1643—1647 жылдарда жаңа қазақ-жоңғар соғысы



Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі:  Материал
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге
Таңдаулыға:   
Тегін:  Антиплагиат




Енді қазақтарға өздері сияқты жай көшпелі қауымдар емес, Жоңғар хан-дығы -
Алтай тауының етегін ғана алып жатқанымен, Оралдан Алтайға дейінгі ұлан-
байтақ кеңістікті қамтыған неғұрлым ұйымдасқан саяси күш қарсы тұрды.
Алайда Қазақ хандығы үш жағынан жоңғар әміршілерінің жекелеген иеліктерінің
қоршауыңда қалды. Жоңғарлардың шашыраңқы-лығымен салыстырғанда, Қазақ
хаңдығы едәуір жинақы болатын.
Нақ сол 1635 жылы қазақ-жоңғар соғысы басталды. Шабуыл жасаушы жақ Батыр
қонтайшы бастаған Жоңғар хандығы еді. Қазақтар жоңғарлар-дың атты
жасақтарының тегеуірінен қорғануға мәжбүр болды. Алайда түрлі сұлтандар
арасында қалыптасқан жағдай туралы әр түрлі пікірлер мен ұсы-ныстар орын
алды. Жоңғарларға қарсы кезекті күресті басқаруға қабілетті, қазақ
жасақтарын біріктіріп, оларды бастай алатын тарихи тұлға қажет бол-ды.
Оқиғалар Жәңгірді осыңдай қатерлі де батыл қадамға жетеледі. Жәңгір
бастаған қазақ жасақтары жоңғар тайшыларына қарсы шайқасқа шықты. Бұл
оқиғалар туралы замандастары — сібір татарлары мынадай мағлүмат береді:
Қара қалмақ тайшы, Талай тайшы, Қонтайшы да, Құжы тайшы да, Торғыша тайшы
да, барлық қара қалмақтарымен бірге, осы қыста Қазақ ордасына аттанды, ал
Қазақ ордасының адамдары қара қалмақтарға қарсы шықты. Сөйтіп қара
қалмактар Қазак ордасының адамдарымен кездесті де, оларда жойқын соғыс
болды. Ал қара қалмақтар Қазақ ордасының адамда-рын қырып салып, олардан
Есімнің ұлы Жәңгір ханзаданы тұтқындады, ал Есім Қазақ ордасыңда, әлгі
ханзада қара қалмақтарда патша болған еді27. Сөйтіп Жәңгір жоңғарларға
тұткынға түсіп, өз жауларының қорлығын бас-тан кешірген алғашқы қазақ
хандарының бірі болды. Алайда нақ сол қүжат-та және өзге де қара
қалмақтар, нақ сол Талай тайшы жолдастарымен бірге тағы да Қазақ ордасына
соғысқа аттанды деген қосымша бар. Демек соғыс қимылдары 1635 жылы
басталып, одан кейінгі жылдарда жалғастырылған.
Қазақ жасақтары бір жағдайларда жеңіліс тауып, басқа бір жағдайларда
олардың жолы болып отырған. Осыңдай бір сәтті аяқталған жағдайда Жәңгір
тұтқыннан босатылған. Жәңгірдің тұтқыннан қайтып келуі оның жағдайын
бұрынғысынан да қиыңдатып жіберді. Тұтқыңда болу масқарасы, қорлайтын-дай
болып босатылуы, қазақ феодаддарының өзара қырқысқан талас-тартыс-тары,
қазақ қоғамыңда ішкі тепе-тендіктің болмауы, жоңғарлар қысымының күшейе
түсуі — осының бәрі бірден Жәңгірге таныдды. Алайда әкесінің беделі мен
жеке басының касиеттері Жәңгірді құтқарып қадды. Ол батыр-лармен және
билермен өз қатынастарын сәтті орнатады, Бұхара және Хиуа хандарымен өзара
қатынастарға ерекше назар аударады. Жәңгірдің беделі тез өсті. Уақытының
көп бөлігін ол Түркістан қаласында өткізді — қоғам-дық омірдің қақ
ортасыңда болып, оз бақталастарының жағдайын және жо-ңғарлардыңқозғалуын
бақылап отыру керек еді. Күш-жігерді ғана емес, ақыл-ойды да қоса жүмсауды
қажет етті. Жәңгір озін белсенді қайраткер ретінде корсете алды.
Жәңгір Бұхара хаңдығының әйгілі қайраткері, Самарқанд сарайларын са-
лғызушы Жалаңтөспен жақсы қатынастар орнатады28. Бұл кезенде, қазақтар
Бүхарахаңдығыментығыз байланысты болатын, олардыңбір бөлігі оңдатұрақ-ты
іргетепкен еді. Бұхарабилеушілері арасында Абдул-Васидіңжағдайы елеулі
болды. Жалаңтөс Баһадүр (1576—1656) де Бұхара хаңдығыңда маңызды рөл
атқарды. Аңыз бойынша ол Сырдарияныңтоменгі ағысында Кіші жүздің Әлім
тайпасының тортқара руының қазақтары арасында туған. Шығай ханның
ауылдарымен бірге Жалаңтөстің үй-іші Нүрата тауларына, Бүхара маңайы-на
көшіп барған. Бүхара ханы Имамкули 1612 жылы қазақ хандығымен до-стық пен
өзара түсіністікті сақтау мақсатымен Жалантөсті Самаркаңд қала-сының әмірі
етіп тағайыңдаған. Жалаңтөс жас кезінен-ақ батыр деп таныл-ған еді. 1625
жылы жоңғар қалмақтарымен үрыста көзге түсіп, қүрметті ата-лық атағына ие
болды. 1640 жылы Жалаңтос Баһадүр 30 мындық жасағы-мен Батыр қонтайшы
бастаған қалың жоңғар әскеріне күйрете соққы берді. Жалаңтос корнекті
әскербасы болып қана койған жоқ, сонымен қатар ар-хитектура мен онер
тарихында да елеулі із қалдырды. Оның тұсыңда Сама-рқаңд қаласыңда Орталық
Азия халықтарының мәдени мүрасыңда маңыз-ды орын алатын, Самарқан
сәулетініңтаңғажайыбы саналатын орасан зор Тилля Қара мешіті мен Шир-Дор
медресесі салынды. Жалантостің есімі Шир-Дор қасбетінің ішкі жағына
қүрылысшылар жасаған жазбамен мәңгілікке қалдырылған.
Жәңгір Шығыс Түркістанның билеушілерімен де қатынас жасап түрды. Оның
үстіне бүған Жалаңтестің үлы Тәуке сүлтан да қатысты. Шах Махмүд бен Мир
Фазыл Шорастың тарихында Шығыс Түркістанның хан-дарымен оған жоңғарлар
басып кірген кезенде Жәңгір хан жүргізген келіссездер туралы былай
делінген: Сол кезде Жаһангер ханнан Шайх Хаванд Тахур үрпақтарынан шыққан
Жүніс-Қожа деген елші келді. Бүл жақ-тан Қожа Сеиид Мүхаммед-халифанын үлы
Софы-Қожа жіберілді — оларға (Алланың) рахымы жаусын. Жаһангер хан Софы-
Қожамен бірге озінің үлы Тәуке сүлтанды жіберді. Хан монархтық ізгілік
корсетіп, оған патшаға лай-ықты мейірбандылық корсетті және оған Қошқар
бекті ертіп жіберді. Сол кезде Жаһангер хан Ахунд Молла Жақыпты және Қожа
Жанқожаның үлы Уап қожаны олтірді — иә, оларға (Алланың) рақымы түсіп,
қайырымын берсін. (Жаһангер хан) ханға Қошқар бекпен озінің үлкен үлы Абақ
сүлтан-ды беріп жіберді. Жолбарыс ханға озінің қызын үзатты29.
Жәңгір тіпті көршілес елдерге елшіліктер үйымдастырды. 1640 жылдың
қыркүйегінде Жәңгірдің елшілері Батыр қонтайшының ордасында болды. Сол
кезде онда Ресей елшілері де болған еді. Меньшой-Ремезов озінің ста-тьялық
тізімінде былай деп жазған: Ал озі, Меныпой, патша ағзамның сәлемін
тапсырған кезде қонтайшыда Хоурлыкгың үлы Ильден тайшы және Бүхараның,
Қазақ Ордасынан Жәңгір ханзаданың төрт елшісі және Да-лай-ламалар болды30.
Бүл деректер Жәңгірдің саяси қызметі озі хан болып жарияланғанға дейін-ақ
басталғанын дәлелдейді. Ол былай түрсын, онын аты мен қызметі жоңғар
қонтайшылары Қара-Қүлаға, Батырға және басқаларына мәлім болған.
Жонғар хандығы маньчжур дәмеленуіне қарсы ойдағыдай шабуыл жаса-ды,
1640жылғы Дала ережесі қабылданды. Жоңғартайшылары Сібір воево-даларына
қатер төндірді, оңтүстіктегі кершілеріне ез ықпалын күшейте түсті. Түрлі
аймақтардағы қазақтарға да жаңа катер теніп келе жатты.
Жәңгір мұны біліп, мүмкін болғанынша шаралар қолдаңды. Қазақ жасақ-тарын
жинап, керші билеушілерден кемек сүрау қажет болатын.
Өз кезегіңде Батыр қонтайшы да Жетісуға шабуыл жасау үшін одақ қүрды. Бүл
одаққа халхастық Алтын ханның ұлы Омбо-Эрдени, Батыр қонтайшы-ның күйеу
баласы Огирту-Цэцэн хан, Огиртудын інісі Абылай хан, Чокур тайшы, Солтан
тайшы (холт) және кептеген үсақ тайшылар қосылды.
1643—1647 жылдарда жаңа қазақ-жоңғар соғысы басталды. Ол осының алдындағы
оқиғалардың барысымен, жоңғар феодалдарының және Батыр қонтайшының
ниеттерімен дайындалған еді. Жалпы Батыр 50 мың адамдық әскер жинай алды.
Бұған негізінен түрлі топтардағы жоңғарлар және олар-дың одақтастары —
Орталық Азияның монғол халықтары кірді. 1643 жылы Батыр Тянь-Шаньның
оңтүстік сілемдеріндегі жерлердің бір бөлігін басып алды, бірнеше мың
казақтар мен қырғыздарды түтқынға түсірді31.
Сонда Жәңгір Бүхара хаңдығының ықпалды төресі әйгілі әмір Жалаңтө-стен
көмек сүрады. Тянь-Шань қырғыздарының әміршілерімен де уағдала-стыққа қол
жеткізілді. Олар көмек көрсетуге уәде берді.
Жағдай жедел қимылдауды талап етті. Жиналған жасакпен Жәңгір Жо-ңғар
Алатауына, Орбүлақдеген жерге жетті. ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
ҚАЗАҚ - ЖОҢҒАР СОҒЫСЫ
Жәңгір хан тұсындағы қазақ-жоңғар қатынастары
Жоңғар-қазақ соғыстары
Жоңғар.Жоңғар шапқыншылығы
Қазақ – жоңғар қатынастары
Жоңғар Шапқыншылығы
Қазакстан ¥лы Отан соғысы және соғыстан кейінгі жылдарда
Серіктас тауындағы қазақ- жоңғар соғысына ғатысған батырлар
Қазақ –жоңғар және қазақ –қытай қатынасы
Қазақ халқының жоңғар шапқынышылығына қарсы күресі
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь