... Павлодар облысындағы
ауыл тұрғындарының рухани өмiрiндегi этномәдени үрдiстер тақырыбы бойынша
қорғаған кандидаттық диссертациясы жете ... ... ... [11]. ... көрсетiлген облыстағы бiрнеше моно және полиэтникалық аудандардың 50-
ден астам елдi мекенiн қамтыған этносоциологиялық ... ... ... ... және деректiк көзiнiң мол болуымен
ерекшеленедi. Мәселен, 1980 және 1988 ... ... әр ... ... ... 2 мыңға жуық респонденттердiң арасында сауалнама жүргiзiледi,
статистикалық материалдардың анағұрлым бөлiгi өңделедi. Бұл оған ... ... ... көп ұлтты тұрғындарының заттай және ... ... және ... тұрмысындағы, этнодемографиялық
және тiлдiк үрдiстерiндегi өзгерiстердi жаңаша және жүйелi түрде көрсетуге
мүмкiндiк бердi. ... бұл ... ауыл ... мәдени даму
болашағына бiлiм беру жүйесiнiң, мәдени-ағарту ... мен ... ... ... ықпалы да қаралады. Республика халқының,
оның iшiнде Оңтүстiк Қазақстан өңiрiнiң қала және ауыл ... ... ... тұстарды пәнаралық әдiстеменi негiзге ала
отырып зерттеу А.Б.Қалыштың ... ... де тән ... жылы осы iспеттi диссертациялық жұмысты, республиканың бiрқатар
солтүстiк-шығыс (Көкшетау, Павлодар, ... ... және ... ... ... 13 ... кеңесiнiң материалдары бойынша
О.Б.Наумова орындайды. Бұл еңбекте, қазақ халқының көпұлтты ... ... ... ... этникалық тұстарына, отбасылық тұрмысы мен
этникалық сана-сезiмiне ерекше көңiл бөлiнедi [13]. ... ... ... ... қазақ халқының дәстүрлi ұлттық мәдениетiнiң негiзi бiрте-
бiрте жоғалып, оның жаңа ... ... ... көшiп бара
жатқандығы туралы ой айтылады. Алайда, ... ... ... келмейтiн
дәйексiз байламдарымен келiсу қиын. Себебi, бiрiншiден, ... ... ... көпшiлiктi құрайтын моноэтникалық елдi мекендердегi үрдiстерге
назар аудармастан, тек полиэтникалық ортада болып жатқан процестердi ... одан ... ... ... ... ... сөйлетуге
болмайды. Екiншiден, өткен ғасырдың 80-жылдарынан бастап қазақ ... ... ... ... қалың бұқара халық өзiнiң ... ... ... ... мұндай үрдiстердiң көп ұлтты ортада
да орын алғаны баршаға мәлiм.
1996 жылы А.А.Асанқановтың ... ... ... ... ... ... зерттеулер ұзын саны 1000 ... ... ... қаласындағы қазақтардың қазiргi кезеңдегi
тұрмысы мен мәдениетi” атты диссертациялық жұмысының ... ... ... Бұл жұмыста мәдени-бұқаралық ақпараттың негiзгi тетiгi болып
табылатын мәдениет базасы мен бiлiм беру жүйесiнiң ... ... ... ... ... кезеңi баяндалады. Әсiресе, автордың ... ... ... ... ... оң ... ... олардың
рухани құндылықтарды игеруiне терiс әсер етiп отырған факторларды ... ... ... ... бұл ... ... Алматы мен Тараз қалаларының тұрғындары
арасында жүргiзiлген этносоциологиялық сауалнаманың материалдарын ... ... ... ... ... де тән. Автор,
дәстүрлi отбасылық рәсiмдердi ... ... ... ... ... пен жаңашылдыққа ғана аударып қоймай, сонымен бiрге ... ... ... ... ... мен әлеуметтiк-мәдени
келбетiне де ерекше тоқталып кетедi [15].
Өткен ғасырдың соңғы онжылдығында республика аймақтарының ... ... ... ... ... ... Мәселен,
М.К.Тiлеужанованың зерттеуi Орталық Қазақстанды, ... ... ... ал ... ... ... ... қамтылады [16]. Зерттеулердiң хронологиялық шеңберi ХХ ғасырдың
70-90 жылдарын қамтиды және бұл жұмыстардың ... ... ... ... ... және ... ... сүйене отырып
жазылған. Онда, қарастырып ... ... ... ортасы, мәдени-ағарту
мекемелерiнiң материалдық-техникалық базасы, ағарту жұмыстары-ның әдiстерi
мен түрлерi ... ... орта және ... кәсiби бiлiмдi
ұйымдастыру тәжiрибесi сарапталып, көркем шығармашылықтың қоғамның рухани
өмiрiндегi орны мен маңыздылығына ... осы ... ... қол
жеткiзiлген жетiстiктерге және керiсiнше кемшiлiктерге талдау жасалады.
Қарастырып отырған мәселе, сондай-ақ белгiлi ... ... ... ... ... ... бастап
журналистерге дейiнгi гуманитарлық саланың әр түрлi ғылыми бағытындағы
зерттеушiлердi де ... ... ... ... ... берi
отандық қоғамтанушы ғалымдар республика тұрғындарының рухани өмiрiн
зерттеудi бастап ... ... ... жүйе кезiнде орын алған
“жабық” немесе “тыйым” салынған тақырып пен сiресiп қалған немесе таңдаулы
бiр ... ... ... жоқ. Қазiргi қоғамдық санаға ескiнi қайта бағалау
мен ... ... ... ... ... оның ... Оңтүстiк Қазақстандағы қала және ауыл
тұрғындарының ұлттық құрамы мен әлеуметтiк дамуындағы әр түрлi мәселелердi
жете түсiну үшiн ... ... ... ... зер салу ... Қазiргi кезеңдегi әлеуметтiк ... ... ... ... ... ... Ф.Н.Базанова, М.Б.Тәтiмов, М.Х.Асылбеков, В.В.Козина, Ә.Б.Галиев,
А.Н.Алексеенко және т.б. ғылыми iзденiстерiн ерекше атап кеткен жөн ... бұл ... ... ... ... iзденiсiнен
бiзге мәлiм болған мәлiметтердi қайталаумен болған Н.З.Такижбаеваның
монографиясы ... ... ... бар. Бұл ... автор республика
мен оның жекелеген аймақтарының этнодемографиялық дамуын баяндау барысында
сандық мәлiметтер мен статистикалық көрсеткiштерге шамадан ... ... ... ... мен талдау жасауды мақсат тұтпайды [18].
Бiрiншi бөлiмдi қарастыру барысында көп ... бiлiм беру ... ... Р.Ж.Кадысованың жұмысы, оқытушы кадрларды дайындау туралы
Г.К.Ахметованың зерттеуi, ... ... ... мен ... ... бала-бақшаларының жағдайы бойынша С.Г.Батибаеваның
iзденiсi белгiлi дәрежеде қызығушылық туғызады [19]. Бұл ... ... орыс және ... ... мен ... ... тарихи, әлеуметтiк және педагогикалық дамуы ... ... ... сонымен қатар елiмiзде педагогикалық
кадрлардың қалыптасуы мен оларды дайындаудың ерекшелiгi көрсетiлiп, ұлттық
мектептердiң ... ... ... ... ... процесiндегi жетiстiктер мен кемшiлiктер жан-жақты ... бiлiм беру ... ... ... мен жүргiзiлiп отырған
реформалардың концепциялары баяндалады.
Сонымен қатар, бұл мәселе бойынша Қазақстан Республикасының ... және ... ... ... ... жөнiндегi
Республикалық ғылыми орталығының ғалымдары мен мамандары тарапынан бiрқатар
еңбектер ... атап ... ... ... ... ... М.Х.Балтабаевтың монографиясы және Д.Исабеков пен Е.Б.Имамбектiң
редакциялық басшылығымен екi ғылыми жинақ ... ... [20]. ... ... ... негiзге ала отырып тарихи-мәдени дәстүрдi қазiргi
заманның нақты ... ... және ... ... жағдайды ғылыми болжауға әрекет жасалады. Нақты мәлiметтерге
сүйене ... ... ... оның ... ... ауылды аймақтарда
әлеуметтiк-мәдени инфрақұрылымды дамыту бойынша алуан түрлi мекемелер мен
ғылыми кеңселердiң ... ... Иран ... Республикасының Мәдениет жөнiндегi
өкiлдiлiгiнiң басшысы, иран дипломаты Мехди Санаи, өзiнiң естелiк ... ... ... ... ... оның ... бiз зерттеп
отырған оңтүстiк өңiрге арнайды [21]. Бұл кiтапта ұлттық рухтың қайта
жаңғыруы мен ... ... ... айтыс туралы, сондай-ақ басқа да
қызықты этнографиялық мағлұматтарды кездестiруге болады. Ол, ... ... ... қоғамдық және мәдени өмiрiнде телевизия мен басқа да
бұқаралық коммуникация құралдарының айрықша рөлiне арнайы ... ... ... ... ... ... ... өтпелi кезеңде орын алған
кемшiлiктерге ... ... ... ... күнделiктерiнiң
жанрында жазылған бұл кiтапқа автордың жоғары кәсiби ... ... ... ... ... құрмет пен достық сезiмi тән.
Республикамызда отандық баспасөз, телевизия мен радиохабар ... ... ... ... ... ... көкейтестi
еңбектер жарияланды. Отандық БАҚ ел тұрғындарын әлемде, ... ... ... аймақтарында болып жатқан соңғы жаңалықтармен ... ... ... ... ... ... Бұл ... бойынша
республика өңiрлерiн, оның iшiнде Оңтүстiк Қазақстан ... ... ... ... қол ... ... қатар, елiмiздiң
бұқаралық ақпарат құралдары саласында орын алып ... ... ... ... ... ... талпыныс жасайды.
Мұндай жұмыстардың санатына Н.О.Омашев, Т.М.Көпбаев, Р.Сағымбековтiң
- ... [22], ... ... ... - ... [23], ... ... - баспасөз [24], ... ... - ... ... ... арналған жұмыстарын [25],
сондай-ақ Е.Летягина, К.С.Смаилов пен Е.Салимбаевтың басылымдық ... ... [26]. Осы ... ... мемлекеттiк ресми
ақпарат құралдарымен қатар, олармен ашық бәсекеге түсiп отырған ... ... ... де сөз ... ... қазақ тiлдi
баспасөздiң нарық жағдайындағы даму ... де ... тыс ... ... ... ... тiлде жұмыс iстейтiн бұқаралық ақпарат
құралдарының отандық ... ... ... тек ... ... ... себебiн анықтауға әрекет жасаған С.Исмаилованың iзденiсi
ерекше тоқталуды қажет етедi. Ол қоғамда ... ... ... ... ... ... ... шығатын мерзiмдi басылымдардың беделiн көтеру
жолдарын iздестiруге тырысады [27].
Егер, нақты қарастырып отырған аймаққа ... ... ... мен Жамбыл ... ... ... даму ... ... Г.А.Бибатырова, Ж.Боданов, Ж.А.Аралбаев [28]
сынды ғалымдардың еңбектерiнде де кең көрiнiс тапқан. Қарастырып отырған
аймақтың ... ... мен даму ... ... бұл ... қыруар
жұмыс атқарды. Аталмыш зерттеулердiң арасынан осы аймақтағы алғашқы мәдени-
ағарту мекемелерiнiң даму ... ... тың ... кездестiруге болады.
Түркiстан қаласының 1500-жылдығы мен Тараз қаласының 2000-жылдығына
арналған салтанатты ... ... ... ... ... iз қалдырды. Мәселен, Түркiстанның мерейтойына арнап
кiтаптар, жинақтар, мерзiмдi басылымдарда сан алуан мақалалар, ... ... ... ... ... ... жаңа құнды мәлiметтердi
қамтыған “Түркiстан” атты халықаралық энциклопедия жарыққа шықты [29].
ЮНЕСКО-ның шеңберiнде Тараз ... ... ... орай 2002 ... сәуiр айында М.Х.Дулати атындағы Тараз
мемлекеттiк университетiнде “Көне және қазiргi ... ... ... ... болашағы” атты тақырыпта ұйымдастырылған
Республикалық ғылыми-практикалық конференция болып өттi. Онда ... ... ... ... ... және ... ... баяндамалары, қарастырып отырған мәселе ... ... ... ... жоғарыда қарастырып өткен тарихнамалық шолу төмендегiдей
қорытынды жасауға ... ... ... ... ... ... ... түрде зерттелмеген. Екiншiден, мәдени ортаның
өзгеруi, мәдениеттiң материалдық ... бiлiм беру ... ... ... ... ... зерттеулердiң нысанасы болмаған. Зерттеу тақырыбы
бойынша ... ... ... ... ... ... ... тұрғындарының рухани сұранысы мен этномәдени бағдарын
қарастырып өткен жұмыстардың саны некен-саяқ екенi анықталды. ... ... ... ... ... және оны ... ғылыми iзденiстiң маңызды
бағыты болып табылады.
Жұмыстың мақсаты мен мiндеттерi. Нақты ... оның ... ... мен ел арасынан жиналған деректерге сүйене
отырып Оңтүстiк Қазақстан мен ... ... ... ... ... және салыстырмалы түрде басқа ұлт өкiлдерiнiң (өзбек, түрiк, орыс
және т.б.) мәдени бағдары мен ... ... ... ... анықтау
және олардың арасында мәдениеттiң таралу деңгейiн көрсету диссертациялық
жұмыстың басты мақсаты ... ... ... салыстырмалы материал
ретiнде жұмыстың кейбiр бөлiмдерiнде Түркiстан қаласында жүргiзiлген
этносоциологиялық ... ... ... жөн ... ... ... асыру үшiн, iзденушiнiң алдына мынадай
мiндеттер қойылды:
-ауылдың мәдени ортасында болып жатқан ... ... ... ... мәдени құндылықтарды игеру ауқымын бақылау;
-ауыл мәдениетiнiң бүгiнгi материалдықi-iтехникалық базасын қарастыру;
-бiлiм беру жүйесiнiң даму ... ... ... негiзгi тетiгi ретiнде ауыл тұрғындарының ... өсуi мен ... ... ... ... ... ... әдебиетке әуестiгiн, музыкалық талғамын,
театр, кино мен мұражай салалары бойынша мәдени бағдарын айқындау;
-ауыл ... ... ... ... ... ... анықтау;
-қазақтың дәстүрлi отбасылық рәсiмдерiне тоқталып, оның оңтүстiк
өңiрге тән ... ... ашып ... ... арасында қоғамдық және дiни рәсiмдердiң қайта
жандануына тоқталып, оның мән-мағынасын ашу.
Диплом ... ... ... екі ... ... пайдаланған
әдебиеттер тiзiмiнен тұрады.
І. МӘДЕНИ ОРТАНЫҢ ӨЗГЕРУI
1.1 Ауыл мәдениетiнiң материалдық базасы
Елiмiзде алғаш рет бой ... ... ... нысандардың қалыптасып
даму жолы сан қилы қарама-қайшылықтарға толы тарихи кезеңдерден тұрады.
Өткен тарихымызға қысқаша көз ... ... алып ... ... билеп-
төстеген Патшалық Ресей қарамағындағы бодан халықтардың мәдениетi мен
өнерiнiң емiн-еркiн өмiр ... ... ... ... ... ... нәтижесiнде ел тiзгiнiн қолына алған Кеңес өкiметi ... ... ... ... сан ... ... орнын толтыру мен
теңсiздiктердi жою iсiнде талай маңызды iстер атқарды. Атап ... ... ... ... ... бiлiм беру жүйесiнiң негiзi қаланды,
мәдени-ағарту мекемелерi мен бұқаралық ... ... ... Кеңес үкiметiнiң бiржақты саясаты, ... ... ... ... тiлi мен өнерiн дамытуды жоспарламады.
Партияның тiкелей нұсқауымен, ... ... ... ... үндейтiн
талай мәдени мұрасы тарих сахнасынан бiржолата ысырылып тасталды. Әсiресе,
қазақ халқының ана тiлi, дiнi, ... мен ... ауыр жапа ... ... ... ... шабу ... партияның негiзгi ұстанымы болды.
Халықтың кәсiби мәдениетi мен дәстүрлi өнерi бiрдей ... ... ғ. ... ... ... ... Одағы ыдырай бастады.
Демократиялық қайта жаңарулардың нәтижесiнде ... ... ... сана-сезiмi оянды. Тұралап ... ... ... мен ... ... ана тiлiн ... ... қалың бұқара халықтың
мүддесiне айналды. Ендi, туған елiнiң тарихын, әдебиетi мен ... ... ... туды. Қоғамдағы қайта құрулар ауылдағы мәдени ортаның
мазмұнын өзгерттi.
Дегенмен, қала мен ... ... өмiрi ... салыстыруға
келмейдi. Қалалар көпшiлiгiнде алуан ұлтты болып келсе, ал ... ... ... ... келедi. Егер, ауылды жерде ... ... ... ... болса, ал қалада сан ... ... сан ... нышандарын кездестiруге болады. Қалада жоғары оқу ... ... ... ... көрмелер және т.б. сол сияқты сан қилы
мәдениеттi құру және тарату құралдарының бай қоймасы ... ... ... ... бұл ... ... [31].
Бүгiнде, ауылды жерге мәдениеттi тасымалдаушылардың iшiнде мерзiмдi
баспасөз, радио мен телевизия ... ... ... ... өсiп ... ... ... хабарлары ауыл тұрғындарының барлық
сұранысы мен мұқтаждығын толық өтеп отыр деп айту артық ... едi. ... ауыл ... ... ... ... ал мәдени
бағдары түпкiлiктi қалыптасып болған ... одан да ... ... қажет екенi анық. Болашақта, тек бұқаралық ақпарат құралдары
тарататын хабарларды меңгеруде ғана ... ... ... ... ал ... ... мәдени-танымдық ақпараттарды тарататын құралдарға
келер болсақ, ауыл қаланың жайқалған мәдени ... ... ... ... ... ... мен оңтайландырудан аман ... ... ... ғана қарсы қоя алады [32].
Зерттеу барысы, ауылдағы мәдени ортаның даму деңгейi тiкелей сол елдi
мекеннiң алып жатқан жер көлемiне де ... ... ... ... ... мекемелерiнiң бiртектi шоғырланбауы мәселенiң басты түйiнi
бола алмайды. Көп ... ... алып ... ... ... ... ортасының деңгейiн аңғаруға болады. Әдетте, елдi мекеннiң көлемi
артқан сайын, ондағы мәдени ортаның (мектеп, ... клуб және ... мен ... ... ... болады [33].
Байланыс құралдарының, оның iшiнде көлiк пен жол саласының бiр қадым
iлгерi дамуы ауыл ... ... ... ... ... ортамен
тiкелей байланыс жасап тұруына мүмкiндiк жасады, әрi бұл болашақта қала ... ... ... ... ... ... жолы ... қоғамда болып жататын осындай құбылыстар рухани өмiрдiң мазмұнын
анықтауға ... ... әр ... ... ауылдан қалаға қарай сапар ... ... ... ... ... қалаға жақын орналасқан ауыл
тұрғындарының орталыққа жиi ... ... ... ... мен жас-шамасы анықтайды. Сонымен ... ... ... ... ... ... ... көрсететiн негiзгi орталықтардан
шалғай жерде орналасқан ауыл тұрғындары жергiлiктi жерiнде ... ... ... ғана ... ... ... ... бастап балаларды күрделi есептердi шешуге
машықтандыру мен оларға тiл ... ... ... ... жаңа
жүйесiне көшу, мектепке дейiнгi ... ... ... ... шақ, баланың бойында жалпы адамдық және жеке ... адам ... ең ... ... болып табылады. Ал,
мектепке дейiнгi мекемелер баланың жан-жақты ... ... ... ең ... ... ... 70-80-жылдары елiмiздiң ауылды жерiнде мектепке дейiнгi
мекемелердiң өсiмi қарқынды жүрдi. Ауылдағы бала-бақшалардың үлес салмағы
артты. Алайда, елiмiздiң ... ... ... ... ... кейiнгi жылдары бұл мекемелердiң саны күрт азайып
кеттi.
Республика экономикасындағы ... ... ... ... керi әсер ... белгiлi. Ел экономикасының нарық жағдайына көшуi,
көптеген ... мен ... ... ... ... өз қамқорлығындағы бала-бақшаларды ұстап тұру ... ... ... ... ... тек ... ... аралығында 143
бала-бақша жабылды, ондағы тұрақты балалар саны 6,6 мың ... ... ... ... ... 1,5 ... баланың мектепке
дейiнгi мекемелерге баруға жағдайы жоқ, олардың 70% мектепке дайын болмай
келедi [34]. ... ... ... ... ... байланысты, мектепке дейiнгi мекемелердi олардың құзырына беру
шаралары жеткiлiктi дәрежеде жүзеге аспады.
Жабылып қалған ... ... ... ... сауда
ошақтарына беру жағдайы жиiлеп ... ... ... бала-бақшалардың
қысқаруына елдегi экономикалық жағдайдың өзге де керi ... әсер ... ... бала-бақша қызметi үшiн алынатын төлемақының өсуi, жұмыс
орындарының қысқаруы, әсiресе ... ... ... ... ... ... ... соның салдарынан бала-бақшаның қызмет ақысы да
кешiктiрiлiп төленедi.
Қалаға қарағанда ауылды жерде ұйымшылдық жақсы ... ... ... көп, ... ... арасында туыстық қарым-
қатынастардың бауы берiк болғандықтан, бұл келеңсiздiктер оларды ... ... ... бойынша, тiптi кеңестiк дәуiрдiң өзiнде ... ... ... мен ... жасына дейiнгi балалар өздерiнiң үлкен
бауырлары мен ата-әжелерiнiң қарауында ... Ал, көп ... ... ... әдетте туған анасының бақылауында болды. Бұл ... ... ... жүргiзiлген этносоциологиялық
зерттеулердiң материалдары да ... ... ... қарастырып отырған
аймақтағы мектепке дейiнгi балалардың 80,0% өзiнiң этникалық тәндiлiгiне
қарамастан өз шаңырағында тәрбиеленедi ... ... ... және ... ... ... ата-аналар мен
балалардың мүдделерiн ескеретiн бiрқатар жағдайлармен санасу қажет. Егер
қалада, екеуiде жұмыс iстейтiн ... ... ... ... ... онда олар ... ... жасына дейiнгi балаларын бала-
бақшаға орналастырады, әлде бала бағушы жалдауға немесе ... ... ... ... дейiн аулындағы ата-аналарының қамқорлығына беруге мәжбүр
болады. Ал, ауылды жерде мұндай қиындық жоқ, ... ... ... ... ... Бала өмiрiнiң алғашқы сатысы (сәбилiк және алғашқы
балалық шағы), яғни туылған күнiнен ... 3 ... ... ... ... ... ... өз үйiнде тәрбиеленедi. Бұл жерде осы ... ... ... орындалуға тиiстi барлық әдет-ғұрыптар мен салт-
дәстүрлер жасалады (шiлдехана, бесiкке салу, қырқынан шығару, тұсау ... т.б.). ... ... ... ... өзге де ... Орта ... Кавказ, Сiбiр және Едiл бойындағы басқа да түркi
тiлдес және мұсылман ... ... бұл ... ... ... ... ... [35].
Балалықтың алғашқы кезеңi деген шартты атаумен белгiлi балалық
өмiрдiң екiншi ... (3 ... 7 ... ... аралық) үлкендер
балаларын дәстүрлi әдет-ғұрыптар мен салт-дәстүрлерге, ... ... яғни ... ... ... ... Жас баланың ұлттық мәдениетке енуi, кейiнгiнiң оған ... ... ... тұрғыда анықтауы секiлдi сан ... ... ... ... ... кең ... ... [36]. Бұл
жас аралығында баланы сүндетке ... тiптi ... ... ресми өкiмет тарапынан бұл мұсылмандық дәстүрге қанша тыйым
салынғанымен, ол ... ... ... ... ... Бiздiң
материалдарымыз бойынша, баланы сүндеттеу, оның өмiрiндегi ең шешушi
сәттердiң бiрi, ... бұл ... ... ... баланы ер
азаматтардың қатарына жатқызатын болған. Баланың ... ... ... той, ... ... ... үйлену тойынан кейiнгi барлық
отбасылық мерекелердiң iшiндегi ең iрiсi болып табылады, ... ... ... өзге де ... тән [37]. ... ... аймақтарымен
салыстырғанда Оңтүстiк Қазақстан облысында сүндет той кең көлемде атап
өтiледi. ... ... ... ... саны ... жүз ... олардың әрқайсысы тойға заттай және ақшалай сыйлықтар алып келедi.
Осы жас аралық сатының шеңберiнде, ... ... ... жасалатын соңғы
рәсiм “ашамайға мiнгiзу” немесе бүгiнде “ұл ... ... ... ... алғаш рет аттың үстiне мiнгiзу рәсiмi орындалады. Бұл тойға да
келетiн қонақтардың саны көп ... алып ... ... ... ... кем түспейдi. Сәл ертеректе, Оңтүстiк Қазақстан облысының
құрамында болған, қазiргi Тәшкен ... ... ... ... “ұл ... кең ... жөнiнде Н.Ж.Шаханованың еңбегiнде
кездестiруге болады [38].
Мектепке дейiнгi балалардың ... ... тағы бiр ... ... мына ... айта кеткен жөн. Халық дәстүрi бойынша, әйел
тек үй ... және бала ... ... ... ... әбден
қалыптасып қалған пiкiр бар. Бiрақ, қазiргi әйелдердiң көпшiлiгi қоғамдық
өмiрге белсене араласып, ... ... ... ... ... ... ... респонденттерге: “Егер отбасыңыздың
әл-ауқаты жақсы болған жағдайда және әйелiңiз тапқан табыстың еш қажетi жоқ
болған жағдайда, әйелдiң жұмыс ... ... па, әлде тек бала ... ... отырғаны жөн ба ?”-деп қойған ... осы ... ... ... табылады.
Түрлi жыныстық және жас-аралық топтағы респонденттердiң бұл мәселеге
байланысты берген ... да әр ... ... ... ... ... арасында екiншi жауапты қалайтындарының саны басым
(51,2-66,7%), ал ерлер мен ... жасы ... ... олардың арасында
бiрiншi жауапты қалайтындарының, яғни еркек-асыраушы, ал әйел-үй ошағының
қамқоршысы деген ... ... ... арта түседi. Меркi
ауданының ауыл ... ... ... ... ... да осыны көрсеттi, ал осы ... ... ... ... ... жауапты ұстанушы респонденттердiң қатары
65,9% дейiн жеттi.
Бүгiнде, елiмiздiң барлық өңiрлерiнде тығырықтан ... ... ... ... мектепке дейiнгi мекемелердi ата-аналарының
қалауы бойынша бiр немесе бiрнеше, әлде ... ... ... жұмыс
күндiк етiп ұйымдастыруға болады. Сондай-ақ, қосымша ақылы ... ... ... ... көбейтiп, жұмысын жандандыру тиiмдi
болып отыр. Жаңадан ашылып келе ... ... ... ... ... ... қажет, ол үшiн қаңырап бос ... ... ... ... ... ... коммуналдық төлем
ақының көлемiн мемлекеттiк мекемелердiң төлем ақысымен теңестiру қажет.
Дегенмен, Жамбыл облыстық бiлiм беру ... ... ... мемлекеттiк
мектепке дейiнгi мекемелердiң санын бiршама өсiрудi жоспарлап отыр [39].
Егер, ауыл отбасы көп ... ... ... онда ... мектепке дейiнгi мекемелердiң жүйесiн кеңейтiп, ондағы жағдайды
жақсарту ауыл тұрғындарының өмiр сүру ... ... ... ең ... бiрi болатыны анық. Баланы тәрбиелеу кезiндегi барлық машақатты өз
мойнына алатын мектепке дейiнгi мекемелер, әйел затын үй ... ... ... ... ... ... ... түрткi болады,
нәтижесiнде әйелдердiң қоғамдық сана-сезiмi мен рухани мәдениетiнiң ... ... ... ... мектептiң жетекшi орын алатыны баршаға мәлiм.
Қазақстанның 50-жылдары жалпы жетi жылдық бiлiм ... ... ... ... ал ... ... жалпы орта бiлiмге өтуi, бұл салада
қол жеткiзген басты табыстардың бiрi болып табылады. Бiлiм алуды ... КСРО ... ... ... ... ... бiрi ... оқу жылының басында Оңтүстiк ... ... ... 395,3 мың ... ... ал ... мұғалiмдер саны 23,6 мыңды
құрады. 1986-87 оқу жылында бұл көрсеткiш 915-412,8-30,1 мыңға дейiн өстi.
1994-95 оқу жылы ... ... саны - ... ... саны - ... және ... саны - 42,4 мыңға жеттi, оның iшiнде ауыл мектептерi
813-тi немесе облыстағы барлық мектептердiң 81,6% қамтыды, ... саны ... ... (64,9%) және ... саны 30,3 ... (71,5%) ... ... негiзгi бөлiгi облыста тұратын 1 млн. 85 мың ... ... ... 59,3% құрайтын ауыл тұрғындарына тиедi [40].
2001-2002 оқу жылында Оңтүстiк Қазақстан облысының 952 мектебiнде
506079 оқушы оқыса, оның ... 774 ауыл ... 322415 ... ... ауыл оқушылары облыстағы барлық оқушылардың 63,7% құрап отыр, ал облыс
көлемiнде ауыл мектептерiнiң үлес ... 81,3% тең ... ... Осы ... ... 503-i орта, 145-i негiзгi және 126-сы бастауыш мектеп екен.
1995-1996 оқу жылымен салыстырғанда облыс ... 1,8% ... ал ... күндiзгi мектептерi нақ осы уақыт аралығында керiсiнше 2,4% өседi
[41].
Қазақстанда тұратын әрбiр ұлт ... ... ... бiлiм ... берiлген. Бұл - мемлекеттiң бiлiм саласында ұстанған ... бiрi. ... ... ұлттық мектептер санының
анағұрлым артқанын аңғаруға болады. Ұлттық мектептерде дәрiс ... ... ... ана тiлiн ... ... ... халқының асыл мәдени мұрасын
терең игеруге мүмкiндiк ... ... ... ... ... отырып, балаларды оқыту 7 тiлде жүргiзiледi [42]. Егер 1980-81 ... ... ... ... 415 ... 46,9% - ... 18,5% -
орыс, 0,5% - өзбек және 34,1% - ... тiлдi ... ... ... ... оқу жылы олардың пайыздық көрсеткiшi осы облыста ... тең ... ... кейiнгi жылдары қазақ мектептерi мен ондағы
оқушылардың тұрақты өсiмi байқалып отыр. Мәселен, Жамбыл ... ... ... 91,4% өз ана ... дәрiс алады [43].
Жалпы бiлiм беретiн мектептердiң жоғары өсiмiне қарамастан, әсiресе
нарық заманының алғашқы жылдары ... ... ... көлемi едәуiр
қысқарып, олардың материалдық-техникалық базасына қатты ... ... ... ... тапшылығына байланысты ауыл мектептерiнiң пәндiк
кабинеттерi дұрыс жабдықталмай отыр, жаңа ... ... сай ... ... беру ... оқу және оқу-әдiстемелiк құралдарымен қамтамасыз
ету шаралары маңызды мiндеттердiң бiрi болып табылады. Алайда, осы ... ... ... ... министрлiк пен баспа арасындағы
келiсiм шарттың бұзылуына алып келiп жатады, нәтижесiнде екi ... ... ... ... ... ... ... тоқтап қалуына
әкеп соғуда. Мұндай жағдай ТМД-ның өзге де ... ... ... ... ... ... сәйкестендiрiп жаңа сапалы
оқулықтар әзiрлеп жатыр. Әсiресе, оқу барысы ... ... ... ... даярланған оқулықтар мен әдiстемелiк құралдар жоғары
сараптаудан ... Әлi ... ... ... ... ... ... “Атамұра” баспасының жаңа буын оқулықтарымен қамтамасыз етiлуi
бiркелкi емес. ... ... ... ... 5-9 ... ... ... 10-11 сынып оқушыларының 40,9-77,9% ғана
осындай оқулықтармен қамтылған [45].
Ауылдағы зиялы қауым ... ... ... ... ... ... ... болу - ауылдағы ең беделдi жұмыстардың бiрi.
Кейiнгi жылдары ауыл мұғалiмдерiнiң ... ... өсiп, ... ... Ауыл ... ... арасында, әсiресе
педагогикалық мамандықтарға сұраныс жоғары болып тұр. Себебi, 90-жылдардың
басында ауылдағы ... ... ... кетуiнiң салдарынан,
көптеген жоғары бiлiмдi ұстаздар ... ... ... ... ... ... оқу жылы ... Қазақстан облысының ауылды жерiнде жоғары
бiлiмдi ұстаздар қатары барлық ұстаз санының 70,6% құраған болса, ал 2000-
2001 оқу жылы ... оқу ... ... мұғалiмдердiң қатары 66,6% дейiн
қысқарған. Әсiресе, шет тiлiнен сабақ беретiн ... ... ... ... ... ... ... 3 және Жуалы ауданында 5 мектепте шет
тiлi пәнi жүрмейдi. Қордай ауданына қарасты 8 ... 6 ... ... ... кезде, ауылдың бiлiм беру мекемелерi балаларды мектепке толық
қамту мәселесiне айрықша көңiл бөлiп отыр. ... ... 19 ... бiлiм ... ... мүлдем жоқ, 53 елдi ... орта ... ... ... ... Сондықтан да облыста ара қашықтығы
3 шақырымнан астам жерде орналасқан 45 елдi ... 2070 ... ... бар 29 елдi ... ... оқуын жалғастыруы үшiн көлiк
ұйымдастырған. Оңтүстiк Қазақстан ... ... ... ... 21
бала оқуға тартылмай отыр. Мектебi жоқ 46 елдi мекеннiң 2275 баласын басқа
ауылдың мектептерiне ... ... ... ... шешiлмеген. Мектепке
бармайтын балалардың көпшiлiгi, ол әлеуметтiк жағдайы төмен ... ... ... бүгiнгi ауыл мектебiнiң жағдайы 1962 жылғы ... ... ... 75 ... 5-8 сыныптар бiрiктiрiлiп оқытылса,
52 мектепте 10-11 сыныптардың оқушылары бiрiгiп ... ... ... ... ... құрал-саймандармен жабдықталу дәрежесi сын көтермейдi.
Ауылдық мектептерге бюджеттен бөлiнетiн қаржының 77% жалақы мен ... 10% ... ... ... ... шаруашылық қажетiне,
ғимарат пен жабдықтарды ағымдық жөндеуден өткiзуге небәрi 2%-дай ғана ақша
бөлiнедi ... ... қос ... ... бiлiм ... орта ... де ... мәселелер жеткiлiктi, дегенмен мұндай келеңсiздiктермен
тек елiмiздiң оңтүстiгi ғана емес, ... ... ... тiптi
бұрынғы КСРО-ның басқа да мемлекеттерi ұшарасып отыр. Қазiргi бiлiм берудiң
керi тұстарына мыналар жатады: ... ... ... ... мен ... ... бiтiрушiлерiнiң бiлiм деңгейi мен
дайындығының төмен болуы, сондай-ақ келешекте ақылы ... ... ... ... орта ... ... ... оқу орындарына түсу мүмкiндiгiнен
айырады, нәтижесiнде олар ... ... ... ... ... бiлiм ... ... өзiнде, олардың көпшiлiгi жұмысқа
орналасу кезiнде бiраз қиындық көрiп, өмiр шындығымен ... ... ... ... ... заманы, бiлiм берудiң озық тәжiрибесiне
сүйенген бiлiм алу жүйесiн құруды талап етедi, ендiгi ... бiлiм ... ... ... әдiстерiнен арылып,
демократиялық бастауларды iске асыру қажет [48].
Ауыл тұрғындарының кәсiптiк бiлiктiлiгi мен бiлiм ... ... ... және орта ... ... ... ... зор. Облыстарда
бой көтерген кәсiптiк-техникалық оқу орындарының басым көпшiлiгi аудан
орталықтары мен iрi елдi ... ... ... ... бұл ... ... ... бөлiгiн ауыл балалары құрайды. 2000-2001 оқу
жылында Оңтүстiк Қазақстан ... ... ... мектептерiнде 8718
оқушы бiлiм алса, олардың 49,0%-қазақ тiлiнде, 44,4%-орыс тiлiнде және ... ... 46 ... бойынша дәрiс алып ... 1988 ... ... ... ... мамандарды даярлау 51 мамандыққа
қысқарған [49].
Елдiң нарықтық экономикаға көшуi бастапқы ... бiлiм беру ... ... ... ... Ендi, заман талабына сай ... ... ... ... ... ... ... қажеттiгi туып
отыр. Осы орайда, бастапқы кәсiптiк оқу орындары еңбек нарығы мен қазiргi
өнеркәсiп ... ... ... ... ... жаңа ... Бүгiнде, бастапқы кәсiптiк оқу орындары жұмысшылардың кәсiптiк
бiлiктiлiгiн арттыру мақсатында оларды ... ... ... алып ... ... мектептерiнде маман кадрларды шаруашылық
есебiнен даярлау түрi ендiрiлдi. Бюджеттен тыс қаржы табу ... ... оқу ... түрлi саладағы ұйымдар мен мекемелермен
шартқа тұрып, олардың маман жұмысшыларын қайта даярлауды ... ... ... ... сәйкес, кәсiптiк-техникалық мектептер түрлi
тапсырмалар негiзiнде күнделiктi халық тұтынатын ... ... ... жөндеу жұмыстарымен де айналысып, тек 1999 жылдың өзiнде-ақ 25569,0
мың теңге табыс тауыпты [50].
Бастапқы кәсiптiк мектепте негiзiнен жағдайы ... және көп ... ... және 15-18 жас ... жетiм балалар
тәрбиеленедi. Өкiнiшке орай, кейiнгi жылдары осындай өмiрлiк ... ... ... ... ... негiзсiз жабылып жатыр. Тек, кейiнгi бес
жылдың iшiнде Оңтүстiк Қазақстан облысындағы кәсiптiк-техникалық ... 11-ге ... ... ... ... бұл ... әлеуметтiк шиеленiс тудыруы
мүмкiн, себебi бұл оқу орындарында жоғарыда айтып кеткендей, негiзiнен
жағдайы төмен отбасының балалары ... және олар да ... бiр ... ... келедi, ал бастапқы кәсiптiк оқу орындарының жаппай қысқаруы,
оларды еңбек нарығында ... болу ... ... Ал, бұл оқу
орындарын бiтiрген ... ... ... күнi ... жеке iсiн ашып
немесе кәсiпкерлiкпен айналысып жатқандары жетерлiк.
Орта кәсiптiк бiлiм жүйесi бастапқы кәсiптiк бiлiм жүйесiнiң ... ... ... Арнаулы орта оқу орындары қоғамдық өмiрдiң барлық
салаларына қажеттi орта дәрежелi ... ... ... ... ... ... 274 колледж жұмыс iстейдi, оның iшiнде
Оңтүстiк Қазақстан облысында 24, Жамбыл ... 18 ... ... ... ... ... колледждердiң саны 1,2 есе және
Жамбыл облысында 2 есе өскен [52]. Алайда, осы шағын уақыт ... ... ... ... ... саны ... 40,0% және ... Қазақстан облысының ауылды жерiнде 1412 баланы қамтыған ... орта оқу орны бар, оның 3-i ... және 1-i ... ... iстейдi [53]. Олар нарықтық экономиканың негiзгi бағыттары бойынша
мамандарды даярлауға ... ... ... ... ... бiлiм берудiң бұл
саласында түбегейлi құрылымдық қайта құрулар жүрiп жатыр.
Республика колледждерiнiң алдында тұрған күрделi мәселелердiң бiрi -
ол ... ... ... ... шығатын оқулық, оқу құралдары,
әдiстемелiк нұсқаулар мен техника ғылымдарының барлық ... ... ... ... тұр. Ауыл ... мәдени өмiрiн жан-
жақты түрлендiрiп дамыту, қашан да ... ... ... ... ... қарағанда, өткен ғасырдың соңына қарай қарастырып
отырған қос облыстың ... және ... ... ... саны қысқара бастағанын аңғаруға болады. Қоғамның нарықтық
қатынастардың өтпелi кезеңiн бастан кешiрiп жатқанына байланысты, бiз бұл
жерде әр ... ... және ... ... тап боламыз. Бұл ең
алдымен бюджеттiк ұйымдарды қаржыландырудың ... ... ... ... және ... өзге ... қатысты болып отыр. 1998 жылдың соңына қарай Оңтүстiк ... ... саны 391-ге ... ал ... ... 21-ге ... үлгердi [54].
Өткен ғасырдың 90-жылдары белең алған құлдырауға қарамастан, жаңа
ғасырдың басында ел экономикасы ... рет ... ... ... ... түстi. Нәтижесiнде, қалың бұқара халықтың әл-ауқаты өсiп,
ендiгi жерде ... ... ... ... тырнағына
iлiнiп кеткен мәдени-ағарту мекемелерiнiң есiгiн қайта ашуға мүмкiндiк
туды.
1999-2000 ... ... яғни ... бiр жылдың iшiнде Оңтүстiк
Қазақстан облысының ауылдық кiтапханалары 2,4 есе, олардың ... қоры ... оның ... ... ... кiтаптар 1,09 есе өскен. Нақ осы ... ... ... ауылдық кiтапханалары 11 есе, олардың кiтап
қоры 1,3 есе, оның iшiнде қазақ тiлiндегi кiтаптар 2,8 есе ... ... ... ауыл ... де бiр ауыл үшiн бiр ... ... ... кезiнде жабылып қалған кiтапханалардың есiгiн қайта ашып жатыр.
Нарықтық экономиканың өтпелi кезеңiнде орын ... ... ... де ... ... жоқ. 1998 жылғы мәлiмет бойынша
Оңтүстiк Қазақстан облысында клубтар саны 205 ... ... 1980 ... осы облыстағы саны - 864, 1990 жылы - 767, ал 1995 жылы - ... ... ... ... ... бұл ... ... болды [56]. Әлбетте, құлдыраудың мұндай үрдiстерi көрермен және ... ... ... ұйымдастырылатын iс-шаралардың көлемiне
және келушiлердiң санына керi әсер еттi.
Өткен ғасырдың 90-жылдары Қазақстанның ақпараттық ... саны ... ... ... өзгерiстерге ұшырады. Нарықтық қатынастардың алғашқы
жылдары ... ... ... ... ... ... көлемi
едәуiр қысқарды, ал бұл болса өз кезегiнде республика ... ... мен өзге де ... басылымдардың шығарылымына керi әсерiн тигiздi.
Егер, 1991 жылы елiмiздегi газеттердiң ... ... 932 ... ... ... ал 1996 жылы республикада тек 257 миллион дана ғана газет
шығарылды. Жалпы, ... ... ... ... саны 3,6 ... 4,6 есе және ... ... 4,5 есе қысқарған [57]. Дегенмен,
қазiргi уақытта экономиканың жағдайы бiршама түзелiп, бұқаралық ақпарат
құралдарының ... ... ... Тек, ... ... ... ... жылдық таралымы 1,05 есе, журнал және басқа да
мерзiмдi ... саны 1,3 есе және ... ... ... ... 1,06 есе ... жылдары қазақ тiлiнде ... ... ... пен журнал
басылымдары-ның, кiтап пен кiтапшалардың, олардың ... ... ... ... ... ... жылдар аралығында қазақ тiлiнде
шығатын газеттер атауы 1,1 есе өссе, олардың жылдық ... 18 ... ... ... ... шығатын газет пен журнал атауының шарықтап
өсуi, ... ... келе ... ... мәдениет пен өнерге қызығушылықтың
артуынан туындап отыр. Бүгiнгi күнi республика ... ... ... ... пен ... жартысына жуығы қазақ тiлiнде жарық көрiп
отыр [58]. Ендеше, ұлттық ... өрге ... ... ел ... ... ... тiрегi болмақ, себебi ұлттық кiтап iсiнiң дамуы
өскелең рухани мәдениеттiң бiрден-бiр айғағы болып табылады.
Ұлттық кинематографияның дамуы, ауыл ... ... озық ... жете танысуына мұрындық болды. Алайда, кейiнгi он ... ... ... ... ... негiзде кино қойылымдар көрсету дәстүрi
тұралап қалды. Кеңес Одағының ... ... кино ... ең ... ... ... саласы болып табылатын кинематографияның бiр арнаға
түскен жүйесi де ... Бұл ... ... негiзде жұмыс iстейтiн
киноқондырғылардың сандық көрсеткiшiне тiкелей әсер еттi. 1980 ... ... ... 905 киноқондырғы жұмыс iстесе, 1990-1998
жылдар аралығында аталған облыстың ауылды жерiнде киноқондырғылар саны ... ... ... ақылы негiздегi кино көрсетiлiмдерге келушiлердiң
саны 1980 жылғы 18,1 млн. адамнан 1990 жылдардың ... ... мың ... ... [59]. Сондай-ақ, Жамбыл облысының ауылды жерiнде 1990 жылы
жұмыс iстеген 565 киноқондырғының қазiр тек 1-i ғана ... ... ... ... ... ... жағдайы мен қаржы тапшылығы ауылдың
кино торабын тұйыққа ... Бұл ... ... оның ... ... мен ... нашар сапасында көрiнiс тапты.
Кинематографияның әлеуметтiк ролi мен мәртебесiнiң өзгерiске ұшырауы,
мемлекеттiң кинопрокат ұйымдарымен арадағы ... ... әсер ... Мемлекеттiк кинопрокат жүйесi көршiлес жатқан Ресей және
Өзбекстан ... ... ... ... ... ... ... берiлген кинотеатрлар мен ауыл клубтарының
саны қысқара ... ... ... ... өзiнiң қызмет
көрсету аясын соңына дейiн ... ... ... ... кафе, жүк қоймасы мен автокөлiк тұрағына айналды.
Кейiнгi жылдары жағдай өзгере ... ... ендi ... ... ... жұмысы жанданып жатыр. Алайда, заманның жаңа
талабына сай ... ... ... ... ертеректе
құрдымға кеткен киностудия-фильм-прокат-кинотеатр сияқты тiзбектi
жандандыруды көздемейдi. ... ... ... отандық
фильм өндiрушiлерге қолдау ... ... ... мол ... ... ... шетелдiк киноны жарнамалап, оларға ... ... ... ... [61].
Мәдени-ағарту мекемелерiнiң iшiнде театрдың маңызы айрықша зор. Себебi
ұлттық кәсiби театр құру ... ... ... ... ... ... ... дәстүрiмен терең ұштаса ... ... ... ... нығаюына, ұлттың iштей бiрiгуiне, ана
тiлдiң күшеюiне және оның көркемдiк ... ... зор ... ... ... ... көз ... болсақ, онда
қарастырып отырған Оңтүстiк Қазақстан облысында кәсiби театрлар санының
тұрақты өсiп отырғандығын аңғаруға болады, егер 1980 жылы ... 3 ... ... ... ал ... ... саны 5-ке жеттi. Дегенмен, қазiргi
кезде сахналық театр өнерiне деген қызығушылықтың ... ... ... бара ... байқалады. Мәселен, егер 1980 жылы театрға, ... ... ... ... ... және т.б. ... ... Оңтүстiк Қазақстан облысында 295 мың және Жамбыл
облысында 234 мың адам қатысқан ... ал ... ... аралығында
аталған облыстарда бұл көрсеткiш 2,6-4,7 есе кемiген [62]. Бұл, ... ... өз ... шырқау шыңына жеткен қала және аудан
орталықтарында жұмыс iстейтiн ... ... ... де қатысты. Нарықтық экономикаға көшудiң алғашқы қиын кезеңi ... тыс ... бұл ... ... ... жергiлiктi
театрлар қызметi дағдарыс жағдайында өмiр ... ... ... ... ... ұсынатын жобаларды қаржыландыруға, сахна киiмдерi мен
реквизит сатып алуға, театр труппасының гастрольдiк жол шығындарын төлеуге
қаржысы жетiспедi.
Мұндай үрдiстер ... ... ... ... да ... олардың да саны жыл өткен сайын артып келедi. Егер, 1970 жылы
Оңтүстiк Қазақстан мен ... ... ... саны ... ... жылы ... саны тиiсiнше 5 және 2 құрады, ал қазiргi кезде олардың
бұл аймақтағы ұзын саны 7 және 5 ... ... ... ... және аудандық ... ... және ... сондай-ақ “Әзiрет-Сұлтан” тарихи-мәдени қорық мұражайы мен
“Арыстан баб” кесенесi ... ... де бар. ... екi ... ... ... ... назарына ғана емес, сондай-ақ Қазақстанның өзге де
облыстары мен алыс және жақын шетелдiк меймандардың да iлтипатына ... ... 1970 жылы ... ... облысындағы мұражайларды
тамашалауға келген ... саны 67 мың ... ... болса, 1980
жылы олардың саны 346 мыңға, 1990 жылы 1,4 млн-ға, ал 2000 жылы ... саны 2 млн. ... ... бұл, ... кездейсоқ емес [63].
Сонымен, Оңтүстiк Қазақстанның ауылды жерiнiң мәдени ортасы мен ... ... ауыр ... тұр. ... ... ... мәдени нысандардың жаппай қысқаруы мен олардың ауыл
тұрғындарына көрсететiн қызмет ақысының өсуi, ... ... ... ... ... ... жасап отыр.
Қазақстан халықтарының әлеуметтiк-мәдени интеграциясында бұқаралық
коммуникация құралдары жетекшi орын алады. ... ... ... мен адам ... ... ... үй ... өтедi, ал клуб,
кiтапхана, театр мен мұражай секiлдi қоғамдық мәдениет мекемелерi қызметтiң
мұндай түрiн көрсете алмайды. Сiрә, бұл ... тән, ... ... ... ... ... қызмет түрлерi шектеулi болады. Бос ... ... ... екi түрi бар, ... кәсiби және қалыпты. Бос
уақытты кәсiби өткiзу деп - адамның ... ... ... ... Ол жеке ... ... және заттай азықтануын - өзiн-
өзi жетiлдiру, ... ... және ... өсу ... ... Бос ... өткiзудiң қалыпты жағдайы деп - адамның белсендi және
селқос ойын-сауық ... ... ... құру ... ... ... Ал, бос ... өткiзудiң тиiмдi жолы осы екi әрекеттiң
тепе-теңдiгiнде жатыр. Зерттеу барысында белгiлi ... ... мен ... ... ... ... ... ауыл
тұрғындарының тек бос уақытының оннан бiр ғана мөлшерiн құрайды [64].
Елiмiзге ... ... ғана ене ... ... ... ең ... ақпаратты тарату құралына айналды. Дегенмен, оның ауыл
тұрғындары арасына кең таралуы, тек 1970 ... ... ... ... сәйкес келедi. Қазiргi кезде республикалық “Қазақстан”
телеарнасы ел тұрғындарының 91,6% қамтыса, Ресей мен Қазақстанның бiрiккен
“Еуразия” ... 96,5% ... [65]. ... “Ел арна” мен
“Хабар” телеарналарының қойылымдары ауыл тұрғындарының ең ... ... ... ... ... бұл ... де ... оң
шешiмiн таба алмай отырған күрделi мәселелер жетерлiк. Мәселен, “Хабар” мен
“Қазақстан” ... өзге ... және ... ... iрi ... мен облыс орталықтарына тарап, әдетте орыс ... ... ал осы ... ... ... ... ... ойын-сауық, мәдени және концерттiк бағдарламалар тамашалауға қолайсыз
таңертенгi және түнгi уақыттарда ... ... бұл ... ... мемлекеттiк деңгейде қолға алынып, республикалық бұқаралық ақпарат
құралдарында талқылана ... ... ... ... қазақ, орыс, немiс және корей тiлдерiнде жүредi. ... ... ... ... ... Қырғызстан мен
Өзбекстан республикаларына да тарайды.
Ел тұрғындарын жылдар бойы ... ... ... ... ... бүгiнде телевизия халықтың ең көп тұтынатын ақпараттық
құралына айналды. Қазiр ... ... 80% ... ... ... күнi ... санын әрбiр отбасына шағатын
болсақ, оның үлес салмағының кемiп бара ... ... ... Егер,
1990 жылы республиканың әрбiр 100 жанұясына 112 теледидардан ... ... 1999 ... яғни ... ... ... ... олардың саны 65 данаға дейiн
қысқарған. ... ... ... ... мың (1000) адам тұрғынға 192,2
теледидардан келедi екен [66]. Дегенмен, телевизияның қазiргi даму қарқыны,
басқа бұқаралық ... ... ... бiр ... iлгерi тұр,
сондай-ақ телевизия хабарлары ауыл тұрғындарының ... ... ... ... ... ... ... тарата алатын қабiлетiнiң арқасында, ол
адамға пәрмендi ықпал ... ... ... ... айналып отыр. Нәтижесiнде
ауыл адамы клуб, кiтапхана мен ... ... ... ... ... мәдени қызмет түрлерiн сирек пайдаланатын болды. ... ... ... ... ... ауыл тұрғыны бос уақытында
телебағдарлама көрумен айналысады. Бұл жағдай, ауыл тұрғынының жоғары ... ... ... ... кедергi келтiрiп отыр, себебi
ақпараттың мазмұны мен эмоционалдық әсерi жағынан телевизия ... ... түсе ... ... ... ... көбiне-көп сол елдi мекеннiң
материалдық жағдайына да байланысты. ... ... ... да ... ... ... сияқты мәдени сұраныс пен бiлiмнiң төмен деңгейiне
негiзделген. Егер, қала тұрғыны, оның iшiнде, ... iрi ... ... талғамына сай бос уақытын әр түрлi етiп өткiзе алса, ал
ауыл мен шағын ... ... бұл ... ... ... тек кiтапхана мен клубтың қызметiн ... ... iрi елдi ... ... ... ғана кинотеатр, музыкалық
мектеп пен ... ... ... Сондықтан да адамның бiлiм
деңгейi мен мәдени дәрежесi жөнiнен шағын қала мен ауыл ... ... ... ... ... белгiлi болғандай, ауыл тұрғындарының ... ... ... ... ... мекемелерiнiң жұмысы
мен ауылдың мәдени-тұрмыстық жағдайына қанағаттанбайтын болып ... тек 2000 ... ... республика бойынша бiр мыңға жуық
кiтапханалар мен клубтар iске ... ... ал ... ... үш мыңнан астам елдi мекенi бiрде-бiр мәдениет ... ... ... ... ... жұмысына
қанағаттанбайтын респонденттерiнiң қатары Меркi ауданының ауыл тұрғындары
арасында 26,4-45,5% ... ... ... ... ауыл ... ... тең болды. Қазiргi ауылдың мәдени ортасында қалыптасқан
жағдайға қанағаттанатын респонденттердiң қатары ... ... және ... өкiлдерi арасында едәуiр басым болып тұр, 37,8-20,6%.
Ауылдың мәдени-бұқаралық мекемелерiнiң жұмысына қанағат ... ... ... ... ... бойынша маман емес
жұмысшылар, жас шамасына қарай жiктейтiн болсақ 60 және одан жоғары жастағы
қария ... және ... ... ... ... ол ер адамдар екен.
Өкiнiшке орай, ... ... ... жағдайы да сын
көтермейдi. Нәтижесiнде ауыл ... ... ... ... жерiнiң
мәдени тұрмыстық жағдайын төмен деп бағалап отыр. ... ... ... ... ... оның ... отырса, шамамен жартысына жуығы, дәлiрек айтқанда, 42,7-55,0%
ауылының ... ... онша ... ... ... ... қажет деп санайды. Тиiсiнше, респонденттердiң 6,5-27,5%
аралығындағы бөлiгi ауылының мәдени-тұрмыстық жағдайына қанағаттанып отыр.
Ауылдың мәдени-тұрмыстық жағдайын бағалауға ... ... ... ... екi ... ... Мәселен, ауылды жерде әйелдiң еңбегiн
жеңiлдетiп, үйдiң ... ... ... ... мекемелердiң,
медицина және сауда орындарының жетiспейтiнiне немесе мүлдем болмайтынына
қарамастан, Меркi ауданының ... және орыс ... ... ... ... ... ... бағалап отыр. Ауылдың мәдени-
тұрмыстық жағдайын бағалау кезiндегi әр алуандық, ең ... ... мен ... ... ... ... Социологиялық
зерттеулердiң нәтижесiне қарағанда, бiлiм деңгейi төмен, қоғамдық өндiрiске
жұмылдырылмаған, қоғамдық қызметпен айналыспайтын әйелдер арасында ауылдың
мәдени-тұрмыстық ... ... деп ... ... ... бұл ... ... мәдени-тұрмыстық ортаның кемшiлiктерiн жете
сезiнбейтiнi анық ... ... ... ... 18-29 жас ... ... ... болып шықты. Сұрау салу нәтижесi көрсеткендей, адамның
жасы ұлғайған сайын, олардың ... ... ... ... ... арта ... ... Сондай-ақ, жоғары және арнаулы орта
бiлiмi бар респонденттер мен ... ... ... ... ... ... ... баға берсе, ал орта және бастапқы кәсiптiк ... бар ауыл ... ... ... ... ... ... шықты. Сонымен, ауылдың әлеуметтiк-кәсiби және
демографиялық ... ... ... ... ... ... ... дамуына түрлi баға бередi.
Дегенмен, бүкiл елiмiз тәрiздi мәдениетiмiз де дағдарыстың ең ... өттi. ... бұл ... оң ... ... ... Олар
шығармашылық одақтардың, мәдениет және өнер мекемелерiнiң жаңа ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру кезiнде дербестiкке ұмтылыс байқалады [69].
Қазiргi кезеңде мәдени-тұрмыстық ортаның ... ... ... ... әлеуметтiк-мәдени институттарды одан ... ауыл ... ... ... толық игеруiне қолайлы
жағдай туғызуды ... етiп ... ... Қазақстанның ауылды жерiнде бiлiм беру жүйесiнiң дамуы
Бiлiм беру жүйесiнiң дамуы - ... ... ең ... қозғаушы
күшi болып табылады. Бiлiм халықтың ең үлкен қазынасы десек, сол бiлiмнiң
бастауы - мектеп. ... ... бiлiм мен ... ... негiзгi
мақсаты - олардың жан-жақты дамуына жағдай жасау, адамзат ... ... ... мен ... ... ... жастардың бойына
сiңiру, елжандылыққа, ұлтжандылыққа, ... ... ... ... әрбiр жасты таза жүректi, өнер мен ғылымға
құштар азамат ... ... ... iшкi ... әлемiне, парасаттылығы мен
бiлiмдарлығына үңiле отырып, егемен елiмiз үшiн жаңа рухтағы азамат даярлау
жолына ... ... ... табылады.
Демек, мектеп жас ұрпақты бар жақсылыққа, ... ... бала ... ... ... ... ... көрсетiп,
ұлылыққа үндейдi. Мектеп оқушыға тек белгiлi бiр дәрежеде бiлiм берiп қана
қоймай, сонымен қатар оқу ... ... биiк жеке ... ... және ... ... бойына сiңiруiне, оларда адамгершiлiк
қасиетi мен дүниетанымының қалыптасуына ... ... ... жас ... ... талғамы қалыптасып,
баға жетпес өнер туындыларын дұрыс бағалауына ... ... ... жетiлдiру, ұстаздың бiлiм деңгейiн арттыру, мектептiң оқу-
материалдық базасын нығайту ... ... ... ... ... онда
баланың сапалы бiлiм алуына толық мүмкiндiк ... ... ... оқу ... аралығында Қазақстанның ауылды жерiнде
күндiзгi жалпы бiлiм беретiн мектептер саны 5,8( кемiген, оның ... ... 15,0( және ... ... 12,9( ... ал ... ... 1,8( өсiптi. Осы уақыт аралығында күндiзгi жалпы бiлiм
беретiн мектептердiң саны Оңтүстiк Қазақстан облысында 6,0( кемiсе, ... ... саны ... 1,4( өскенi байқалды [70].
Бастауыш және күндiзгi мектептердiң қысқарып, орта мектептердiң
ауылды жерде өсуi, ауыл балаларының ... бiлiм ... ... көңiл бөлiне
бастап келе жатқандығының айғағы болса керек. Алайда, елiмiздiң шалғай
аудандарында ... ... 14 мың бала ... 544 елдi ... мектеп
тiптен жоқ, соған қарамастан шағын мектептердi жауып тастау науқаны әлi де
тоқталар емес ... ... ... ... да ... қазақ халқының аянышты
жай-күйiн барынша елемеуге тырысқан кеңестiк тоталитарлық тәртiптiң әбестiк
әлеуметтiк-экономикалық саясатының басты ... ... ... ... өзiндiк болмысына байланысты қазақ этносы шалғай және халық
аз қоныстанған елдi ... ... ... ... ... ол жерлерге
қатысты “болашағы жоқ” деген түсiнiк қалыптасып, тұрғылықты халқы жаппай
iрi елдi ... ... ... ... бiр ... ... бiлiм ... бiрқатар
әлеуметтiк-мәдени жаңарулар байқалады. Елiмiзде бiлiм беру ... ... ... ауыл ... мен ондағы оқушылар саны қала
көрсеткiшiмен салыстырғанда әлдеқайда басым болатын, ... ... ... ... сыңайлы. Егер, 1980/81 оқу жылының басында ауыл
оқушылары қала оқушыларынан 399,9 мыңға артық болса, 1989/90 оқу ... ... 1996/97 оқу ... басында 10,5 мың балаға ғана басым болды.
1997/98 оқу ... ... ... қала ... саны бiрiншi рет ауыл
оқушыларынан бiрден 35,9 мың балаға басып озды. Ал, 1999-2000 оқу жылының
басында бұл ... 112,1 мың ... ... ... кейiнгi үш жылдың
iшiнде ауыл оқушыларының саны елiмiзде 3,8( кемiп кеттi [72].
Демек, ... ауыл ... саны күн ... ... ... ... беталыс бiз қарастырып отырған оңтүстiк өңiрде де орын алды және оны
келесi оқиғалармен байланыстыруға болады. Бiрiншiден, ... ... ... ... ... қала ... саны ауыл ... қарағанда
едәуiр артып, бүгiнде қала тұрғындары елiмiзде басым көпшiлiктi құрап ... ... бiлiм және ... ... ... ... бiлiм беру ... тiкелей нұсқауымен iске асырылып жатқан
болашағы жоқ ауыл мектептерiн “оңтайландыру” ... ... ... ... ... қысқартуға бағытталып отыр. Осындай iс-шаралардың
нәтижесiнде бастауыш және негiзгi мектептердiң, әдетте қазақ тiлiнде ... оқу ... ... ... ... ... дайындық деңгейi, оның ақыл-ойы мен ... ... ... маңызды роль атқарады. Оқушының рухани ... ... ... ... ... ... тiкелей ұстазға
байланысты, себебi ол жанама түрде болса да ауыл тұрғындарының ... ... әсер етiп ... ... ауыл ... ... көпшiлiгi - жоғары бiлiмдi
мамандар. 2000/01 оқу жылы ауыл ... ... ... ... ... 98095-i, яғни 64,4( жоғары бiлiмдi мұғалiмдер екенi ... ... ... ... ауыл ... ... мен олардың өз уақытында тиiсiнше бiлiктiлiгiн жетiлдiрмей жүре
беретiнiне қатысты ... сыни ... ... көруде. Мәселен, “Оңтүстiк
Қазақстан” газетiнiң тiлшiсi Сабырбек ... ... ... ... ... ... үстем болып келген оқушыларымыз
саусақпен санарлық қана. Аудандарда бiлiм беру ... ... ... ... ... ... Ескi, ... қолданудан
әлдеқайда қалып қойған әдiстемелiктермен жұмыс iстеуде,” - деп жазады [74].
Төлеби аудандық бiлiм ... ... ... ... ... ... ауыл ... арашалап( “Мұғалiмнiң жұмысын бұрын-
соңды болмаған дәрежеге дейiн қиындатып ... ... ... оның ... ... ... ... бередi. Осындай қосымша
жұмыстар мұғалiмнiң шығармашылықпен айналысуына кедергi келтiрiп ... ... ... ... ... ауыл мектептерiнде бiлiм неге сапасыз( Мектептердi
кiмдер басқарып жүр( Бұл сауалдарға жауап беру аса қиынға соқпайды. ... ... Арыс ... ... мектебiнiң меңгерушiсi -
технолог болса, Подхоз елдi мекенiндегi мектептiң басшысы инженер-гидролог,
ал “Ақшығанақ” мектебiн тәрбиешi ... ... ... ... орта ... директоры - кiтапханашы, Төлеби ауданындағы Таскешу
орта мектебiн инженер-механик басқаратын болып ... [76]. ... ... ... ... ... ... басқарған
мектептер жетерлiк. Ал, кiтапханашы, инженер, механик басқарған мектепте
бiлiм сапасы қандай болмақ( Бастауыш сынып мұғалiмi орта ... ... ала ма( Олар ... сапалы бiлiм берiп, педагогикалық ұжымды
басқара алады ма ... Тiзе ... ... ... ... таппай
сансырайсыз.
Мектептердi оқу кабинеттерi мен сабақ беру барысында ... ... ... ету ... ... сапалы орта
бiлiм алуына тiкелей әсер етедi. Бүгiнде, ғылыми-техникалық ... ... ... ... ... өмiрдiң барлық саласында
кең қолданылып жүр. Ендеше, ауыл мектептерiн компьютер ... ету, ... ... бiлiм беру ... даму ... ... iспеттес.
Өкiнiшке орай, елiмiзде әлi компьютер көрмеген ауылдар жетерлiк [77].
2000-2001 оқу жылының ... ... ... ... ... ... ... мектептердiң саны 729 құрады [78], ... ауыл ... ... ... ... тағы бiр ... ... қажет ететiн нәрсе бар. Ол - орта
мектептердi ақпараттандыру ... ... ... ... ... ... Осы ... дейiн компьютердi меңгерген маман
мұғалiмдердi даярлау қолға алынбай келгенi белгiлi. Бұл ... тек ... ғана өз ... ... берi iске аса ... Ал, ... компьютерлендiрiлген күннiң өзiнде, бәрiбiр ауылда оның ... ... ... ... жетiспейтiнi анық. Дегенмен, өркениетке
жетудiң бiр жолы өкшелеп келе жатқан жас ... ... ... сай ... ... бiлiм беру ... ... мектептегi оқу процесi кезiнде
меңгерiп шығудың жөнi бөлек. Сондықтан орта бiлiм беру жүйесiн жаңа сапалы
деңгейге ... үшiн, ... ... ... ... компьютерлiк
құралдармен жабдықтауға тиiспiз [79].
Бүгiнде, халыққа бiлiм беру мекемелерiнiң материалдық жағдайы сын
көтермейдi. Оңтүстiк ... ... ... 60( ... ... ... ғимараттарда орналасқан, оның 2( апатты жағдайда тұр [80].
Керек ... ... ... жылу ... су ... ... су
шығаратын құбырлар жүйесi, спорт кешендерi, еңбек ... ... ... ... да. Оңтүстiк Қазақстан облысының ауылды
жерiнде тұратын оқушылардың 37,4( мен ... ... ауыл ... ... және ... ... ... мәжбүр [81].
Ауыл мектептерiнде оқу сапасы, оқушылардың бiлiм деңгейi бүгiнгi
күннiң талабына ... ... ... ... облыстық бiлiм беру
департаментi бастығының орынбасары ... ... ... ... ... ... бойынша өткiзетiн болсақ, облыстағы ... ... ... ... едi, өйткенi бiздiң
мектептерiмiз оның талаптарына сай емес,” - деп мәлiмдеме жасады ... беру ... ... ... ... өткен
ғасырдың 1950-80 жылдары жасақталғанын ескерсек, бүгiнде олар ... ... ... ... қажет етедi. Бiрқатар ... ... мен ... ... әбден ескiрген [83].
1996-1997 оқу жылының басында елiмiздiң барлық ... ... ... ... ... өттi. ... мұғалiмнiң
жұмыс көлемiне артық салмақ түсiп, сыныптардағы оқушылар саны 30-40 балаға
дейiн өстi, ... ... ... бiлiм ... ... алып
келдi [84].
Облыстық мәслихаттың депутаты Р.Тәңiрбергенов( “Түркiстан қаласы мен
оған ... ... ... ... ... салу ауадай қажет.
Кейiнгi жылдары жергiлiктi халықтардың саны күрт өстi, нәтижесiнде ... ... 50-55 ... ... ... - деп, ... депутат-тары алдында осы мәселенi қозғаған болатын [85].
Орта мектептегi ... ... ... ... ... ... да жасампаздықтың жаршысы ретiнде
бағаланатын мұғалiм ... ... күрт ... ... жаңа
экономикалық қатынастар жағдайында әлеуметтiк мәртебесiнiң құнсыздануы,
оқушыға сапалы бiлiм беруiне кеселiн ... ... ... ... ... ... қала ... болсын, ауыл
оқушылары болсын барлығының жетiстiктен гөрi ... ... көп ... 2000 жылы ... ... ... ... мектептi 32722 жеткiншек
бiтiрген болса, соның жоғары оқу орындарына грант ... ... ... 2,7(, несие арқылы түскендер саны 2,1( ғана құрады. Егер, 1999/2000
оқу жылы республикамыздағы барлық ... 16( ... ... ... құрағанын ескерсек, онда жоғары оқу орындарына
қабылдану бойынша сандық көрсеткiштер облыстағы ... бiлiм ... ... кеткенiн аңғартады [88].
Қалай десек те, ел келешегi саналатын жас ... бiлiм беру ... ... ... ... бермей шешудi өмiр талабы алға ... ... ауыл ... ... ... ... ... жаңа технологиясын оқу процесiне енгiзу, оқытудың ... ... ... ... оқушыларына және мұғалiмдерге
арналған жаңа типтегi оқулықтар мен оқу құралдарын сапалы әзiрлеп, ... оқу ... ... қажет.
Елiмiздегi негiзгi жұмысшы тапты ауыл шаруашылығы саласында жұмыс
iстейтiн еңбекшi-шаруалар тобы құрайды. ... ... ... ... ... ... мамандарды, негiзiнен, аудан орталықтарында
орын тепкен бастапқы кәсiптiк бiлiм ордалары қамтамасыз етедi.
Республиканың ... ... ең ... ... ... өткен ғасырда, 1950-шы жылдардың екiншi жартысында пайда болды. Ол
кезде, олар ... ... ... ғана мамандар даярлайтын. Уақыт өте
келе бұл оқу орындарының саны да, ... ... ... да айтарлықтай
толысты. Қазiргi кезде Оңтүстiк Қазақстан облысында 8718 ... ... ... ... ... 1,9 мың ... ... 17 кәсiптiк-техникалық оқу
орындары бар [89]. Айта кететiн бiр нәрсе, бұл оқу ... ... ... ... ... мен ... тығыз орналасқан елдi
мекендерiнде орналасқан. Олар ... ... ... ... ... ... ... даярлап жатыр.
Кәсiптiк-техникалық бiлiм беру iсiнде қазiргi заманғы жаңа ... ... роль ... ... Бiрақ бұл оқу орындарының
материалдық-техникалық ... ... ... ... сай ... ... бiр құрылыс колледжi осы уақытқа дейiн ... ... ... ... ... отырып дәрiс берiп жүр екен
[90].
Өкiнiшке орай, кәсiптiк-техникалық оқу ... ... ... ... сұранысын ескермей дайындайды. Олар әзiрлеп жатқан
жұмысшылар осыдан он-жиырма жыл бұрын дайындаған ... ... ... ал ... өмiр ... ... ауыл ... жаңа ғылыми-техникалық прогреске сәйкес оқытуды қажет етедi.
Сонымен, ... ... бiлiм ... ... ... қатарлы дамыған елдерде қабылданған стандарттарға сәйкестендiрiп,
сапалы бiлiм мен саналы ... ... ... ... ... iс. ... жүйесiн жетiлдiру, жалпы бiлiм беретiн мектеп пен кәсiптiк-техникалық
оқу орындарының санын арттыру, ауыл мәдениетiн ... ең ... ... болмақ.
1.3 Ауыл тұрғындарының бiлiм деңгейiнiң өсуi және әлеуметтiк-кәсiби
құрамының өзгеруi
Адамның бiлiм деңгейi мен мәдени қызметiнiң қарқынды өрiсi әлеуметтiк-
мәдени ... ... ... және кең ... ... бiрi болып
табылады. Қазiргi кезеңде кәсiби мәдениеттiң қалың бұқара ... ... ... ... ... ... бiрi болып табылатын
ауыл тұрғындарының арасына енуi, өзiндiк этномәдени болмыстың қалыптасуына
түрткi болып отыр.
Соңғы екi ... ... (1989, 1999) ... ... ... мен ... ... ауылды жерiнде жоғары бiлiмдi
тұрғындар саны (15 және одан ... ... 1000 ... шаққанда) 1,2 есе
өсiптi, бастапқы және орта кәсiптiк бiлiмi бар ауыл ... 1,07 ... ... орта бiлiмi бар адамдар саны 1,3 есе өскен [91].
1999 жылғы халық ... ... ... ... ... 6 ... жоғары жастағы тұрғындар арасында жоғары бiлiмдiлерi - 8,4%, ... 9,4% ... [92]. ... ... ... әйелдер саны да өсiп
келедi. Егер, 1989 жылғы халық санағы бойынша Оңтүстiк Қазақстан облысында
бiлiмi бар 1000 адамға ... 82 ер мен 54 ... ... ... ... ... ... бойынша 91 ер және 73 әйелден келетiн болды, ал Жамбыл
облысының ауылды ... ... ... ... ... саны ... ... үлгердi.
Оңтүстiк Қазақстан мен Жамбыл облысының ауыл тұрғындарының бiлiм
деңгейi республиканың өзге ... ... ауыл ... ... ... ... тұр, оның себебi облыс халқы ... ... және орта ... оқу орындары көп шоғырланған, үлкендi-
кiшiлi қалаларға бай, жоғары кәсiби ... ... ... ... т.б. Екiншi жағынан, бiздiң ауыл арасынан жинаған ... ... ... және ауылдық қазақ халқының өзiндiк аймақтық
этномәдени болмысына байланысты мектеп бiтiрген жас-жеткiншектердiң ... ... ... және ... ... қарамастан, өз
балаларына мiндеттi түрде жоғарғы бiлiм немесе болмаған жағдайда бастапқы
және орта кәсiптiк бiлiм ... ... ... бар ... ... бiлiм ... ... көп болуы бiрқатар төмендегiдей себептерге
байланысты болып отыр. Бiрiншiден, күштеп ... ... ... ... пен ... 1941-45 жылдары болған соғыстың ауыр
зардаптарын өз басынан кешiруге мәжбүр болған аға буынның көпшiлiгi жоғары
және кәсiптiк орта бiлiм ... ... ... ендi олар өзiнiң
балалары мен немерелерi үшiн ... ... алып ... өзiнiң борышы
санайды. Екiншiден, жасөспiрiмдер өзiнiң ағалары мен әпкелерiнiң iзiмен
жоғары бiлiм алуға ... ... ... ... ... ... мен достары арасындағы бәсекелестiк итермелейдi. Тiптi, ... ... алып ... ... мен ... ... қою ... оларды тиiстi бiлiм алуға мәжбүр етедi. Үшiншiден, облыс
және аудан көлемiнде туыстық, рулық және ... ... ... ... ... оқу ... қалауына және сол оқу орнына ... ... ... ... ... ... ... етiлуiне
жәрдем көрсетедi. Төртiншiден, республикалық Алматы, Астана, ... ... оқу ... ... ... ... шыққан
мыңдаған студенттер бiлiм алып жатыр, соған қарамастан Оңтүстiк Қазақстан
мен Жамбыл облыстарында 15 және 3 ... оқу орны бар, онда ... ... 15,3 мың студент дәрiс алады, сондай-ақ қарастырып отырған қос облыста
22,1 және 7,2 мың студенттi қамтыған 22 және 7 ... ... ... ... ... ... Қазақстанның ауылды жерiнде тұратын
халықтардың бiлiм деңгейi теңелiп келе ... ... Бұл ... ... қос ... ... саны ... мейлiнше көп
болып есептелетiн қазақ, өзбек, орыс және түрiк ұлтының ... ... ... аңғаруға болады.
Жоғарыда берiлген кестеге жүгiнсек, республиканың ауылды жерiнде
тұратын орыс, өзбек пен ... ... ... ... ауыл
қазақтарының бiлiм деңгейi бiршама жоғары екенiн байқаймыз, әрi ... ... ... қос ... да тән ... ... ... Қазақстан мен Жамбыл облысының ауылдық қазақтары арасында жоғары
бiлiмдiлерiнiң саны орташа ... ... ... ... ... тұр. ... жоғары көрсеткiш қос облыстың өзге ... ... тән [94]. ... ... облысының ауылдық орыстары мен
түрiктерiнде, Жамбыл облысында тұратын ауыл ... бiлiм ... ... ... ... ... ... отырмыз.
Сонымен, Оңтүстiк Қазақстан өңiрiнiң ауылды ... ... ... орта ... бар ауыл ... саны жоғары қарқынмен өсiп
келедi [95]. Ауыл тұрғындарының бiлiм ... өсуi ... ... ... мен ... ... ... оң жағдай
туғызып отыр. Бүгiнде, ауылды жерде жоғары және ... орта ... ... саны өсiп ... Егер, 1997-1998 оқу жылы Оңтүстiк Қазақстан
облысында ... 10 мың ... ... 140 ... ... ... ... оқу жылы студенттердiң үлес салмағы 178-ге жеттi, Жамбыл облысында бұл
көрсеткiш 139-177-ге тең [96].
“Сiз өз балаларыңыз, немерелерiңiз үшiн ... ... ... қалар едiңiз?”- деген сауалға қазақ және өзбек ... өз ... мен ... үшiн ауыл ... ... ... оқу ... қалайтынын бiлдiрдi, 17,9-21,5% -
денсаулық сақтау мамандығын қалады, 18,1-18,9% - бiлiм беру ... ... - ... және мәдениет саласын, 5,3-11,5% - өз балалары мен немерелерi
үшiн сауда, ... пен ... ... оқу ... ... ... 9,2-7,1% сот пен ... қаласа, 6,5-6,1%
әскер және полиция мамандықтарын қалап ... ... ауыл ... ... өз ... мен немерелерi үшiн ауыл шаруашылығына және ауылды
жерге ... ... ... ... ... ... жауабы нақ осылай шешiлетiнi белгiлi едi, себебi ... ауыл ... ... мал және егiн ... ... да егiн ... ... жерде туып-өскен
ауыл жастары негiзiнен ауыл шаруашылық еңбегiне және “ауыл ... ... егер ауыл ... ... ... олардың әлеуметтiк-
кәсiби дәрежесiне қарай топтайтын болсақ, онда мәселенiң барлық тетiгiн
түгел ашып қарастыруға толық ... ... едi. ... ұлты ... ... орта буындағы басшылар мен мамандар өз балалары мен немерелерi ... ... ... ... ... ... саласын қалайтыны белгiлi
болды, одан кейiн ауыл ... ... мен ... сот ... ... өз жалғасын тауып отыр. Осы әлеуметтiк-кәсiби топтағы
ауыл өзбектерi, ең ... ... ... мен ... үшiн ... ... ... оқу орындарын қалап отыр, одан кейiн
әскер мен полиция саласын, бiлiм, ғылым және ... ... ... және ... мамандықтары жалғасын тауып отыр. Қызметкерлер тобына
жататын ауыл қазақтары мен өзбектерi өз балалары мен немерелерi үшiн, ... бiлiм және ... ... ... ... отыр. Қос ұлттың зиялы
қауым өкiлдерi өз балалары мен немерелерi үшiн, ең ... бiлiм ... ... одан ... денсаулық сақтау мен ауыл шаруашылығы саласының
пайыздық көрсеткiштерi жоғары балл жинап ... ... ... ауыл қазақтары өз балалары мен немерелерi үшiн, ең ... ... ... ауыл ... ... ... ал ... кәсiби топтағы ауыл ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан өңiрiнiң көпшiлiк ауыл
тұрғындары өзiнiң балалары мен немерелерiнiң бiлiм беру, денсаулық ... ауыл ... ... ... ... қалайды.
Оңтүстiк Қазақстан аймағының ауыл жастары, негiзiнен педагогикалық,
медициналық және ауыл шаруашылық мамандарды даярлайтын жоғары және ... оқу ... ... талпынады. Ал, жеңiл өнеркәсiп, машина-
құрастыру, энергетика салаларындағы мамандарды даярлайтын оқу ... ... ... ... ұлтының ер адамдары арасында мұнай-газ, мұнай-
химия, химия өндiрiсiнiң мамандықтарына ықылас танытушылар бар-жоғы 6,0%
құрайды, өнеркәсiптiң басқа салаларына - 1,4%, ... - 1,1%, ... ... ... ... ... 3,5% құрап отыр. Қыздар арасында бұл
көрсеткiш 3,1-0,9-0,0-1,8% тең. Ауыл ... ... да ... ... ... ... тұр, ерлер арасында 3,5-4,1-4,7-4,1% тең
болса, әйелдер арасында 2,6-1,9-1,9-2,2% құрайды. Ауыл қыздары ... ету мен ... ... болу беделдi жұмыс болып табылады.
Ауыл мектебiндегi еңбек ... ... ауыл ... ... Ауыл ... өнеркәсiп салаларына қажеттi
мамандарды даярлайтын оқу орындарына ықылас танытпауы ... ... ... ... ... ... техникалық жоғары және арнаулы орта
оқу орындары сабақты орыс тiлiнде жүргiзедi, ал орыс тiлiн ... ... ... ... ... оқу ... ... тапсырмауға тырысады.
Ауыл мектептерiнiң көпшiлiгiнде математика, ... ... ... ... ... өз ... жүргiзiлмейдi, нәтижесiнде осы пәндер
бойынша ауыл түлектерiнiң дайындығы ... ... ... айрықшаланып жүр,
ал бұл өз кезегiнде ауыл жастарының өнеркәсiп мамандық-тарына ықылас
танытпауына алып ... ... ... ... ... ауыл ... ... кеңестiк шаруашылықтар (кеңшар) мен ... ... ... болса, 1990 жылдан бастап республиканың
агроөнеркәсiп кешенiнде кең ауқымды ... ... ... ... ... ауыл ... жекеменшiк иелерi мен
жаңадан жер иеленушiлер қауымы пайда болды. 1997 жылы ... ... 72 мың ауыл ... ... ... ... оның 1847-i
шаруашылық серiктестерi, 601-i ... ... 3714-i ... және 65 ... астамы шаруа қожалықтары болды [97]. ... ... ... тек ... ... ... ұшыратып қойған жоқ, сонымен бiрге оларды жедел ... ... ... ... өнiм өндiрудi арттыруға мүмкiндiк жасады.
Ғылыми-техникалық жетiстiктiң ауыл ... енуi мен ... бiлiм ... өсуi, ауыл ... еңбегiн зерделi
етiп, олардың әлеуметтiк-мәдени дамуына түрткi болып отыр. Бұрын-соңды
болмаған жаңа ... ауыл ... енуi, ... ... ... оқу ... қажет ететiн жаңа мамандықтардың пайда
болуына алып келдi, ал бұл ... өз ... ауыл ... ... ... ... жасады.
Ауыл өзбектерi мен түрiктерiнiң көпшiлiгi негiзiнен ауыл шаруашылығы
мен көлiк саласында ... ... ал ... және орыс ... ... ... және ... саласымен қатар, шағын өнеркәсiп орындарында ... ... Бiр ... ... ... ... жерiнде қуаты
күштi өнеркәсiп ошақтары аз кездеседi.
Оңтүстiк Қазақстанның ауыл тұрғындарын бiлiм беру, ... ... және ауыл ... салаларынан көптеп кездестiруге болады.
Ауылдың зиялы қауым өкiлдерi ... ... ... және ... ... толығады.
Қазiргi кезең зиялы қауым өкiлдерi сияқты әлеуметтiк топтың беделi
түскен заман. Әсiресе, мұғалiм, дәрiгер, ... мен ... ... ... қамтамасыз ету қиын болып тұр. Мұндай келеңсiз
жағдайдың ушығуына, ең алдымен ... ... ... ... ... ... ... себеп болып отырғанын айтқан жөн. Себебi,
ой еңбегiнде жұмыс iстейтiн маман ... ... ... ... төлем ақының шамадан тыс төмен болуы, олардың ... ... ... пайдаланбаудың салдарынан, кейде республикада таптырмайтын маман
иелерi де өзiне лайықты жұмыс таба ... ... қош ... жатады.
Тiптi, еңбек ету құрылымын бұрмалау салдарынан мамандардың өз ... ... ... ... ... ой ... арқылы жұмыс
iстейтiн маман жұмысшыларды өндiрудiң әлеуметтiк ... ... ... ... ... орын ... елеулi өзгерiстермен
қатар, қоғамға жаңа әлеуметтiк, нақты айтқанда көпшiлiкке беймәлiм ... ... енiп ... ... ғасырдың 90-жылдары ауыл тұрғындары
арасында қызмет көрсету мен нарық ... ... ... ... деп
аталатын жаңа беделдi топ пайда болды. Оларға дербестiк, жоғары табыс табу
және өзiнiң ... ... ... ... ... еңбек ету тән.
Бұл әлеуметтiк топтың өкiлдерi қазiргi заман жағдайындағы экономикалық
қатынастарға жақсы бейiмделгенiн ... ... бұл ... ... ... қалыптасып келе жатқанын және толық тұрақтанып болмағанын да ... ... ... жоғары және арнаулы орта оқу орындары
маман кадрларды халық ... ... ... ... даярлауға
көшкен, нәтижесiнде қазiр ауыл мамандарының көпшiлiгi өз саласы бойынша
жұмыс iстемейдi. ... ... ... өмiрдiң талабына сай етiп халық
шаруашылығының қажеттiлiгiн ескере отырып дайындаған жөн.
Қазiргi кезде республиканың өнеркәсiп және ... ... ... ... мен ... зәру ... тұр. ... және құрылыс
саласына қажеттi жұмысшылар мен ... шет ... ... ... ... ... ... әсiресе ауыл жастарын осы
салаға ... ... ... ... ... ... болар едi.
Егер, республиканың ауылды жерiнде ең болмаса шағын тамақ немесе
жеңiл өнеркәсiп ошақтары iске ... ... онда ... ... ... ... ... да бiрқатар мәселелерi шешiлiп қалар
едi. Қазiр ... ... ... 37%-зы ауыл ... тиедi. Сондай-ақ, адамдарды еңбекпен ... ету ... 40,3% ауыл ... еншiсiне тиiп отыр [98].
Түрлi әлеуметтiк және демографиялық ... ... ... мен ... ... ... ... үлкен этно-
әлеуметтiк маңызға ие болып отыр. Этносоциологиялық ... ... ауыл ... ... ... ... өзiнiң жұмысына
қанағаттанатын болып шықты және бұл көрсеткiштер ТМД елдерiнде ... ... ... ... ... келетiнiн
көрсеттi [99].
Сонымен, ауылды жерде белең алған жұмыссыздықты жою үшiн, ең ... ... ... ... ... ... құру
қажет. Ауыл шаруашылығына қажеттi мамандарды даярлау iсi тiкелей халық
шаруашылығының сұранысы мен ғылыми-техникалық жетiстiктiң ... ... ... ... ОҢТҮСТIК ҚАЗАҚСТАН АУЫЛ ТҰРҒЫНДАРЫНЫҢ РУХАНИ МӘДЕНИЕТI
2.1 Көркем әдебиетке әуестiгi
Елiмiз тәуелсiздiгiн алып, қоғамымыз демократия жолына бағыт алғалы
берi, ... ... ... мен өз ... рухани құндылықтарын тануға
деген қызығушылықтың арта түскенiн аңғаруға болады. Өкiнiшке орай, Кеңес
өкiметi тұсында ондағы барша ұлттар мен ... ... өмiрi ... мен саяси нұсқаулардың бұғауында болды, ... ... ... ... iсi ... ... ... пен
тұрмыс саласы бiр сарынға салынды, әрбiр ұлттың өзiндiк сан алуан ... ... ... 80-шы ... ... ... ауыл ... өмiрiнде ана тiлi мен төл мәдениетiн қайта жандандыруға бағытталған
елеулi қадамдар жасалды. Кеңес ... ... ... жылдары қатты
бұрмалауға ұшыраған тарихын, әдебиетi мен өнерiн қайта ... ... ... ... айналды.
Қоғамда орын алған түрлi саяси, әлеуметтiк-экономикалық жаңарулардың
қарсаңында, елiмiзде тұрып жатқан халықтардың ұлттық және ... ... ... қазыналарына қаншалықты бейiмделгенiн анықтау ... қай ... жеке ... ... сiңiп, игiлiгiне айналып
жатқандығын аңғаруға болады. Осы ... ... ... ... ... зор. Өйткенi, шығарманың мазмұны, оның эмоционалдық әсерi, оқиғаның
тереңдiгi мен ... ... ... құндылықтармен тығыз қарым-қатынас
жасауына итермелейдi.
Хабарлар таратудың сан алуан торабының қарыштап дамуына ... ... ... мәдениетiнiң басты тiрегi болып қала ... ... ... ... ол ... басты мiндетiн атқаруды әрi ... ... ... әдебиет адамдарға туған халқының тарихы ... ... ... ... ... сонымен қатар өзге ұлттар мен
ұлыстардың озық мәдениетiмен терең, әрi ... ... ... әдебиеттiң ең басты қызметi - ол адамдардың рухани сұранысын
қанағаттандыра отырып, олардың ой-өрiсiн кеңейту және ... ... беру ... ... ... ... ұлттық мәдениеттiң бiрден-бiр
көрсеткiшi болып табылатын кiтап басу ... ... ... ... аударып көрелiк.
Өткен ғасырдың 90-шы жылдарының басынан бастап, яғни республикамыздың
нарық ... ... ... ... ... кiтап баспаларын
қорғаудың тиiмдi жолдарының болмауы салдарынан кiтап өнiмдерiн ... ... ... ... Егер, статистика тiлiне жүгiнетiн болсақ,
онда ұлы кiтап мемлекетi ... ие ... ... ... тек ... (ол ... ... жалпы саны 8 болатын) жылына таралымы ... ... ... ... мың кiтап атауын шығарып жүрген болса, ал ... ... ... 15 ... баспасы тек кiтаптiң 500 атауын
шығарды, ал олардың таралымы өткен кезеңдермен салыстырғанда бiрнеше ... ... ... ... қамтамасыз ету саласында, отандық кiтап
шығарушы баспалардың үлес салмағы айтарлықтай кемiп ... ... ... ... ... ... ... ресейлiк) құрайды.
Осыған орай, елiмiздiң кiтап саласында жұмыс ... ... ... ... ... ... тұйықтан шығарудың тиiмдi жолдарын
iздестiруде. Соңғы жылдары, ... ... бұл ... ерекше көңiл
бөлiнiп, нәтижесiнде сең орнынан қозғалған сыңайлы. Мәселен, ... ... ... ... мен ... ... ... ұстанып, бақылау жүргiзуде. Бiрқатар белгiлi ... ... ... ... мемлекеттiк баспаханалар жекешелендiрiлдi,
сондай-ақ елiмiзде ең беделдi болып ... ... ... ... ... ... сай жабдықталды [101].
Елiмiздiң кiтап шығару саласын жетiлдiрiп, оны одан әрi ... ... ... ... ең ... ... күшi болып табылады, сондай-
ақ түрлi этностардың мәдени құндылықтарымен өзара байланыс құруда жетекшi
орын алады.
Ауыл тұрғындарының оқу ... ... ... ... айрықша зор. Алайда, халқымыздың сондай өмiрлiк қажетiне ... ... ... ... өз басынан қиын кезеңдi кешiру үстiнде.
Кейiнгi кезеңнiң ... ... мен ... ... мәдени-ағарту мекемелерiн, оның iшiнде ... ... ... [102]. Қоғамда кiтап пен кiтапхананың ролiн бағаламаудың
салдарынан, тек 1996-1997 жылдары Оңтүстiк ... ... ... сондай-ақ осы уақыт аралығында Жамбыл облысында 381 кiтапхана
жабылып қалды. Ал, жалпы 1990-2000 жылдар ... ... ... ауылды жерiнде кiтапханалар саны 3,5 есе, Жамбыл облысының ауылды
мекендерiнде 2,6 есе кемiген, ал кiтапханалардың кiтап қоры 2 есе ... ... ... қарағанда, бүгiнгi ауыл тұрғындарының
басым көпшiлiгi кiтапханамен қамтамасыз етiлмей ... ... ... ... ... жаңа ... жасақтау iсi тұралап қалды,
нәтижесiнде оқырманның рухани ... мен ... ... ... ... ... оқырманынан айырылуда.
Мәселен, Түркiстан ауданындағы қазақ ауыл тұрғындарының 55,6% мен
өзбек ауыл тұрғындарының 78,4% ... ... ... пайдаланбайды
екен. Тек, қазақтардың 15,3% мен өзбектердiң 6,6% ғана кiтапхана қызметiн
қажетiне жаратады, ал ... 29,2% мен 15,1% ... ... және ... ... ... ... барады.
Бұл жерде, ендi, “Нелiктен ауыл тұрғындарының басым ... ... ... ... - ... заңды сұрақ туады.
Осы сұраққа жауапты, бiз ... және ... ... респонденттермен
жеке дара сұхбат жүргiзу кезiнде анықтауды жөн ... ... ... ... ... ... пайдаланбай қоюының бiрнеше себебi
бар екенi анықталды. Атап айтатын ... ... ... мәселелердiң шешiлмеуi, екiншiден - бос уақыттың болмауы,
үшiншiден-iкiтапхананың материалдық жағдайы мен онда ... әрi ... ... Осы және т.б. өз ... ... отырған күрделi
мәселелер, ауыл тұрғындары-ның мәдени ой-өрiсiн қалыптастыруда тосқауыл
болып отыр.
Кiтапхана ... ... ... ауыл ... ... ... арасында айтарлықтай өзгешелiк байқауға болады.
Мәселен, ауылдың зиялы қауым өкiлдерi арасында кiтапхана қызметiн пайдалану
көрсеткiшi, басқа әлеуметтiк-кәсiби топтарға, оның ... ... ... ... жоқ ... ... әлдеқайда жоғары болды. Нақты ... ... ... ... ... 33,3% мен ... 17,5% ... жиi барады, ал ешбiр арнайы мамандығы жоқ
қазақ пен өзбек ... ... бұл ... тек 5,7 мен ... ... ауыл тұрғындарының бiлiмi мен кәсiби дәрежесi өскен сайын,
олар белгiлi бiр мәдени және ... ... ... ... ... жету үшiн, олар өз бiлiмiн үнемi жетiлдiруге күш ... ... ... ... ... болады. Кiтапханаға жиi келушi-
лердiң арасында, әсiресе 18-19 жастағы адамдардың саны ... ... 16,7% мен ... жастарының 28,6% кiтапхана қызметiн бәрiнен де
жиi пайдаланушыларға жатады. Қалған жасаралық топтардың кiтапхана ... ... ... ... ... Зерттеу барысында белгiлi
болғандай, орта жастағы адамдардың көпшiлiгi кiтапхана қызметiн ... ... Сан ... айтқанда, 60 және одан жоғары жастағы ауыл
қазақтарының-84,6%, 50-59 жас ... ... 58,8% және 40-49 ... ... 53,0% кiтапханаға мүлдем бармайды, ал өзбек
қариялары арасында бұл ... ... ... мен ... ... ... ... жүргiзiлген
этносоциологиялық зерттеулер, ... ... ... ... ... ... шығармаларын оқудағы әуестiгiнiң қаншалықты
деңгейде екенiн ... ... ... ... ... ауылды
жерiнде сұрау салынған қазақ тұрғындарының 27,0% - кiтапты тұрақты оқыса,
49,1% - ... ... ал 23,9% - ... ... ... Осы ... ... арасында бұл көрсеткiш 11,1-42,4-46,5%-ға тең болды. ... ... ауыл ... 45,4% - көркем әдебиет ... және 40,1% - ... ... ... белгiлi болды, ал олардың
14,8% кiтаптi мүлдем оқымайтыны ... ... ... ... ... бұл ... 26,7-52,0-21,3%-ға, сондай-ақ ауыл түрiктерi
арасында бұл көрсеткiш 16,1-42,0-41,3%-ға тең ... ... ... ... ауыл тұрғындарының басым бөлiгi ... ... ... ... жасайды екен. Көркем әдебиет шығармаларына әуестiктiң
ауыл тұрғындары ... тым ... ... Қазақстан аумағының басқа да
облыстарында тұратын ауыл тұрғындарына да тән екенi ... ... ... ... ... мен ... облыстарының ауыл қазақтары арасында
кiтапты тұрақты оқитындары 40,0-43,5%-ды және сирек оқитындары 46,3-54,9%
аралығын қамтыды [104]. ... оқу ... ... болуы ТМД елдерiнiң де
алдында тұрған күрделi мәселелердiң бiрi. ... ... ... тек 24,5% ғана ... тұрақты оқиды екен [105].
Жасыратыны жоқ, бүгiнде тұрақты оқырмандардың қатары күн ... ... ... ал ... ... ... денi керiсiнше
шарықтап өсiп келедi. Хабар таратудың қолайлылығы, ... ... көру мен есту ... сезiм мүшелерiнiң хабарларды
бiрлесе отырып саралап қабылдауы, өз қызметiне анағұрлым көп ... ... ... ... ... оқу мәдениетiне қауiп төңдiрдi.
Бүгiнгi күнi дамыған өркениеттi мемлекеттердi де ... ... ... ... бара ... ... отыр. Өнеркәсiбi дамыған
елдердiң ғалымдары, бұл мәселемен айналысып ... ... ... басы
болды. Олардың пiкiрiнше, мемлекетте сауатсыз адамдардың саны көп болған
сайын, олардың арасында кiтап оқуға деген ... ... ... ... Германия елiнде мектептi бiтiрушiлердiң үштен бiр бөлiгi жазу
мен оқу ... ... ... екен, АҚШ-та бүгiнде сауатсыздардың саны 40-
50 миллион адамнан асып түсiптi, ... ... 1996 ... ... ... ... ... 20% ежелеп оқып, тежелеп ... ... ... Қазақстан аймағының ауыл тұрғындарын олардың жас
шамасына, әлеуметтiк-кәсiби дәрежесi мен ... ... ... әдебиет
шығармаларына ықыласын қарастырып ... ... жас ... ... арасында ең белсендi оқырмандарға 20-24 жас аралығындағы
жастардың жататыны ... Адам ... нақ осы ... оның ... ... маңызды кезең болып есептеледi. Олардың кiтап оқу
барысындағы жоғары белсендiлiгiн осы жағдаймен байланыстыруға ... ... ... 20-24 жас ... ... ... тұрақты оқыса, олардың 49,0% көркем ... ... ... екен, ал кiтапты мүлдем оқымайтындар қатары олардың тек 25,5%-н ғана
құрап отыр. Сондай-ақ, осы аудандағы өзбек ... ... ... ... ... тең. Адам жасы ұлғайған сайын, оның кiтап
оқуға деген ... ... ... ... ... ... 60 және ... жастағы қазақ ауыл тұрғындарының көркем әдебиет шығармаларына деген
әуестiгi 7,7-46,2-46,2%-ды құрады, ал осы жас ... ... ... ... ... тең. ... ... келетiн болсақ, 20-24 жас ... ... ауыл ... ... ... жасайтындары 47,4%-ды құрады, олардың 50,0%
кiтапты сирек оқыса, 2,6% кiтапты мүлдем оқымайды ... Орыс ... бұл ... ... ... ал ... ... 25,6-44,2-30,2%i-iға тең болды.
Жоғарыда айтып кеткендей, жасы ұлғайған респонденттердiң кiтап оқуға
деген ынтасы төмен болып келедi. ... ... ... ... ауданындағы 60
және одан жоғары жастағы ... ... ... тағы бiр ... ... ... Ауыл қазақтардың 36,1%-зы кiтапты тұрақты оқыса,
19,4%-зы сирек оқиды екен, ал ... ... ... ... ... ... ... Осы жас аралығындағы орыс респонденттерiнiң арасында
бұл көрсеткiш 25,8-25,8-48,4%-ға және түрiктер арасында бұл көрсеткiш 16,0-
16,0-68%-ға тең болды. ... ... ... ... кiтап
оқығанға қарағанда, ендi телебағдарламаларды қарау жиiлене түседi. Сондай-
ақ, бұл уақытта, олардың өмiрiнде ... өмiр ... ... орын ... ... ... ... шығармаларын оқуда әуестiгiнiң төмендеуiн
осымен байланыстыруға ... 18-19 жас ... ауыл ... да ... аз ... ауыл клубтарында ұйымдастырылатын би кештерi мен бейнезалдарға
барлық көңiлi ауып, көркем әдебиет ... ... ... ... ... ... ... оқу кезiнде белсендiлiктiң төмендеуi,
әсiресе 18-19 жас ... ... мен жасы ... адамдарда жоғары
болатыны анықталды.
Егер, респонденттерiмiздi олардың жынысына қарай топтайтын болсақ,
онда ... ... елең ... ... жоқ ... ... ... Мәселен, Түркiстан ауданындағы ұлты қазақ ер адамдар мен
әйел затының арасында көркем ... ... ... деңгейде оқитын
адамдардың қатары 77,7-74,2%-ды құраса, өзбектер арасында бұл ... тең. ... ... арасында бұл көрсеткiш 84,0-76,7%-ды,
орыстар арасында 73,5-71,1%-ды және ... ... бұл ... ... ... ... бұл жерден бiз, ер адамның әйел затына қарағанда
көркем әдебиет шығармаларын оқуға ... ... ... ... ... салыстырғанда ауылды жерде көп балалы аналар саны басым
келедi. ... ... ... ... бiр ... ... оның бос уақыты қысқарып, кiтаппен арадағы байланысты ... ... ... ... бүгiнгi күнi алдымызда тұрған ең ... ... ... ... ... ... жұмылдыру, олардың
әуестiгiн арттырудың тиiмдi жолдарын iздестiру болып табылады.
Жамбыл облысындағы Байзақ, ... ... ... ... кiтапханаларында оқырмандарды кiтапханаларға ... ... ... “Ақ ... “Ақ босаға”, “Сырғалым”, “Атамекен”
секiлдi ... ... ... iстеуде [107]. Ендi, олар Қазақстанның
iрi қалаларында оқырмандарды кiтапханаларға көптеп тарту мақсатында жұмыс
жасап ... ... мен ... ... ... ... артық болмас едi. Мысалы, Алматыдағы Мемлекеттiк жасөспiрiмдер
кiтапханасында жұмыс ... ... ... ... ... ... ... Онда танымал ақын-жазушылар, суретшiлер және мәдениеттiң
түрлi салаларында жұмыс iстейтiн өнер саңлақтарымен әр ... ... ... ... ... Сондай-ақ, бұл жерде жас ақындардың
алғашқы шығармаларымен де танысуға болады. ... ... ... ... ... ... Олар қазақ және орыс тiлдерiнде
эфирге шығатын түрлi танымдық бағдарламаларда оқырмандармен пiкiр алысып
тұрады [108]. Егер, ... мен ... ... ... ... да ... ... ұжымдарымен бiрлесе отырып әдеби кештер өткiзiлетiн
болса, онда ... ... ... ... балалардың кiтап оқуға
әуестiгiн арттыруға қол ... ... ... ... кеткендей, респонденттердiң кiтапты тұрақты ... бiлiм ... ... ... әсер етедi. Түркiстан ауданында сұрау
салынған орта және жоғары дәрежелi қазақ мамандарының 30,3% кiтапты ... 57,6% ... ... екен, ал олардың iшiнде кiтапты мүлдем
оқымайтындары респонденттердiң тек 12,1% ғана ... ... ... ... ... бұл ... ... зиялы қауым
өкiлдерiнде 46,5-44,2-9,3%, арнайы орта бiлiмi бар ... ... ... ... және арнайы ешқандай кәсiби мамандығы жоқ
жұмысшылар арасында бұл ... ... тең ... ... ... арасында Меркi ауданында тұратын ауыл
қазақтарының кiтап оқу кезiндегi белсендiлiгi ... ... ... ... ... e-33,0-39,1-
27,8%. Респонденттердiң берген жауаптарын сараптайтын болсақ, онда мынадай
жағдайды көремiз. Адамдардың бiлiм ... ... ... ... ... ... құштарлығы соғұрлым арта түседi. Оның себебi мынада: елiмiздiң
еңбек нарығында бүгiнде қатал бәсекелестiк ... орын ... ... дәрежелi мамандарға қойылатын кәсiби талаптар арта түстi. ... ... ... ... ... ... ... жоғары мәдени
деңгейге жетуге талпыну секiлдi қажеттiлiктiң тууы, олардың ... ... ... ... Сондай-ақ, ауыр еңбек күшiмен айналысатын
жұмысшылар арасында кiтап оқуға деген ... ... ... ... ... ... бөлек, әрi олардың қызметiнде кiтап оқуға арнайы
бос уақыттың табылмайтыны анық.
Мәселен, адамдардың әлеуметтiк-кәсiби деңгейi өскен ... ... ... әдебиет шығармаларын тұрақты оқитындары басым болатынын,
Түркiстан ауданында тұратын ауыл ... ... ... ... да ... ... болады. Жоғары және орта
дәрежелi мамандар мен ... ... ... тұрақты оқитындары
27,6i%-ды құраса, сирек оқитындары 48,3%-ға жеттi, сондай-ақ олардың ... ғана ... ... ... ... ... ... жоғары
қызметкерлер арасында бұл көрсеткiш 19,3-45,3-36,0%-ға тең, зиялы қауым
өкiлдерi ... ... ... ... орта ... бар
мамандарда 8,2-47,2-44,6%-ды құраса, ешқандай арнайы орта ... ... ... бұл ... ... ... ... жеке бақылаулар мен экспедициялық iс-сапарларда
жиналған этнографиялық материалдар, осы сала ... ... етiп ... ... жаңа үрдiстердiң пайда болғанын айғақтап ... ... ... оқу ... тән ... ол ... мен орта ... арасында кiтап оқу белсендiлiгiнiң төмендiгi болып тұр, сондай-ақ
озық көркем әдебиетке де сұраныс төмендеп, ... жеке ... ... қоры барған сайын сиреп барады.
Ендi, оқырман қауымның тiлдiк қалауына бiр сәт назар аударып көрелiк.
Шет тiлдерiн жетiк меңгеру, белгiлi бiр ... ауыл ... ... ... ... түрде оқуына әсер етедi. Адамның көп тiлдердi
бiлген сайын, оның ана тiлiнде жарық көрмеген шығармалармен жақын ... арта ... 1999 жылы ... ... ... мәлiметтерiне
қарағанда Түркiстан ауданында тұратын ауыл ... 34,5% ... 16,7% орыс тiлiн ... ... ... Қазақ пен орыс тiлiн
еркiн меңгерген өзге ұлттар сол ... ... ... ... ... шет ... бiлу ... кiтап оқуға шақырады.
Егер, нақты сандарға көшетiн болсақ, онда Түркiстан ауданында тұратын
қазақ ауыл тұрғындарының 82,9% кiтапты оқу ... тек ... ... ... ал тек қана орыс тiлiн пайдаланатын ауыл ... ... ... ... ... тiлi мен орыс тiлiн ... ... ауыл
қазақтары 13,2%құрап отыр. Меркi ауданында тұратын ауыл қазақтарының 46,9%
кiтап ... тек ана тiлiн ... ... болды, тек қана ... ... ... 5,3%, ... қос ... ... ... оқитындары
48,1%-ды құрады. Осы ... айта кету ... бiз ... ... ... ... ... салыстырмалы-әлеуметтiк зерттеулер ... мен ... ... ... және ... ... министрлiгiне
қарасты Тiлдердi дамыту басқармасы бiрлесе отырып 2001 жылы елiмiздiң 14
облысы мен ... және ... ... ... осы ... зерттеулердiң нәтижесiмен ... ... ... ... ... ... ... 650 қалалық және
ауылдық қазақ респонденттерiнiң 77,1% қазақ тiлiнде еркiн оқиды, ... ... ... Бұл ... Батыс Қазақстанда-69,6%, Орталықта-
62,3%, Шығыста-53,4% және Солтүстiкте-41,2%-ды құрады [109]. ... ... ... ... тек ... тiлiн ... қала
тұрғындары арасында жүргiзген М.М.Копыленко мен ... ... ... Атап ... Алматы мен Қызылорда қаласында ... тек ... ... ... ... ... көркем
әдебиеттi қазақ және орыс тiлiнде қатар оқитындары ... ... ... оқу ... бұл ... ... және 29,1-
30,3%, ал әдеби шығармаларды оқу кезiнде бұл ... ... ... және 32,8-30,9%-ға тең болды [110]. Өзге ... ... ... ауыл өзбектерiнiң арасында тек ана тiлiнде ғана кiтап оқитындары
68,8i% ... ... және ... тiлдерiнде қатар оқуға әуестенгендерi
26,0%, ... тек орыс ... ғана ... оқитындары 6,1% құрап отыр.
Бұл сандық көрсеткiштер жоғарыда атап ... ... ... ... ... ... және Солтүстiк Қазақстан аймақтарының
тұрғындары бойынша ұлтын көрсетпей есептеп шығарған материалдарымен ... ... ... ... ... жазатын және сөйлей бiлетiн
респонденттердiң пайыздық көрсеткiшi 59,3-40,8-22,9-22,5-13,0%-ға тең ... ... ... ауыл түрiктерiнiң 59,2i% кiтап оқу ... тiлiн ... 3,2i% өз ана тiлiн ... және ... ... тiлiмен қатар орыс тiлiнде бiрдей пайдаланады екен, ал кiтап оқығанда
қазақ тiлiне әуестенген ... ... тек ... ғана ... ... ... тұратын түрiк ұлтының ... ... ... ... өзгерiстердi Ш.О.Смағұлованың зерттеулерiнен де кездестiремiз
[112].
Сонымен қатар, ауыл ... ... ... шығарманың мазмұнын тек
орыс тiлiнде қабылдайды, себебi Кеңес өкiметiнiң тұсында ұзақ жылдар бойы
саны жағынан ... ... ... ана тiлiн орыс тiлi ... ана
тiлiнде дәрiс беретiн мектептердiң жоқ болуына байланысты, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... олардың өз балаларын
орыс мектептерiне жаппай беруiне түрткi болды. Осы iспеттi құбылыстар, ... ... ... елдi ... мен ... өзге ... ... [113], сондай-ақ бұрынғы КСРО құрамындағы барлық ... [114], тiптi ... ... Федерациясының республикалары
мен ұлттық аймақтарына да тән ... ... ... дейiн орыс тiлi ұзақ жылдар бойы бастапқы
және орта кәсiптiк, жоғары оқу орындарында бiлiм ... ... тiлi ... мәселенi қарастыру барысында айналаны қоршаған этникалық орта да
маңызды роль ... ... ... ... қатар өмiр сүруiнiң
арқасында бiрнеше тiлдi еркiн меңгерген халықтардың өз ұлтының және ... ... ... пайдалануына жол ашылады. Әр келкi әлеуметтiк-
кәсiби, демографиялық және түрлi жастағы ... ... оқу ... тiлiн ... ... емес ... байқалады. Түркiстан ауданында
тұратын ауыл қазақтарының арасында кiтап оқу ... тек ... ... ... ... ... 25-29 жас аралығындағы
респонденттерде белгiленгенi-88,4%, ал ең төменгi ... 60 және ... ... ... ... ... ... ауыл қазақтарында ең жоғарғы белсендiлiк 60
және одан ... ... ... ... ең ... 20-24 жас ... ауыл ... 13,5% құрап отыр. Әдетте,
көркем әдебиет шығармаларын қазақ тiлiнде жиi ... жасы ... ... жиi ... қарастырып отырған аймақтың мәдени өмiрiндегi тiлдiк қарым-
қатынастар, өзiне тән ерекше және ... ... бар ... ... оны ... ... ... таразыланған тiлдiк саясаты, өткен
және бүгiнгi күннiң оқиғалары әсер етiп отырған толқулар ... ... жоқ, 1999 жылы ... ... тiл туралы заң, бұрынғы КСРО
елдерiнде қабылданған осы тектес заңдармен салыстырғанда ең ... ... деп ... [116]. ... ... ... мемлекеттiк тiл
болып, ал орыс тiлiнiң ұлтаралық қатынас тiлi болып ... ... тiлдi ... мен ... ауыр ... [117].
Белгiлi бiр халықтың әдеби талғамын, оның көркем әдебиеттегi ... ... оқу ... ... ... ... ғылымда жетекшi орын алады, себебi адамның кiтап оқу ... ... ... сол ... ... ... ... бередi [118]. Халықтың кiтап ... ... ... ... ... және ... дамуын, ұлттық ерекшелiктерiн
анықтауға болатынын елiмiздiң түрлi аудандарында жүргiзiлген социологиялық
зерттеулерден де аңғаруға болады.
Өнертанушылар мен ... ... ... ... ... ... қандай кiтаптарды оқуды қалайтынын талдағанда,
кiтапты 25 жанр мен тақырыпқа бөлiп қарастырады екен [119]. ... ... мен ... қызметiнiң өзектi мәселелерiн емес,
этнологияның, оның iшiнде ... ... ... ... жүргiзiп
жатқанымызға байланысты, ауыл тұрғындарының көркем әдебиет шығармаларын
оқудағы ықыласын, әдебиетте кең ... ... 4 ... ... ... ... қиял-ғажайып әдебиет, әскери
тақырыптағы кiтаптар және ... ... сыр ... ... ... ... ... ауыл тұрғындарының ең ... ... ... ... ... әңгiме қозғайтын романдар екенi
анықталды. Әдебиеттiң осы бiр ... ауыл ... 45,5% ... 41,5% ... ... ... әдебиеттiң осы жанрына
аса көп дауыс бергендердiң ... ... көп ... атап ... ... әлеуметтiк-кәсiби дәрежесiне қарай жiктейтiн болсақ,
махаббат жайында баян ... ... оқу орта ... ... жиi ... ... ... дамуының барлық кезеңдерiнде
махаббат тақырыбына арналған шығармалар өзiнiң өзектiлiгiн ... ... ... алғалы берi тарихи шығармаларға деген сұраныстың
арта түскенiн аңғаруға ... ... ... басқа жанрларына
қарағанда, өз халқының тарихына арналған әдеби шығармаларға сұраныс ... Бұл ... ауыл ... ... топтары арасында танымал
келедi. Ұлттық сана-сезiмнiң өсу ... ... ... ... мен ... әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлерiне арналған
әдебиеттерге сұраныс артып келе ... ... ... халықтың бағзы
замандағы өмiрiне арналған болса, онда ол халықтың дәстүрлi-тұрмыстық
мәдениетiнiң ... ... ... ... баға жетпес зор дерек
болар едi, сондай-ақ әдебиеттiң осы бiр ... ... ... ... ... едi. Тарихи-оқиғалық әдебиет жанрына жататын шығармаларды
қазақтардың 38,5% мен өзбектердiң 32,9% оқуды ұнатады екен. ... ... ... шығармаларды жоғары және орта буындағы басшылар ... ... ... ... ... ... ... мен әскери тақырыптағы
әдебиеттерге сұраныс ... ... ... ... қазақтардың 8,9% мен
өзбектердiң 16,1% негiзiнен қиял-ғажайып шығармаларды және олардың 7,1% ... ... ... ... ... ... ... болды. Бұл
жанрдағы әдебиеттердi оқуға, әсiресе жастар әуестiгiнiң жоғары болатынын
атап кеткен жөн. Ауыл ... ... осы екi ... да ... ... ... себебi, қазақ тiлiне аударылған аударманың сапасының
төмен немесе аударманың мүлдем болмауынан туындап отыр. Жоғарыда ... ауыл ... ... көпшiлiгi өзiнiң рухани сұранысын ана
тiлiнде қанағаттандырады, ал қазақ және өзбек тiлдерiне, негiзiнен, ... ... ... ғана ... ал саяси және ғылыми
тақырыптағы кiтаптар үлкен қалаларда аударылғанымен, ауыл тұрғындарына ... ... ... оқу ... ерлер мен әйелдердiң талғамы
бiркелкi емес екенi аңғарылады. ... ... ... өзiнiң сұранысын
махаббат жанрындағы шығармалармен қанағаттандырады. Ал, ... ... ... және ... тақырыптағы әдебиеттердi оқуды қалайды.
Бүгiнгi қоғамда тарихи оқиғаларды жаңаша ұғыну қажеттiлiгi туып отыр.
Тарихтағы ақтандақтардың бетi ... ... ... ... қайта
зерделенiп жарыққа шығуда. Тоталитарлық тәртiптiң жазалауына ... пен ... ... атақты адамдардың есiмдерi ұрпақтарына
қайтарылды. Кейiнгi жылдары халықтың өзiндiк ... мен ... сыр ... ... ... баспа бетiнде жарыққа шығуда.
Әдеби жанрды қалау барысына ауыл тұрғындарының жасы ... ... ... ауыл ... мен өзбектерi арасында махаббат туралы сыр
шертетiн романдарды 20-24 жас аралығындағы жастардың жиi оқитыны анықталды,
62,5-27,5%, сондай-ақ әдебиеттiң осы ... ең аз ... 50-59 ... адамдар екенi белгiлi болды, 9,9-4,6%. Қиял ғажайып және әскери
тақырыптағы ... ... 18-19 жас ... адамдарға ұнайды, ал
тарихи-оқиғалық әдебиеттердi керiсiнше 50-59 жас аралығындағы адамдардың
қалайтыны ... ... ... ... ... өмiрлiк тәжiрибесi мол, жанұя құрған егде жастағы тұрғындар
жатады. Олар ... ... ... өз ... тарихи-оқиғалық шығармаларды оқу арқылы өздерiнiң көңiлiн
бөтен жаққа аударуға тырысатын болу керек.
Көркем әдебиеттiң ... ... ... ауыл ... дәрежесi айтарлықтай әсер етедi. Жоғары ... ... ... кең, әрi олар ... ... жанрдағы кiтаптарды
оқуға бағдарланған. Олар тарихи-оқиғалық ... ... ... мен ғылыми-таңғажайып әдебиеттердi оқуға көп көңiл
бөледi. Ал, ауыр ... ... ... ... ... ... ... әдеби ықыласының аумағы тар болады, ... ... ... мен ... туралы романдар қызықтырады.
Қазiргi кезде, кiтап, ұлттық мәдениеттiң маңызды тетiгi мен ... ... ... ... ... арқылы адам тек өзiнiң ұлттық мәдени
қорын ... қана ... ... ... өзге де халықтардың мәдениетi мен
тарихын жан-жақты, әрi терең ұғынуға мүмкiндiк ... Ауыл ... өз ... ... және ... ... ... ұнатады екен,
сондай-ақ олардың арасында өзбектiң классикалық және ... ... ... құрады, орыс әдебиетiн оқуды ұнататындары 3,6% ғана
құрап ... ТМД ... ... және ... ... ... ... 1,8%, шығыстың және батыстың классикалық және қазiргi
әдебиетiн оқуды қалайтындары 2,6% ... ... Ауыл ... ... өз
халқының әдебиетiн қалайтындары 84,3%, қазақтың классикалық және қазiргi
әдебиетiн ... 5,0%, ... ... және ... ... 3,4%, ТМД ... классикалық және қазiргi әдебиетiн
оқуға ... 4%, ... және ... ... және қазiргi
әдебиетiн оқуды қалайтындары ... 3,3% ғана ... ... ... әдебиетiне деген ықылас жоқ емес, әрi әлемде ... ... ... бұл ... ... ... әлдеқайда
жоғары болатынын уақыттың өзi көрсете жатады.
Өз ұлтының классикалық және ... ... ... ... жоғары
болатынын респонденттерге қойған келесi сұрағымыз дәлелдей түстi. Түркiстан
ауданында тұратын ауыл қазақтарының 90,9% мен ... 82,0% өз ... ... оқуды ұнатады екен. Ал, ТМД елдерiнiң жазушылары
мен шетел әдебиетiне жататын өзге ... ... ... тек ... ... ... ... ауданында орын алған
жағдайға келетiн болсақ, ондағы ауыл тұрғындарының басым бөлiгi ең ... ... ... ... шығармалары мен шетел әдебиетiне жататын
жазушылардың еңбектерiн ... ... ... ... ... ... арасында негiзiнен төл ақын-жазушыларының шығармаларын оқуды
қалайтындары 77,6% құраған ... ал ... ... ақын-жазушыларының
шығармаларын респонденттердiң 18,5% қалайтыны анықталды. ... ... ... бұл ... 30,2-58,3% және ауыл түрiктерi арасында бұл
көрсеткiш 33,7-33,1% тең болды.
Рухани ... ... iрi ... тек өз халқының ақын-
жазушысының немесе тек шетелдiк ақын-жазушылардың шығармаларын ғана ... ... ... төл ... ... ... жазушыларының
шығармаларына да қызығушылық ... ... қана қол ... алады,
өйткенi өз әдебиетiмен қатар өзге де халықтардың әдебиетiмен сусындануы,
халықтардың рухани ... ... ... оның ... алып ... ... ауыл тұрғындарының өз халқының және өзге ұлттардың
мәдениетiне деген ... олар ... ... ... ... ... Ауылдың барлық әлеуметтiк-демографиялық топтары
арасында ең сүйiктi, әрi танымал ақын-жазушыларға А.Құнанбаев, М.Әуезов
жататыны ... ... ... ... ауыл қазақтарының ең сүйiктi ... ... ... Ш.Мұртаза, С.Мұқанов, I.Есенберлиндер
жатады. ТМД халықтарының жазушылары арасынан ауыл қазақтарына Ш.Айтматов,
А.С.Пушкин, ... ... ... ... ... ... ... А.Кристи, У.Шекспир мен А.Дюманың шығармаларын қалайды
екен. Ауыл орыстарына өз ... ... ... А.С.Пушкин мен М.Ю.Лермонтов; қазақ ақын-жазушыларынан
А.Құнанбаев, М.Әуезов пен ... ТМД ... ... және ... әдебиетiнен А.Дюма, Т.Драйзер, Д.Х.Чейз, В.Гюгоның
шығармалары ұнайтыны белгiлi ... Ауыл ... ең ... ... ... ... Хамза, А.Якубов пен Е.Розиматов, қазақ ақын-
жазушыларынан ауыл өзбектерiне А.Құнанбаев пен М.Әуезов, ТМД халықтарының
әдебиетiнен ... ... мен ... ... ... түрiктерi А.С.Пушкин, О.Сүлейменов пен ... ... ... ... ... ... атанған ақын-жазушылардың шығармаларын
әлем тiлдерiне аудару арқылы, көркем әдебиетiмiз дүние жүзiне танылды, ал
олардың туындылары болса ... ... ... ... ... айналды.
Мәселен, М.О.Әуезовтiң Л.Соболев, Г.Л.Рошаль және С.Ермолинскиймен арадағы
ынтымақтастығының арқасында, оның шығармалары орыс ... ... ... және ... ... ... жұмыс iстедi.
Б.Момышұлы, Қ.Аманжолов, I.Есенберлин, Қ.Мұхамеджанов және т.б. қазақ ақын-
жазушылары өзiнiң еңбектерiн қос ... ... жаза ... Өз ... орыс ... жазатын О.Сүлейменов, Ә.Әлiмжанов, ... орыс тiлдi ... ... деп ... ... ... ... орыс және қазақ тiлдерiнде қатар еркiн жаза
бiлетiн жазушылардың бiрi Г.К.Бельгер [121].
Зерттеу ... ауыл ... ... ... ... ... көрсеттi. Әдебиеттiң адамның рухани дамуына
тигiзетiн ықпалы шығарманың тек идеялық-көркемдiк деңгейiне ғана ... ... оны ... ... ... да байланысты. Әрбiр адам
өзiнiң әдебиетiн әлдеқайда оңай қабылдайды, себебi шығарма ұлттық ... оның ... ... бейнесi айқын көрiнiс табады. ... толы ... ... ... тек ... ғана тән ... оқырман қауымын баурап алады. Оңтүстiк Қазақстан аймағы ... ... ... ... ... өз ... әдебиетiмен жақсы
таныс екенiн көрсеттi, әсiресе қазақ, орыс және Батыс Еуропа ... ... ... ... ... көп болды. Ал,
шетел әдебиетiнiң жазушыларынан негiзiнен ағылшын, француз, немiс және
америка әдебиетiне ... ... ... жиi ... елдердегi мәдениет қызметкерлерi кiтаптың маңызы туралы сан
алуан түсiнiк бере ... оның ... ... ... бiр-бiрiмен
жақындастыру мен өзара түсiнiсу құралы ... ... ету, ... кедергiлер мен бөгеттердi жою, әрбiр ... ... ... ... қол ... ... жасау екенiн
айтады [122].
Егер, әлем әдебиетiнiң ең таңдаулы, үздiк шығармалары сапалы түрде
қазақ тiлi мен ... ... ... саны ... ... ... ... құрайтын халықтардың тiлiне аударылып, ауыл ... ... ... ... насихаттау жұмыстары жүргiзiлетiн болса, онда
елiмiздiң шалғай аудандарында да оқырмандар саны өсер едi. ... ... ... ... әлем ... ең үздiк шығармаларымен
сусынданған адамдардың әлеуметтiк-мәдени деңгейi бiршама жоғары болады.
Сайып келгенде, қарастырып отырған ауыл ... ... ... ... себебi олардың көркем әдебиет шығармаларын оқуға
деген белсендiлiгi әлi де ... ... тұр. ... ... ... кiтап оқу кезiндегi белсендiлiгiнiң ... ... ... ... көрсетiлген себептерге байланысты болып отыр. Бiрiншiден,
жаңа технологиялар мен ... ... ... әрбiр
отбасының құрамдас бөлiгiне айналды. Адамның ... тыс ... мен ... ... бағытталған, әрине мұндай
келеңсiздiк ауыл тұрғындарының ... ... оқу ... ... жасайды. Озық әдеби шығармалар бойынша кинофильмдер түсiру де,
көркем ... ... ... керi ... тигiзедi. Екiншiден, ауыл
тұрғындарының кiтап оқуға ынталарының төмен болуы, кiтап басу саласының
жекешелендiрiлiп ... де ... ... ... ... салынатын
салықтың жоғары болуы, кiтап ... ... ... алып ... оқырманның қалтасы жұқа екенiн ескерсек, онда кiтапқа ... ... ... Егер, осы мәселелер өзiнiң оң шешiмiн табатын болса,
онда оқырманның белсендiлiгi өсiп, ой-өрiсi кеңейiп, олардың ... ... ... едi.
2.2 Ауыл тұрғындарының мәдени өмiрiнде театр, кино мен мұражайдың орны
Қай заманда да, қай қоғамда да елдiң, мемлекеттiң мерейi ... ... ... ... Ауыл ... ... өмiрiнде осындай
рухани азық беретiн өнердiң бiр түрi-театр. Ол жәй ғана ... ... бiрiн ғана ... сондай-ақ ұлттық сахна өнерiн ... ... ... Ол ... ... ... өзiнiң ұлттық театр
өнерiмен және әлем ... ... ... iрi ... ... ... ... мен Жамбыл облыстарында кәсiби сахна өнерiнiң туу,
қалыптасу және даму жолы шын ... ... ... ... ... Өткен ғасырдың 30-жылдары облыс орталықтарында қазақ және орыс
драма ... ... ... iстей бастауы, республиканың мәдени
өмiрiнде аса маңызды оқиға болды. ... ... ... ... ... кезеңдегi тұрмыс-салты мен арман-мұратын баяндайтын сан қилы пьесалар
қойылды. Осы кезден бастап Ресей мен ... ... ... ... ... ... спектакльдер қойыла бастады.
Шымкенттегi Т.Ж.Шанин атындағы облыстық қазақ драма театры 1934 жылы
ұйымдастырылып, сол жылы Ғ.Жасақбаевтың “Заман заңы” пьесасымен ... ... ... ... ... ... ... Е.Досымбетов,
М.Жүсiпов, Т.Мәдiходжаев, Ә.Мырзалиев, И.Тәуiрбалин сынды әртiстер театр
труппасының ... ... ... бастап, оның шығармашылық жағынан
қалыптасу, даму ... ... ... ... ... ... ... Т.Ж.Шаниннiң “Арқалық батыр”, Е.Ерданаевтың “Малқамбай”,
С.Сейфулиннiң “Қызыл сұңқарлар”, М.Әуезовтiң ... атты ... орын ... ... ... ... труппасы гастрольдiк
сапармен Арыс, Меркi, ... ... елдi ... ... ... жылы ... ... театр училищесiнiң қазақ студиясын
бiтiрген Г.Батырғалиева, Х.Бөкеева, Ғ.Дүйсеков, Қ.Қарсақбаев, Ә.Өмiрзақова,
Ж.Серiкбаева, Ғ.Хайруллина, ... ... ... ... ... бекiтiп, күшейте түсуге игi ықпал жасады. Олардың ... ... ... ... К.Гольдонидiң “Екi мырзаға бiр
қызметкерi”, Ф.Шиллердiң “Зұлымдық пен ... ... ... ... ұлттық драматургиядан М.Әуезовтiң “Түнгi
сарыны”, Ғ.Мүсiреповтiң “Қозы Көрпеш-Баян сұлуы” мен “Ақан серi-Ақтоқтысы”,
М.Әуезов пен ... “Ақ ... ... ... соғыс жылдары Моссовет (Ресей, Мәскеу) атындағы
театрдың Шымкентке көшiп ... ... ... елеулi оқиға болды. ... ... ... ... ... ... ... Қыпшақ Қобыландысы” секiлдi тарихи-қа¿армандық шығармалар
мен М.Әуезовтiң “Сын сағаттасы”, ... ... ... сияқты
ұлтжандылық тақырыптағы драмалық шығармаларды ... ... ... ... ... ... ... Ә.Мұхамедияров, М.Өтебаев, Е.Садақбаева, Ж.Тұрсынов, Ә.Шанин,
Ф.Шериязданова және Ж.Арғынбаев, В.И.Дьяков, ... ... ... ... ... ... ... етiп, театр өнерiнiң өркендеуiне мол үлес қосты.
Соғыстан кейiнгi жылдары театр ... ... ұлт ... ... тұрмысын бейнелейтiн пьесаларға ден қойды. Сол жылдары Ә.Әбiшевтiң
“Достық пен махаббаты”, “Кiм менiң әкем” мен “Бiр ... ... ... ... ... ... ... мен “Көңiлдестерi” сахнаға қойылды.
Сонымен қатар, театр репертуарынан ... және ... ... ... “Асауға тұсауы”, Ж.Б.Мольердiң “Сараңы”,
А.Н.Островскийдiң “Мысыққа күнде той бола бермейдiсi” мен “Жазықсыздан жапа
шеккендерi”, Н.В.Гогольдiң “Ревизоры” орын ... ... ... ... ... Алтынсаринi”,
Ә.Тәжiбаевтiң “Майрасы”, М.Әуезовтың “Қаракөзi”, Б.Майлиннiң “Шұғасы”,
Ш.Құсайыновтың “Бiздiң Ғаниы”, Қ.Мұхамеджановтың “Бөлтiрiк ... ... ... және ... ... ... ... сынды
шығармалары сахна төрiнде қойылды.
Тараздың Абай атындағы облыстық қазақ драма ... ... ... ... басында драмалық үйiрменiң дәрежесiнде болатын. 1936 жылы 16
наурызда театр ... ... мен ... және ... атты бiр ... ... ... рет шымылдығын ашты.
Алғашқы жылдары ... ... ... Қ.Қасымбеков, Ф.Нұрымова,
Ш.Сакиев, К.Сәкиева, М.Табанов, С.Үмбетбаев ... ... ... ... ... ... ... Б.Майлиннiң
“Көзiлдiрiгi” мен “Талтаңбайдың тәртiбi”, М.Әуезовтiң “Еңлiк-Кебегi”,
“Айман-Шолпаны”, “Түнгi ... ... және ... “Қозы Көрпеш-Баян сұлуы”, “Аманкелдiсi” және ... ... ... ... ағаш ... ... мен ... “Бөлтiрiк бөрiк астында” және “Құдағи ... ... ... орын ... ... ... ... “Ер Тарғыны” мен
“Қыз Жiбегi”, У.Гаджибековтың “Аршын мал ... және ... ... ... пен ... ... “Екi мырзаға бiр
қызметкерi”, Гогольдiң “Ревизоры” мен ... ... жапа ... ... ... ... Хамзаның “Бай мен ... және ... ... ... ... Қаз ССР ... әртiсi Ш.Сәкиев, Қаз ССР-нiң еңбек
сiңiрген әртiстерi Г.Батырғалиева, Т.Ерғалиев, ... ... Қаз ... ... сiңiрген мәдениет қызметкерi Г.С.Поплавский
жұмыс iстедi [123].
Оңтүстiк Қазақстан облысына қарасты Бәйдiбек, ... ... ... Түлкiбас, Қазығұрт, Сарыағаш, Мақтарал мен Шардара
аудандарында және Жамбыл облысының Жуалы, Шу, ... ... ... ... ... ... кәсiби деңгейi, сахнаға қойған қойылымдары
облыстық драма театрларының деңгейiнен кем түспейдi. Бұл ... ... ... шығармаларымен қатар, Еуропа мен
Американың классиктерi мен ... ... орын ... ... ... ... қою, ... кейiнгi жылдары театрға
арнайы театрлық мамандығы бар басшылардың келуiмен байланыстыруға ... ... ... ... ... ... тек ... авторлардың
шығармалары бойынша ғана қойылымдар қойылатын. ... ... ... ... ... ... әлеуметтiк-кәсiби топтарды ... ... ... ... ... жұмыс iстейтiн 11 театр мен Жамбыл
облысында қызмет көрсететiн 9 ... ... ... ... ие. ... ауыл тұрғындарының рухани сұранысын қанағаттандыру жүгi осы
театрлардың еншiсiне тиедi. 1969 жылы 18 қантарда ... рет өз ... ... ... ... “Жалбыр” спектаклiмен ашқан Жетiсай
театры бүгiнгi күнге дейiн 100-ден астам ... ... ... ... мәрте Бүкiлодақтық театрлар байқауының дипломанты ... ... ... ... ие ... ... ... әлем халықтарының мәдениетi мен өнерi, тұрмыс-салты
мен тарихы жайындағы түрлi ақпарлармен осы театр ұжымдары ... ... ... таныса алады. Аудандық театр ұжымдарының спектакльдерi
мен концерттерi ауыл ... ... ... сұранысқа ие. Қазiргi кезде
ауыл адамдарының театрға бару белсендiлiгi төмендеп жатыр. Мұны, Оңтүстiк
Қазақстан ауыл ... ... ... ... ... ... тұрғындарының театрға бару белсендiлiгiнiң төмендеп кеткенi
байқалады. Бүгiнде, облыстық, қалалық, аудандық ... ... ... басынан қиын кезеңдi кешiру үстiнде. Қаржы тапшылығына байланысты театр
труппасының ауыл-ауылдарды аралап тұруы қиындай түстi. Ауыл ... ... ... ... ... “Күлкi керуенi” сияқты әзiл-
сықақ театрларының концерттiк бағдарламаларын тамашалауды ... ... ... осы ... бiрi келе ... сол елдi
мекеннiң маңайындағы ауыл тұрғындары мiндеттi түрде олардың қойылымдарына
қатысуға асығады. Ендi, ... ... ... ... ... ауыл
тұрғындарының театрға бару белсендiлiгiн қарастырып көрейiк. Ол үшiн
төменде берiлген кестеге бiр сәт ... ... ... ауыл ... ... бару ... Түркiстан
ауданы ауыл тұрғындарының театрға бару белсендiлiгiне ұқсас. Театрға ... ауыл ... саны 60,0% ... ... сондай-ақ театрға
жиi баратын респонденттерiнiң қатары да мұнда 5,0%-дан аса ... ... ... ... ... респонденттерiнiң 30,6% театрға сирек
барады, бұл көрсеткiш ауылдық орыс пен ... ... ... ... ... бiршама жоғары. Мәселен, ауыл орыстарының тек 14,4%
мен ауыл ... тек 12,2% ғана ... ... ... ... ... облыстағы театрлар қазақ авторларының шығармаларына ... ... ал ... ... қойылатын қойылымдарды орыс және түрiк
ұлтының ... тiлдi ... ... ... ... алмайды.
Олардың облыстағы қазақ театрларының қойылымдарына сирек баруының басты
себебiн осы ... ... ... ... ... ... театрға деген белсендiлiктiң
төмендеуiнiң негiзгi себебiн телевизияның жедел дамуымен де ... ... ... ауыл ... ... жетекшi
орынға ие. Театрдың спектакльдерiн қанша экран арқылы насихаттағанымен, ... ... ... ... ... және ... мiндетiн
жоғалтары анық. Басқаша айтқанда, телевизия ... ... ... ... ... айналды, ал бұл болса өз кезегiнде ауыл тұрғындарының
театр өнерiне деген белсендiлiгiнiң төмендеуiне алып ... ... жас ... ... театр спектакльдерiне бару белсендiлiгi,
ауыл тұрғындарының театрға әуестiгiнiң төмендеп бара жатқандығын аңғартады.
Қос ұлт өкiлдерiнiң барлық ... ... ... ... тым ... екенiн аңғартады. Ең жоғары белсендiлiк 20-24 жас
аралығындағы жастарда болса, ең төменгi белсендiлiк 60 және одан ... ... ... ... Яғни, бұл жерден ... жасы ... ... ... ... бару белсендiлiгiнiң соғұрлым
төмендей түсетiнi белгiлi болды.
Бұл жерде бiрден айта кету керек, әрбiр ұлттың жас аралық топтарында
өзiне тән ... бар. ... ... жиi ... ... ... әр
ұлт өкiлдерiнде әркелкi жас-шамасындағы адамдар тобын құрайды. Қазақ ауыл
тұрғындарының 18-19 жас шамасындағы өкiлдерi, ауыл ... 60 және ... ... респонденттерi мен түрiк ұлтының 20-24 жас ... ... ең жиi ... ... ... Қазақ және орыс
ауыл тұрғындарының 60 және одан ... ... ... мен ... 40-49 жас шамасындағы тұрғындары театрға мүлдем ... ең ... ... ... ... да мына жас ... тобы ... жиi барады екен, ал мына бөлiгi керiсiнше ... екен ... ... ... ... аулақпыз. Дегенмен, сұрауға
қатысқан респонденттердiң жауабы осылай шешiлдi.
Ауыл тұрғындарының театрға бару белсендiлiгiн, олардың жынысына ... ... онда ер ... ... ... ... жиi
баратыны анықталды. Бұл жерде әйел ... бос ... ... болуы,
олардың белсендiлiгi-нiң төмен болуына әсер етiп отыр.
Ауыл тұрғындарының ... ... жиi ... ... ... ауыл мен ... арасындағы ара қашықтық та айтарлықтай әсер
етедi. Сұрау салу ... ... ... ... ... ... мекендердiң тұрғындарына қарағанда, қаланың маңында орын тепкен
ауылдардың ... ... және ... ... ... ... театрлардың спектакльдерi мен концерттерiне әлдеқайда жиi барып
тұрады екен. Шорнақ пен Теке ... ... ... ... ... ... ... қойылым-дарына, Майдамтал
аулының тұрғындарына қарағанда 2 есе жиi келетiнi анықталды.
Ауыл тұрғындарының драмалық театр өнерi саласындағы ... жыл ... ... ... ... ... мен ... шеңберi кеңейiп
келедi. Этносоциологиялық зерттеулердiң нәтижесiнде ... ... ауыл ... ... ... ... шығармалары бойынша
қойылатын қойылымдардың атын атайды. ... ең ... ... ... ... ... ... Көрпеш-Баян сұлуы”, “Ақан ... ... “Ең ... келiншегi” және т.б., яғни белгiлi бiр тарихи
кезеңдегi ... ... ... бейнелейтiн шығармалар.
Ауыл аймақтарында болып өтетiн гастрольдiк сапарларда драмалық
театрлардың барлығы дерлiк ауыл тұрғындарының ... ... ... ... ... ... ... қояды. Алайда, театр
сахнасында мағынасы терең философиялық ... ... ... “ауыр” тиетiн қойылымдар қойылып жатса, ондай спектакльдердi
тамашалауға ауыл ... ... ... ғажап емес. Өкiнiштiсi, ауыл
көрермендерiнiң басым көпшiлiгiне тек жеңiл және әзiл-сықақ ... ... ... ... драмалық және халықтық театрлар
қайткенде қаржы жоспарын орындау мақсатында ауыл ... ... сай ... қойылымдар көрсетуге бағдарланған.
Алайда, ауыл көрермендерi тек қазақ ... ... ... ... ... ғана ... ... деп есептеу
жаңсақ болар едi. ... ... ауыл ... ... ... ... ... қойылған спектакльдер де ұнайды. ... ... ... ... “Екi мырзаға бiр қызметкерi”,
У.Шекспирдiң “Асауға тұсауы”, Н.В.Гогольдiң “Ревизоры”, Шиллердiң ... ... ... ... ие. Ауыл ... осы ... қойылымдары
арқылы өзге халықтардың тарихы және мәдениетiмен танысып ... ... ... ... танысуға, әсiресе ауылдың зиялы қауым өкiлдерi айрықша
белсендiлiк ... ... салу ... ... ... Қазақстан ауыл тұрғындары
республиканың әйгiлi әртiстерi ... ... ... ... ... ... ... әртiстерiнен Т.Жаманқұлов, А.Әшiмов, Ш.Айманов, Б.Римова,
Ф.Шарипова, Д.Жолжақсынов, ... ТМД мен ... ... ... ... ... ... И.Смоктуновский,
Л.Минелли, В.Ли және т.б. есiмдер аталды. Ауыл ... ... ... олар ... ... драма театрларында
ойнайтын әртiстердiң қай кинофильмдерде түскендерiн бiле ... ... ... ... алмай әлек болып жатады.
Республиканың мәдени өмiрiнде ұлттық театр өнерiнiң дамуы сияқты оң
өзгерiстермен қатар, тез ... өз ... ... ... етiп ... де ... [127]. ... айтып кеткендей, қалаға сапар
шегетiн ауыл тұрғындары тек ... ... ғана ... соғады. Қазiргi
кезде, драмалық театрлардың спектакльдерi ... бос ... ... және ... көрермендердiң театрға сирек баруын ... ... ... ... ... бiр ... ... күннiң көкейкестi мәселелерiн қозғайтын қойылымдарға жұтаң.
Бүгiнде, театр ... ... ... ... ... әлi де көп жетiлдiрудi қажет ететiн ... ... ... ... Ғ.Мүсiреповтың, Ә.Тәжiбаевтың,
Ә.Әбiшевтiң, М.Ақынжановтың, С.Мұқановтың, ... ескi ... ... бiр ... қоя беру ... ... ал ... қоюға қаржы жетiспейдi [128]. Өкiнiшке орай, елiмiзде ... ... ... ... шынайы көрсете бiлетiн драматургтар
жетiспейдi.
Ауылды жерде драмалық ... ... ... ... ... ... ... Гастрольдiк спектакльдер мен концерттер жайында
ауыл тұрғындары тек театр ... сол ... ... күнi ғана ... ... ... ... оның iшiнде, әсiресе мерзiмдi
баспасөз беттерiнде спектакльдiң мазмұны мен оны ойнайтын әртiстер ... ... ... ... ... ... спектакльдiң
мазмұнынан хабарсыз болып келедi. Демек, көркем мәдениеттi ... ... ... ... ... жұмысты дұрыс орындамай жүр.
Сонымен, ауыл тұрғындарының ... ... ... ... ... зор ... ауыл тұрғындары оның жұмысына пәлендей
қызығушылық танытпай отыр. Дегенмен, олардың арасында отандық және ... ... ... туындыларына тағзым ... ... ... ... өмiрi мен ... ... ... кемелденiп баюына
кино өнерiнiң тигiзетiн әсерi мол. Кино ... ... ... ... ... ... ... деңгейiнiң өсуiне, алуан түрлi рухани
сұраныстарын толық қанағаттандыруына татымды үлес қосады.
Қазақ халқының ұлттық мәдени қорының ... ... ... ... ... ... зор ... атап кеткен жөн. 1925
жылы Қызылордада өткен Қазақстан ... ... ... ... ... қазақ жерiндегi кино өнерiнiң алғашқы
қадамы саналады. 1929 жылы Алматыда Востоккино ... ... ... Ол негiзiнен, республиканың әлеуметтiк-экономикалық
тұрмысын бейнелейтiн деректi фильмдер түсiрдi [129]. Өнердiң ең ... ... ... ... деректi фильмдердi таспаға түсiру,
Қазақстанда сол ... ... ... ... ... ... және дер ... түсiрiп алуға мүмкiндiк бердi. 1939
жылы режиссер М.З.Левин түсiрген “Аманкелдi” фильмi қазақ көркем ... ... ... жылы Алматы көркем фильмдер киностудиясы ұйымдастырылды. Ол 1942
жылы эвакуациямен келген “Мосфильм” және ... ... ... ... киностудия (ЦОКС) деген атпен жұмыс iстедi. Қазақ
халқының өмiрiн бейнелейтiн “Ақ ... ... ... ... “Домбыра
сайрайды”, “Абай әнi” атты туындылар осы кезде ... ... ... 50-шы ... соңына қарай ұлттық кинематографияның
шығармашылық өрлеуi ... Осы ... ... әр ... тақырыпты
қамтыған ұлттық көркем киноның үздiк туындылары дүниеге келдi. Оның iшiнде
“Ботагөз” (1958, реж. ... ... ... (1966, реж. ... ақыры” (1970, реж. Ш.К.Айманов), “Тақиялы перiште” (1968, реж.
Ш.К.Айманов), “Бiздiң Ғани” (1958, реж. М.С.Бегалин), “Қыз ... ... ... “Менiң атым Қожа” (1963, реж. А.Қарсақбаев), “Бiз
төртеумiз” (1971, реж. ... ... ... ... ... ... бұл ... сұраныс әлi күнге дейiн жоғары болып тұр.
ХХ-шы ғасырдың соңына қарай идеологиялық тыйымдардан арылған қазақ
халқы өзiнiң өткен ... ... ... арта ... ... кино
өнерiне әлдеқайда көкейкестi және мазмұнды көркем фильмдер түсiре алатын
кинематографтардың жаңа легi келiп ... ... ... ... ... ... ... фильмдерi осылардың жемiсi.
Республикада ұлттық кино өнерiнiң даму ... ... ... К.Жандарбеков, К.Байсейiтов, Ш.Айманов,
А.Әшiмов, ... ... ... кино ... дүниеге келдi.
Ұлттық кинематографияның дамуы, ауыл тұрғындарының мәдени деңгейiнiң
шеңберiн кеңейтiп, кино ... ... ... ... ... ... тарихы мен онда орын алған түрлi ... ... ... ... ... қазақ халқының өзiндiк ... ... ... үлес қосты. Республика кино өнерiнiң даму
деңгейiн, онда түсiрiлген жақсы не ... ... ғана ... ... ол ... ... ... қызықтыра алатынына да көңiл
аудару қажет.
1998 жылғы статистикалық мәлiметке ... ... ... 133 ... киноқойылым көрсететiн киноқондырғы жұмыс iстедi. Оның
122-сi ... ... ... ... ... аралығында осы облыстың
ауылды жерiнде киноқондырғылар саны 7 есе, ... ... ... есе кемiдi. Кино мекемелерi басынан кешiрiп отырған ... ... ... ... ... ... кино мекемелерi де өз
басынан кешiруге мәжбүр. Егер, 1990 жылы Жамбыл облысында 651 ... ... ... ... ... iстесе, 1998 жылға қарай облыста ... ... ғана ... ... Осы 8 ... ... ... келушiлер
саны 1183 есе кемiдi [132].
Бүгiнде, ақылы кино ... ... ... ... ақы төлеуге
көпшiлiк ауыл тұрғындарының қалтасы көтере бермейдi, әрi киноқойылымдардың
да қазiргi сапасы көңiлдi көншiтпейдi. Нәтижесiнде өз ... ... және ... ... ... ... телевизияның беделi өсiп
отырады. Ауыл ... кино ... ... ... қаншалықты
кинотеатрға жиi барып тұру белсендiлiгiнен айқын аңғаруға болады.
Жоғарыда берiлген кестеге қарағанда, Меркi ауданында тұратын ... ... бару ... ... ауданында тұратын ауыл
қазақтары мен өзбектерiне қарағанда анағұрлым жоғары екенi байқалады. Ауыл
өзбектерiнiң 78,0% мен ауыл ... 77,6% ... ... ... екен.
Ал, Меркi қазақтарында бұл көрсеткiш тек 21,1% тең. ... ... ... бару ... ... ауданында тұратын ауыл
тұрғындарына қарағанда әлдеқайда жиi екенi белгiлi болды. Олардың киноға
бармауының ... ... ... ... ... ... Кино
мекемелерiнiң көрермендерiне ұсынатын фильмдерiнiң төмен сапасы мен
киносеанс құнының ... ... әрi ауыл ... үй ... байланысты бос уақытының шектеулi болуы ауыл тұрғындарының
киноклубқа сирек барып ... ... ... ... ... ... және демографиялық топтарда киноға бару
әрқелкi болып келедi. Ең ... ... 60 және одан ... ... ... ... ... Киноға барудың ең жоғарғы
белсендiлiгi Түркiстан ауданында тұратын 20-24 жас ... ... ... Адамдардың жас ерекшелiктерi жасарған сайын, олардың
киноға бару белсендiлiгi соғұрлым төмендей түседi ... ... ... ... 18-19 жас ... ... ... 6,7%,
орыстардың 6,7% ауыл түрiктердiң тек 11,8% ғана киноға жиi ... ... ... ұлт ... 60 және одан ... жастағы респонденттерiнiң киноға
жиi барып тұру белсендiлiгi 78,4-77,0-76% тең. Ал, ... ... 18-19 жас ... ауыл ... ... да киноклубқа
мүлдем бармайтыны белгiлi болды. Сонымен, мосқал жастағы ауыл тұрғындарының
кино өнерiне ... ... ... анағұрлым жоғары екенi белгiлi
болды.
Отбасы қамы мен ... ... әйел ... көп ... ... бос ... ... шектейдi. Әйел затының киноклубтарға жиi
немесе сирек баруына, сонымен қатар, олардың салыстырмалы бiлiм ... ... ... ... ... ... өндiрiске, яғни
қоғамдық өмiрге араласуын мейлiнше ... ... ... ... етiп ... ... ... өмiрдiң кейбiр саласында әйел затының
мәдени белсендiлiгi ерлерге қарағанда бiршама жоғары.
Телевизия сапасының өсуi, алуан түрлi қызықты және ... ... ... ... жетiстiктерiн пайдалануы, оған
деген тәуелдiлiктi күшейте түстi. ... ... ... жан-жақты тақырыптар мен жанрларды қамтуы, олардың көркемдiк
деңгейiнiң ақылы кино көрсететiн ... ... ... және ... ... ... өзiне тартады. Өкiнiшке орай, қазiр
жалғыз бiздiң елде ғана емес, сондай-ақ ... ТМД ... ... қала ... да ... жұмыс iстеудiң дұрыс және тиiмдi
жолын таба алмай отыр [133]. Кино ... ... ... ... ... ... мен ... кинематографияға қарым-қатынасын
қалыптастыру, кино ... ... ... қаншалықты
қанағаттандыра алатынына да байланысты болып отыр [134]. ... ... ... сың ... мәдениет министрлiгi таратқан мерзiмдi баспасөз
беттерiндегi ... кино ... ... қорғау және оларды
қаржыландырудың жолдары қарастырылмағаны айтылады. Қаржы ... ... ... орналасқан барлық кинотеатрлар мен киноклубтар да
жабылып бiтуге жақындады [135]. Сонымен, ауыл тұрғындарын олардың жынысына,
әлеуметтiк-кәсiби және ... ... ... озық кино
өнерiне баулу бүгiнгi күннiң басты мiндеттерiнiң бiрi болып табылады.
Республикамызда кино өнерiнiң бүгiнгi ... ... ... ... ... ... болады. Астана қаласында “Қазақ
киносы астанада” атты айдармен өткен фестиваль кезiнде жергiлiктi жердiң
көрермендерi ... ... шет ... жақсы таныс
қазақстандық кинорежиссёрлардың тамаша ... ... ... алды ... ... бiзде, Қазақстанда әркiм бiлгенiн iстеп, жастарды
азғындық жолға итермелейтiн, ... пен ... ... ... ... емiн-еркiн жаулап алды. Бұдан келетiн ең басты
залал- ол жас ... ендi ғана ... келе ... менталитетiн
түбегейлi өзгерту қаупiнде болып тұр. Әуелден өзiнiкiнен гөрi ... ... ... ... төл мәдениетiмiз бен ... ... ... ... өз ... ұлы ... өсiп келедi [137].
Адам бiлiмiнiң деңгейi де кино өнерiне бейiмделуге әсер ететiн бiрден-
бiр фактор. Киноға мүлдем бармайтын ... бiлiм ... ... ... ... орта және аяқталмаған орта ... ... ... ... адамның бiлiм деңгейi ... ... оның кино ... ... ... арта ... ... жерiнде тұрғындардың рухани сұранысын қанағаттандыра
алатын киноклубтар, мұражайлар, филармониялар мен т.б. ... ... және ... ... жоқ, сондай-ақ бұл жерде кинофильмдер де күнде
көрсетiлмейдi. ... ... ... ... жерлерi 4-5 телевизиялық
арнаға дейiн ... ... Кино ... деген сұраныстың төмен болуы ең
алдымен осыған байланысты. Мәселен, “Сiздiң бос ... көп ... ... ... кезекте қалай пайдаланған болар едiңiз?” - деген ... ... 27,2% ... ... бар ... ... ... жұмсар едiм”,-
деген, ал “Бос уақытым бар болса кино қарауға жұмсар ... деп ... ауыл ... бар ... 3,1% ғана құрады. Өкiнiшке орай,
кейiнгi жылдары киноклубтар өзiнiң қоғамдағы маңызды орнын жоғалтып алды.
Ауылды ... ... ... және ... ... ... ең сүйiктi жанрына кинокомедия, детектив, тарихи-оқиғалық
және классикалық көркем фильмдер жатады. Ауыл ... ... ... ... олардың талғамының әр алуан екенiн, кино ... ... ... ... және әлемдiк мәдени құндылықтармен
толығып ... ... жөн. ... ... iшiнде, ауыл тұрғындарына
“Қазақфильм” киностудиясы түсiрген “Менiң атым ... ... ... ... ... экспресi” фильмдерi ұнайды. ТМД елдерiнiң
киностудиялары түсiрген ... ... ауыл ... ... ... ... “Мәскеу көз жасыңа сенбейдi”, “Д'Артаньян және үш ноян”,
“Операция Ы”, “Қасқырдың апаны” ... ... ... ... ... ... ... “Жесiрлер”, “Өкiл әке”, “Бағландардың үнсiздiгi”
фильмдерi, сондай-ақ латын американдық телесериалдардың iшiнде “Махаббат
үшiн” (Во имя ... ... ... ... ... ... ... (Нежный
яд), “Вавилон мұнарасы” (Вавилонская башня), “Жанұя ... ... ... ... ауыл ... ... үлкен сұранысқа ие.
Қазiргi кезде ауыл телекөрермен-дерiнiң ... АҚШ, ... ... ... ... ... және Аргентина фильмдерi жаулап алды.
Ауыл тұрғындарының ең сүйiктi кино әртiстерiне негiзiнен қазақ және
орыс кино ... ... ... ... ... ... киносын әлемдiк
деңгейге көтерген атақты А.Әшiмов ауыл қазақтарының ең сүйiктi кино әртiсi.
Оның кинодағы Бекежан (“Қыз Жiбек”, 1972), ... ... ... ... ... 1973), Қасымханов (“Транссiбiр экспресi”,
1977), Қаражал (“Жаушы”, 1980), Шыңғыс хан (“Бұлғар ... ... ... 1998) ... ... ... шеберлiктiң үлгiсi. Сондай-ақ ауыл
қазақтарының ең сүйiктi кино ... ... ... ... ... жатады. Орыс әртiстерiнен В.Тихонов,
А.Миронов, Ю.Никулин, В.Высоцкий, М.Боярский, Н.Михалков, ... ... және ... ... ... А.Шварценнегер,
Р.Гир, Б.Уильямс, Д.Керри, Д.Робертс, Джеки Чан, Джет Ли ... ... Ауыл ... ... ... ... өзiнiң
ұлттық кино өнерiнiң әртiстерi жатады. Орыс кино өнерiнен Ю.Никулин,
Р.Быков, ... ... және ... ... С.Лорен,
Ж.П.Бельмондо, А.Делон ауыл орыстарының ең сүйiктi әртiстерiне жатады.
Ауыл өзбектерi ... ... ... пен ... ... ... В.Тихонов пен А.Мироновты ұнатады. Ауыл түрiктерiне
келетiн болсақ, олар орыс киноөнерiнен В.Тихонов, А.Миронов, ... мен ... ... ... Демек, ауыл қазақтары мен
орыстары өзiнiң ұлттық кино ... ... ... ... да ... жақсы бiлетiнiн аңғартса, ауыл өзбектерi
мен түрiктерi тек қазақ және орыс киноөнерiнiң шеңберiнде ғана ... ... ... ... кейбiреуi шетел әртiстерiн киноға түскен
кейiпкерлерi арқылы танығанымен, ... ... ... ... ... қалады.
Сонымен, қарастырып отырған аудандарда тұратын ауыл тұрғындары өзiнiң
ұлттық кино өнерiмен қатар шетел ... ... ... ... ... ... кезде ауыл тұрғындары киноға сирек
немесе мүлдем бармайды. Ауыл кинозалдарының көнерген материалдық-техникалық
базасы, халыққа кино ... ... ... ... кино мекемесi
ұсынатын кино қойылымдарының төмен сапасы, бейнемагнитофонның әрбiр ... енуi, ... ... белсендiлiгiне керi әсер еттi.
Киноға келушiлер санының артуы, көрермен сұранысының қаншалықты ... ... Ол үшiн осы ... ... жабдықталған,
кино тамашалау үшiн ыңғайлы кинозалдар салу қажет. Көрсетiлiмнiң саны мен
сапасына мән берiп, ... ... ... ... баса назар аудару бүгiнгi
күннiң басты талабы болып отыр [138].
Нарықтық қатынастардың ... ... ... ... ... ... тоқырауға ұшыратты, дегенмен 90-шы
жылдардың екiншi жартысында республиканың кино өнерi аяғынан тiк ... жаңа ... ... ... ... ... кино өнерi бiрнеше аға
буын режиссерлерi жасаған тамаша ... ... ... ... ... ... топырағынан шыққан тарландар да жоқ ... ... ... әртүрлi тақырыпты қамтиды. Мәселен, 1986
жылғы ... ... ... оқиғалары, 1930-шы жылдары болған аштық,
атақты адамдардың өмiрi мен шығармашылығы, ... ... ... драмалар, нашақорлық пен маскүнемдiк туралы және ... ... кино ... Шәкен Айманов, Мәжiт Бегалин, Сұлтан Қожықов,
Абдулла Қарсақбаев, Болат Мансұров сынды қазақ кино ... ... ... нәр алып ... ... кино ... ... толқыны” әр
алуан шығармашылық мәнерде еңбек етiп жүрген режиссерлардың ... Атап ... ... ... ... ... ... атты
тарихи және тарихи-өмiрбаяндық киносуреттерi, Рашид Нұғмановтың клиптiк
“Ине” фильмi, Талғат ... ... ... ... ... және Абай ... “Ғашық болған бикеш”, “Фара” атты жанрлық
кинотаспалары, Әмiр Қарақұловтың ... атты ... ... ... ... “Үш ағайынды” және Дәрежан
Өмiрбаевтың “Қайрат”, “Киллер”, “Жол” атты әлеуметтiк тақырыптағы ... ... ... ... ... ... ... жоғарыда аталған
фильмдер “жаңа толқын” кино ... ... ... отыр ... ... ... кино ... айналысатын мекемелер бүгiнгi
заманның талабына сай өзiн-өзi өтейтiн жаңа ... ... ... ... ... фильмнiң сапасы мен көркемдiк деңгейiне назар аудармастан
ескi фильмдер ұсынғысы келедi, ... ... ... ... ауыл ... ... ... дәрменi жетпейтiнi анық.
Мәдениеттi тарату құралдарының iшiнде, әсiресе тарихи, өлкетану,
әдеби, этнографиялық және көркемдiк ... ... орны ... ... ... ... өзiнiң төл мәдениетiмен және әлемнiң озық мәдени
мұраларымен жақын ... ... ... Ал, ... ... ... сол елдiң өз тарихы мен мәдениетiне көрсеткен ... ... ... ... табылады.
Қазақстанда мұражайды жасақтау iсi соңғылармен қатар қолға ... ... ... ХХ ... басына дейiн, халқымыз негiзiнен көшпелi
өмiр салтта ... ... ... ... ... ... ... тастап отырды, ал төл тарихын ... ... ... өнер ... өмiр ... ден ... ... iсiнiң басталуы, Ресейдiң ... ... ... ... ... тiкелей байланысты. Қазақ даласының асты-үстiн
тiнтiп, ... ... ... жинақтау сонау Бiрiншi Петр заманынан
басталса, онан соң орыс ... ... ... халқының тарихи-
этнографиялық мұраларының жиналып, зерттелуiне ... ... еттi. ... ... ... iсi Верный, Орынбор, Семей қалаларында ХIХ
ғасырдан бастап қолға алына ... ... ... әрбiр облыс
орталығында, әрбiр қалада, әрбiр елдi ... ... ... ... ... бiр бөлiгi болғаны белгiлi. Содан болар,
мұндай мұражайларда ... ... ... ... әсiресе социализм
салтанатын насихаттауға көбiрек көңiл бөлiндi де ұлттық төлтума мәдениетiн
өзiнiң барша болмысымен жарқыратып ... ... ... ... ... ... мен Жамбыл облысында ... ... ... ... ... ... басталды. Олар облыс орталықтарында ашылған ең
алғашқы тарихи-өлкетану мұражай-лары едi. 2001 жылы ... ... ... ... ... ... 80 ... ал Жамбыл облыстық
тарихи-өлкетану мұражайы өзiнiң құрылғанына 70 жыл толғанын дүрiлдетiп ... ... ... ашу iсi тек ... кейiн ғана
қолға алына бастады. Олар негiзiнен тарихи-өлкетану мұражайлары, ... және ... ... мен ... ... әр ... мұражайлар болды.
2000 жылы Оңтүстiк Қазақстан облысында мемлекеттiк негiзде 6 және
қоғамдық ... 80 ... ... ... [141]. ... Қазақстан облыстық
тарихи-өлкетану мұражайы, облыстағы ең iрi мұражайлардың бiрi. Оның қорында
48991 мұражайлық экспонат бар. 2000 жылы ... ... 5 ... ... ... 30 мұражай жұмыс iстедi. ... ... ... ... облыстағы ең iрi мұражайлардың бiрi. Мұражай 1931 ... ... ... мұражай ретiнде ашылып, 1940 жылы облыстық мұражай
болып қайта құрылды. ... ... және ... ... 35544
экспонат бар [142]. Мұнда осы өлкенiң тарихын, қазақ халқының көне ... ... ... ... ... баяндайтын арнайы бөлiмдер
жасалған. Мұражайдың ғылыми қызметкерлерi облыста ... ... ... ... ... ... Облыстарда мұражай саны ... олар ауыл ... ... ... ... әсер ... өзiндiк сана-сезiмiне ықпал жасайды, әрi ұлттық ... адам ... ... ... үлес қосады.
Оңтүстiк өңiрде кейiнгi ғасырда ғана салынып, жұмыс iстей бастаған
мұражайларға қарағанда, ортағасырлық ... ... ... сұранысына ие. Түркiстан қаласында орналасқан “Әзiрет-Сұлтан”
кесенесi, Созақ ауданындағы ... ... ... ... Айша ... ... бибi” мазарын тамашалауға адамдар дүниенiң төрт бұрышынан
келiп ... ... 1999 жылы ... кесенесiн тамашалауға
120135 адам келген болса, олардың iшiнде алыс-жақын шет ... 2742 ... ... [143]. Мұражайға келушiлердiң жылдық көрсеткiшi
жөнiнен кейiнгi мұражай республика көлемiнде алдыңғы ... ... ... Жоғарыда аталған архитектуралық ескерткiштер бiздiң халықтың
әлемдiк өркениетке қосқан үлкен үлесiнiң куәсi, әрi әлемдiк мәдени ... бiр ... Бұл ... ... ... ... оның iшiнде, әсiресе ауыл тұрғындарының бойында отаншылдық
рухты қалыптастыруда кеңiнен қолданылады, сондай-ақ ... ... ... аса зор.
Сонымен, ауыл тұрғындарының мәдени ... ... ... ... ... мәдениеттiң тағы бiр заттай элементi болып табылатын
мұражаймен ... Ауыл ... ... ... ... ... ... мұражайға барып тұру белсендiлiгiнен
аңғаруға болады. Егер, 1995 жылы Жамбыл облысындағы мұражайларға 10,0 ... ... ... 2000 жылы ол жерге келушiлердiң саны 29,1 мың ... яғни ... бес ... iшiнде келушiлер саны шамамен 3 есе өсiп
отыр [144].
Алайда, этносоциологиялық сауалнаманың нәтижесiне ... ... ... бару ... әлi де ... ... тұр. Сұрауға
қатысқан респонденттердiң 4,3% мұражайға жиi келсе, 42,9% сирек, ал ... ... ... ... ауыл ... де мұражайға деген
көзқарасы өте төмен, 5,4-36,7-58,2% тең. Бос уақыттың ... ... ... ... танытпауы, жақын жерде үлкен мұражайлардың болмауы
ауыл тұрғындарының ... ... тұру ... керi ... ... мұражайларда насихаттау жұмысы мен жарнама жасау iсi секiлдi
жобалар ... ... мен ... ... төмен болуына
байланысты тұралап қалды. Сондай-ақ, мұражайлардағы көрменi ұйымдастыру iсi
мен мұражайлық құндылықтарды насихаттау жұмысының ... ... ... ауыл ... ... ... ... жойылып, бұл
мәдени орындарға келушiлердiң санын төмендетiп жiбердi.
Сонымен, мұражай iсiнiң дамуы ауыл тұрғындарының мәдени ортасын байыта
түстi, алайда олардың ... ... ... ... әлi де ... ... ... орай, ауыл тұрғындарының рухани өмiрiнде мұражай
көркем мәдениет пен ... ... ... ... маңызды роль
атқармайды. Дегенмен, қарастырылып отырған аймақтағы ауыл ... ... тек ... ... ... ... қана ... сондай-
ақ әлемдiк құндылықтарды меңгере отырып, өздерiнiң мәдени ... ... ... ... ... тұрғындарының мәдени өмiрiнде музыка жетекшi орын алады. Ол
әрбiр халықтың өзiндiк ... ... ... ... ... өмiрiн ортақтастыруға және әуеннiң эмоционалдық әсерi арқылы
адамдардың үлкен бөлiгiн ... ... ... ұлт ... ... ... оның ... тән музыкалық дәстүрi
мен мәдениетi дүниеге келдi. Ұлттық ән мен күйлерде халық ... ... ... ... ... ... ... Музыка халықтың
рухани өмiрiнде, қоғамдық қарым-қатынастарында және ... ... ... орын ... ... тарихи даму жолында ұлттық өнердiң өшпейтiн
классикалық ... ... алып ... ... ... Ықылас,
Қазанқап, Дәулеткерей, Сармалай сияқты дарынды ... ... ... Ақан серi ... Жаяу Мұса ... Мұхит
Мерәлiұлы сынды әншi-композиторлардың шығармалары қала және ауыл тұрғындары
арасында өте ... және ... ... ие. Бұл ең ... ... этникалық дәстүрiнiң негiзгi тасымалдаушысы саналатын аға буын
өкiлдерiне қатысты.
Кеңес ... ... ... ... ... ... ... түлеп,
ендi халықтың ұлттық музыка мәдениетi орыс және ... ... ... ... ... Оңтүстiк Қазақстанның әрбiр
түкпiрiнде музыкалық көркемөнер-паздар үйiрмелерi мен хор ... ... ... бастады.
1934 жылы халық эпосы негiзiнде жазылған қазақтың тұңғыш операсы -
Е.Г.Брусиловскийдiң ... ... одан ... ... мен “Ер Тарғыны”
қойылды. Уақыт өте келе ... пен ... ... операсы мен
Е.Брусиловскийдiң “Сарыарқа” атты 3-симфониясының ... ... ... ... ... оқиғалардың бiрi болды.
Одан кейiн М.Төлебаевтың “Бiржан-Сара” ... ... ... ... ... ... ... жазылды. Сондай-ақ, симфониялық жанрда В.Великановтың “Қазақ
симфониясы”, М.Төлебаевтың ... ... ... ... ... ... және т.б. ... тек Алматы қаласының театр сахналарында ғана қойылмай, сондай-ақ
Қазақстанның басқа да ... ... оның ... ... ... қойылып, жергiлiктi өнер сүйер қауымын бiрнеше рет қуантты.
Қазақтың халық аспаптар оркестрiне арналған ... ... ... ... ... ... Қазақстаны” - қазақ
музыкасындағы алғашқы ... ... ... ... ... ... “Ғасырлар үнi” ораториясын атауға болады. Сондай-ақ, ... ... ... ... ... ... ... халық арасына кең тарады [145].
Жұмыстан тыс кезiнде ауыл ... бiр сәт ... да ... ... ... ұнатады. Ауыл респонденттерiнiң 65,6% мен 95,4% музыка
жанрларының арасында өз қалауын ... ... ... ... оңтүстiк
өңiрдегi ауыл тұрғындарының музыкалық бағдары ең алдымен өзiнiң ... ... ... ауыл ... ... ... ... эстрадалық әуендерге көшсе, ал ... ... ... ... ... ... бiршама төмен, сондай-ақ
меңгеруге ауыр тиетiн ... және ... ... де ... ... ... ұқсас белсендiлiктi отандық зерттеушiлер Қазақстанның өзге де
аймақтарында тiркедi. Мәселен, Қостанай облысының ... және ... ... ... ауыл ... 70,0-75,0% өзiнiң
қалауын қазақтың халық ... ... Ал, ... ... ... (93,4%) мен Алматы облысының Көксу ауданында (94,0%) ... ... ... ... аталған төрт ауданда тұратын ауыл
орыстары арасында өзiнiң ұлттық музыкасын қалайтындары тиiсiнше 71,4-50,0-
86,7-66,7% құрады [146].
Сонымен, ауыл ... ... ... өз ... халық
әуендерiне бердi. Ауыл тұрғындары қазақ халқының ... ... ... ... ... ... ... М.Iлиясовтың, орыс композиторларының iшiнде
И.Резник, Р.Паулс, ... ... ... ... және ... ... Ф.Закиров, Ш.Жораев, А.Хамдамовтың
музыкаларына жазылған әндердi тыңдағанды ұнататыны белгiлi болды. Елiмiзде,
халықтық және ... ... ... ауыл тұрғындары
Р.Рымбаева, М.Жүнiсова, М.Ералиева, ... ... ТМД ... ... ... ... В.Леонтьев, Ж.Усманова, Ф.Закиров, Н.Абдуллаева, Ш.Жораев және
шет мемлекеттердiң әншiлерiнен Т.Кутуньо, ... ... ... ... ... ... ... ұнататыны белгiлi болды.
Ауыл тұрғындары арасында жүргiзiлген сұрау салу ... ... ... классикалық және симфониялық музыкаға деген ынталары
мейлiнше төмен екенi анықталды. ... ... ... ... ... арасында классикалық және симфониялық музыкаға әуестенушiлердiң
қатары 1%-ға да жетпей ... ... ... ауыл ... ... ... ... жоғары. Дегенмен, бұл көрсеткiш тек бiздiң елдiң ғана
халықтарына ғана ... ... ... ... ... ... тұратын этностарға тән [147].
Ауыл тұрғындары тарапынан симфониялық және классикалық ... ... ... бiрiншiден, ондай музыканы қабылдау және меңгеру
ауыр, екiншi жағынан опералық ... ... ... ... ... мен Астанада да қойыла бермейдi. Шамасы бұл жерде ... ... ... ... ... ... облыс орталығы,
бас қала), мәдени ортасы мен әлеуметтiк-кәсiби дәрежесi айтарлықтай ... ... ... тiлдерiнде орындалатын жақсы эстрадалық әндер өте көп, алайда
адамдар мұндай әндердiң сөзiн көп жағдайда түсiнбейдi, ... бұл ... ... психикасына эмоционалдық әсер етуiне кедергi жасамайды,
ал адамның классикалық және симфониялық музыканы түсiнуi үшiн ... ... ... ... ... музыкаға жоғары ықылас таныта қоймаса да,
олар көптеген ... және ... ... ... ... ... композиторлардың арасынан ауыл тұрғындары В.М.Моцарт,
И.С.Бах, ... ... ... ... яғни ... ... ... радио мен телевизияда жиi
ұшырасатын ... ... ауыл ... ... ... ең алдымен өзiнiң дәстүрлi
ұлттық музыкасына ынталы екенiн аңғартты. ... жоқ, ... және ... ... дәстүрлi ұлттық музыка секiлдi көпшiлiк
бұқара халықты қамтымайды. Музыка өнерiнiң iнжу-маржанына бағаланатын
өнердiң бұл ... ... тым ... ... баршамызды мазалауы тиiс.
Республика тұрғындарының ... ... ... ... ... барлық аймағында классикалық және симфониялық музыкаға сұраныс
төмендеп кеттi. Телевизия мен ... ... ... тек ... ... ғана кең ... насихаттаудың салдарынан, бұқара халық
арасында классикалық музыканың кең таралуына кедергi ... ... ... ... көмегiмен эстрадалық музыка адамдардың
күнделiктi өмiрiнiң ажырамас ... ... ... жасына қарай, олардың музыкалық талғамын анықтап
көрейiк. Ауыл жастары ең алдымен эстрадалық музыкаға ... ... ... ... ... саны 18-19 жас ... Меркi
қазақтарының 75,0%, орыстардың 86,7% және түрiктердiң 76,5% қамтиды. Ал,
адамдардың жасы ... ... ... ... ендi ... әуендерге
ауысады екен. Мәселен, 60 және одан жоғары ... ... ... ... 90,3%, түрiктердiң 76,0% және осы жас аралығындағы
Түркiстан ауданында тұратын ауыл ... 84,9% мен ауыл ... тек өз ... ... дәстүрлi музыкасын ұнататынын бiлдiрдi. Ауыл
жастарының эстрадалық музыканы құмартуы, ТМД-ның өзге де ... тән ... ... ... ... ... талғамы бәрiнен бұрын жан-
жақты болып келедi. Өзге ... ... ... олар
классикалық музыканы едәуiр жиi тыңдайды. Бұл дәйегiмiздi қайткенде растау
үшiн, мәселен ... ... ауыл ... музыкалық талғамына бiр
сәт назар аударып көрелiк. Мәселен, классикалық және симфониялық музыканы
тыңдаушылар зиялы қауым ... 9,9%, ... ... өзге ... және ... ... кәсiби мамандығы жоқ ... тек ... ... ... қауым өкiлдерiнiң классикалық музыкаға әуестiгi басқа
әлеуметтiк-кәсiби ... ... ... ... ... ... ... жерде тұратын зиялы қауым өкiлдерiнiң музыкалық ... ... ... ... өзге ТМД елдерiнде де осы әлеуметтiк-кәсiби топқа
жататын респонденттер арасында жоғары болып келедi [149].
Дәстүрлi халық музыкасы ауыл тұрғындарының ең ... ... ... ауданына қарасты ауыл қазақтарының 88,3% мен ... ... ауыл ... 95,1%, ауыл өзбектерiнiң 91,0%, ауыл
орыстарының 83,3% және ауыл түрiктерiнiң 56,9% бәрiнен бұрын төл ... ... ... Ал, өзге ... ... әндерiне деген сұраныс,
тек ауыл түрiктерiнде ғана бiршама жоғары болып тұр. Ауыл тұрғындарының
музыкалық ... ... ... ... мен ... ... ғана ... дамитынын ескерген жөн.
Оңтүстiк Қазақстан ауыл тұрғындарының халық әндерi ... ... ... ... алынған осы iспеттi материалдармен жалпы
алғанда сәйкес келедi. ... ... ... Ақсу және Баянауыл
аудандарында тұратын ауыл қазақтарының 69,4-76,3% және ауыл ... ... ... ... әндерiне бет бұратындығы ... ... ... және ... аудандарының жоғарыда аталған
этностары арасында бұл көрсеткiш тиiсiнше ... және ... ... ... ... ... отырған халықтардың ол әндердi
ұнатпайтынын көрсетпейдi, себебi ... ... ауыл ... ... ... ... “түрiк әндерi” деген вариант болмаған,
сол сияқты ... ... ... ауыл ... ... ... ... “өзбек” әндерi деген вариант жауаптардың арасына ендiрiлмеген.
Ал, Меркi ... ... ... да халықтарының әндерi” деген
графаға дауыс бермеуiнiң ... бiз ол ... ... ... ... ... қосып сұрадық, сондықтан да “шетел әндерi” дегенде ТМД-ның
басқа халықтарының әндерiн де ... ... ... жастары отандық эстрадамен қатар, ТМД мен шетел халықтарының
эстрадалық музыкасына да зор ықылас танытады. ... ... ... ... ... эстрадалық музыканы жәй ғана жеңiл ... жанр ... ... ... эстетикалық талғамын қалыптастыруда оның
маңызы бүгiнде орасан зор.
Оңтүстiк өңiрде эстрадалық музыканың дамуын, онда жыл сайын өткiзiлiп
тұратын халықаралық ... ... ... ... ... ... ... фестивалiнен айқын аңғаруға болады. Бұл ән
байқауларына, әсiресе ... ... мен ... ... ... шыққан талапкерлер көп қатысады. Қарастырып отырған қос облыстың
өнер тарландары талай рет ... ... ... ән ... ... [177]. ... олардың көпшiлiгiнiң шығармашылық өмiрi
осы ән байқауларынан кейiн аяқталуға мәжбүр, себебi өркениеттi Еуропа, Азия
мен Америка ... ... ... ... ... елде әлi
қалыптаса қойған жоқ [151].
Сонымен, ауыл тұрғындарының ... ... ... ... орын
алады. Зерттеу барысында белгiлi болғандай, ауыл тұрғындары негiзiнен
дәстүрлi халық музыкасы мен эстрадалық ... ... ... ... ... ... ақпарат құралдары негiзiнен тек жеңiл эстрадалық
музыканы насихаттауға көшкен. Ауыл тұрғындарының музыкалық талғамы ... ... ... ... ... арасында эстрадалық
музыкаға сұраныс өте ... ал ... және ... ... ... төмен болып тұр.
2.4 Ауыл тұрғындарының рухани өмiрiнде бұқаралық ақпарат құралдарының орны
Ауыл ... ... ... бұқаралық ақпарат құралдарының орны
орасан зор. Қалың бұқара халықты елiмiз бен шетелдерде ... ... ... ... ... жүгi, ... бұқаралық ақпарат
құралдарының торабын құрайтын - баспа, радио мен ... ... Ауыл ... сана-сезiмiн ояту, ой-өрiсiн кеңейту, олардың
арасында өресi биiк ... ... ... ақпарат құралдарының
басты мiндетiн құрайды. Осының ... ... ... ... сана-
сезiмнiң көпшiлiк қауым арасында шарықтап өсуiне түрткi болады [152].
Қазақстан мен оның Оңтүстiк ... ... ... ... және ... өмiрiнде бұқаралық ақпарат құралдары жетекшi
роль атқарады. БАҚ-тың маңыздылығы жайында 2000 ... ... ... и ... ... атты ... ... ақпарат
таратты: “Қазақстанда барлығы 1017 бұқаралық ақпарат құралдары жұмыс
iстесе, оның 851-i ... ... 695 ... пен 156 ... ... қазақ тiлiндегiсi 143 газет пен 31 журнал; 257 электронды бұқаралық
ақпарат құралдары бар: оның 37-сi телерадиокомпания, 84-тi телекомпания ... 36-сы ... мен ... және 9-зы ... ... ... көпшiлiгi, өзiнiң бос уақытының үлкен бөлiгiн
бұқаралық ақпарат құралдарына жұмсайды екен. Демек, телебағдарлама қарау,
радио ... ... мен ... оқу ... күнделiктi ауыл мәдениетiнiң
құрамдас бөлiгiне айналғандығын аңғартады. Оңтүстiк Қазақстан өңiрiнiң ауыл
тұрғындары ең алдымен бос ... үй ... ... Ол түсiнiктi
де, себебi ауыл ... ... етiп ... ... ... оған көп ... жұмсауын талап етедi. Кейiнгi жылдары жеке
шаруашылық отбасының қаржы қорын ... ... ... ... ... қамтамасыз ететiн негiзгi тiршiлiк көзiне ... мен ... ... және ... су ... мол болуы
Оңтүстiк Қазақстан ауыл тұрғындарының ертеден-ақ ... ... ... ... ... ... ... болды. Оған мал шаруашылығы, суармалы
егiншiлiк, бақша өсiру, ... ... ... ... ... ... шаруа қожалықтары осы сала төңiрегiнде бiрқатар үлкен
жетiстiктерге қол жеткiздi. Әдетте, жеке ... ... ... ... мен мал өсiру барысындағы негiзгi мiндеттi ер адамдар атқаратын
болса, үй шаруасымен ... ... Бұл өзге де ... ... Ал, үй ... тыс ... ауыл ... 77,8% мен ауыл
өзбектерiнiң 55,7% баспа, радио мен телевизияны тамашалайды екен. Демек,
ауыл ... ... ... мен ... ... ... ақпарат құралдары қуатты күшке айналып отыр.
Қазақстан халықтарының қоғамдық-саяси және мәдени өмiрiнде, көп ұлтты
қоғамымызды саяси тұрақтылыққа, ондағы ... ... ... оларды жақындастыруға үндейтiн мерзiмдi баспасөздiң маңызы бүгiнде
орасан зор. ... ... ... ... ... эмоционалдық
әсерi мен аудиторияның көлемi жағынан телевизиямен бәсекеге түсе ... ... ... ... ... жөнiнен телевизия бәрiнен тиiмдi
және ұтымды келедi. Алайда, ауыл ... ... ... ... ... ... уақытында қайта орала алады, ал телевизия
мұндай мүмкiндiктердi бере ... Қала ... ... ... ... ортаның белгiлерi шектеулi, сондықтан мәдениеттi тарату
құралдарының бiрi болып табылатын мерзiмдi баспасөздiң маңызы мұнда айрықша
зор [154].
Қазақ ... ... ең ... ... ... “Түркiстан
уәлаятының газетi (1870-1882)” және “Дала уәлаятының газетi ... Онда ... ... ... қалаларының маңайында өмiр
сүретiн қазақтардың тұрмысы, әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрi, әдебиетi ... ... ... ... ... ведомости” атты орыс
офицерлерiнiң газетiне қосымша ретiнде Тәшкен қаласында басылып ... ... ... ... ... ... мүддесiнде болды, себебi бұл
басылымда Қазақстанның табиғи ... мен ... ... ... материалдар жарияланып тұратын, ал бұл мәлiметтер орыстың отаршылдық
саясаты үшiн ауадай қажет едi [155]. ... ... бiз ... ... ... мен мәдениетi жайында сыр шертетiн алуан ... ... ... ... және т.б. ... ... ... көретiн
[156].
Кеңес өкiметi орнағаннан кейiн, жер-жерде оның саясатын ... ... ... ... ... газеттер шығарыла
бастады. Соның бiрi “Әулиеата хабаршысы” газетi болды, оның ең алғашқы саны
1919 жылы жарыққа ... ... ... оңтүстiк өңiрде “Еңбек туы” (1922)
мен ”Оңтүстiк ... (1924) ... ... бастады. Өз кезегiнде
бұл басылымдар коммунистiк партияның алға ... ... iске ... орын ... Тек, ... ... 20-жылдарының ортасына қарай Кеңес
өкiметiнiң баспа саласы газет пен журналдардың 2500 ... ... ... ... ... таралыммен баспадан шығатын
жүздеген газеттер мен журналдар атауы бар. Нақты айтқанда, ... ... ... ... 273 ... ... құраған 506 газет атауы және жылдық
таралымы 5932 мың ... ... 162 ... ... ... ... ... жылдары қазақ тiлiнде шығатын газет пен журналдар өсiп келедi. ... ... ... ... ... ... ... 12,9% және журналдар
атауы 248%-ға өскенi байқалады. Республика көлемiнде осы жылдар аралығында
газеттердiң ... ... 37,8% ... оның ... ... тiлiнде шығатын
басылымдардың жылдық таралымы 40,0% өсiп отыр [158]. ... ... ... ... ... өсуi, ... және орыс ... газет пен журнал атауының және олардың жылдық ... ... әсер еттi. ... ... ... ... облысында жарыққа шығатын
газет пен журналдар атауы, әдетте қаржы тапшылығына байланысты ... Тек ... ... аралығында облыстағы газеттердiң жылдық
таралымы 39,4% ... ... ... 90-жылдарынан бастап, елiмiзде орын алған
демократиялық қайта құрулардың нәтижесiнде, ... ... ... әлеуметтiк-мәдени өмiрiнде, мерзiмдi баспасөз беттерiнiң қайта жандана
бастағанын аңғаруға болады. Қазақстан мен шет ... ... ... ... ... ... тырысатын “Караван”, “Время”, “ХХI-
век”, “Айғақ”, “Дат”, “Солдат”, “Қазақстан”, “Азия-транзит”, “Начнем с
понедельника” атты ... ... ... ... ... ие ... ... ауыл тұрғындары әлемдiк саясат пен мәдениетте
болып жатқан соңғы жаңалықтарды орыс тiлiнде жарыққа ... ... ... ... правда”, “Совершенно секретно”, “Известия” секiлдi
ресейлiк басылым-дарды оқуды ұнатады. Ауыл тұрғындарының саяси және ... ... ... ... ... ... ... де ат
салысуда.
Қоршаған ортадағы өзгерiстердi жан-жақты әдiстермен толықтырып
оқырманға ... ... ... ... ... ... ақпарат
құралдарының дамуындағы ең маңызды тенденциялардың бiрi болып ... ... ауыл ... ... ... ... артып,
оның талғамы өсе бастады. Күнделiктi газет пен журнал оқу олардың өмiр ... ... ... ... ... салу ... ... мерзiмдi баспасөзге байланысты сұранысы Түркiстан ауыл
тұрғындарына қарағанда ... ... ... көрсеттi. Газет пен
журналдарды күнделiктi оқуға ... ... ... ... ... болса, мүлдем оқымайтын респонденттер арасында Түркiстан
ауданының ауыл ... ... ... ... ... оқуда ер адамдар әйелдерге қарағанда
жоғары белсендiлiк танытады. Ең ... ... ... ... ... назар аударып көрелiк. Егер, қазақ ... ... ... беттерiн мүлдем оқымайтындар қатары 10,7%
құраса, қазақ әйелдерi ... бұл ... 12,9% тең, ... ... ... ... ... бағдарланғандар қатары ерлер арасында
37,4% құраса, әйелдер арасында бұл белсендiлiк 35,6% тең. Ауыл ... ... пен ... оқу ... ер ... жоғары келедi. Мерзiмдi
баспасөз беттерiн мүлдем оқымайтындар қатары ерлер арасында 19,9% ... ... бұл ... 24,9% тең, ... ... пен ... сынды
баспа өнiмдерiн күнделiктi оқуға бағдарланған респонденттер қатары ерлер
арасында 30,7% ... ... ... бұл ... 22,0% тең. ... ... оқу белсендiлiгi, әйелдерге қарағанда ерлерде жоғары
болатынын, Меркi ауыл тұрғындарының арасында ... ... ... ... ... баспасөз беттерiн мүлдем оқымайтындар қатары қазақ
ерлерi ... 3,5% ... ... ... бұл ... 6,6% ... ... пен журнал өнiмдерiн күнделiктi оқитын респонденттер ерлер
арасында 81,9% ... ... ... бұл ... 73,1% тең болды.
Меркi ауданындағы ауыл орыстарының мерзiмдi баспасөз беттерiн ... ... ... ... 5,3% құраса, әйелдер арасында бұл
көрсеткiш 6,2% тең, сондай-ақ газет пен журналдарды күнделiктi ... ... ... 69,9% құраса, ал әйелдер арасында бұл белсендiлiк тек
69,4% құрайды. Ауыл ... ... пен ... ... ... ... 5,3% ... әйелдер арасында бұл көрсеткiш 15,7% тең,
сондай-ақ мерзiмдi баспасөз беттерiн күнделiктi ... ... ... құраса, әйелдер арасында бұл белсендiлiк тек 53,5% тең болды.
Мерзiмдi баспасөз ... ... ... ... ... ... танытады, себебi бұқаралық ақпарат құралдарының басқа түрлерiне
қарағанда, газет пен журналдар оқырман тарапынан аса ... ... ал ... ... , ... ер ... тән. Сонымен бiрге, егер,
баспасөз негiзiнен ақпараттық хабарларды ... ... ... ... бұл ... ... бетiн ашады, себебi, мұндай хабарлар
әйелдерге қарағанда ерлердi қызықтырады. Хабар таратудың бұл түрiнде ер ... ... ... ... орын алуы осыдан келiп ... жас ... ... ... ... айтарлықтай әсер ететiнi анықталды. Әр түрлi жас шамасындағы
адамдарда, олардың қызметi мен жас ... ... ... ... ... ... Осы ... ауыл
тұрғындарының мерзiмдi басылымдарды оқу белсендiлiгiне жас ... ... ... ... ... туғызады.
Түрлi жастағы топтардың мерзiмдi басылымдарды оқу ... ... ... Газет пен журналдарды мүлдем оқымайтындар денi, ... ... одан ... жастағы респонденттер екенi анықталды. Осы жас ... ... 21,8%, ... 12,9%, ... 28,0%, Түркiстан
ауданында тұратын ауыл қазақтарының 42,3% мен ... ... ... ... 32,4% мерзiмдi басылымдарды мүлдем оқымайды ... ... ... оқитындардың ең жоғары белсендiлiгi 18-19 жас
аралығындағы ауыл өзбектерiнде- 38,5% құрады, 30-39 жас ... ... 83,9%, 30-39 жас ... ауыл ... 66,7%, ... ... ... қазақтарында 42,9% және 40-49 жас ... ... 88,6% тең ... ... кiсiлердiң мерзiмдi басылымдарды
пайдалану кезiндегi ең ... ... ... хабарды қабылдаудың
жеңiл түрiне, яғни телевизия мен радиоға ауысуымен байланыстыруға болады.
Бүгiнде, ауыл тұрғындары көптеген республикалық, ... ... ... газеттер мен журналдарды жаздырып алады. Республикалық
газеттердiң арасынан, әсiресе “Жас Алаш”, “Егемен ... ... ... ... “Экспресс-К”, “Караван” басылымдарына,
облыстық газеттерден “Еңбек туы”, ... ... ... ... ... ... ... “Панорама Шымкента”, “Замана”,
“Барыс”, “Болашақ”, “Ақжол”, “Ақиқат-Истина”, “Айғақ”, “Айғақ-Экспресс”
газеттерiне ... ... ... ... ... ... бұқаралық
ақпарат құралдарының саны бойынша Оңтүстiк Қазақстан облысы бiрiншi үштiкке
(80-100 дейiн), ал Жамбыл облысы (60 дейiн) ... ... ... ... және ... топтардың мерзiмдi басылымдарды
оқуда бiр-бiрiне ұқсамайтынын, олардың түрлi деңгейдегi газеттер ... ... ... ... болады. Жоғары және арнаулы орта
бiлiмi бар респонденттер “Жас ... ... ... ... ... ... ... жатса, бiлiм дәрежесi төмен ауыл
тұрғындары “Айғақ”, “Қызық газет”, “Маса”, “Қыз ... ... ... ... ... ... ауыл ... барлығы дерлiк мерзiмдi басылымдарды
жаздырып алып оқуға қалтасы көтере бермейдi. Ауылдағы әлеуметтiк жағдайдың
күйсiзденуi, газет пен ... ... ... алып ... ... Тұрмысы төмен ауыл тұрғындары ... ... бас ... ... ... ... ... тарапынан көмек көрсетiлсе,
нақты айтқанда, газет пен журнал басылымдарына мемлекеттiк ... ... ... ... мекемелерi жаңа техникамен жабдықталса,
мерзiмдi басылымдардың сатылу бағасын арзандатса, газеттi үйге жаздырып алу
кезiнде жеңiлдiктер ... ... ... арта ... ... бiлiм ... ... сайын, олардың арасында мерзiмдi баспасөз
беттерiн қос тiлде қатар пайдалана алатындарының саны арта түседi. Олар әр
түрлi мерзiмдi ... ... өз ... ... алуан түрлi хабарларды
сараптап, өзiнiң мәдени-ақпараттық ... ... зор ... ... бұл ... орыс және шығыс еуропалық этностарға байланысты айтуға
болмайды, себебi ... ... тiлiн ... ... ... ... тiлде меңгеру қиынға соғады. Қазақ тiлiнде жарыққа шығатын мерзiмдi
баспасөз беттерiне сұраныстың осы ... ... ... ... ... да ... ... [164].
Жалпы, жүргiзiлген этносоциологиялық зерттеулердiң ... ауыл ... ... ... ... ... ... оқитындардың қатарына жатады. Дегенмен, бұқаралық ... ... ... ... өз ... ... ... үстiнде. Басылымдар бағасының өсуi, көпшiлiк халықтың оны ... ... қол үзуi, ... ... газет пен журналдарды, олардың
тұрақты оқырмандарынан айырды. Өткен ғасырдың 90-жылдарына дейiн, әлемде ... көп деп ... ... аудитория, бүгiнде барлық ТМД
мемлекеттерiнде ... ... ... жоғалтып отыр [165].
Оңтүстiк Қазақстанда тұратын қазақ және орыс тiлдi оқырмандардың әр
түрлi саладағы ақпараттарға қызығушылық танытып отырғандығын, бiз ... ... ... мен ... ... ... ең алдымен республика мен аймақтардың iшкi саяси өмiрiнiң мәселелерi,
шетелдегi оқиғалар, мәдениет пен тарих, ойын-сауық материалдары, спорт ... ... ... ... қозғайтын мақалалар кiредi. Яғни, оқырман
қауымның әлеуметтiк-кәсiби, жас аралық және жыныстық ерекшелiктерiн ескере
отырып алуан ... ... ... ... және ... ... ... Осы орайда тәуелсiз ... ... ... ... бiрiншi орынға шығып отыр.
Бiздiң ел арасынан жинаған материалдарымыз, ... және ... ... ... мен газет сатушылармен болған арадағы
сұқбаттар Оңтүстiк Қазақстанда тұратын ауыл тұрғындарының ... ... ... ... ... ... күнi ... жерде арнайы
жазылу арқылы болмаса, былайша республикалық және ресейлiк мерзiмдi
басылымдардың жаңа ... қол ... ... ... ... ... ... журнал сататын еркiн сауда ошақтары кездеспейдi. Мерзiмдi басылымдар
негiзiнен Шымкент пен Тараз секiлдi ... ... және ... ... ... ... Арыс, Қаратау, Жаңатас пен Шу сияқты орта және
шағын қалаларда таратылады. Жеке шаруа ... ... ... ... ... ... қалалық және аудандық мерзiмдi
баспасөзге жазылуға ... ... ... ... басылымдар өзiнiң
таралымын қысқартуға мәжбүр болып отыр. Бұрынғы тоталитарлық жүйе жылдары
газетке жазылу кезiнде iске ... ... ... ... ... ... ... салада жұмыс iстейтiн адамдарға қолдануға дәрменi
жетпейдi. Қазiр мемлекеттiк және ... ... ... қатал
бәсекелестiк орнады. Дегенмен, темiр жол мен магистралды автострадалардан
шалғай жерде тұратын ауыл ... ... пен ... қол ... күнделiктi тiршiлiгiнде радио мен телевизия ең ... ... ... ... отыр. Ал, қазақ тiлiнде жарыққа шығатын мерзiмдi
басылымдардың нағыз ... нақ осы ... ... ... ешкiмге де
жасырын емес. Сондай-ақ, нарықтық қатынастардан алғашқы болып қатты ... де осы ауыл ... ... Ауыл ... ... ... қала ... салыстырғанда бiрнеше есе төмен. Ал, газет
пен журналдарды тұрақты сатып ... ... және ... ... ... ана ... ... қарағанда алуан түрлi ақпараттарға бай
орыс тiлiндегi ... ... ... Қазақ тiлдi мерзiмдi
басылымдардың көпшiлiгi қаржы тапшылығын қатты сезiнiп, ... ... ... ... ... ... етедi. Сонымен, бiз
қарастырып ... ... ... тiлiндегi газеттердiң мәртебесi
мәселесiмен терең жанасып жатыр [166].
Сондықтан, қазiргi таңда жергiлiктi болсын, республикалық ... ... ... ... ... дерлiк мемлекет тарапынан
қолдауды қажет етедi. Нақты айтқанда, мерзiмдi басылымдарға мемлекеттен
дотация бөлу, бұқаралық ... ... ... ... бұл ... ... қажет, сондай-ақ республикада жекеменшiк басылымдардың
дамуына жағдай жасауымыз қажет. Мерзiмдi басылымдардың ... ... ... ... ... көмек беру керек, сондай-ақ газет пен
журналдарға жазыламын деушiлерге ... ... ... ... ... осы ... мәселелер өзiнiң оң шешiмiн табатын болса,
онда ауыл оқырмандарының белсендiлiгi ... ... ... ... өрiсiнiң артуына зор мүмкiндiк жасалар едi.
Ауыл тұрғындарының рухани өмiрi мен күнделiктi тұрмысының ажырамас
бөлiгiне айналған радио, бүгiнде ... ... бен ... болып жатқан
соңғы жаңалықтармен жедел таныстыру iсiнде ең қолайлы хабар таратушы
құралға айналды. ... ... пен ... ... ғылымдағы соңғы
жаңалықтар мен дүние жүзiндегi халықтардың дәстүрлi ... ... ... ... ... ... ... арқылы таныса алады
[167].
Көпшiлiк қауымның, оның ... ... ... ... ... ... ... ұлттық музыка ... ... ... бұқара халық арасына ... ... ... ... ең ... ... бiрi ... табылады. Демек, ауыл
тұрғындарының рухани ... ... мен ... мәдени деңгейiн
арттыру iсiнде радионың атқаратын қызметi ұшан-теңiз екен.
Оңтүстiк ... ... ... мен ... дамуы 1927-жылдан басталады. Нақ осы кезден бастап радиожелiсi
облыстың барлық аймақтарына тарай бастайды. ... ... ... 1940 жылы ... саны 9,2 мың ... құраған болса,
1989 жылы олардың саны 483,2 мыңға жеттi [168]. Нақ осы ... ... саны ... ... 4,8 ... 299 ... дейiн өстi
[169]. Алайда, кейiнгi жылдары республикамызда радиотаратқыш ... күрт ... ... ... 1989 жылы ... радиотаратқыш нүктелердiң
саны 5846 мың дананы құраған болса, ал 1999 жылы ... тек 1164 мыңы ... ... [170]. ... ... мен ... облысының
радиостанциялары өзiнiң бағдарламаларын ... және орыс ... ... ... ... ... ... тыңдарманға жатады
екен. Олардың арасында радиохабарларды ... ... ... ... ... ... ауыл ... арасында радиоқабылдағышты мүлдем
тыңдамайтын респондент-тердiң саны бiр ... да ... Ал, ... ауыл қазақтары мен өзбектерiнiң радиохабарларды тыңдау кезiндегi
белсендiлiгiне келетiн болсақ, ... ... ... ауыл ... ... ынталары бiршама төмен болып шықты. Тiптi, радио
хабарларын ... ... ауыл ... ... сұрау салынған
барлық респонденттердiң үштен бiр бөлiгiн құрады.
Радиохабарларды тыңдау кезiндегi белсендiлiкке адамдардың жыныстық
ерекшелiктерi ... әсер ... ... ... бұл ... да әйелдерге
қарағанда ер адамдардың белсендiлiгi жоғары болатыны анықталды. ... ... ... ... ... ... 22,1% ... тыңдаса, әйелдер арасында бұл белсендiлiк тек 17,8% тең, ... ... ... мен ... ... бұл арақатынас 18,7-10,2% құрайды.
Радионы мүлдем ... ... ауыл ... ... ... оның ... ... арасында 6,3% және әйелдерi арасында 11,9% ... ... ... ... ер ... әйелдерге қарағанда көп
уақытын жұмсайтын болып шықты.
Ауыл тұрғындарының радиохабар тыңдау кезiндегi ... ... ... ... ... ... онда ... қарағанда мосқал
жасқа келген адамдардың радиоға әуестiгi бiршама жоғары екенiн байқаймыз.
Түркiстан ... ... 18-19 жас ... ауыл ... ... ... ... ал 60 жастан асқан қазақ қариялары арасында ... 32,0% ... ... ... ... бұл ... 56,2-86,5%,
өзбектер арасында 7,1-20,0%, ауыл орыстарында 20,0-64,5% құраса, ауыл
түрiктерi ... бұл ... ... тең. ... ... қатысқан
ауыл тұрғындарының жасы жасарған сайын, олардың арасында радионы күнделiктi
тыңдаушылардың пайыздық салмағы соғұрлым төмендей түседi екен.
Жоғары және ... орта ... бар ауыл ... ... ... ... ... тұратын басқа әлеуметтiк-кәсiби топтарға
қарағанда бiршама жоғары болып шықты. Сондай-ақ, жоғары және орта ... мен ... ... ... ... ... жиi ... Демек, респонденттердiң әлеуметтiк-кәсiби
дәрежесi төмендеген сайын олардың арасында ... ... ... ... ... арта ... анықталды.
Ауылды жерде тұратын түрлi әлеуметтiк-кәсiби және демографиялық
топтардың радиохабарлар тыңдау кезiндегi сұранысы ... ... ... ... ... мен концерттер, радио спектакльдерi ... ... ал ер ... ... ... тарататын хабарлар мен
саяси шолу бағдарламалары ұнайды.
Ауыл тұрғындарының радиохабарларға байланысты рухани ... жас ... ... ... ... онда ауыл жастарына негiзiнен
музыкалық, танымдық және ойын-сауық ... ... ... ... отандық радиостанцияның музыкалық хабарларының редакциясына келiп
түсетiн хаттардың басым көпшiлiгi осы жас ... ... ... ... әр ... ... ... адамдардың радио өнiмдерiне
байланысты бағдары мен ... да ... ... ... бiлiм дәрежесi
мейлiнше жоғары ауыл тұрғындары түрлi танымдық және ақпараттық хабарларды
қаласа, ал бiлiм ... ... ... музыкалық бағдарламаларды
тыңдағанды ұнатады. Сонымен, ауылды жерде тұратын зиялы қауым ... ... ... ... ... ... радио-
хабарларды тыңдағанға әуестенген, яғни бұл жәйттiң өзi, ауыл ... ... мен ... ... ... ... орыстары қандай да болмасын радиохабарларды тек ана тiлiнде ... ... ... ауыл ... ... хабарларын екi тiлде қатар
қабылдауға ... ... ... ... ... тiлiнде тыңдаса, Меркiнiң ауыл қазақтары қазақ және орыс ... ... ... Ауыл өзбектерiнiң басым көпшiлiгi өзiнiң
сұранысын ана тiлiнде қанағаттандырса, ал ... ... ... бiр ... және ... тiлдерiнде тыңдауға бейiмделген. Ал, ауыл түрiктерiне
келетiн болсақ, олар радиохабар ... ... ... орыс тiлiн
пайдаланатын болып шықты.
Ауыл жастары радионы негiзiнен өз ана тiлiнде тыңдайды, ал ... ... ... мен ... және орта ... басшылар мен мамандар
радионы қазақ және орыс ... ... ... ... ... негiзiнен радионы тыңдау кезiнде қазақ тiлi ... тiл ... ал ... ауданында қазақ тiлiмен қатар, орыс тiлiн қолданатын
адамдардың қатары ... ... ... ... ауыл тұрғындары радионың тұрақты тыңдармандарына жатпайды.
Бүгiнде, радионың өркендеуiне ... ... керi ... ... жатқан
сыңайлы. Бiрiншiден, ауыл тұрғындарының мәдениеттi тұтыну ... ... ... ... ... ... таратудағы шапшаңдығы,
эмоционалдық әсерi және аудиторияның көлемi жағынан телевизия барлық
бұқаралық ... ... ... ... ... тұрақтады. Екiншiден,
кейiнгi жылдары қаржы тапшылығы деген желеумен ... ... ... ... ... ... дәрежелi мамандар жұмыстан
босатылды. Үшiншiден, радиостанциялардың техникалық ... сын ... және ... стандарттардан қалып қойды, нәтижесiнде радио өнiмдерiнiң
сапасы төмендеп, ресейлiк радиожелiлерiне қарсы төтеп бере ... ... ... ... ... ... ... күннiң басты
талабы болып отыр.
Үгiт пен насихаттың барлық құралдарының iшiнде, миллиондаған халық
бұқарасын бiрден, әрi тез қамтитын ең ... түрi - ... ... мен ... ... ... ... де, радио да онымен
бәсекелесе алмайды, әрi оған ... пен ... тең ... нәрсе жоқ.
Қалың бұқара халыққа күнделiктi саяси, ... және ... ... ... ... ... ... мүмкiншiлiктерге жол ашты.
Адамдардың қоғамдық пiкiрiн қалыптастыруда телевизияның теңдесi жоқ. ... ... ... ... мен адамдарға тигiзетiн
эмоционалдық әсерi жағынан бүгiнде телевизия бұқаралық ақпарат құралдарының
барлығын басып озды.
Кеңес Одағында ... 1931 ... ... ... ... бастады.
Елiмiзде ең тұңғыш телевизия орталықтары 1958 жылы ... мен ... ... Бұдан кейiн телевизия орталықтары мен ... ... ... ... ... салына бастады.
Шымкент пен Тараз қалаларында, сондай-ақ Қазақстанның өзге де аймақтарында
жұмыс iстеген облыстық телестудиялардың ... ... және ... студиясы, экономикалық бағдарламалар студиясы, ауыл
шаруашылық бағдарламаларының ... ... оқу және ... бiлiм беретiн
бағдарламалар студиясы, көркем және оқу бағдарламаларының студиясы, ... ... ... және ... мен ... арналған
бағдарламалар студияларынан тұрды. Бұл бағдарламалардың барлығы ... ... ... ... ... ... ... хабарлар қатаң
цензурадан өттi [172]. Оңтүстiк Қазақстан мен Жамбыл облыстарының, сондай-
ақ Қазақстанның басқа да өңiрлерiнде тұратын ... 1974 ... ... ... 1978 ... бастап Мәскеу арнасының хабарларын түрлi-
түстi етiп қабылдауға ... ... 1984 ... ... республика
бойынша қала тұрғындарының 75% мен ауыл тұрғындарының 62,0% телевизиямен
қамтылды. Жаңа ... ... ... де ... жетуiнiң
арқасында Қазақстанның барлық облыстарын қамтитын 67 ... және 844 ... теле ... iске ... ... 1990 жылдардың соңына
қарай республика көлемiнде қала тұрғындарының 98% және ауыл ... ... ... ... ... [173].
1990 жылы Оңтүстiк Қазақстан мен республиканың басқа да аймақтарының
тұрғындары ... ... ... ... телевизияның тек 2
арнасын ғана ... ... ... ... мен ... (1991)
туралы заң қабылданғаннан кейiн республикада 200 мемлекеттiк және тәуелсiз
жаңа телерадиокомпаниялар дүниеге келдi. 1995 жылы ... ... жаңа ... ... - ... ... ... ақпараттық
агенттiгi, 90-шы жылдардың соңында “Қазақстан-1” (2002 жылдан ... және 2000 жылы ... (2002 ... ... “Ел ... ... ... [174].
Оңтүстiк өңiрдiң ауыл тұрғындары республикалық деңгейдегi арналардан
“Хабар”, “Ел арна”, “Қазақстан”, “ОРТ-Қазақстан” (2002 ... ... ... ... ... бағдарламаларын тамашалайды,
сондай-ақ Түркiстан ауданының ауыл тұрғындары облыстық арналардан “ОҚТ”
(Шымкент) телеарнасының ... ... ... ... ... ... тынысы” (Түркiстан), “Икар”
(Кентау) ... ... ... Меркi ауданының ауыл
тұрғындары республикалық телеарналармен қатар, ... ... ... “Ozbekiston TV” (Тәшкен) секiлдi көршiлес елдердiң ... ... ал ... ... қаласынан алшақ орналасуына
байланысты, Меркiнiң ауыл ... ... ... ... ... ... отыр.
Оңтүстiк Қазақстан ауыл тұрғындарының күнделiктi ... ... ... ... ... ... отырған
аудандарда тұратын ауыл тұрғындарының ... ... ... болады. Түркiстан ауданының ауыл тұрғындары арасында сұрау салудың
нәтижесiнде, осында тұратын қазақ респонденттерiнiң 85,6% мен ... ... ... бар ... ... Бұл ... жалпы
республикалық көрсеткiштермен толық сәйкес келедi.
Ауыл тұрғындарының телевизия өнiмдерiне қатысты сұранысының жоғары
екенiн ... ... ... ауданы бойынша қарастырып ... ... ... ... ... белсендiлiгi бiр-бiрiмен
сәйкес келедi. Респонденттердiң 87,0%-дан астамы ... ... ал ... ... ... қатары 2,0%-н аспады.
Жалпы, Меркi ауданының ауыл тұрғындары Түркiстан ... ... ... ... жиi ... ал ... ... ауыл тұрғындарының теледидар өнiмдерiне қатысты ықыласы әлдеқайда
төмен екенi анықталып отыр.
Қарастырып отырған халықтарда телевизиялық ... ... ... болуын, ауылды жердегi мәдени ортаның қаладағы мәдени
ортамен салыстырғанда әлдеқайда ... ... ... ... ... ... қазiргi ауылдардың көпшiлiгiнде клубтар мен
киноқондырғылар жұмыс iстемейдi. Сондықтан, ауыл ... ... ... мен ... тек телевизия арқылы қанағаттандыруға мәжбүр болып
отыр.
Оңтүстiк Қазақстан ауыл тұрғындарының телевизияға қатысты рухани
сұранысын, ... ... ... ... ... кезiмiзде, олардың
мәдени қалауының әркелкi екенiн аңғардық. Түркiстан ауданында тұратын ауыл
қазақтарының арасындағы ер ... 61,3% ... ... ал ... ... бұл ... тек 54,4% тең. ... ... бұл ... ... ауыл ... 55,8-34,3%, ауыл
түрiктерiнде 90,5-86,8%-ға тең. Тек, ауыл орыстарының әйелдерi ғана ерлерге
қарағанда телебағдарламаларды тұрақты қарайды ... ... ... ... ... мен өмiр салтының қолайлы болуы теледидарды
жиi қарауға мүмкiндiк бередi, нәтижесiнде олар ерлерге ... ... ... ... ... ... пайдалану кезiндегi
қолайлылық пен оның эмоционалдық әсерi, қалың бұқара халықты ... ... мол ... ... Мәселен, 18-19 жас шамасындағы Түркiстан
ауданының ауыл жастары арасында телебағдарламаларды тұрақты көрушiлер 66,7%
құраса, ал 60 және одан ... ... ... ... ... ... 34,6% тең. Демек, жастармен салыстырғанда жасы есейген адамдардың
телехабарларды ... ... ... ... ... алайда көркем
әдебиет пен мерзiмдi баспасөздi оқу кезiнде мосқал жастағы адамдардың
сұранысы ... ... ... Ауыл ... ... бұл ... тең, Меркi ауданында тұратын ауыл қазақтарында 94,6-81,2%, ... ... және ауыл ... бұл ... ... ... адамның жасы ұлғайған сайын, олардың телебағдарлама қарау
кезiндегi белсендiлiгi соғұрлым төмендей түседi ... ... ... ... ... ... ... елең еткiзерлiктей өзгешелiк ... ... ... ... ... ... топтардың арасында айтарлықтай айырмашылық байқалмай
отыр.
Халықтардың әлеуметтiк-мәдени дамуының деңгейi мен ... ... ... ауыл ... ... ... ... Нақты бiр халықтың тұрмысы, мәдениетi мен тарихын
қамтитын материалдар негiзiнде ... ... сол ... ... мен ... ... ... жетекшi орын
алады. µлтаралық қарым-қатынастарды реттеу тұрғысынан алғанда ... ... ... ... халықтардың бiрлiгiн нығайту
жолында маңызды роль атқарады.
Респонденттердiң ... ... ... сұранысы мен
қалауын, олардың қандай телебағдарламаларды ұнататынын бақылау арқылы
анықтауға ... Ауыл ... ... ... ... ... ... музыкалық және ... ... ... Алайда, респонденттердiң телебағдарлама өнiмдерiн
қалау кезiндегi талғамы, олардың жас ерекшелiгiне де байланысты ... ... жөн. ... ауыл ... музыкалық және ойын-сауық хабарларын көрудi
ұнататын болса, егде жастағы ... ... ... ... қарауды
қалайды. Ал, көркем ... ... ... ... ... бiрдей ұнайтыны белгiлi болды.
Түрлi әлеуметтiк-кәсiби топтардың телебағдарлама қалау кезiндегi
бағдары ... ... ... ... бар ауыл ... ... ... “Ел арна”, телеарналарының ... ... ... тамашалауды ұнататын болса, ал орта ... ... ... ... ... ... “Күлкi керуенi” әзiл-сықақ
театрлары әзiрлейтiн қойылымдарды, “µят болмасын”, “Мың бiр мақал”, “Бiздiң
көшенiң тұрғындары” ойын-сауық бағдарламаларын, ... ... ... мен әншi”, “Тiл” хабарларын ұнатады. Осы әлеуметтiк-кәсiби топқа
кiретiн ауыл орыстары ... ... ... ... ... ... ... бағдарламаларын ұнататыны белгiлi болды.
Демек, адамның бiлiм дәрежесi өскен сайын, олардың ... ... және ... ... ... арта
түседi. Мұндай бағдарламалар ауылды жерде тұратын зиялы қауым өкiлдерiнiң
әлем жаңалықтарымен дер ... ... ... көзi ... ... ... бiлiмдi орыс респонденттерi “Как это было”, “Независимое
расследование”, “Здоровье”, ... ... ... ... күн” (орыс
тiлiнде) хабарларын ... ... ... жоғары түрiк және өзбек
респонденттерi орыс ... ... ... ... хабарлармен қатар,
қазақ тiлiнде экранға шығатын “Хабар”, “Ел ... ... ... осы ... әр аптада шығатын “Жетi күн”, “Мезгiл”,
“Таразы”, “Бар мен жоқ” апталық саяси сараптама ... ... ... ... ... ден ... ... “Хабар” агенттiгi ұсынатын “Азамат” пен “Болашақтың
қаласы” атты жастардың теледебат ... ... ... ХХI века”
айдарымен берiлетiн интелектуалдық шоу хабарларын қалайтыны анықталды.
Ауыл ... ... ... ... ауыл ... ... ... кештерiн ұйымдастыруды жақсы үрдiске айналдырған.
Респонденттердiң телесұранысын олардың жынысына қарай топтайтын
болсақ, онда телебағдарламаларды ... ... мен ... ... ... жоқ, тек ... ... бағдарламаларды
қалау кезiнде ерлердiң үлесi ... ... ... және музыкалық
бағдарламаларды қалайтындардың арасында керiсiнше әйелдердiң салмағы басым.
Сонымен қатар, әлемдегi спорт ... ... сыр ... ... ... ... жоғары болады.
Ауыл тұрғындарының рухани сұраныстары өскен сайын, ... ... ... ... ... арта ... ... болады. “Сiз
жаңалықтар мен басқа да бағдарламаларды теледидардың қай арнасынан
көресiз?”- ... ... ... ... ... ауыл ... мен Меркi ауданында тұратын ауыл қазақтарының 42,3% ... ... ... ... мен ... ... хабар қарайтынын
жеткiздi. Ауыл өзбектерiнiң 36,6% ... ... ... ... ... эфирге шығатын Алматы телеарналарынан
тамашалайтынын және олардың 28,7% осы ... ... ... бағдарланғанын жеткiздi. Сонымен, Оңтүстiк ... ... ... тұрғындардың басым көпшiлiгi хабарларының сапасы мен
мазмұны ... ... ... мен ... қамтитын телевизиялық
арналарға бағдарланғанын аңғаруға болады.
Жаңалықтар қызметi мен сүйiктi телебағдарламаларды қалау ... ... ... ... ... ... ... келетiн болсақ, барлық әлеуметтiк-кәсiби ... ... ... атап ... ең алдымен қазақ тiлiнде эфирге шығатын
Алматы мен ... ... ... ... ұнататыны
белгiлi болды. Ауыл өзбектерiнiң барлық әлеуметтiк-кәсiби топтағы өкiлдерi
ең алдымен өзiнiң сұранысын Алматы арналары ... ... ... ... ... ауыл ... ... және орта
буындағы басшылары, мамандары мен зиялы ... ... орыс ... ... ... ... арқылы өзiнiң сұранысын қанағаттандырса, ал
қалған әлеуметтiк-кәсiби топтағы ауыл өзбектерi болса екiншi ... ... ... ... мен ... ... ... барлық әлеуметтiк-кәсiби топтағы ауыл қазақтары ең алдымен
қазақ тiлiнде эфирге шығатын телеарналардың ... ... ... ... жаңа ... ... ... “Хабар”,
“Ел арна”, “Қазақстан” телеарналары, түрлi тақырыптар мен жанрларды қамтып
отырған жоғары сапалы бағдарламаларымен ... Орыс ... ... шығатын
телебағдарламаларға сұраныстың бiршама төмен болуының негiзгi себебi,
қазiргi кезде қазақ ... ... ... ... тұратын қазақ
көрерменiне, өзiнiң ана тiлiнде түрлi танымдық, ақпараттық, музыкалық және
ойын-сауық ... ... ... ... жеттi. Қазақ ауыл
тұрғындары тек ана тiлiнде шығатын хабарларды тамашалаумен ғана ... ... ... орыс тiлiнде көрсетiлетiн көркем фильмдер мен ойын-
сауық хабарларына да үлкен қызығушылық танытады.
Ауылдың жастары да ... ... ... ... Алматы
телеарналарының хабарларын көруге бейiмделген. ... ... ... ... тұрақты көрермендерi 50,0% құраса, ресей арналарының
хабарларын ... тек 37,5% ... ... ... арасында бұл
арақатынас 36,6%-28,7% тең.
Жоғарыда атап ... ауыл ... ... көркем фильмдер,
музыкалық бейнеклиптер мен концерттер, түрлi ойын-сауық бағдарламалары мен
интелектуалдық ... ... ... Бұл ... олар
негiзiнен “Хабар”, “Қазақстан” мен ... ... ... ... ... ... ... шетелдiк фильмдер мен
концерттiк хабарлар да ауыл жастары арасында үлкен сұранысқа ие. Ал, ... ауыл ... ... ән мен ... ұлттық салт-дәстүр мен
әдет-ғұрыпттарды насихаттайтын телебағдарламаларды ... ... ... жасы ... ... ... ... мәдениетке деген сұраныс
арта түседi.
Оңтүстiк өңiрдiң ауыл тұрғындарына ана тiлiмен қатар, өзiмен ... ... ... ... жетiк меңгеру қасиетi тән. Бiрнеше тiлдi
еркiн меңгеру ... ауыл ... өзге ... ... ... ... мүмкiндiк алады. Бұдан ... да ... ... ... ... қазақ және орыс тiлдерiнде таратады,
сонымен қатар кейбiр ауыл тұрғындары ... ... ... ... ... және ... тiлдерiнде эфирге шығатын ... ... ... телехабарларды қарайтын кезде қандай тiлдердi
пайдаланатынын зерттеу арқылы, ... ... ... ... ... ... ... Зерттеу барысында белгiлi болғандай,
Меркi ауданының ауыл қазақтарына қарағанда, Түркiстан ... ... ... ... ана ... меңгеру 34,0% артық. Алайда,
Меркi ауданында тұратын ауыл қазақтарының тек 2,8% ғана ... ... ... ал Түркiстан ауданының ауыл ... ... ... 6 есе ... ... ауданында тұратын ауыл қазақтарының 65,6%
телехабарларды ... ... тек ана тiлiн ... нақ ... пайызды
құрайтын Меркi қазақтары телехабарларды қос тiлде қатар меңгередi екен. ... ... ... ... ауыл қазақтары некен-саяқ екенi
белгiлi болды. Статистика ... ... ... ... ... ... ... тiлiн жетiк бiлетiн қазақтардың саны тек 2,8% құрайды
[175]. Ауыл өзбектерiнiң үлкен бөлiгi өзiнiң телесұранысын ана ... ... ... ... ... ... ал
телехабарларды орыс тiлiнде тамашалайтындардың үлкен бөлiгiн негiзiнен ауыл
жастары құрап ... Ауыл ... ... ... ... негiзiнен
орыс тiлiнде меңгередi, сондай-ақ олардың 20,0%-дан сәл астамы ... ... ... ... тiлiнде қанағаттандыруға
бағдарланған. ... ... ауыл ... ... әлi ... дейiн
рухани сұранысын тек өзiнiң ана тiлiнде ғана ... жүр, ... қай ... алып ... да, ондағы қызық бағдарламалардың
барлығы дерлiк орыс ... ... ... да ... ... ... тiлiн меңгеруге аса құштар болып тұрған жоқ.
Сонымен, ауыл тұрғындарының телевизиялық хабарларды ... ... ... ... екен. Бiрнеше тiлдi еркiн меңгерген
халықтардың ұлттық мәдениетiнiң ... қоры бай ... және ... адамдар
қалаған телеарналардан өзiне қажеттi бағдарламаларды жеңiл қабылдай ... ана тiлiн ... ... рухани мәдениетi құлдырауға ұшырайды,
нәтижесiнде ондай адамдар тобы тек ғаламдық мәдениеттiң ... ... ... болады.
Ендi, Оңтүстiк Қазақстан ауыл тұрғындарының теледидар ... ... ... ... ... ... қарай
қарастырып көрейiк. Түркiстан ауданында ... ауыл ... ... ... ... ... ... әуестiгi барлық әлеуметтiк-
кәсiби топтарға тән екен. Егер, жоғары және орта ... ... ... 58,8% ... өнiмдерiн тамашалау кезiнде қазақ тiлiне
бағдарланса, маманданбаған жұмысшылар арасында бұл ... 68,7% ... ... ауыл ... ... ... өскен сайын,
олардың телехабарларды тек қазақ тiлiнде ... ... ... ... ... ... жұмысшылар арасында телебағдарламаларды
қазақ және орыс тiлiнде қатар меңгеру 30,8% құраса, маманданған жұмысшылар
арасында 33,0%, ... ... ... 35,6%, ... арасында 38,3%
және жоғары және орта буындағы ... мен ... ... бұл ... ... яғни ... ... деңгейi өскен сайын,
олардың арасында телехабарларды қос тiлде қатар меңгеру көрсеткiшi соғұрлым
арта түседi.
Ендi, Меркi ... ... ауыл ... әлеуметтiк-кәсiби
дәрежесiне қарай телевизиға байланысты тiлдiк бағдарын қарастырып көрелiк.
Жоғары және орта буындағы басшылар мен мамандар арасында телехабарларды ... орыс ... ... ауыл ... 7,1% ... ал осы ... ... бөлiгi өзiнiң телесұранысын қос тiлде қатар
қанағаттандыруға бағдарланған. Ауыл тұрғындарының ... ... ... ... ... ... қазақ және орыс тiлдерiне қатар
бағдарланғанын аңғартты. Респонденттердiң әлеуметтiк-кәсiби ... ... ... тiлдiк бағдары қазақ тiлiне ауысады. Мәселен,
зиялы ... ... ... қазақ тiлiне бағдарланған адамдарының саны
21,0% құраса, ал маманданбаған жұмысшылар арасында бұл көрсеткiш 46,5% ... ауыл ... ... ... ... ... арасында рухани сұранысты қос тiлде қатар қанағаттандыру ... арта ... ... Ауыл ... ... болсақ, жоғары және
орта буындағы басшылар мен мамандардың 57,1% мен ... ... ... ... тек ... және ... ... тамашалағанды қалайды,
ал қызметкерлер, маманданған және маманданбаған жұмысшылардың үлкен бөлiгi
өзiнiң сұранысын тек өзбек ... ... ... Ауыл
өзбектерiнiң бiлiм деңгейi өскен сайын, олардың арасына телебағдарламаларды
қос тiлде пайдаланушылардың қатары арта түседi, ал ... ... ... ... ... ... ... арасында өзiнiң ана
тiлiне ынтасы арта ... Ауыл ... ... ... олардың
жасына қарай топтайтын болсақ, онда жастар мен мосқал ... ... ... ... ... Оңтүстiк Қазақстанның кейбiр ауыл тұрғындары республикалық,
облыстық және ... ... ... ... көршiлес Ресей,
Өзбекстан мен Қырғызстан ... ... ... ... ... ... ... пайдалану кезiнде, олар
мемлекеттiк тiлмен қатар, өзiнiң ана тiлiн де кеңiнен пайдаланады, ал бұл
болса өз ... сол ... ... ... ... рухани өмiрiнiң
жан-жақты өркендеуiне, өзге ұлттардың озық мәдени ... ... ... ... орай, бүгiнгi күнгi телевизия отандық
телекөрермендердiң барлық сұранысы мен ... ... ... алмай
отыр. Сондықтан, бiрiншiден, телеарналардың көпшiлiк ... ... ... ... жақсарту керек, екiншiден, телевизия саласында
жұмыс iстейтiн кадрлардың кәсiби шеберлiгiн ... ... ... ... ... ... ... республикалық телеарналардағы
бағдарламалардың тiлдiк арақатынасын уақыт ... ... шешу ... ... ... құрыла бастаған шақта телеарналарда
көрсетiлетiн орыс және қазақ бағдарламаларының ... 50:50 ... ... тәуелсiздiгiн жариялағаннан кейiн бұл қатынас 60:40
болып ... ... ... шешiлдi, алайда бұл заң ... ... ... Уақыт оздыра бермей шешiмiн табуды қажет етiп отырған тағы
бiр күрделi мәселе-ол жекелеген ... және ... ... эфирдi сатып алып, онда тек өзiне ғана қажеттi бағдарламалар
мен жарнамаларды ... ... ... телевизия арналарында
шетелдiк, оның iшiнде ... ... ... ... ... жөн. Сондықтан 2001 жылғы наурыз айының соңында Қазақстан
Республикасы Парламент мәжiлiсiнiң 2003 жылдың 1 ... ... ... ... ... ... ... үлесiн 20%-ға дейiн шектеу туралы “Бұқаралық ақпарат
құралдары” заңына өзгерiс енгiзуi кездейсоқ ... ... ... ... кәсiби деңгейi мен материалдық жетiмсiздiгi жаңа күннiң қатаң
талаптарына жауап бере алмай ... Онда жеке ... ... ... ... мен бағдарламалар аз, ал шетелдiк телеарналардың
қойылымдарын ... мен ... көп. Бұл тек ... ғана ... ... ... ... iрi
компаниялар мен беделдi коммерциялық ... ... ... ... ... де ... бар. Нарықтық экономика белгiлеп
отырған қатал бәсекелестiк жағдайында ... ... ... ... артқа тастап, өздерi алдыңғы орындарға ... ... ... ... бiр ... таралымы бүкiл Оңтүстiк
Қазақстан аймағын айтпағанда, барлық республикалық газеттердiң осы аралықта
шығатын таралымынан асып ... [176]. 1996 жылы сол ... ... ... ... ... ... республикада жұмыс iстейтiн
бұқаралық ақпарат құралдары ... ... ... ... ... ... 1800-ден аса бұқаралық ақпарат құралдары тiркелген.
Егер, 1990 жылы елiмiзде 450 ... және 45 ... ... мен теле және ... жұмыс iстеген болса, соңғы
жылдары мемлекеттiк емес БАҚ жүйесiнiң қарқынды өсiмi ... 1991 ... ... 1993-214, 1994-280, 1995-190 бұқаралық ақпарат құралдары
iске қосылды. Осының нәтижесiнде мемлекеттiк және ... ... ... ... тең ... Бүгiн республикада 9 агенттiк, 52 газет, 8
журнал, 18 радио және телевизия кәсiпорындары жеке адамдардың ... ... ... ... ... аса жаңа жекеменшiк
телерадиокомпаниялар мен 2 мыңнан артық газет пен журналдар ... ... ... көпшiлiгi жеке тұлғалар мен акционерлiк компанияларға
қарайды. Бұл ... ... бiз ТМД ... ... ... ... ... қалып қойғанымен, одақтас республикалардың
бiрқатарынан, оның iшiнде, әсiресе Орта Азиядағы көршiлерiмiзден бiр ... ... ... ... ... тек ... және бiр ғана
мемлекеттiк емес телерадиокомпания жұмыс iстейдi, бұл жағдайдың ... да ... бар. ... ... түрде 2 телеарна мен 32
газет пен журналға рұқсат берiлген [178].
Сонымен, мерзiмдi баспасөз, радио мен телевизияны ... ... ... ... өмiр ... ... ... айналды.
Бүгiнде, қалың бұқара халықты елiмiз бен шетелде ... ... ... ... таныстыру жүгi бұқаралық ақпарат құралдарының құзырына
тидi. Олар республика тұрғындарының ой-өрiсiн кеңейтуге, олардың әлеуметтiк-
мәдени ... ... ... ... этникалық сана-сезiмi мен
ұлттық ерекшелiктерiнiң қалыптасуына ықпал жасайды.
ҚОРЫТЫНДЫ
Оңтүстiк Қазақстан ауыл тұрғындарының қазiргi кезеңдегi мәдени ... ... ... ... және ... ұлттық кескiндердiң мейлiнше
толық көрiнiс табуына байланысты ... ... ... ... ... ... қарамастан, оны зерттеуге ешқашан жеткiлiктi
дәрежеде көңiл бөлiнбеген. Мiне, сондықтан да оны мәдени ... ... ... ... ... және ... тұрғыда
түпкiлiктi ашып зерттеуге талпыну бүгiнгi күннiң басты мақсаты болып отыр.
Егемендi елiмiздiң қалыптасу жолында Оңтүстiк Қазақстан ... орны ... Бұл ... ... ... пен ... май
саласында және ауыл шаруашылығының-мал өсiру, суармалы ... пен ... ... ... мен ... ... жетекшi орынға
ие. Сондай-ақ, бұл аймақ ... ... ... ... ... Оңтүстiк Қазақстан ауыл тұрғындарының ... ... мен ... қазақ халқының дәстүрлi ұлттық салт-сананың ... ... ... егемендiгiн алып, қоғамымыз демократия жолына бағыт алғалы
берi, ұлттық ... ... ... ... ... ... арта ... байқалады. Осы ... ... ... ... ... ана тiлi мен төл ... ... жаңғыртуға
бағытталған алғашқы қадамдар жасалады. Кеңес өкiметi үстемдiк еткен жылдары
қатты бұрмалауға ұшыраған тарихын, әдебиетi мен өнерiн қайта ... ... ... ортақ мүддесiне айналды.
Өткен ғасырдың 90-шы жылдары белең алған құлдырауға ... ... ... ел экономикасы тұңғыш рет тығырықтан шығып, дамудың
қалыпты жағдайына түстi. ... ... ... ... ... ... ... кезiнде тағдырдың тауқыметiмен оңтайландырудың тырнағына
iлiнiп кеткен мәдени-ағарту мекемелерiнiң ... ... ... ... ... бiлiм беру ... қол жеткiзген елеулi
табыстарын, ауыл тұрғындарының арасында жоғары және ... орта ... ... ... және ... бiлiм ... қала халқының бiлiм
дәрежесiмен теңесе бастағанынан аңғаруға болады. Қазiргi ... ... ... ... айтарлықтай өзгерiске ұшырады.
Бүгiнде, олардың басым бөлiгiн ауыл шаруашылығының әр ... ... ... ... тобы ... республиканың жоғары және арнаулы орта оқу орындары ... ... ... ... ... ... ... көшкен,
нәтижесiнде қазiр ауыл мамандарының көпшiлiгi өз саласы бойынша жұмыс
iстемейдi. ... ... ... ... талабына сай етiп ... ... ... ... дайындаған жөн.
Өткен ғасырдың 90-жылдарына дейiн республиканың ауыл ... ... ... ... (кеңшар) мен ұжымдық
шаруашылықтар (ұжымшар) құраған болса, 1990 жылдан ... ... ... ... жер иеленушiлер мен жекеменшiк иелерi пайда
болды. Ауыл шаруашылығы кәсiпорындарын жекешелендiру тек ... ... ... ... ... жоқ, ... бiрге оларды жедел дамытуға,
өндiрiстi ... ... ... өнiм өндiрудi арттыруға мүмкiндiк жасады.
Ғылыми-техникалық жетiстiктiң ауыл шаруашылығына енуi мен ... бiлiм ... өсуi, ауыл ... ... ... олардың әлеуметтiк-мәдени дамуына түрткi болды. Бұрын-соңды болмаған
жаңа салалардың ауыл шаруашылығына енуi, ... ... ... оқу ... ... ететiн жаңа мамандықтардың пайда болуына ... ал бұл ... өз ... ауыл ... ... құрылымында
қолайлы өзгерiс жасады.
Дегенмен, нарықтық экономикаға көшудiң алғашқы күнiнен бастап ауыл
мәдениетiнiң материалдық-техникалық базасына ... ... ... ... және ... ауылдардың мәдениет мекемелерi өкiмет назарынан
тыс қалып, талан-таражға салынады. Тек, кейiнгi жылдары ғана ауыл мәселесi
мемлекеттiк және ... ... ... ... iлiнiп, жеке
кәсiпкерлер мен аяғына тiк ... ... ... ... пен бiлiм ... ... ... келтiру жұмыстарын бастайды.
Зерттеу жұмысы қарастырып отырған аймақ тұрғындарының әлеуметтiк-
кәсiби дәрежесi мен бiлiм ... ... ... ... арасында көркем
әдебиетке әуестiгi жоғары адамдардың арта ... ... ... ... ... көпшiлiгi ең алдымен өзiнiң ұлттық ... ... ... ... жанрлардың iшiнде оларға тарихи
шығармалар мен ғашықтық туралы сыр шертетiн ... ... ... ... ... аулы кiтап тапшылығын ... ... ... ... ауыл ... кiтап сатып алу мүмкiндiгiнiң төмен болуына
байланысты, ол жерге кiтап алып баруға асықпайды. Қазiргi кезде ... ... ... мен облыс орталықтарында ғана сатып алуға болады.
Қазақ халқының рухани өмiрiнде музыка жетекшi орын алады. ... ... ауыл ... ... дәстүрлi халық музыкасы ... ... ... ал ... ... ... және
симфониялық музыкаға сұраныс бiршама төмен. Музыкалық жанрды қалау барысына
белгiлi ... ... ... да ... ... Егер, ауыл
жастарының көпшiлiгi эстрадалық музыканы қалайтын болса, ал мосқал жастағы
ауыл тұрғындарына керiсiнше халықтық музыка ... ... ... бен ... ... ... соңғы жаңалықтармен
ақпараттандыру iсiнде мерзiмдi баcпасөздiң алатын орны зор. Қазiргi танда
ауылды жерде тек ... ... ... ғана ... ... жаңа ... қол ... болады, себебi газет пен журнал
сататын еркiн сауда ошақтары сұраныстың төмендiгiне байланысты бұл ... ... қала мен ... ... мерзiмдi баспасөз оқырманының
арасында үлкен айырмашылық бар. Егер, ... ... ... ... ... мүмкiндiгi бар болса, ал соңғыларында
қалтаның жұқа болуына байланысты мұндай мүмкiндiк жоқ.
Ауыл ... ... өмiрi мен ... ... ... ... радио мен телевизия хабар таратудың ең ... ... Ең ... ауыл тұрғындарына олардың шапшаңдығы ұнайды. Негiзiнен
олардың басым бөлiгi ... ... және ... хабарлары үшiн, ал
телевизияны оның қызықты ойын-сауық бағдарламалары, ... ... және ... ... ... үшiн ... бағалайды. Адамның
бiлiм деңгейi өскен сайын, ол ... ... ... ... көшедi. Жоғары бiлiмдi және жоғары дәрежелi мамандардың мәдени
сұранысы басқа әлеуметтiк-кәсiби топтарға ... ... ... ... ... ... ауыл ... көркем әдебиетке әуестiгi, театр, кино,
музыка және бұқаралық ақпарат құралдары саласындағы мәдени ... ... ... ... ... ғана ... ... әлемдiк
мәдениет пен өркениеттiң қол жеткiзген табыстарын игеруге де ... айту ... ... 90-шы ... ... ... ... ал ХХI ғасырдың басы оның дағдарыстан шығып, қарастырып ... ... ... жақсарып келе жатқандығымен
айрықшаланады. Мемлекетiмiздiң елбасы ... жж. ... ... ... берi ... ... және жекеменшiк құрылымдары ауыл
мәселесiне бет бұрып, қирап қалған мәдени-тұрмыстық нысандарды ... ... ... ... ... ... ... бастады.
Ұлттық мәдениет пен бiлiмдi, аймақтық бұқаралық ақпарат құралдары ... ... ... ... қол жеткiзу мүмкiн емес ... ... ... ... ... ... жаңаша ұғына бастауы
Қазақстанның Еуразиялық кеңiстiк пен әлемдiк қауымдастықта өзiне ... ... ... ... ауыл ... ... ... мәдени бағыт-бағдарын
зерттеу арқылы, оның жақын болашақтағы даму жолын жоспарлауға және бiрқатар
төмендегiдей маңызды ұсыныс ... ... ... ... және қоғамдық-саяси өмiрде мәдениеттiң үстемдiк ... ... ... ... сауаттылығына қолдау көрсетудiң маңызды тетiгi ретiнде
эстетикалық тәрбие берудi жақсарту;
- ... ... ... ... ... ... және орта кәсiпкерлiктi дамытуға қолайлы жағдай туғызу;
- әлеуметтiк-мәдени құрылымды ... қалу ... жеке ... ... ... және ... ... арнайы
бағытталған саясатын жүргiзу;
- экономиканың сұранысына сай, бiлiм ... ... ... ауыспалы
жүйесiне назар аудару;
- еңбек нарығындағы сұранысты ескере отырып, ... ... ... оны ... даярлауда бастапқы және орта кәсiптiк оқу орындарының
мәртебесiн көтеру;
- қосымша қаражат көзiн табу арқылы қаржыландырудың механизмiн жетiлдiрiп,
бiлiм берудiң материалдық-техникалық ... ... ... ... ... ... ауыл тұрғындарының
рухани сұранысын қанағаттандыру жолын қарастыру;
- ауыл тұрғындарының мәдени ... ... ... мекемелерiнiң
дамуына қолдау көрсету;
- аймақтағы бұқаралық ақпарат құралдарының жұмысын жетiлдiру;
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТIЗIМI
1. Арутюнов С.А. Народы и культуры: развитие и ... –М.: ... –247 с. ... ... Осындай аймақтық зерттеудiң қолайлығы ... ... ... как
реальность и объект осмысления: Материалы научной конференции. –Тверь:
Твер. гос. ун-т, 2001. –228 с.; ... Н.И. ... ... ... // ... ... 2001. –С. 46-52; Петрусевич А.А.,
Чванов И.Н. Провинциальность как экзистенциальная проблема // ... ... ... ... Х.А. ... ... и быт рабочих семей (На ... ... ... 1982. –165 ... ... и ... в быту туркменской сельской семьи (На ... ... ... / Отв. ред. ... А.О.Оразов.
–Ашхабад: Ылым, 1989. –236 с.; Ташбаева Т.Х., Савуров М.Д. Новое и
традиционное в быту ... ... ... ... ФАН, 1989. –163 ... ... Т.А., ... Г.П. Новое и традиционное в быту сельской семьи
народов Средней Азии и ... ... ... ... ... процессов. –М., 1980. –61 с.
6. Всесоюзная научная конференция “Семья у народов СССР в ... ... ... ... ... ... 1985.
–250 с.; Всесоюзная сессия по итогам ... ... ... ... ... ... Тезисы докладов. –Йошкар-
Ола, 1986. –287 с.; Всесоюзная ... ... по ... ... ... ... ... годов. Тезисы докладов. –Сухуми,
1988. –276 с.
7. Кондратьев В.С., Калышев А.Б. Этносоциологическое ... ... ССР ... и ... // ... научная сессия по
итогам полевых этнографических и антропологических исследований 1988-1989
гг. Тезисы докладов. –Алма-Ата, 1990. –Ч.1. –С. 37-38.
8. Всесоюзная ... ... по ... ... этнографических и
антропологических исследований 1988-1989 гг. Тезисы ... В ... ... 1990. –Ч.1. –157 с.; –Ч.2. –119 с.; –Ч.3. –141 ... А.Б. ... научная сессия, посвященная итогам полевых
этнографических и ... ... ... гг. //
Известия АН Каз. ССР. Серия общественных наук. –1991. –№4. –С. 85-86.
9. Семейный быт ... СССР / Отв. ред. Т.А. ... –М.: ... ... с. ... Социально-культурный облик советских наций (По
материалам этносоциологического исследования) / Отв. ... ... Ю.В. ... –М.: ... 1986. –455 ... Ноянов Е.К. Алматы және Жамбыл облыстары қазақтарының елдi мекендерi
мен тұрғын үйлерi (1970-1990 жж.): ... ...... ... –26 б.; ... А.Т. ... этнокультурные процессы в среде
сельского населения Жетысу: –Автореф. дисс. … ... ... 1998. ... ... А.Б. ... и быт ... сельского населения
Павлодарского Прииртышья: –Автореф. дисс. … к.и.н. –М., 1989. –25 с.
12. Калышев А.Б. Роль ... и ... в ... ... ... ... // Тюркологическая научная конференция ... ... ... ... ... Тезисы докладов. –Уфа, 1991.
–С. 71-72; Сонiкi. Этнокультурные аспекты семейно-бытовой ... ... ... // ... ... ... в ... 1996. –С. 3-26; Сонiкi. Этнокультурные ориентации современного
сельского населения Казахстана // Вестник Каз ГУ. ... ... –№4. –С. 60-71.; ... Современные этнокультурные процессы в
Туркестане // Древний и ... ... ... ... конференции, посвященной 2000-летию г. Тараза.
–Тараз, 2002. –С. 77-81; Калышев А.Б., Сакенова К.А. ... ... ... населения Алматинской области (По ... ... // ... НАН РК. ... обществ.
наук. –1994. –№1. –С. 30-35.
13. Наумова О.Б. ... ... ... у ... ... ... ... –Автореф. дисс. … к.и.н. –М., 1991.
–24 с.
14. Акылбаева И.М. Быт и культура ... ... ... ... на
современном этапе (По материалам ... ... ...... ... 2001. –28 с.
15. Шалгинбаева С.Х. Этнокультурные процессы в городской жизни казахов ... 90-х ... ХХ века (По ... этносоциологического исследования
Алматы и Тараза) // Труды международной научно-практической конференции.
“Ауэзовские чтения-3”. 27-30 ... 2001 г. ... 2001. –С. ... С.А., ... С.Х., ... Л.Ю. ... данных
“Народные семейные традиции и инновации в городском быту казахов в конце
90-х годов ХХ века” // Вестник НАН РК. –1999. –№3. -С. ... ... М.К. ... ... Центрального Казахстана (70-80 годы ХХ
века): –Автореф. дисс. … к.и.н. –Алматы, 1997. –24 с.; ... ... ... ... ... ... опыт и ... (1966-
1985 гг.): –Автореф. дисс. … к.и.н. ... 2000. –29 с.; ... ... ... ... ... ... процестер: Т.ғ.к.
дис. … авторефераты. –Алматы, 2001. –30 б.
17. Базанова Ф.Н. Формирование и ... ... ... ... ... ... –Алма-Ата: Казахстан, 1987. –152 с.; Татимов
М.Б. Социальная обусловленность ... ... ... 1989. –125 с.; ... ... ... -Алматы: Қазақстан-Атамұра,
1993. –160 б.; Сонiкi. ... ... ... –Алматы: Қайнар,
1990. –238 б.; ... М.Б., ... Ж. ... демографияда.
–Алматы: Жетi жарғы, 1999. –261 б.; Асылбеков М.Х., Галиев А.Б. Социально-
демографические процессы в Казахстане (1917-1980 гг.). –Алма-Ата: ... –185 с.; ... М.Х., ... В.В. ... ... ... ... Өркениет, 1995. –128 с.; Солардiкi.
Казахи (демографические тенденции 80-90-х годов). –Алматы: ... –102 с.; ... ... развитие Республики Казахстан в
условиях суверенитета. –Алматы: Өркениет, 2001. –111 с.; Ғалиев Ә.Б. Ақ
бесiк алтын босаға. –Алматы: ... 1990. –120 б.; Гали А.Б., ... ... К.С. ... переписей населения и этнодемографические
процессы в Казахстане. –Алматы: Агентство РК по статистике, 1998. –87 с.;
Алексеенко А.Н. ... ... ... гг. –Алматы: Ғылым, 1993.
–158 с.
18. Такижбаева Н.З. Сельское ... ... (По ... ... ... 1959, 1970, 1979, 1989 гг.). ... ... 1997.
–162 с.
19. Кадысова Р.Ж. История развития системы многонационального образования ... опыт и ... ... гг.): ... дисс. … к.и.н.
–Алматы, 1999. –30 с.; Ахметова Г.К. ... ... в ... ... кадров в республике Казахстан. –Алматы:
Қазақ университетi, 2002. –203 с.; ... С.Г. ... ... ... в Казахстане: –Автореф. дисс. … к.пед.н. –Алматы, 2001. –28
с.
20. Балтабаев М.Х. Современная художественная ... ... ... ... ... –Алматы: РНЦПК,
1997. –156 с.; Культура-сущность нации. Сб. научных трудов. / Под общ.
ред. Д.Исабекова, Е.Б. Имамбека. -Алматы: ... 1998. –212 с.; ... ... ... ... Сб. ... трудов. / Под общ.
ред. Е.Б.Имамбека. –Алматы, 1998. –164 с.
21. Санаи Мехди. На Великом Шелковом пути … Встречи на земле ... ... ... –М.: ... ... 2000. –158 с.
22. Қозыбаев С.М. Аудитория - весь ... ... ... 1984. ... ... Р. ... сөйлеп тұрмыз. –Алматы: Қазақстан, 1979. –122
б.; Омашев Н. Қазақ радио-журналистикасы. –Алматы: Қазақ университетi,
1992. –264 б.; ... Т.М. ... ... ... ... ... дис. … ... –Алматы, 1998. –26 б.
23. Барманкулов М. Телевидение: деньги и власть? –Алматы: Санат, 1997. –272
с.; ... Г.Ж. ... ... в ... формирования
государственности: –Автореф. дисс. … д.полит.н. ... 1996. –52 ... Mass Media в ... ... ... ... ... 2000. –187 с.; Тұрсын Қ.Ж. Қазақ теледидарындағы дәстүр
және жаңашылдық: Филология ғ.к. дисс. … авторефераты. –Алматы, 1999. ... ... Ә.Ә. ... ... ... даму ... дисс. … авторефераты. –Алматы, 2002. –29 б.;
24. ... Р.А., ... А.Т. ... ... ... ... ... университетi, 1994. –48 с.; Игенсартов Ә.Ғ.
Тәуелсiз Қазақстан баспасөзi: Iзденiстер мен iркелiстер (1991-1995 ж.ж.)
: Филол.ғ.к. ...... ... 1997. –25 ... Сарсенбаев А. Становление демократической системы средств массовой
информации Республики Казахстан: Дис. … ... ... 1997. ... ... ... информационной политики Республики Казахстан.
–Астана, 1997. –220 с.; Сонiкi. Новое ... ... ... ... и ... ... Ақыл ... 1998.
–232 с.; Назарбаева Д.Н. СМИ и проблемы демократии. –Алматы: ... ... с.; ... Б.О. ... ... құралдары және Қазақстандағы
этносаяси процестер: Саяси ғ.к. дисс. … авторефераты. –Алматы, 1998. –20
б.
26. ... Е. ... и ... ... власти // СМИ в СНГ: Сумерки
свободы? Сборник материалов Алматинской конференции 10-12 февраля 1998 ... 1998. –С. 114-117; ... К.С. ... не ... от всех СМИ // ... приватизации СМИ в Казахстане.
Материалы научно-практического семинара. –Алматы, 1999. –С. ... Е. ... и ... СМИ в ... // Процессы
приватизации СМИ в Казахстане. –С. ... ... С. Пути и ... повышения роли казахских печатных
изданий в процессе демократического реформирования ... ... ... ... 2001. –28 с.
28. Дәдебаев Ж. Атыңнан айналайын Әулиеата: Тарихи филологиялық зерттеулер.
–Алматы: ... ... 1998. –220 б.; ... А.Б. ... ... –Түркiстан, 2000. –106 б.; Бибатырова Г.,
Боданов Ж. Годы расцвета. –Алма-Ата: Казахстан, 1979. –119 с.; Аралбаев
Ж.А. Джамбульская ... ... ... и ... ... –Джамбул, 1970. –121 с.
29. Түркiстан: Халықаралық энциклопедия / Бас ред. Ә. Нысанбаев. –Алматы:
Қазақ энциклопедиясы, 2000. –656 б.; ... ... ... ... 2000. –200 б.; ... В.Қ. Түркiстан-ер түрiктiң бесiгi ғой…
(Түркiстан қаласының 1500 ... ... ... ... ... ... ... ғылыми кiтапхана, 2000. –202 б.; Города
Туркестана. Сб. научных статей. ... ... 1999. –172 с.; ... ... Б.К. ... қаласының этнодемографиялық ахуалы (ХIХ
ғ. 90 ж. – ХХ ғ. 90 жылдары) // Отан ... –1999. –№2. –65-69 ... М. ... ... ойлар. –Алматы: Санат, 1998. –368 б.;
Парамонова В. Туркестан-духовная столица Казахстана // Мысль. ... –С. 69-72.; ... ... / ... Р. ... ... 1993. –200 с.
30. Қойгелдиев М.Қ. Тараз-қазақ мәдениетiнiң көне әрi iрi ошағы // ... ... ... ... және ... дамуының
болашағы. Тараз қаласының 2000 жылдығына арналған республикалық ғылыми-
практикалық конференцияның материалдары (4-5 ... 2002 жыл). ... –9-12 бб.; ... Т. Тараз тарихнамасының өзектi мәселелерi ... –24-26 бб.; ... К.М. ... лет // ... –5-8 ... С.Ә. ... ... қазығы // Сонда. –3-5 бб.
31. Социально-культурный облик советских ... По ... ... –М: ... 1986. –455 с. ... Л.А., ... М.Н. К вопросу о классификации городского населения
при этнографическом изучении ... // Сов. ... –1970. –№2. ... ... В.В. ... ... в городах СССР и некоторые
проблемы их изучения // Сов. этнография. –1989. –№5. –С. 13-16; ... ... М.Н. ... ... в интеграции бытовой культуры (По
материалам русского города 1970-1980-х гг.) // Сов. этнография. –1991.
–№4. –С. ... ... Л. ... ... и ... ... ... влияний.
–М.: Рос. ун-т дружбы народов, 1999. –177 с. (78-79): Литвинова ... ... ... Сущность и тенденции развития.
–Саратов: Сарат. ун-т, 2001. –168 с.
33. ... Б.С., ... В.А. ... ... ... массовой информации
и пропаганды в СССР // Культура ... ... ... ... и ... –М., 1978. –С. 389-412 (408); ... В.Н. ... похозяйственных книг для изучения сельского населения //
Полевые исследования Института ... –М., 1980. –С. 247-256 ... ... Р.А. ... ... духовной культуры рабочего класса.
–Алма-Ата: Казахстан, 1983. –171 с. (41).
35. Социально-экономическое положение Южно-Казахстанской области за ... ... Обл. ... управление, 2001. –123 с. (107); Жамбыл
облыстық жыл сайынғы статистикалық ... ... ... –Тараз:
Облыстық статистика басқармасы, 2001. –198 б. (65).
36. ... ... ... // Под ред. ... ... РК по статистике, 2000. –466 с. (93); Батибаева С.Г. Развитие
казахских детских садов в Казахстане: Дис. … к.пед.н. –Алматы, 2001. ... ... ... Х. ... ... (қазақ отбасының кешегiсi мен бүгiнгiсi
жайындағы ғылыми зерттеу еңбек). –Алматы: Қайнар, 1996. –288 б. ... ... А.Т. ... ... в ... детской обрядности
казахов в начале ХХ в. // Известия АН Каз. ССР. ... ... ... –№1. ... Калышев А.Б. Родильная и детская ... ... ... // ... ... ... наук РК . –1998. ... 75-79; Кульсариева С.П. Традиционная родильная обрядность казахов
второй ... ХХ в. (На ... ... и ... ... ССР) // ... АН Каз. ССР. ... обществ. наук.
–1987. –№2. –С. 65-70; Абрамзон С.М. Рождение и ... ... // ... ... археологии и этнологии. –Т. ХII. –М.-Л., 1949.
–С. 78-138; Фирштейн Л.А. О некоторых обычаях и поверьях, ... ... и ... ... у ... ... ... // Семья и
семейные обряды у народов Средней Азии и Казахстана. –М., 1978. –С. 189-
209; Ниязклычев К. ... и ... ... с рождением детей у туркмен-
човдоров в конце ХIХ-начале ХХ вв. // Известия АН ... ССР. ... ... –1969. ... 6. –С. 86-90; ... Р.Р. ... и
воспитание ребенка у таджиков // Таджики Каратегина и Дарваза. ... ... 3. –С. 58-95; ... В.П. ... в ... культуре
тувинцев и теленгитов // Традиционное воспитание у народов Сибири.
Сборник статей. –Л., 1988. –С. 152-185; ... В.Я. ... ... у ... // Сонда. –206-221 б. және т.б.
38. Крылова Н.Б. Культурология образования. –М.: ... ... –272 с. ... ... Ф.Ф. ... культура и
образование. –М.: Педагогика, 2000. –272 с. (49-50); Кадырова ... С.М. ... и ... ... ... ... двойственного самосознания // Культурные
миры: Материалы научной конференции ... и типы ... ... (20-22 ... 2000; Москва). –М., 2001. –С. 265-
277.
39. Снесарев Г.П. Реликты домусульманских верований и ... у ... –М.: ... 1969. –336 с. (97-98); ... Т.Д. ... у ... и их ... –Фрунзе: Илим, 1981. –101 с. (75-
76); Мардонова А. Инновации в ... быту ... ... ... ... АН ... ССР. ... востоковедения, истории, филологии. –1986. –
№4. –С. 51-57 (52-53).
40. Шаханова Н.Ж. Мир ... ... ... ... ... ... 1998. –184 с. ... Узабаев Б.К. Школы по осени считают // Регион юг. –1998. ... ... ... областей Казахской ССР. –Алма-Ата: Госкомстат, 1987.
–305 с. (269); Статистический бюллетень о ... ... ... ... ... 1995. –44 ... ... итоги Всесоюзной переписи населения 1989 года по Казахской
ССР. Стат.сборник. –Алма-Ата: ... 1990. –34 с. ... ... А. ... кешендi мектептерде бiлiм беру мазмұнын жаңартудың
бағыт-бағдары // Болашақ. –2002. –18 шiлде; ... ... №4, 99. ... ... РК по статистике, 2000. –176 с. (71-
72).
44. Современный Казахстан: экономика, политика, общество. – ... ... ... 1997. Т. 2. –573 с. (480); ... ... обновление Казахстана: тенденции и
приоритеты. –Алматы: Институт развития Казахстана, 1996. –190 с. ... ... ... бiлiм беру ... жаңа ... ... ... туралы ақпарат / Бұл мәлiметтi Жамбыл облыстық бiлiм
басқармасының бастығы Б.Егембердиева ұсынды. –9 ... ... Т.В. ... ... ... ... ... инновационных процессов в социо-культурной ... ... –М., 1999. –С. ... ... о ... управления образования Жамбылской области / ... ... ... ... ... ... 2001. –15 с. (6-8)
48. Отчет о работе управления образования Жамбылской области. –С. ... ... ... бiлiм және ... беру ... ... ... атқарылған негiзгi жұмыстар жайлы ақпараттық мәлiмет / Бұл
мәлiметтi облыстық бiлiм ... ... ... ... Узабаева
Б.К. Основной момент реформы школы-это ее демократизация и гуманизация //
Знамя ... –2002. –25 ... ... С. Ауыл ... ... // Егемен Қазақстан. –2002. ... ... О.Н. ... как ... фактор первичной социализации
личности // Мировоззрение. Духовность. Ценности. –Волгоград. 2000. –С. ... ... Қ-86. Т-12. Б-17. I-129. –23 б.; ... ... ... в ... области / Данные
предоставлены начальником отдела начального и ... ... ... ... 2001. –17 с. (3-4).
52. Оңтүстiк Қазақстан облысындағы бiлiм және тәрбие беру саласында ... оқу ... ... ... ... жайлы ақпараттық мәлiмет /
Бұл мәлiметтi облыстық бiлiм басқармасының бастығы А.Елеуова ұсынды. ... ... ... ... ... за 2000
год. –С. 114; ОҚОМА. Қ-86. Т-12. Б-31. I-146. –24 ... ... ... областей Казахской ССР. –С. 276-277; Региональный
статистический ежегодник ... ... ... ... с. ... Региональный стат. ежегодник Казахстана. 1995-1998.
–Алматы: Агентство РК по статистике, 1999. –356 с. (120-122).
55. Социально-экономическое положение ... ... за ... –С. 110.
56. Региональный стат. ежегодник Казахстана. 1995-1998. –С. 120.
57. ... ... ... ... –С. 208; ... стат.
ежегодник Казахстана. –С. 120-122.
58. Оңтүстiк Қазақстан облысы кiтапханаларының 2000 жылғы қызметiн талдау /
Бұл мәлiметтi ... ... ... ... ... ұсынды. –Шымкент, 2001. –1-4 б.; ... ... ... ... ... –Тараз, 2001. –74, 195 б.
59. Народное хозяйство областей Казахской ССР. –С. 278; Оңтүстiк ... клуб ... 1998 ... ... жұмыстарының жазбаша
есебi / Бұл мәлiметтi ... ... ... мен мәдениет
орталығының бастығы Н.Әдiлханов ұсынды. –22 б.
60. Печать Республики Казахстан за 1991 год. ... 1992. –73 с. ... ... ... за 1996 год. –Алматы, 1997. –65 с.
(4).
61. ... ... ... ... 2000. –С. 118-119.
62. Аскаров А. Книга на пути к рынку // Казахстанская ... –1998. ... ... ... областей Казахской ССР. –С. 279-280; Южно-
Казахстанская ... 1999 год ... ... ... ... статистики Южно-Казахстанской области, 2000. –44 с.
(24).
64. Жамбыл облыстық жыл сайынғы статистикалық ... ... 2001. –75 ... ... Б. ... ... кино (“новая волна”) на рубеже столетий
// Культура-искусство-образование: тенденции и ... ... ... ... (19-20 ... 2002 г.): ... т. –Алматы, 2000. –Т. 2. –С. 3-10 (5).
66. Южно-Казахстанская область: 1999 год. –С. 75; ... ... ... статистикалық жинағы. –25 б.; Народное ... ... ССР. –С. 281; ... ... ... ... 1991. –С. ... Народное хозяйство областей Казахской ССР. –С. 282; ... ... ... –С. 210; Бұл ... ... облыстық мәдениет басқармасы бастығының орынбасары Б.Пiрiмбетов
ұсынды.
68. ... Р.А. ... ... к ... стилю досуга //
Социологическое исследование: СОЦИС. –2000. –№7. –С. 64-72; ... ... ... ... ... в ... местах и
продолжительность их ... ... // ... ... ... –М., 1978. –С. 180-189 ... ... Л.К. Организационно-экономический механизм общественного
телевидения. ... ... 1996. –240 с. (71-73); ... ... ... в ... –Алматы, 1996. –63 с. (6); Молдабеков Ә.Ә. “Хабар”
ақпарат агенттiгi-даму проблемалары. –11 б.
70. Статистический ежегодник Казахстана. ... 2000. –С. 318; ... ... ... за 1996 год. ... Нац. ... 1997. –153 с. (46).
71. Назарбаев Н.Ә. Халықтың рухани-мәдени дамуы-Қазақстанның мемлекеттiк
тәуелсiздiгiн ... ... // ... ... –2000. –16
желтоқсан; Сонiкi. Тәуелсiздiктi нығайту үшiн күрес-елге тиген үлес //
Егемен ... –2001. –31 ... ... А.А. ... развитие современного киргизского
сельского населения. –Фрунзе: Илим, 1989. –212 с. (20); Арутюнян Ю.В.,
Дробижева Л.М. ... ... ... ... СССР. –М.: Мысль,
1987. –303 с. ... ... Н.Ә. ... ... пен ... басты құндылықтары
// Егемен Қазақстан. –2000. –18 ақпан.
74. Статистический ежегодник Казахстана. –Алматы, 2000. –С. 94; Социально-
экономическое ... ... ... за 2000 год. –С.109;
Жамбыл облыстық жыл сайынғы статистикалық жинағы. –Тараз, 2001. –64 б.
75. Төлепберген М. Күн ... ... ... // ... ... –2001.
–6 ақпан; Баттал Р. Өзiн тәрбиелей бiлмеген, өзгеге өнеге ... // ... ... –2000. –5 ... ... ... Казахстана. –С. 94; Народное хозяйство
Казахстана за 70 лет. ... ... ... ... 1990. –392 ... ... Н. Жанталасқан күндерден өттiк, ендi даму жолы күтiп тұр ... ... –2001. –17 ... Олжабай С. µстаз-тәрбиенiң ұстыны // Оңтүстiк Қазақстан. –2000. –11
ақпан.
79. ... Ж. ... ... ... ме ? // Оңтүстiк Қазақстан. –2000.
–21 қараша.
80. Қожабергенқызы Г. ... бiлiм беру ... ... // ... –2001. –2 ... ... С. Мектептi кiтапханашы, инженер-
механик … басқарып жүр // Оңтүстiк Қазақстан. –2000. –16 қыркүйек.
81. ... Ш. ... ... әлi ... жоқ // ... –2001. –23 ... Бұл ... Оңтүстiк Қазақстан облыстық бiлiм басқармасының бастығы
А.Елеуова ... Қаба Ә.Б. ... ... ... ... қала бере ме? // ... –1999. –19 ... Мәмет С. Мектептерге компьютердi тегiн беру
жөнiндегi тетiк айқындалды // Егемен Қазақстан. –2000. –18 ... ... А. ХХI ... ... ... бiлiм беру ... ... жетiлдiру жолдары және оның ... ... ... –2001. –6 ... ... положение Южно-Казахстанской области за 2000
год. –С. 110; ... ... жыл ... ... ... –65 б.
86. Қожабергенқызы Г. Мектебi нашар мемлекеттiң болашағы ... // ... –2000. –5 ... ... ±. ... аз, жерге қарау көп болды
// µстаз. –2001. –№13. –12-13 б; Құтпанбаев Жаңа ... жаңа ... ... // µлт ... –2001. –№3. –10-12 б.
87. Мұқалбеков М. Өзiнше ойлай бiлетiн мамандар - мектеп ұстыны // ... –2001. –24 ... ... Н, ... И. ... ... ... мониторинга. –М.:
ИЭА РАН, 1997. –128 с. (72-73).
89. Лимаренко М. В защиту достопримечательности // Южный Казахстан. –2001.
–8 января.
90. ... К.К. ... ... в ... ... 2001. –120 б. (53,54); ... Г.К. ... ... в ... учительских кадров в Республике
Казахстан. –С. 61-62; Толендиева К. ... ... ... в ... // Актуальные проблемы психолого-педагогической
науки в Казахстане. –Т. 1. –Алматы, 2000. –С. ... ... С. ... вундеркиндтер бар ма? // Оңтүстiк ... ... ... ... Н., ... А. ... жеткiншектердiң бiлiм сапасы
// Егемен Қазақстан. –2000. –31 наурыз.
92. ... ... ... Агентство РК по статистике,
2000. –176 с. (71-72); Олжабай С. Облыс мектептерiнде бiлiм сапасы ... // ... ... –2001. –16 ... ... положение Южно-Казахстанской области за 2000
год. –С. 114; Жамбыл ... жыл ... ... ... –64 ... Келiмбетов Қ. Мемлекеттiк бiлiм бағдарламасы // ... ... –30 ... ... Ф. Мектеп ұлтты, ұлысты тәрбиелеудiң кепiлi
// µлт тағылымы. –2001. –№3. –5-9 б. (6-7); ... Е., ... ... С. О реформировании сферы образования в ... ... ... –2001. –№2. –С. ... Краткие итоги переписи 1999 года в Республике Казахстан. –С. 164, 188.
96. Итоги переписи населения 1999 года по ... ... ... Стат. сборник. / Под. ред. А.А. Смаилова. –Алматы, 2001. –211 с. (32);
Итоги переписи населения 1999 года по Жамбылской области. –Т. 2. ... / Под ред. А.А. ... ... 2001. –226 с. ... ... ... ... Казахстана. 1995-1998. –С. 103,
106.
98. Национальный состав населения Республики ... –Т. 4. –Ч. ... ... Казахстан по национальностям и уровню образования /
Итоги переписи населения 1999 года в ... ... ... сборник.
–Алматы: Агентство РК по статистике, 2000. –298 с. (168, 171, 267,
279).
99. Сонда.
100. Занятое население ... ... –Т. 1. / ... ... 1999 года в ... ... ... справочник. –Алматы:
Агентство РК по статистике, 2000. –156 с. (99, ... ... ... –1999. –С. ... ... ... –1998. –№1. –Алматы, 1999. –182 с. (17-
18).
103. Асылбекова Ж.М. О ... ... ... ... ... //
Тарих ғылымы ХХI ғасырда: Халықаралық Бекмаханов оқуларының материалдары.
1 бөлiм / ... ред. ... ... 2001. –57-61 б. ... ... ... области за январь-март 1998
год. –Тараз: Обл. стат. управление, 1998. –90 с. ... ... Ю.В. О ... ... ... постсоветских наций
// Социологические исследования. СОЦИС. –1998. –№4. –С. 58-65 (60-61).
105. Игенсартов Ә.±. Тәуелсiз Қазақстан ... –18 б.; ... ... ... национальной книги // Социологические исследования.
СОЦИС. –1998. –№7. –С. 106-111 (108); ... К. Ең ұлы ... ... –2001. –№6. –16-17 б.
106. Наурыз А. Мәдениеттi көтеретiн майдан келдi // Шымкент ... ... ... ... А. Книга на пути к рынку // ... ... –2 ... Анетбаева Г.Ж., Сулейменов Р.С., ... А.К. О ... сети ... ... и народного творчества в
Казахстане // Культура Казахстана: ... ... ... ... ... –Алматы, –1998. –С. 118-124; Имамбек Е.Б. О ... ... ... ... // ... ... –С. ... Социально-экономическое положение Южно-Казахстанской области за 2000
год. –С. 212; Жамбыл облыстық жыл сайынғы статистикалық жинағы. –195 б.
109. ... А.Б. ... ... ... ... Казахстана // Қаз МУ хабаршысы. Тарих сериясы. 1998. –№4. –64-
69 б. (66); ... А.К. ... ... ... // ... –2001. –№1. –С. 13-17 (14).
110. Асанканов А.А. Социально-культурное развитие современного ... ... –С. 65; ... С.С. ... ... ... Социально-культурный облик советских ... По ... ... –М., 1986. –С. ... Маричева В.В. В ХХI век - с библиотеками // Казахстанская ... –1 ... ... ... кiтапханалардың 2000 жылғы есебi / Бұл мәлiметтi
Ш.Ш. Уәлиханов атындағы облыстық ғылыми-әмбебеп кiтапханасының директоры
Ж.Балқыбекова ұсынды.
113. ... К.Т. ... по ... // ... ... –1995. –5
сентября.
114. Шаукенова З.К., Ракишева Б.И., Кырыкбаев Т.Е. ... ... ... ... (по ... ... исследований) //
Вестник Каз НУ. Серия психологии и социологии. –2001. –№2 (7). –С. ... (140); ... З.К. ... ... ... в ... ... социологического исследования // Мысль. –2002. –№10. -С.
28-34 (30-31).
115. Копыленко М.М., Саина С.Т. Фукционирование ... ... в ... ... ... ... Наука, 1982. –112 с. (63, 65).
116. Шаймерденов Е.Ш., Шаукенова З.К., Ракишева Б.И. ... ... ... ... (по ... социологического исследования) // Саясат.
–2001. –№1. –С. 22-28 (23).
117. Смагулова Ш.О. ... ... ... в ... области
// Историческая наука в ХХI веке. Материалы Международных ... ... 2. ... 2001. –С. ... ... Б.Х. ... ... двуязычие и многоязычие: поиски и
перспективы. –Алма-Ата: Казахстан, 1989. –136 с. (11-12); Хан М.М. Язык ... ... ... ... // ... тетради. –СПб., 1996. –Вып. 10. –С. 35-60 ... Е.А. ... ... ... (по ... языковой эволюции г. Алматы от основания до обретения
независимости). –Алматы: Казахстан, 2002. –256 с. ... ... ... ... в культурной жизни населения Южно-Казахстанской
области (по данным этносоциологического исследования) // ... ... ... ... ... и ... ... Международных Бекмахановских чтений. 24-25 мая 2002 г.
–Алматы, 2002. –С. 268-271.
119. ... М.Н. ... ... ... в ... ... и ... развития национально-русского двуязычия. –М.: Наука,
1984. –288 с. (140-141); Исаев М.И. Социолингвистические проблемы языков
народов СССР: вопросы языковой политики и ... ... ... 1982. –268 с. ... ... К.Х. Решение национально-
языковой проблемы в СССР. 2-е изд. –М.: Наука, 1982. –182 с.; ... в ... ... ... ... –М.: ... 1980. ... Леонтьев А.А. Культуры и языки народов России, стран СНГ и Балтии.
–М.: Флинта, 1998. –310 с. (86-88); ... Н.Н. ... ... ... общественного интереса // Язык и культура. Сборник обзоров / ... –1998. ... 2. –С. 88-109; ... В.И., Бабушкина Н.С. Двуязычие
в современной Бурятии // ... ... ... ... –С. ... ... Б. Языковая политика в Казахстане: состояние и ... ... –1996. –№5. –С. 31-38; ... Г.А. Становление и развитие
языковой политики в Республике Казахстан: –Автореф. дисс. … к.полит.н.
–Алматы, 2002. –28 с. ... ... А. ... ... в Казахстане // Национальные проблемы в
государственной политике Казахстана: по материалам ... ... ... / Вып. 3. –М.: Диалог-МГУ, 1998. –С. 30-57; Исмуханова
Г. Индикация ... ... ... ... ... ... ... –Алматы: Фонд Евразия, Фонд Сорос-
Казахстан, 2001. –29 с. (9-11); Аренов М., Калмыков С. Что в ... ... // ... ... –1998. –4 ... ... Ю.В. Очерки теории этноса. –М.: Наука, 1983. –416 с. ... Ю.В., ... Л.М. ... ... ... ... ... социальной жизни советского ... // ... –1987. –№7. –С. 20-26 (22-23); ... ... ... на селе ... аспекты) // Книга и чтения
в жизни советского села: проблемы и тенденции. –М., 1978. –С. 19-47 ... ... А.А. ... ... ... ... населения. –С. 75; Книга и чтение в жизни небольших городов: По
материалам чтения и читательских интересов. –М.: ... 1973. –328 ... ... Л.М., ... Н.С. ... общность народов СССР. –М.:
Мысль, 1981. –263 с. (247); ... Н.К. ... ... ... и
этническое самосознание // Актуальные проблемы психолого-педагогической
науки в Казахстане. –С. 257-260.
126. Хасанов Б.Х. Казахско-русское ... ... ... ... 1987. –200 с. (154-167).
127. Рахманалиев Р. Книга и мировой читательский процесс. –М.: НИК, ... с. (28); ... Л. О роли ... и чтения в культуре // Культурная
политика в Казахстане. Сборник статей. –Алматы, 2002. –С. 22-25.
128. Боданов Ж.К., ... Б.Т. ... ... ... 1993. –193 с. (91-
93); Антонова И.В. “Современный репуртуар” в контексте политических
реалий ... ... 1960-х ... // ... наука в ХХI
веке. –Ч. 1. –С. 62-67 (62-63); Оразбекова Ф., Шауханов А. Тараз в поэзии
Востока // Мысль. –2002. ... –С. ... ... ... облысы клуб мекемелерiнiң 2000 жылғы мәдени-
көпшiлiк жұмыстарының жазбаша есебi / Бұл ... ... ... мен ... ... ... ... ұсынды; Жамбыл
облыстық халық шығармашылығы мен мәдени-демалыс қызметтерiн ... 2000 жылы ... ... ... ... / Бұл ... халық шығармашылығы мен мәдениет орталығының ... ... ... Н. ... аты ... ... театры // Оңтүстiк Қазақстан.
–2000. –24 сәуiр.
131. Театр в свете социологических исследований. –Л.: ЛГИТМИК, 1990. ... ... ... Э. ... ... // ... ... –1998.
–6 января; Ораз Н. µлт ұйтқысы // Парасат. –2001. –№10. –1-2 б.
133. Сиранов Қ. ... ... ... ... ... ... ... –160 б. (59).
134. Шимырбаева Г. К нам вернулось наше старое доброе кино // Казахстанская
правда. –2002. –29 ... ... А.С. ... ... ... ... Өнер, 1980. –72 с.
135. Очерки истории казахского ... ... ... 1980. –272 с. (53, 59-
65).
136. Южно-Казахстанская область: 1999 год ... ... –С. 24; ... ... жыл ... ... жинағы.
–75 б.
137. Тұрсын Қ.Ж. Қазақ теледидарындағы ... және ... –28 ... Г.Ж. ... ... в период ... –С. 22; ... ... ... ... ... ... Я.Н.Засурский. –М.: Аспект Пресс, 2001. –259 с. (131-132); Вачнадзе
Г.Н. ... ... ... средства мировой информации. –Тбилиси:
Ганатлеба, 1989. –670 с. (420, ... Кино и ... ... –М.: Ин-т ... истории кино, 1978. –158 с.
(129); Культура и средства массовой информации: Социально-экономические
проблемы. –М.: ... 1985. –255 с. (56); ... Л.Г. Кино ... // ... в мире ... ... Приобщение к
искусству: процесс и управление. –М., 1982. –С. 86-88.
139. ... О. Это ... кино // ... ... –1998. ... ... Г.О. ... казахское кино // Каталог. ... ... ... 1998. –С. 15-18; ... Г. ... в столице // Казахстанская правда. –1998. –31 января.
141. Исабеков Д. ... мен ... // ... ... –2000. –4
сәуiр.
142. Абикеева Г.О. Кино Центральной Азии (1990-2001 гг.). ... 2001. –122 с. ... ... И.П. ... ... кинозрителя // Сельская аудитория ... ... –М., 1989. –С. ... ... Б. ... ... кино (“новая волна”) на рубеже столетий.
–С. 5, 8; ... Ә. ... ... ... ... // ... ... и перспективы. –С. 10-13.
144. Кайназарова А.Е. Музейное дело в Казахстане (1831-1925 гг.): –Автореф.
дисс. … к.и.н. –Алматы, 1995. –26 с.; ... М. К ... ... ... музея Казахстана // Историческая наука в
ХХI веке. –Ч. 2. –С. 232-237; Ибраева А.Г. Становление музейного дела ... ... гг.): ... ...... –Алматы, 1999. –28
с.; Сейдiмбек А. Ұлттық рухты ұлықтайтын шаңырақ // Егемен ... –1 ... ... о проделанной работе Южно-Казахстанского ... ... за ... ... 2000 года в ... ... / Данные предоставлены директором областного музея
С.Алибаевой.
146. Жамбыл облыстық ... ... 2000 жылы ... ... / Бұл ... ... ... бастығы
Н.Мұсабеков ұсынды; Жамбыл облыстық жыл сайынғы статистикалық жинағы.
–195 б.
147. ... ... ... ... ... 1999 ... жұмысының есебi / Бұл мәлiметтi ... ... ... ... ... жыл сайынғы статистикалық жинағы. –195 б.
149. Рахмадиев Е. ... и ... ... ... ... ... 1986. –216 с. (18-19); Искусство Казахстана: Изобразительное
искусство, архитектура, театр и ... ... и ... / ... ... ... 1987. –246 с. (119-120); Сарыбаев Б.
Казахские музыкальные ... ... ... 1978. –215 ... ... А.Б. Этнокультурные ориентации современного сельского
населения Казахстана. –С. 63, ... ... ... Этносоциологическое исследование. –Ереван: АН Арм.
ССР, 1986. –102-103 с.; Опыт ... ... ... (По ... ... ССР). –М.: ... 1980. –С. ... А.Б. Көрсетiлген еңбек. –69 б.
152. Асанканов А.А. Социально-культурное развитие современного киргизского
сельского населения. –С. 137; ... Л.М. ... ... в ... и ... ... (По ... исследований) // Этносы в своей и ... ... ... ... ... 1989. ... (20); ... Е.Е., Андрукович П.Ф., Головинский Г.Л. Молодежь и
музыка сегодня // ... ... ... и его ... -М., ... 232-239 (235); Вониянц Д.Ю. Социокультурные ценности современной
российской молодежи: –Автореф. дисс. … к.социол.н. –Ставрополь, 2001. ... ... ... Ю.В., ... Л.М. Многообразие культурной жизни народов
СССР. –С. 100; ... Л.А. ... ... ... ... Кавказе // Нравы, традиции и обычаи народов Северного Кавказа и
северокавказской диаспоры. –Пятигорск, 2001. –С. 21-24.
154. Калышев А.Б. Этнокультурные ... … –С. 63,68; ... И. ... өнерi-рухани мәдениетiмiздiң өзектi саласы // µлт тағылымы. –2001.
–№3. –14-17 б. (15-16).
155. Майлыбаева А. Мәдениеттi қолдау-науқандық ... емес // ... –2000. –23 ... Сонiкi. Арай-2001 ән байқауы ... ектi // ... ... –2001. –27 ақпан; Межевихин А. Тараз
жұлдыз-миллениум // Знамя труда. –2000. –15 ... ... ... а не ... // ... –2002. –№4. –С. 62-67 ... С. Мәдениетiн өгейсiткен ел оңбайды // Қазақ тарихы, –2000. –№5.
–11-13 б.
156. Жұмабайқызы Г. Қазақстанда ... ... ма? // Жас ... –17 ... Қосбармақов Е. Эстрада мен джаз бiзге өгей өнер емес
// Парасат. –2001. –№8. –24-25 б.
157. Соловьев Ф. ... ... ... и ... //
Нравственное здоровье общества-основа выживания и развития. –СПб., 2001.
–С. 124-127; Арутюнян Ю.В. ... ... ... ... ... в СССР // Сов. ... –1972. –№3. –С. 3-11 (7).
158. Информационные и телекоммуникационные ... –2000. –№1. –С. ... ... А.А. ... ... ... // ... –№1. –С. 18-21 (19); Ненашев М.Ф. Газета, читатель, время. ... ... (8-9); ... ... ... советских наций: По
результатам этносоциологического исследования. –С. 180; Андреев ... ... ... и ... России // Социологическое
исследование. СОЦИС. –1996. –№4. –С. 32-40 (36).
160. ... Ү. ... ... ... (1870-1882): (Архив
қазынасын ақтарғанда) // Бiлiм және еңбек. –1962. –№5. –24-26 б.; Сонiкi.
“Дала уалаятының ... ... ... ... ... –Алматы:
Ғылым, 1994. –816 б.; Сонiкi. “Дала уалаятының газетi”. –Алматы: Ғылым,
1995. –216 б.; Сонiкi. Қазақ халқының ата мұралары. ... ҚР ... ... 1999. –834 б.; ... Т. “Туркестанские ведомости”
газетiндегi мақалалардың библиографиялық көрсеткiшi // Қазақ ... –№4. –32 б.; ... С. Из ... ... ... //
Из истории отечественной журналистики. –2000. –№7. –С. 34-40.
161. Әбдiманов Ө. “Қазақ” газетi. –Алматы: Қазақстан, 1993. –168 ... Ү. ... ... ... мен ... ... 1961. –156 б.; Сонiкi. “Қазақ”, “Алаш”, “Сарыарқа”. –Алматы:
ҚР Орталық ғылыми кiтапханасы, 1999. –834 б.; Әбдiқасымов Б. ... ... тiлi. ... ... 1971. –188 б.; ... ... Ж., Оразай Ф. Қазақ журналистикасының тарихы. (1870-
1995). ... ... 1996. –244 ... ... Х. Қазақ баспасөзiнiң даму ... ... ... ... 1964. –266 б.; Сонiкi. Қазақ баспасөзiнiң тарихының
очеркi. –Алматы: ... 1981. –240 б.; ... Қ. ... ... - ХIХ
ғасырдың аяғы-ХХ ғасырдың басындағы Қазақстан тарихының дерегi ретiнде.
–Алматы: Қазақ ... 1998. –192 б.; ... ... ... ... ... көзi (1870-1918). –Алматы: Қазақ университетi,
2000. –358 б.; Печать, телевидение и радиовещание Казахстана ... ... ... ... 1988. –160 с. (9); Бибатырова
Г., Боданов Ж. Годы расцвета. –С. 73.
163. Статистический ежегодник Казахстана. –С. 118-119.
164. ... ... 1999 год ... ... –С. ... ... Р. ... пресса Казахстана // Казахстанская
правда. –1998. –13 ... ... и СМИ: ... и взаимодействия / Сост.: А. Кодар, З. ... ... ... ИД ... 2000. –260 с. (120, ... Назаров М.М. Массовые коммуникации и ... ... в ... ... // ... ... –№1. –С. 221-233 (227); Сарсенбаев А. ... ... ... ... ... и перспективы. –Алматы: Ақыл
кiтабы, 1998. –232 с. (57, 61).
168. Пресса и ... ... –М.: ... 1986. –204 с. (93, ... В.Э. Рост уровня образования и отношение к средствам массовой
информации // Проблемы социологии и психологии чтения. –М., 1975. –С. ... ... Б. ... ... ... Пер. с англ. –М.:
Прогресс, 1987. –316 с. (25-26).
169. Сарсенбаев А.С. Формирование ... ... ... ... 1997. –220 с. ... Засурский Я.Н. Средства
массовой информации России. –М.: Аспект ... 2001. –346 с. ... Р.А. ... СМИ на ... ... ... ... молодежи // Вестник Евразийского национального университета.
–2001. –№3-4. –Астана. –С. 84-87 ... ... С. Роль СМИ в ... ... ... ... //
Вестник Каз НУ. Серия журналистики. –2001. –№11 (2). –С. 14-21 (17);
Языковая ситуация в ... ... ... и ... –Астана: Дана- Центр, 1999. –51 с. (36).
171. Нұртазина Р.А., Байдаулетов А.Т. Многонациональная пресса Республики
Казахстан. –Алматы, 1994. –48 с. (3-4); ... Г.Г. ... ... ... в ... социокультурной ситуации // Социологические
исследования. СОЦИС. –1995. ... –С. 87-94 ... ... С. Пути и ... ... роли ... ... в процессе демократического реформирования общества. –Алматы:
Фонд Евразия, Фонд Сорос-Казахстан, 2001. –28 с. (18).
173. Козыбаев С.М. ... ... ... Мектеп, 1984. –180
с. (36,37); Бернштейн С.И. Язык радио. –М.: ... 1977. –46 с. ... Л.К. ... и ... в Казахстане. –Алматы: Казахстан, 1996.
–63 с. (5).
174. ... Қ-83. Т-2. Б-37. I-39. –192 б.; Қ-734. Т-1. Б-2. I-17. –25 ... Т-2. Б-442. I-2028. –56-57 ... ... ... ... за 70 лет: Статистический сборник. –Алма-
Ата: Казахстан, 1990. –392 с. (313).
176. Қабылғазина К. Радио ... сыр ... … // Из ... ... –2000. –№7. –С. 121-123; ... ... –С. 310; Народное хозяйство Казахстана за 70 лет.
–С. 312.
177. ... Х.Х. ... ... ... ... Казахстан, 1982. –159 с.
(82,83); Сағымбеков Р. Алматыдан сөйлеп тұрмыз. –Алматы: Қазақстан,
1979. –122 б. (28); ... М.К. Вехи ... ... ... 1981. –146 с. ... Аманбаев К.А. Создание и развитие телевидения в Казахстане-
действующего ... ... ... КПСС ... гг.):
–Автореф. дисс. … к.и.н. –Алма-Ата, 1971. –24 с. (6); ... ... двух ... –М.: ... 1989. –320 с. (38-39); ... А. ... телевидения в Казахской ССР. –Алма-Ата: Казахстан, 1990. –282 ... ... М. На ... ... ... Встречи на земле казахов.
Пер. с перс. –М.: Восточная литература, 2000. –158 с. (80-81).
-----------------------
3-8
9-26
9
19
22
27-61
27
36
46
49
62-64
65-75

Пән: Социология, Демография
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 61 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мазмұн мен пішін8 бет
1920—1930 жылдардағы қоғамдық-саяси өмір. Қазақстандағы мәдени революция3 бет
XVIII ғасырдың екінші жартысы мен XIX ғасырдағы Қазақстан мәдениеті9 бет
XX ғ. 50 жж. Қазақстанның саяси-әлеуметтік жағдайы және экономикасы мен мәдениеті6 бет
«Менеджмент теориясы мен тәжірибесі» пәні бойынша тест cұрақтары13 бет
«Мәдениет» ұғымы4 бет
Алтын адам10 бет
Америка этнологиясындағы психологиялық бағыттар4 бет
Басатуыш сынып оқушыларын еңбекке баулу негізінде экологиялық мәдениетін қалыптастыру мазмұны және әдістемесі57 бет
Болашақ мұғалімнің ақпараттық мәдениетін қалыптастырудың теориялық негіздері65 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь