Атом және атом ядросы

1. Резерфорд тәжiрибесi. Атомның ядролық моделi
2. Бор постулаттары. Бор жасаған сутегi атомының моделi
3. Франк және Герцтiң тәжiрибелерi
4. Шығару және жұтылу спектрлерi. Спектр түрлерi. Спектр аппараты
5. Жарықтың кванттық көздерi. Лазерлер
6. Зарядталған бөлшектердi бақылау мен тiркеудiң әдiстерi
7. Табиғи радиоактивтiлiк. α, β, γ . сәуле шығару
8. Радиоактивтiлiк ыдырау заңы. Ығысу ережесi
9. Атом ядросының құрылысы. Атом ядроларының байланыс энергиясы
10. Уран ядросының бөлiнуi. Ядролық реакцияда энергияның бөлiнуi
11. Ядролық реактор. Термоядролық реакциялар
12. Радиоактивтi сәулелердiң биологиялық әсерi. Биологиялық қорғаныс
13. Элементар бөлшектер. Бөлшектер мен электромагниттiк сәулелердiң өзара түрленуi
        
        Атом және атом ядросы
§ 1 Резерфорд тәжiрибесi. Атомның ядролық моделi
Барлық ... ... аса ұсақ ...... ... ұғым ерте ... болатын. Егер атом шындығында заттың
бөлiнбейтiн алғашқы кiрпiштерi болса табиғаттағы кездесетiн сан алуан
заттарға сан алуан атомдар сәйкес қойылуы тиiс. Бұлай болуы бiр ... ... ... ... ... ХIХ ғасырдың аяғына қарата атомның
қасиеттерiне байланысты жаңа тәжiрибелiк ... ... ... ... 1833 жылы ... ... ... барысында
электролит ертiндiлерiндегi ток иондардың реттелген қозғалысы екенiн
анықтады. Ал 1897 жылы Дж.Томсон сиретiлген газдардағы электр разрядын
зерттеу барысында ... ... ... ... ... ... элементтiң атомы өзiнен терiс
зарядталған бөлшектердi шығатынын анықтады. Осылай алғашқы элементар
бөлшек – ... ... Атом ... күрделiлiгiне нұсқайтын тағы
бiр бұлтартпас факт 1869 жылы орыс ғалымы Д.И.Менделеев ашқан химиядық
элементтердiң периодтылық заңы. Атомдық масса ... ... ... ... ... құрамына кiретiн бөлшектердiң саны
өскен кезде оның iшкi құрылымының қандай да бiр ерекшелiгiнiң
қайталануымен ... ... ... - ... ... күрделi жүйе деп ұйғарып, оның алғашқы моделiн ұсынған ғалым –
Дж.Томсон. Томсон моделi бойынша атом дегенiмiз радиусы шамамен 10-10 м
болатын шар. Бұл ... ... ... оң ... ал терiс
зарядталған электрондар оның iшiнде су тамшысының iшiнде жүзiп жүрген
түйiршiктер тәрiздi қозғалып жүредi ... . ... ... бiрқатар қарапайым қасиеттерiн сәттi түсiндiргенiмен көп
жағдайда қиыншылыққа тiрелетiн.
| ... - ... ... ... атом құпиясына тереңiрек үңiлiп, оның жаңа бiр моделiн
ұсынған ғалым ағылшын оқымыстысы Э.Резерфорд болатын. Ол өз
тәжiрибелерiнде аса шапшаң α-бөлшектер жұқа алтын ... ... ... таралуын зерттей келе атомның планетарлық моделi деп
аталатын моделiн ұсынды. ... бұл ... ... ... ... ... ... бүкiл көлемде таралмай, керiсiнше, оның
орталығында жинақталады. Оны атом ядросы деп ... Ал ... Күн ... ... ... ядроны айнала қозғалып жүредi
(7.2 - сурет). Электрондардың массасы аса аз болғандықтан атомның
бүкiлдей дерлiк ... ... ... Ядроның өлшемi атомның
өлшемiмен салыстырғанда шамамен 105 еседей кiшi.
§ 2 Бор постулаттары. Бор жасаған сутегi атомының моделi
Атомның ядролық моделi α-бөлшектердiң жұқа ... ... ... түсiндiргенiмен екiншi жағынан басқа қиындыққа жолықты. Оның
мәнiсi мынада болатын. Классикалық электродинамика заңдары тұрғысынан
атомның ... ... ... жүйелер орнықты болмауы тиiс едi.
Себебi, электрон ядроны айнала үдей ... ... ... ... шығаруы тиiс. Ал бұлай сәуле шашу оның
энергиясын ... де ... ... ... ... ... кемiп, түбiнде ол ядроға құлап түсуi тиiс болатын. Бiрақ
тәжiрибе бұған мүлдем керi нәтиже бередi. Атом орнықты жүйе және ... ... ... ... ... да сәуле шығармайды.
Теория мен тәжiрибенiң арасындағы осындай қарама-қайшылықты ... ... ... тер ... тура ... Бұл ... барысында алғашқы елерлiктей табысқа дат ғалымы Нильс Бор
жеттi. Ол классикалық физиканың атомдық жүйеге ... ... ... қарай келiп, оның атомдарға қатысты жаңа
тәжiрибелiк деректердi түсiндiруде дәрменсiз екенiне көзi жеттi. ... ... ... ... ... тысқары шығу қажет
болатын. Нильс Бор 1913 жылы солай жасады да, ол ... ... мен ... ... ... ... мынадай екi постулат
түрiнде тұжырымдады :
1. Атомдар, тек стационарлық күйлер деп аталатын қандай да бiр ... бола ... Бұл ... ... ... ... үдей
қозғалғанымен өзiнен сәуле шығармайды.
2. Сәуле шығару немесе жұту тек бiр ... ... ... ... ... кезде ғана болады. Ал шығарылған немесе
жұтылған сәуленiң жиiлiгi мына шарттан анықталады
hv=En- Em
Мұндағы En және En осы ... ... ... ал h – ... ... күйлерiн энергия деңгейлерi арқылы белгiлеп,
сәуле шығару және жұту үрдiстерiн ... ... ... ыңғайлы.
§ 3 Франк және Герцтiң тәжiрибелерi
Сутегi атомы үшiн есептелген спектрлердiң тәжiрибе нәтижесiмен сәйкес
келуi Бор теориясының үлкен табысы едi. Бiрақ бұл әлi де ... ... атом ... ... ... ... ... энергетикалық күйiнiң дискреттi болатынын
алғаш рет дәлелдеген тәжiрибе – Дж.Франк және ... ... ... ... бұл ... электрондардың сынап атомынан шашырауы
зерттелген болатын.
§ 4 Шығару және жұтылу спектрлерi. Спектр ... ... ... ... және дисперсия тәрiздi құбылыстар кезiнде ақ
жарықтың бiрнеше түске жiктелетiнi тәжiрибеден белгiлi. Дисперсия
құбылысын ... ... ... ақ ... ... ... ... спектрлердi мынадай бiрнеше топқа бөлуге болатынын
көреттi : тұтас спектр, сызықтық сектр жiне жолақты спектрлер.
Тұтас спектрдi ... ... ... және ... газды жоғарғы
температураға дейiн қыздырған кезде бередi. Тұтас спектр шартты түрде
жетi түске бөлiнедi : ... ... ... ... көгiлдiр, көк және
күлгiн. Бұл түстердiң арасында айқын шекара жоқ. Бiр түс ... ... ... ... ... ... оның ... барлық толқын
ұзындығындағы жарықтың бар екенiн көрсетедi. Бұлай болуының басты
себебi ... ... ... ... бiр ... ... байланыста. Осы
күштi байланыстың салдарынан әрбiр атом шығарған монохроматты жарықтар
ұйытқып, ... ... ... ... ... ... дейiн қыздырып, спектроскоп
арқылы қарасақ жiңiшке сызықтардан тұратын спектрдi байқаймыз. Мұндай
сызықтық спектрдiң ... ... ... ... зат осы ... ... ... ғана жарықты шығарып тұрғанының дәлелi. Бұл
спектрлердi газдың жекелеген атомдары шығарады. Газ жақсы сиретiлген
болғандықтан оаның атомдары бiр-бiрiмен әсерлеспейдi десе де ... ... ... спектрдiң болуы және бұл сызықтарға сәйкес келетiн
жиiлiктiң мәнi ... ... ... ... ... тұрған газдың тығыздығын бiрте-бiрте арттыратын
болсақ, онда спектр сызықтарының енi бiрте-бiрте ... ... ... бiр ... ... түрi ... спектрлер. Олар аралары бiр
бiрiнен бөлiнген енi едәуiр үлкен жолақтардан тұрады. Ажыратқыштық
қабiлетi жоғары спектроскоптың көмегiмен жеке жолақтарды бажайлап
қарайтын ... ... өте ... ... жеке ... жиынтығы
екенiне көз жеткiзуге болады. Сызықтық спектрлердi жеке атомдар беретiн
болса, жолақ спектрлердi бiр-бiрiмен байланыспаған немесе әлсiз
байланысқан молекулалар туғызады.
| ... - ... ... ... ... ... жарықтың шығару спектрлерi (7.3 -
сурет). Жарықты атомдар тек белгiлi жиiлiкте шығарып қана қоймайды,
сонымен қатар осындай ... ... да. ... ақ жарықты
температурасы төмен, өзiнен жарық шығарып тұрмаған газ арқылы жiберетiн
болсақ, жарықтың үздiксiз спектрiнiң бетiнде қара сызықтар пайда
болады. Бұл ... ... (7.4 - ... ... - сурет ... ... оны ... ... ... ... тiкелей
байланысты. Ал әрбiр заттың атомы бiр-бiрiнен ерекше, олай болса әрбiр
заттың беретiн спектрi де ерекше. Бұл белгiсiз заттың спектрiн ... оның ... ... ... ... ... Бұл ... сараптау деп атайды.
§ 5 Жарықтың кванттық көздерi. Лазерлер
ХХ ... ... ... ... iрi ... бiрi
оптикалық кванттық генератор, немесе басқаша айтқанда лазердiң ойлап
табылуы. ... ... сөз ... "Light ... by
Stimulated Emission of Radiation" деген сөйлемiнiң алғашқы әрiптерiнен
алынған (LASER). Бұл ... ... ... ... жарықты
күшейту" дегендi бiлдiредi. Мәжбүрленген сәуле шығару үрдiсi лазелердiң
физикалық негiзi болып табылады.
Атомдардағы электрондардың бiр деңгейден екiншi ... ... ... ... шығаруын өз еркiмен немесе спонтанды сәуле шығару деп
атайды. Атомдар бұл жағдайда сәуленi бiр-бiрiнен тәуелсiз шығаратын
болғандықтан ол ... ... ... болмайды.
1916 жылы А.Эйнштейн, атом электрондарының жоғарғы деңгейден төменгi
деңгейге өте отырып өзiнен сәуле шығаруы бұл атомға сырттан әсер ... ... ... де болу ... болжады. Мұндай
сәуле шығаруды мәжбүрленген немесе индуцирленген сәуле шығару деп
атайды.
Егер сыртқы өрiстiң жиiлiгi қозған атомның өзiндiк жиiлiгiмен сәйкес
келсе, онда ... ... ... ... ... ықтималдылығы күрт өседi. Яғни, жиiлiгi қозған атомның
өзiндiк жиiлiгiмен дәл келетiн фотон осы атомның электронымен
әсерлескен кезде ол атом қозған күйден ... ... ... де бiр ... ... жиiлiгi тура сондай екiншi фотон пайда
болады. Бұл үрдiс бұдан әрi басқа атомдармен де қайталанып ... ... де ... күрт ... Бұл ... мына жерден қарап
көруге болады.
| ... - ... ... ... зат ... өткен кезде заттағы негiзгi күйде тұрған
атомдар жарықты жұтады да, қозған атомдар өзiнен мәжбүрленген сәуле
шығарады. Сондықтан жарық зат арқылы ... ... ... үшiн заттағы
атомдардың тең жартысынан көбi қозған күйде болуы тиiс. Заттардың
мұндай күйi - ... ... ... күй деп ...... «төңкерiлген» деген ұғымды бiлдiредi). Атомдар
әдетте қозған күйде өте аз, 10-9 – 10-7 с ... ғана ... ... ... ... алу оңай ... емес. Бiрақ
кейбiр атомдардың қозған күйде ұзақ, шамамен 10-3 с бола алатын күйлерi
болады. Ондай ... ... ... деп ... ... күйлерi бар заттарды жарықты күшейтуге қолданады. Алғашқы
лазерлер ретiнде рубиннiң кристаллдары пайдаланылды. ... ... үшiн ... ... ... ... түрде жұмыс iстейтiн,
спираль шаммен орады. Шам жарқ етiп ... ... ... ... ... ... ... күйлерге өтедi. Атомдарды бұлай
қоздыру оларды үрлеу деп аталады. ... ... ... ... ... ... 10-8 – 10-10 с уақытқа созылады. Осы кездегi жарық
сәулесiнiң ... өте ... 109 ... дейiн жетуi мүмкiн. Бұл үлкен
электростанциялардың қуатынан да үлкен.
Лазер сәулесiнiң негiзгi қасиеттерi оның аса ... ... ... ... алу ... және аса ... ... кристаллдардағы лазерден өзгеше, газдағы және
сұйықтардағы (бояғыштардағы) лазерлер жасалған. Бояғыштағы лазерлердiң
ерекшелiгi, олардың шығаратын сәулелерiнiң жиiлiгiн кең ауқымда
өзгертудiң ... ... ... ... сан ... салада қолданылады. Олар заттарды
өңдеу, медицина және голография. Монохроматты когеренттi лазерлiк
сәуленiң көмегiмен волоконды оптикада кабельдiк, телефондық және
теледидарлық ... ... ... ... ... ... ... (1013 – 1014 Гц) болуы бiр жарыққұбыры арқылы ... ... ... ... миллионға дейiнгi телехабарды
бiрмезгiлде тасымалдауға мүмкiндiк бередi.
Бұл күндерi лазерлiк термоядролық синтездi жүзеге асыру ... 6 ... ... ... мен ... ... ... қарастырғанда олардың бiр-бiрiмен әсерлесу
сипатын бiлудiң және осы әсерлесу кезiндегi ... сан ... ... ... ... зор. Ол үшiн бiз ... тiркеп,
әрi бақылай бiлуiмiз қажет. Сондықтан, ядролық физиканың туындылап,
даму кезеңiнен бастап-ақ бөлшектердi тiркеп, оны ... ... ... ... Бұл ... ... қолданылған әдiстiң бiрi
фотоэмульсия әдiсi. Радиоактивтiлiк құбылысының өзi ядролық сәулелердiң
фотопластинкаға әсерi негiзiнде кездейсоқ ашылған болатын. Бұл әдiс
күнi бүгiнге дейiн ... ... ... ... ... кеңiнен қолданылады. Әдiстiң мәнi мынада: зарядталған шапшаң
бөлшек фотоэмульсияның қабаты ... ... ... өзi ... ... көрiнбейтiн iз қалдырады да бұл iз
фотопластинканы өңдегеннен соң айқын траектория түрiнде көрiнедi.
Қалдырған iздiң ... және ... ... ... зарядын және
энергиясын анықтаудың мүмкiндiгi бар.
| ... - ... ... ... ... тамаша құралдарының бiр – Вильсон
камерасы. Оның жұмыс iстеу ... ... ... ... ... тектес ыдыстың iшiнде спирттiң буымен қаныққан ауа бар. Егер
поршендi тез қозғап, цилиндрдiң көлемiн кенет ұлғайтсақ, ... ... ... ауа мен бу ... да аса қаныққан күйге
өтедi. Егер дәл осы мезетте камера арқылы зарядталған бөлшек өтсе, оның
қозғалысының бойындағы аса қаныққан бу ... ... ... ... ... Ол ... трек деп атайды. Осы сәтте
бүкiл камераны жарқ ... ... ... бұл ... ... ... ақ ... түрiнде көрiнедi (7.6-сурет). Дәл өлшеулер
жүргiзу үшiн әдетте Вильсон камерасын тұрақты ... ... Онда бұл ... салдарынан қозғалып бара жатқан
зарядталған бөлшектердiң траекториясы қисаяды. Сыртқы магнит өрiсiнiң
индукциясы белгiлi болған жағдайда бөлшек траекториясының ... ... ... оның ... мен ... және ... мүмкiндiгi бар.
| ... - ... ... ... бақылауға мүмкiндiк беретiн тағы бiр құрал –
көпiршiктi камера. Көпiршiктi камераны температурадасы өзiнiң қайнау
температурасына өте жақын тұрған сұйықпен ... ... ... әдетте сұйылтылған сутегi, пропан, ксенон т.с.с қолданады.
Камера арқылы зарядталған бөлшек өткен кезде ол ... ... ... ... ... кенет артып, қайнайды да бу
көпiршiктерi пайда болады. Ал оны жоғарыдағы Вильсон камерасындағыдай
жолмен суретке түсiрiп ... ... ... ... ... тығыздығы Вильсон камерасындағы газдың тығыздығынан әлде қайда
артық болғандықтан мұнда аса дәл өлшеулер жүргiзудiң мүмкiндiгi бар.
| ... - ... ... ... ... мен ... ... Гейгер-Мюллер
есептегiштерi қолданылады (7.8-сурет). Ол iшi өте аз қысымдағы (шамамен
0,1 атм) газ қоспасымен, мысалы аргон мен метил спиртiнiң буының
қоспасымен толтырылған цилиндр ... ... ... ортасында
одан изолятор арқылы оқшауланған жiңiшке сым бар. Бұл жiңiшке ... ал ... ... катодтың ролiн атқарады. Анод пен
катодтың арасына аса жоғары кернеу берiлген. Есептегiштiң жұмыс көлемi
арқылы ... ... ... ... ол өз ... газ бөлшектерiн
иондайды да, пайда болған электрон мен оң ион жоғарғы кернеудiң
салдарынан туындылаған өрiстiң әсерiнен сәйкес анод пен ... ... ... Бұл ... өз ... ... кездескен газдың
басқа атомдарын иондайды, сөйтiп бұл үрдiс тасқынды сипат алады.
Иондалған бөлшектер тасқыны анод пен ... ... ... ... өте
аз уақытқа тұйықталады да, бөлшек тiркеледi.
| ... - ... ... ... ... ... түрiн тiркеу үшiн иондаушы камералар
қолданылады (7.9-сурет). Иондаушы камераның жұмыс iстеу принципi Гейгер-
Мюллер есептегiштерiнiң жұмыс iстеу ... ... ... тек ... ... арасына берiлетiн кернеудiң шамасы аса үлкен емес.
Сондықтан ... ... ... ... ... аса аз. Оны арнайы
күшейткiштердiң көмегiмен өлшеп, иондаушы бөлшектердiң қарқыны жөнiнде
баға беруге болады.
§ 7 Табиғи радиоактивтiлiк. α, β, γ – ... ... ... мен нейтрондардың саны әртүрлi болғанымен олардың
қосындысы, яғни нуклондардың саны бiрдей болатын ядролар изобаралар деп
аталады. Мысалы нуклондарының саны 10-ға тең болатын ... ... , және . ... негiзiнен бiр массалық санға сәйкес
келетiн бiрнеше изобарлардың тек бiреуi ғана орнықты болатынын
көрсетедi. Мысалы жоғарыдағы изобарлардың iшiнен тек ғана орнықты.
Атом ... ... ... ... ... : ядро ... үшiн оның ... осы ядро өз еркiнше өзгере алатын басқа барлық
ядролардың энергиясынан аз ... ... ... ... ... протон мен нейтронның
массаларының әртүрлi болуымен және протонның электр заряды болуымен
түсiндiрiледi. Мұндай энергиясы жоғары орнықсыз ядро өзiндегi артық
энергиядан ... ... ... ... ... ... өз ... бiр
бiрлiкке өзгерту арқылы құтылады. Орнықсыз ядролардың осылай өз бетiнше
басқа ядроға өзгеруi радиоактивтiлiк деп аталады. Табиғатта кездесетiн
изотоптардың радиоактивтiлiгi табиғи радиоактивтiлiк деп ... ... ... ... ... алынған изотоптардың
радиоактивтiлiгiн жасанды радиоактивтiлiк деп атайды. Радиоактивтiлiктi
табиғи және жасанды деп бөлу тек ... ... ... бiр-бiрiнен
принципиальдi айырмашылығы жоқ. Мұндай түрленулердiң мысалы α-ыдырау
және β-ыдырау болып табылады.
Альфа-ыдырау деп берiлген ядроның өз ... ... және ... мына ... ... ... кезiнде ыдырайтын (аналық) ядроның заряды екiге, ал
массалық саны төртке кемидi. Тәжiрибе Zi82 болатын барлық ядролардың
альфа-радиоактивтi екенiн көрсетедi. ... бiр ... ... ... ... ... ... альфа бөлшектi және торий
ядросының изотопын аламыз
Бұл ыдыраудың ... ... ... энергиясы 4,18
МэВ, ал сәйкес торий изотопының кинетикалық энергиясы 0,07 МэВ болады.
Альфа-ыдыраудың механизмiн классикалық физика түсiндiре алмайды.
Классикалық көзқарас тұрғысынан ... ... ... шығу ... ... күшiне қарсы жұмыс жасауы қажет. Ал бiрақ шындығында
мұндай жұмыс жасалынбайды. Бұлай болуының ... ... ... ... ... ... ... құбылыс арқылы
түсiндiрiледi.
Бета-ыдыраудың үш түрiн ажыратады. Олар электрондық, позитрондық және ... ... ... ... ... ядро өз ... бiр ... арттыра отырып өзiнен электронды ұшырып шығарады.
Бұл құбылыстың негiзiнде протон мен нейтронның бiр-бiрiне айнала алатын
қасиетi жатыр. Бос ... ... бос ... мен ... қосындысынан үлкен. Сондықтан энергетикалық тұрғыдан
мұндай ыдырау тиым салынбаған. Тәжiрибе нәтижелерiн терең талдау бұл
ыдырау кезiнде ... мен ... ... ... мен ... ... тең тағы бiр бөлшек бөлiнетiнiн көреттi. Э.Фермидiң ұсынысы
бойынша нейтрино деп аталған бұл ... 1956 жылы ... ... ... ... ... - электрондық антинейтрино.
Ядроның байланыс энергиясының болуынан ядро құрамындағы протондар мен
нейтрондардың массасы бұл бөлшектiң бос күйiндегi массасынан негiзiнен
аз екенi шығады. Осы ... де ядро ... ... ... ... ... ... Тек энергиясы жоғары кейбiр
ядроларда ғана мұндай түрлену ... ... ... ... ядроларды бета-радиоактивтi ядролар деп атайды. Бета-ыдырау
кезiнде ядродағы нуклондардың саны өзгермей ... ... ... саны ... қалады.
Массасы нейтронның массасынан аз болғандықтан бос протон орнықты.
Бiрақядродағы протонның массасы кванттық механиканың анықталмағандық
принципiне сәйкес кейбiр сәтте нейтронның массасынан артық болып ... ... Бұл ... мына түрде
позитрондық бета-ыдырау жүзеге асады.
Ал К-қармау немесе электрондық қармау кезiнде атомның К-қабатындағы
электронның бiрi ядроға жұтылады.
Ал γ - ... ... ... ... түрi болып табылмайды.
Әдетте γ - сәуле шығару альфа- және бета-ыдыраумен қатар жүредi.Бұл
ыдыраулардың ... ... ... ядро ... ... ... Ал ол қозған күйден негiзгi күйiне өткен кезде қозған күйден
негiзгi күйге өткен том тәрiздi өзiнен γ - ... ... ... бұл ... ... атом ... γ-кванттардың энергиясынан әлде
қайда үлкен болады.
§ 8 Радиоактивтiлiк ыдырау заңы. Ығысу ережесi
Радиоактивтi ыдырау заңы деп радиоактивтi ... ... ... ... заңдылығын айтады. Бұл заңды оңай анықтауға болады.
Шындығында, егер қандай да бiр ... ... ... ... N ... онда dt уақыт аралығында ыдырайтын ядролардың саны dN
мынаған тең болады
dN=-λN·dt
мұндағы минус ... dN – дi ... ... ... ретiнде
қарастырумен байланысты. Ал λ, радиоактивтi ядроның бiрлiк уақыт
аралығында ... ... Оны ... ... ... ... Бұл өрнектi интегралдай отырып
lnN =-λt + const
аламыз. ... t=0 ... ... ... радиоактивтi
ядролардың санын N0 деп белгiлей отырып, const = lnN0 екенiн аламыз.
Онда
N =N0 e-λt
Мiне, осы ... ... ... заңы болып табылады (7.10 - сурет).
Бастапқы радиоактивтi ядролардың жартысы ыдырайтын уақытты
жартылайыдырау периоды деп атап, Т1/2 әрiпiмен белгiлейдi. Онда ... ... ... - сурет ... ... ... ... ... ... жартылайыдырау
периоды 3·10-7 с-тан 5·1015 жылға дейiнгi аралықтағы мәнге ие.
Радиоактивтi заттың активтiлiгi деп бiрлiк уақыт аралығында ... ... ... ... ... активтiлiктiң радиоактитi ядролардың санына пропорционал, ал
жартылайыдраудың периодына керi ... ... ... ... ... ... жүйесiндегi бiрлiгi беккерель (Бк).
Беккерель деп 1 с iшiнде бiр ыдырау жасайтын радиоактивтi заттың
активтiлiгi алынған. Нақтылы өмiрде активтiлiктiң кюри (Ки) ... ... жиi ... Кюри ... 1 с ... ... ... радиоакивтi заттың активтiлiгi алынған.
§ 9 Атом ядросының құрылысы. Атом ядроларының ... ... ... ... ... ядросы оң зарядталған протоннан
және заряды жоқ нейтроннан тұрады. Протонның заряды абсолют шамасы
жағынан электронның зарядына тең. Протон мен нейтрон нуклон деп
аталатын ... ... ... ... күйi болып табылады.
Ядродағы протондардың саны Z, Менделеевтiң периодтық жүйесiндегi
химиялық элементтiң атомдық нөмiрiмен сәйкес. Ядродағы нейтрондадың
саны N деп белгiленедi. 11Н және 32Не ... ... ... ядролар
үшiн N≥Z. Менделеевтың периодтық таблицасының бiрiншi жартысында тұрған
жеңiл элементтер үшiн N≈Z, ал екiншi жартысындағы ... саны ... ... массалық саны деп A=N+Z болатын нуклондардың жалпы санын
айтады. Ядроны ... ... ... ... ... саны
бiрдей, ал массалық саны әртұрлi ядроларды изотоптар деп атайды.
Изотоптардағы протонның саны бiрдей болады да, нейтронның саны әртүрлi
болады. Мысалы ... ... , ... ... ... ... ... изотоптары: , ; уранның изотоптары: , . Бүгiнгi күнi
барлық химиялық элементтердiң үшжүзге жақын орнықты, ал екi ... ... ... ... белгiлi.
Электронның массасы протонның массасынан 1836 есе кiшi болғандықтан
ядроның массасы атомның массасымен бiрдей десе де ... ... ... ... ... ... ... (м.а.б) деп
аталатын жүйеден тыс бiрлiкпен өлшейдi. 1 м.а.б. ретiнде сутегiнiң
изотопының массасының 1/12 бөлiгi алынған.
Ядро сонымен қатар өзiндiк ... ... ... - ... ... ... ... спиндерi арқылы анықталады.
Әрбiр нуклонның спинi ħ/2-ге тең. Жұп нуклоннан тұратын ядроның спинi
(ħ бiрлiгiнде) ... ... ... ... тең. Ал тақ нуклоннан тұратын
ядроның спинi (ħ бiрлiгiнде) жартылай бүтiн ... ... ... алып ... ... ... шекарасы жоқ. Бұл нуклондардың
толқындық қасиетiмен байланысты. Сондықтан ядроның өлшемдерiн шартты
түрде анықтайды. ... ... ... ... пропорционал.
Сондықтан ядроны радиусы R-ға тең сфера деп есептеп, оның ... ... ... өрнекпен анықтайды
R=R0A1/3 мұндағы R0 =(1,3 - 1,7)·10-15 м
Ядроның өлшемдерi өте аз ... ... ... ... күшi өте ... болады. Мысалы құрамында 82 протоны бар
қоғасынның ядросындағы протондардың тебiлу күшi бiрнеше мың ... ... ядро бұл ... ... ... ... кетпейдi.
Бұл протондар мен нетрондардың арасында кулондық күштен де күштi
тартылу күшiнiң бар ... ... Бұл ... ... ... ... бұл ... арқасында әсерлесудi пәрмендi әсерлесу деп атайды.
Протон мен нейтронның пәрмендi әсерлесу тұрғысынан алғанда ешқандай
айырмашылығы жоқ сондықтан ... ... ... ... деген бiр
бөлшек ретiнде қарастырады.
Ядролық күштер өте аз аралықта әсер ететiн күштер болып табылады. Ол 10-
15 м-ге ... ... әсер ... де одан ... ... өте тез ... деп аталатын құралдардың көмегiмен ядроның массасын
өлшеу кез-келген Z ... және N ... ... ... ... ... Z протон мен N нейтронның массаларының қосындысынан аз
екенiн көрсеттi. Ал масса мен энергия арасындағы байланысты ... ... мен ... ... ... олардан
құралған ядроның энергиясынан артық екенi шығады. Олай болса, ... ... ... ... үшiн осы ... ... ... жұмсау керек. Мұндай энергияны DЕбай ядроның байланыс энергиясы
деп атайды.
ΔEбай =Zmp c2 +Nmn c2 -mя с2 ... ... ... ... деп ... ... бiр ... орташа байланыс энергиясын Δεбай деп белгiлеп, ядроның меншiктi
байланыс энергиясы деп атайды.
Резерфорд тәжiрибелерiнен атомның өлшемдерi өте кiшi ядродан және оны
қоршаған ... ... ... ... Ендi ... жаңа ... нысанды, атом ядросының құрылымы мен қасетiн
зертеу мәселесi туды. Атом ядросының негiзгi сипаттамасының бiрi оның
заряды. Ядроның зарядын өлшеу оның мәнi элементар ... ... ... ... ... ... тең екенiн, яғни q=Ze
екенiн көрсеттi.
§ 10 Уран ядросының бөлiнуi. Ядролық реакцияда ... ... атом ... ... ... оны басқа ядро мен
бөлшекке өзгертуi ядролық реакция деп аталады. Ядролық реакцияны
символдық түрде былайша жазады A+a->B+b немесе A(a,b)B. Ядролық ... ... ... ... ... яғни A+a->B+b ... қатар
A+a->C+c схемасы да жүзеге асуы мүмкiн. Реакцияның мүмкiн болатын
жолдары оның каналдары деп аталады.
Ядролық ... ... ... ... және ... саны сақталады.
Сонымен қатар бұл кезде энергияның, импульстiң және ... ... заңы ... ... ... ... ... жұтыла отырып өтуi мүмкiн. Бұл
жағдайлардың қайсысының жүзеге асатынын реакцияға түсетiн және
реакциядан шығатын бөлшектердiң массаларының айырымын бiле отырып өө
өрнегiнен ... ... ... ... ... ... кейбiр ауыр ядролардың бөлiну
реакциясының маңызы ерекше. Ауыр ядролар ондағы нейтронның ара ... ... ... болып келедi. Бұл ауыр ядролардың меншiктi
байланыс энергиясының орташа ядролармен салыстырғанда аз ... түр. ... ... ... тағы бiр нейтрон келiп қосылса
ол бөлшектенiп кетедi. Осының бiр мысалы, уран ядросының ... ... ... ... ... рет 1939 жылы ашылған болатын.
Бастапқы ядрода нейтрондар артық болғандықтан ... ... ... ... бiрнеше нейтрон да ұшып шығады. Мысалы
уран бөлшектенген кезде бiр бөлшектену актiсiнде 2-3 ... ... ... ... ... бұл ... ... басқа ядроларына барып
түсiп, оларды бөлшектейдi. Сөйтiп бұл үрдiс тасқынды ... күрт ... ... ... ... реакция деп атайды.
Тiзбектi реакцияны нақтылы жүзеге асыру оңай шаруа емес. Уранның
бөлшектенуi кезiнде бөлiнетiн нейтрондар тек ... 235 ... ... алады. Оның энергиясы 238 изотопты бөлшектеуге жеткiлiксiз.
Ал табиғи уранда 238 уранның үлесi 99,3% те 235 уранның үлесi ... 0,7%. ... ... ... ... ... асыру үшiн
235 уранды таза түрде бөлiп алу қажет. Екiншiден оның ... ... тиiс, ... оның ... аз ... ... кезiнде
туындылайтын нейтрондар уран ядроларына жолықпай тысқары шығып кетедi.
Тiзбектi реакция ... ең аз ... ... ... деп ... 235 уран үшiн оның мәнi ... ондаған килограмм. Тiзбектi
реакция кезiнде орасан көп энергия бөлiнедi. Уранның температурасы
миллиондаған ... ... ... ... от шар ... ... қиратады.
Уранның бiр ядросы бөлшектенген кезiнде 200 МэВ-қа жуық энергия
бөлiнедi. Оның 165 ... ... ... ... ... энергиясы түрiнде болады да қалғаны таза гамма-кванттардың
энергиясы болады. Осы энергияны бiле отырып 1 кг уран ... ... ... ... ... ол 80 ... ... тең.
Ол 1 кг көмiр немесе мұнай жаққан кезде бөлiнетiн энергиядан ... есе ... ... ядролық энергияны пайдалану өте тиiмдi.
§ 11 Ядролық реактор. Термоядролық реакциялар
Ядролық жарылыстың энергиясын бейбiт ... ... ... ... ... реакция кезiнде бөлiнетiн энергияны пайдалана алу
үшiн тiзбектi реакцияны еркiмiзше басқара алатындай болуымыз ... ... ... реакцияны ядролық реакторлар немесе
атомдық қазандықтар деп аталатын қондырғыда жүзеге асырады. Ядролық
реактордың жұмыс ... ... мына ... қарап көруге болады.
Реактордың негiзгi элементтерi: ядролық отын, нейтрондарды шағылдырғыш
және баяулатқыш, реакторда бөлiнетiн жылуды тасымалдағыш, тiзбектi
реакцияның жылдамдығын реттегiш. Реакторлар шабан және ... ... ... ... ... ... ... реактор шабан нейтрондарды қолданатын реактор. Уран ядросы
бөлшектенгенде бөлiнетiн нейтрондардың энергиясы шамамен 1-2 МэВ.
Сәйкес ... ... 107 м/с, ... оларды шапшаң
нейтрондар деп атайды. Мұндай энергиядағы нейтрондар 235U және 238U
ядроларымен бiрдей қарқындылықпен әсерлеседi. Ал табиғи уранда 235U
уранның ара ... аз ... ... ... 238U уранмен
әсерлеседi де тiзбектi реакция жүзеге аспайды. Ал ... ... ... 2·103 мӨс) жылдамдықпен қозғалатын нейтрондар
шабан немесе жылулық нейтрондар деп аталады. Жылулық нейтрондарды 235U
ядросы шапшаң нейтрондарға ... 500 есе ... ... ... ... шабан нейтрондармен сәулелендiргенде оның көп
бөлiгi 238U ядросымен емес 235U ядросына жұтылады. Сондықтан тiзбектi
реакцияны жүзеге асыру үшiн нейтрондарды баяулату ... ... ... ... үшiн ... ... заттар қолданылады. Нейтрондарды қарқынды баяулату үшiн
баяулатқыштың атомының ... ... ... ... ... ... ... ретiнде кәдiмгi немесе ауыр суды және графиттi
пайдаланады.
Тiзбектi ... өтiп ... ... ... ... деп ... аймақтан нейтрондардың шығып кетпеуiн қамтамасыз ету үшiн оны
нейтрон шағылдырғыштармен қаптайды. Берилий ... ... ... ... ... ... ... басқару бiлiктерi арқылы жүзеге
асады. Басқару бiлiктерi жылулық нейтрондарды қарқынды жұтатын бор мен
кадмийдiң қоспаларынан жасалады.
Егер ядролық отын ретiнде уранның 235U изотопымен ... ... ... болса, реактор шапшаң нейтрондармен де жұмыс iстей
алады. Бұл шапшаң нейтрондардың 238U ядросымен әсерлесуiнiң нәтижесiнде
мынадай реакция тiзбегi жүзеге асады
Яғни ... 238U ... ... ... ... ... 239Pu изотопына айналады. Ал бұл изотоп нейтрондармен
әсерлесу тұрғысынан уранның 235U ... өте ... ... ... ... ... тек 235U изотопымен тiзбектi реакцияны
жүргiзiп қана қоймайды, сонымен қатар аса ... және ... ... 238U изотопынан жаңа ядролық отын 239Pu алуға мүмкiндiк бередi.
Энергия тек ауыр ядролар бөлiнген кезде ғана емес, ... ... ... ... ... кезде де бөлiнедi. Бұлай болуының принципиальды
мүмкiндiгi меншiктi байланыс ... ... ... үшiн ... ... үшiн кемуiмен байланысады. Жеңiл ядролардың бiрiгiунiң
(синтезiнiң) салдарынан энергияның бөлiнуiнiң мына жерде келтiрiлген.
Бұл термоядролық реакцияның мысалы болып табылады.
§ 12 Радиоактивтi ... ... ... ... қорғаныс
Радиоактивтi сәулелер өздерi түскен затқа, әсiресе тiрi тканьга өте
күштi әсер етедi. Радиоактивтi сәулелердiң организмге әсерi оларда бос
химиялық ... ... ... және ... ... Ал бұл өте қатерлi. Ол сәуле ауруына немесе қатерлi iсiкке
алып келуi мүмкiн. Иондаушы сәулелердiң ... ... ... ... ... шамамен бағаланады.
Сәулелену дозасы D деп сәулелену энергиясының ... ... ... ... Доза ... ретiнде грей деп аталатын шама
алынады. Грей деп массасы 1 кг денеге 1 Дж энергия түскен ... ... ... ... энергияға тең болатын шаманы айтады.
Жұтылған сәуле дозасының ... ... ... ... қуаты деп атайды.
Иондаушы сәулелердiң кез-келген затқа әсерi бәрiнен бұрын атомдар мен
молекулалардың иондалуымен анықталады. ... ... ... ... ... экспозициялану дозасы деп аталатын шаманы алады.
Ол иондаушы сәуленiң ауаға ... ... яғни ... деп ... ... ... кезiнде құрғақ ауада
туындылайтын бiртектi зарядтардың сол ауа массасына қатынасын айтады.
X=q/M
Күнi бүгiнге дейiн экспозициялау дозасының рентген деп аталатын жүйеден
тыс бiрлiгi ... 1 Р = ... ... доза ... бiрдей болғанымен әртүрлi сәулелердiң биологиялық
әсерi әртүрлi болады. Мысалы альфа-сәуленiң 1Гр-нiң тiрi ... ... 20 ... ... ... ... сәулелердiң
әртүрлi биологиялық әсерi k - сапа коэффициентiмен сипатталады.
Жұтылған дозаның сапа коэффициентiне көбейтiндiсi эквиваленттi доза Н
деп аталады. H=D· k. Эквиваленттi ... ... ... ... (Зв).
Жоғарыда айтқанымыздай радиоактивтi сәулелердiң тiрi организмге әсерi
клеткадағы атомдар мен молекулаларды ... ... ... тiрi ... ... бiр ... ... осы клетканың
бөлiну арқылы жаңа клетка пайда болу функциясының бұзылуы. Қатердiң
кебiр белгiлерi сәулелене салысымен ... ... ... ... соң
ғана белгi бередi.Мысалы сәуле әсерiне ұшыраған адам ... ... 10 ... ... ... ... Iсiк ... шалдығудың
ықтималдылығы алған дозаның мөлшерiне пропорционал.
Иондаушы сәулелердiң биологиялық әсерi және олардың адам өмiрiне
қауiпсiз дозасы жөнiндегi мәселе Жер бетiнде иондаушы радиацияның
табиғи ... ... ... Бұл ... Жер ... ... қалыптаспай тұрып та болған. Бүкiл өмiр эволюциясы осы ... ... ... ... ... фон ... ... өмiрiне ешқандай қауiп тудырмайды. Радиацияның табиғи фоны бiр
жағынан Жер қыртысындағы радиоактивтi элементтердiң ыдырауымен екiншi
жағынан ғарыштан келетiн ... ... ... ... ... ... ядролық жарылыстардың да әсерi мол.
Кейбiр мамандық иелерi өз кәсiбiне байланысты табиғи фонға қосымша
сәуле әсерiне ұшырайды. Олар, мысалы, рентгенолог-дәрiгерлер, ... ... ... ғалым-физиктер т.с.с.
Сондықтан, сәулеленудiң адам өмiрiне қауiпсiз деңгейiн анықтау қажет
болатын. Оның мәнi бiр жыл үшiн 50 ... ... 13 ... ... ... мен ... сәулелердiң
өзара түрленуi
Физиканың даму барысында элементар бөлшектер ұғымы бiраз өзгерiске
ұшырады. ... ... ... деп iшкi ... жоқ, ... ... ыдырамайтын бөлшектердi түсiндi. Бүгiнгi күннiң түсiнiгi
бойынша элементар бөлшектерден олардың iшкi құрылымының болмауы ... ... ... деп, физика ғылымының қазiргi даму
дәрежесiнде бос күйiнде кездесетiн қарапайым бөлшектерден тұрады деп
есептеуге болмайтын ... ... ... бөлшектердi кейде
субъядролық бөлшектер деп те атайды.
Қазiргi заманның элементар бөлшектер физикасы осы бөлшектердiң
қасиеттерiн анықтайды, оларды классификациялайды, iргелi әсерлесудiң
қасиеттерiн зерттейдi және осы ... ... ... бiр ... ... Соңғы кездерi элементар бөлшектердiң iшкi
құрылымдары да кеңiнен зерттелуде.Бұл бөлшектердiң көптеген
ерекшелiктерi, соның iшiнде iшкi құрылымы тек ... ... ғана ... табады. Сондықтан элементар бөлшектер физикасын
жоғарғы энергия физикасы деп те атайды.
Кейбiр элементар бөлшектер табиғатта бос немесе босаң ... ... Бiздi ... ... ... осы ... құралған.
Мұндай бөлшектердiң қатарына ядро құрамына кiретiн протондар және
нейтрондар, атомның қабыршығын құрайтын электрондар, электромагниттiк
өрiстiң кванттары болып ... ... ... жатады. Сәл
кейiнiрек ядроның β-ыдырауы кезiнде туатын νe нейтрино және
антинейтрино, ядролық әсерлесудiң тасымалдаушылары болып табылатын ... ( π+ , π0 , π-) ... ... әрi осы ... ... өте келе ... ... саны күрт өстi. Бүгiнгi күнде
олардың жалпы саны антибөлшектерiн қоса есептегенде 350 ден асып
түседi. ... ... аса көп ... ... ... Олар ... ... кездеспейдi. Оларды тек арнайы зертханаларда үлкен
жылдамдықтағы орнықты бөлшектердi соқтығыстыру арқылы алады. Осылай
туындылаған орнықсыз бөлшектер тез арада ыдырап кетедi де ... ... ... ... пен ... ... ... жойылып, екi кейде үш фотонға
айналады. Бұл құбылысты аннигиляция деп атайды. Мысалы электрон мен
оның антибөлшегi позитрон кездескен кезде ... ... ... ... ... ... зарядының, энергияның, импульстiң және импульс
моментiнiң сақталу заңы орындалады. 1933 жылы Ф. и И.Жолио-Кюри керi
процесс – атом ... ... ... ... ... ... ... заңы бойынша мұндай гамма-кванттың
энергиясы электрон мен позитронның тыныштық энергияларының қосындысынан
артық ... ... атом ... ... ... антисутегiнiң атомында
терiс зарядталған антипротонның маңында оң зардталған позитрон ... ... ... өмiр сүру ... ... ... ... жөнiнде деректер келтiрiлген. Ол жердегi бөлшектер
олардың массаларының өсу ретiмен келтiрiлген. Мұндағы жеңiл бөлшектер
лептондар, ал одан ... ... ал ең ... ... ... ... мен бариондар адрондар деп аталатын топқа кiредi. Бұл
кестедегi топтардың еш қайсысына кiрмейтiн фотон ерекше тұр.
Табиғаттағы барлық ... ... ... ... ... ... ... болып келетiн әсерлесулер негiзiнен iргелi
әсерлесу теп аталатын төрт түрлi әсерлесудiң нақтылы жағдайда көрiнiс
табуы болып табылады. Iргелi әсерлесуге гравитациялық,
электромагниттiк, күштi және ... ... ... ... 1687 жылы ... ... бүкiл әлемдiк тартылыс
заңымен анықталады. Гравитацилық күштер кез-келген денелердiң арасында
әсер етедi. Бiрақ массалары өте аз болғандықтан элементар бөлшектердiң
арасында бұл күш ... роль ... Бұл күш ... ... ... роль ... зарядталған дене немесе бөлшек электромагниттiк әсерлесуге
қатысады. Атомдардың, молекулалардың кристаллдардың болуы газ, сұйық
және ... ... ... осы күштiң негiзiнде анықталады.
Күштi әсерлесу мезондар мен бариондарға, яғни адрондарға тән. Лептондар
мен фотон күштi әсерлесуге қатыспайды. Ол қысқа аралықта ғана, ... әсер ... Бұл ... оның мәнi ... ... ... ... өте үлкен.
Әлсiз әсерлесуге фотоннан басқа кез-келген бөлшек қатысады. Бұл
күштердiң әсер ету ... 10-18м. ... ... ... ... және зарядталған пиондардың төмендегi ыдыраулары
Қазiргi заман физикасының ең күштi ... ... ... ... мен ... хромодинамикада бөлшектердiң
өзара әсерлесуi олардың арасында болатын бөлшек алмасу арқылы
түсiндiрiледi. Осы тұрғыдан алғанда электромагниттiк әсерлесу ол
бөлшектер арасында фотонның алмасуы ... ... ... ... ... ал ... ... әсерлесу бұл өрiстiң кванттары
глюондардың алмасуы, әлсiз әсерлесу өте ауыр бөлшектер W+, W- және Z0
векторлық мезондардың ... ... ... ... ... ... шолу ... кетелiк. Лептондар –
жоғарыда айтқанымыздай, күштi әсерлесуге қатыспайтын бөлшектер. ... ... : ... e-, ... ... νe, мюон ... ... νμ, таон τ- және таон нейтриносы ντ. Әрине барлық
лептондардың антибөлшектерi бар. Нейтринолардың массасының неге тең
екендiгi ... ... ... ... ... ... тапқан жоқ.
Элементар бөлшектердiң ең көп тараған тобы адрондар. Адрондар барлық
iргелi әсерлесулерге қатысады. Адронның ... ... ... ... бiр уақыттан кейiн басқа бөлшектерге ыдырап кетедi.
Олардың жартылай ыдыру периоды 10-20 – 10-24 с аралығында ... ... ... деп ... ... ... ... адрондар
спинi нөлге тең болатын мезондар және спинi 1/2 болатын бариондар болып
бөлiнедi.
Энергиясы ондаған гигаэлектронвольт болатын электрондардың протоннан
және нейтроннан шашырауын зерттеу бұл ... iшкi ... ... ... ... ... ... да бiр iргелi бөлшектен
құралғаны жөнiнде бiрнеше теория ұсынылған болатын. Соның ең жемiстiсi
кварктар теориясы болды.
Кварктар деп нағыз элементар бөлшектердi ... ... ... яғни
мезондар, бариондар және резонанстар осы кварктардан тұрады. Бүгiнгi
күнде алты ... бар деп ... ... сәйкес латынның u, d, s,
c, b, t әрiптерiмен белгiлейдi. Бұл кварктардың қасиеттерi және олардан
адрондардың қалай ... ... ... ... протон отличается от электрона не только знаком заряда, но и массой.
Открытие позитрона, частицы действительно симметричной электрону,
заставило по-новому ... ... ... ... по существу
предсказывала существование позитрона и других античастиц.
На Ленинградской конференции 1933 года ... ... ... ... теории позитрона: «Допустим, что в том мире, который мы знаем,
почти все электронные состояния с отрицательной энергией заняты
электронами. Эта совокупность электронов, ... на ... ... ... ... ... не ... восприниматься
нашими чувствами и измерительными приборами, и только лишь не занятые
электронами уровни, являясь чем-то исключительным, каким-то нарушением
однородности, ... быть ... нами ... ... же образом, как
мы замечаем занятые состояния электронов с положительными энергиями.
Незанятые состояния с отрицательной энергией, т. е. ... ... ... с ... энергией будет восприниматься
нами как частица с положительной энергией; ведь отсутствие
отрицательной кинетической энергии равносильно присутствию
положительной кинетической ... так как ... на ... дает ... ... отождествить такую «дырку» с позитроном, т. е.
утверждать, что позитрон есть ... в ... ... ... энергией».
«Согласно теории Дирака, — писал Ф. Жолио, — положительный электрон при
столкновении со свободным или ... ... ... ... ... ... два ... испускаемых в противоположных
направлениях».
Существует и обратный процесс — «материализация» фотонов, ... ... ... ... ... при ... с ... ядрами могут
создавать положительные электроны... Фотон, взаимодействуя с ядром,
может создать два электрона с противоположными зарядами».
Выведенное английским ученым и опубликованное в 1928 году ... ... ... ... Оно ... ... согласия с
экспериментальными данными. В частности, спин, бывший ранее ... ... ... Это было ... его ... Кроме
того, уравнение Дирака позволило предсказать магнитные свойства
электрона (магнитный момент).
Дираку же принадлежит теоретическое предсказание возможности рождения
электрон-антиэлектронной пары из фотона ... ... ... ... ... был ... в 1932 году Карлом Д.
Андерсеном и был назван позитроном. Позднее ... ... ... о ... ... ... Впоследствии Дирак
выдвинул гипотезу о том, что и другие частицы, ... как ... ... ... свои ... из антиматерии, но для описания таких пар
частиц и античастиц потребовалась бы более сложная теория.
Существование антипротона было подтверждено ... в ... ... ... В настоящее время известны и многие другие
античастицы.

Пән: Физика
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Атом ядросы74 бет
Автоматты басқару және ақпараттар теориясынан мәліметтер19 бет
Атомның құрылысы. Резефорд тәжірибелері4 бет
Заттағы электромагнит өрісі7 бет
Квант физикасы реферат5 бет
Күн жүйесі эволюциясы3 бет
Күн жүйесінің эволюциясы7 бет
Молекула құрылысы және спектрлері14 бет
Нуклейн қышқылдары туралы5 бет
Радиация және оның түрлері6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь