Қазақ тіліндегі антропонимдердің лингвомәдени жүйесі

Кіріспе
1 Қазақ антропонимдерінің әлеуметтік мәні.
1.1 Этноантропонимдердің қалыптасуының әлеуметтік.мәдени негізі
1.2 Лақап есімдері мен фамилиялар
1.3 Топонимдік жүйесіндегі антропонимдердің, эпонимдердің, генетопонимдердің әлеуметтік мәні
2 Қазақ антропонимдерінің лингвомәдени мәні
2.1 Қазақ эпосындағы кісі аттары
2.2 Прецеденттік антропонимдер
2.3 Араб.парсы тілінен енген антропонимдер
2.4 Сакральді (киелі) антропонимдер
3 Қыпшақ.половец есімдерінің этномәдени сипаты
3.1 Орыс жылнамаларындағы түркі текті есімдердің әлеуметтік мәні мен тарихи.этимологиялық сипаты
3.2 Этнонимдер мен антропонимдердің сабақтастығының түркітану мен қазақ тіл біліміндегі дәйектелуі
3.3 Түркі тектес есімдер мен орыс фамилиялары
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиет тізімі
Кіріспе

Қазіргі қазақ қоғамындағы ерекше маңызды сипатқа ие болған ұлттық мүдделі мақсаттың бірі ­ халық рухын, оның өзегі - мәдениетті жаңғырту.
Көрнекті мәдениеттанушы ғалымдардың пікірінше, «мәдениет-адамның ақыл-ойы мен еңбегі жемісінің тізбектері, дәлірек айтқанда, материалдық және рухани құндылықтар жүйесі» (Э.Тэйлор); «мәдениет- дүниенің бөлшектері болып саналатын рухани көріністерді бейнелейтін тіл, миф, өнер, дін және т.б. негізде құрылатын семиотикалық жүйе» (Ю.Лотман). Осымен байланысты мәдениеттің таңбалық негізі тіл арқылы көрініп, рәміздік жүйедегі ұлттың психологиялық түрімен, сакрализация тәсілімен сипатталады. Бұл арада тіл ­ тек коммуникативтік құрал емес, сонымен бірге адам болмысының, оның мәдениетінің көрінісі. Өйткені мәдениетің этнотаңбалық белгісі тілден тыс көріне алмайды. Осыған орай мәдениетпен сабақтастықта қарастырылатын тіл тек денотативті коммуникация құралы ғана емес, сонымен бірге коннотативті (белгілі бір әлеуметтік мәдени, танымдық мәні бар) құрал.
Демек, тіл бірден бір коммуникативтік құрал ғана емес, тілдік қарым-қатынас негізінде мәдениетті де анықтайтын кешенді ұғым ретінде мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасының өзекті арқауын құрайды.
Соның ішінде мәдениеттің коммуникативтік, мұрагерлік табиғатына сәйкес оның ашық жүйе ретінде сақталуы, кейінгі ұрпаққа жетуі, жаңғыруы, танымы, оның игерілуі, жетілуі тіл арқылы іске асатыны қазіргі тіл білімінің антропоөзектік бағыттағы зерттеулерінде нақты дәйектелуде.
Қазақ тіл біліміндегі тіл мен мәдениет сабақтастығына негізделген қағидаға сәйкес жүргізіліп жатқан зерттеулерде мәдениеттің өзі метатіл деп анықталып, оның коммуникативтік, кумулятивтік, әлеуметтік қызметтерін талдауға қазақ тіл білімінде ерекше назар аударылуда. Осы тұрғыдан қарағанда, мәдениет метатілін этномәдени негізде сипаттайтын өзекті арнаның бірі ­ жалқы есімдердің (антропонимдердің) лингвомәдени, әлеуметтанымдық жүйесі.
Зерттеудің өзектілігі
Тарихи дереккөздердегі, эпостық жырлар мен фольклордағы, фразеологиялық, паремиологиялық, прецеденттік жүйедегі тілдік деректердің ұлт санасындағы ізін анықтау мәселесі - қазіргі тіл біліміндегі антропоцентристік бағыттағы зерттеулердің негізгі арқауы.
Осымен байланысты ұлт пен тіл, ұлт пен мәдениет сабақтастығын қарастыратын үрдіс тіл табиғатын зерттеуде жаңа сапаға көтерілуде.
Соның ішінде тарихи этникалық үрдісті сипаттайтын, рухани - тарихи ақпарат көзінің бірі ­ антропонимдер жүйесін лингвомәдени, әлеуметтанымдық тұрғыдан анықтаудың мәні ерекше. Бұл тек лингвистикалық жаңғырту емес, этномәдени сипаттағы тарихи танымымыздың да көкжиегін кеңейтпек. Осымен байланысты қазіргі қазақ қоғамындағы ұлттық сананың жаңа деңгейде жаңғыруы, қазақ тілінің мемлекеттік тіл мәртебесіне байланысты қызметінің жандануына қатысты ұлттық мүддеге сәйкес тілдің этномәдени және әлеуметтік қызметін айғақтайтын, деректейтін, дәйектейтін негіздері қатарынан қазақ антропонимдерінің лингвомәдени жүйесі де орын алуы тиіс.
Зерттеудің нысаны:
Қазақ антропонимдерінің тарихи-мәдени, әлеуметтік қызметін сипаттайтын лингвомәдени бірліктер.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері
Қазақ тілінде ұлттың этникалық сипатын айғақтайтын тілдік деректер аз емес. Солардың бастысының бірі - тарихи ономастика. Атап айтқанда ру, тайпа, ел тарихын зерттеуде батырлар жыры, әртүрлі сипаттағы тарихи шығармалардың мазмұнындағы этнонимдік, антропонимдік, топонимдік атаулардың ұлт болмысын тану үшін маңызы зор. Осы кезге дейін ол деректер көбіне поэтикалық жүйе шеңберінде немесе тарихи-лингвистикалық, лексикологиялық құрылымға қатысты қарастырылған. Антропонимдердің мәнін, олардың этномәдени табиғатына тереңдеу арқылы тарихи сабақтастықта анықтау бұл зерттеудің негізгі мақсатын айқындайды.
Осымен байланысты зерттеудің бағыты мынадай міндеттердің шешілуін қажет етті:
- түркітану мен қазақ тіл біліміндегі ономастика жүйесінің, антропонимия саласының зерттелуіне тарихи-лингвистикалық сипаттағы ғылыми шолу жасау;
- қазақ антропонимдерінің ұлттық табиғатын анықтаудың лингвомәдени, әлеуметтанымдық бағытына мән беру. Оның жалпы тіл білімі, түркітану мен қазақ тіл біліміндегі теориялық-әдістанымдық негізін сипаттау;
- эпостық жырлардағы, мақал-мәтелдердегі, фразеологиялық және прецеденттік жүйедегі, көркем мәтін кестесіндегі антропонимдердің тілдік қолданысын лингвомәдени сипатта түсіндіру;
- этноантропонимдердің тарихи-этникалық үрдіспен сабақтастығын нақты этнодеректерді талдау арқылы дәйектеу;
- қазақ тіліндегі антропонимдердің лингвомәдени негізінің көне түркі, қыпшақтық сабақтастығын оның орыс жылнамаларындағы деректерімен салыстыру арқылы анықтау, кей тұстарда этимологиялық талдаулар жүргізу.
Зерттеудің әдістері мен тәсілдері:
Тарихи-салыстырмалы, сипаттама, этнолингвистикалық әдістер.
Зерттеудің теориялық мәні
Кешенді сипатта қарастырылған, тіл арқылы рухани көздерден жинақталған тарихи-этникалық үрдісті қоғамдық ой, этникалық сана мен оның тілдік бейнесі аясында алып, этникалық дереккөз ретінде қарастырғанда ғана қазақ тарихы мен мәдениеті соны тілдік мәліметтермен дәлелденеді. Осы тектес нақты зерттеулер қазақ тіл білімінің тарихи ономастика, этноантропонимика, лингвомәдениеттану, әлеуметтану саласының теориялық-әдістанымдық, дәйектемелік тұғырын қалыптастыруға өз дәрежесінде үлес қоса алады.
Зерттеудің практикалық мәні.
Зерттеудің нәтижелері жоғары оқу орындарының филология факультеттерінде тарихи лексикология, ономастика салаларының ғылыми курсы бойынша дәрістерде, лингвомәдениеттану, этнолингвистика, этноантропонимика бойынша арнайы курстар жүргізуде, сөздік жасау тәжірибесінде қолданыла алады.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы:
- антропонимдер этнотаңбалы, этномазмұнды лингвомәдени жүйе ретінде қарастырылды;
- кейінгі заманда туған көркем мәтіндердің кестесіне кірігіп, белгілі бір функционалдық, әлеуметтік, этнотанымдық жүк арқалаған антропонимдердің қолданысы түсіндірілді;
- қазақ антропонимдерінің этнотаңбалық тілінің түркілік негізі көнетүркілік, ортатүркілік ескерткіштермен қатар орыс жылнамаларындағы деректермен салыстыру арқылы анықталды. Соның нәтижесінде кейбір этимологиялық талдаулар жасалынды;
- зерттеу нысанына сәйкес паремиологиялық, прецеденттік, фразеологиялық және көркем мәтін деректері талданып, жинақталып, олардың құрамындағы антропонимдердің қолданысы мен қызметіне лингвомәдени сипаттама берілді.
Қорғауға ұсынылатын тұжырымдар:
- лингвомәдени жүйеде анықталатын қазақ тіліндегі антропонимдер - көне дәуірлерден этникалық ақпарат жеткізетін тарихи, мәдени және рухани әлеуметтік құбылыс;
- осы жүйеге кіретін этноантропонимдердің этномәдени және тарихи болмысында түрлі этнос және этникалық топтардың тарихи тегі мен жағырафиялық қозғалысы көрініс табады;
- антропонимдер - әртүрлі ұлттық ассоциацияларға меңзейтін ұлттық символдарға айналып, қазақтың ұлт ретіндегі біртұтастығын, бүтіндігін сипаттайтын, ұлттық арқаудың бірі;
- қазіргі қазақ тіліндегі антропонимдердің мазмұнында этномәдени сипаттың сақталуы мен жалғасуы, жаңғыруы оның ұлттық-ұжымдық сүрсананың терең қатпаларында жасырынып жатқан мәдени архетиптердің тілдік бейнеде сақталған этнотаңбасы екенін көрсетеді;
- антропонимдер, соның ішінде этноантропонимдер - тарихи-этникалық, лингвомәдени, әлеуметтанымдық тарихи этникалық дереккөз.
Жұмыстың мақұлдануы мен жариялануы
Зерттеудің негізгі мазмұны мен нәтижелері төменгі ғылыми теориялық және ғылыми-тәжірибелік конференцияларда баяндалды: «Білімді жетілдіру мәселесі және даму үрдісі» атты халықаралық ғылыми-практикалық конференциясы (Қарағанды, қараша, 2003), «Қазіргі кезеңде мамандандырылған білім беру мәселесінің дамуы» атты халықаралық ғылыми-практикалық конференциясы (Қарағанды, маусым, 2004), «Қазіргі қазақ әдебиеті тарихын оқыту мен зерттеу мәселелері» атты ғылыми теориялық конференция (Алматы, ақпан, 2006). Жұмыстың мазмұны бойынша А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі Институты жанындағы «Лингвистикалық жұма» атты ғылыми әдістемелік семинар (2006 мамыр).
Диссертацияның негізгі ғылыми тұжырымдары ғылыми басылымдарда 6 мақала түрінде жарияланды.
Зерттеу жұмысының құрылымы
Диссертациялық жұмыс кіріспеден, үш тараудан, қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Пайдаланған әдебиеттер

1 Байтұрсынұлы А. Тіл тағылымы. –Алматы, Ана тілі, 1999. – 141 б.
2 Ахметов Ә. Түркі тілдеріндегі табу мен эвфемизмдер. Доктор. дисс.
авторефераты. –Алматы, 1995. – 8 б.
3 Хасенов Ә. Тіл білімінің теориялық және практикалық мәселелері.
– Алматы, Мектеп, 1985. –66 б.
4 Саадиев Ш.М. Основные правила выбора имен для новорожденных (по
азербайджанской антропонимии) //Личные имена в прошлом, настоящем, будущем. Проблемы антропонимики. – Москва: Наука, 1970. – С. 185-187.
5 Жанузаков Т.Дж. Лично-собсвенные имена в казахском языке.
Автореферат дисс. кан. филол. наук. –Алма-Ата, 1960. – С. 56, 45.
6 Самойлович А.Н. Заветные слова в языке казак-киргизкой замужней
женщины //Жиавя старина. –Петроград, 1915. – С. 151.
7 Самойлович А.Н. К вопросу о наречии имен у турецких племен //
Жиавя старина. От этнографии, СПБ, 1911 вып 2 – С. 29.
8 Никонов В.А. Имя и общество. –Москва: Наука, 1974 –С. 56.
9 Сепир Э. Избранные труды по языкознанию и культурологи. Москва:
Наука, 1999. – С. 98
10 Мусаев К.М. Лексикология тюрских языков. – Москва: Наука. 1984. –
С. 205.
11 Идрисов А. Кыргыз тилиндеги ысымдар. – Фрунзе, 1971. –17-37 б.
12 Джанузаков Т.Дж. Основные проблемы ономастики казахского языка:
Автореф. дисс. доктора филол. наук. – Алма-Ата, 1976. –С. 15-24.
13 Саттаров Г. Ф. Некоторые вопросы татарской антропонимии.//
Вопросы истории философии и педогогики. – Казань, 1965, –вып. 1.
14 Гордлевский В.А. К личной ономастики у османцев. – изб. соч.
Москва, 1968. Т 4, –С. 131-136.
15 Гарипов Г.М. О древних кыпчакских именах в антропонимии башкир //
Ономастика Поволжья. – Уфа, 1973, –вып 3.
16 Валиханов Ч. Избранные произведения. – Алма-Ата, Т. 1, 1958. – С.17
17 Манкеева Ж. Мәдени лексиканың ұлттық сипаты. – Алматы, Ғылым,
1997. –282б.
18 Фон Гумбольдт В. Язык и философия культуры. – Москва: 1985. С.349
19 Воробьев В. Лингвокультурология. Теория и методы. – Москва:РУДН,
1997. – С. 37.
20 Маслова В. Введение в лингвокультурологию. – Москва: Наследие,
1997. С. 8.
21 Смағұлова Г. Мағыналас фразеологизмдердің ұлттық мәдени
аспектілері. – Алматы, Ғылым, 1998. –196 б.
22 Cалқынбай А. Тарихи сөзжасам. – Алматы, Қазақ университеті, 1999.
– 309 б.
23 Алдашева А. Аударматану: лингвистикалық және лингвомәдени
мәселелері. – Алматы, Арыс, 1998. –215б.
24 Сейсенова А. Лингвистикалық мәдениеттану: этикет формаларына
салстырмалы талдау. Филол. ғылым. дисс. Авторефераты. – Алматы, 1998. –22 б.
25 Снасапова Г. Ғ.Мүсіреповтың «Ұлпан» повесіндегі лингвомәдени
бірліктер. Филол. ғылым. канд. дисс. – Алматы, 2003. –22 б.
26 Қайдаров Ә. Қазақ тілінің тарихи лексикологиясы: проблемалары мен
міндеттері. // Қазақ тілінің тарихи лексикологиясының мәселелері. – Алматы, Ғылым, 1988. –34б.
27 Фон Гумбольдт В. Избранные труды по языкознанию (перевод с немец.
языка). – Москва: 1984. –С. 10.
28 Азадовский М. История русской фольклористики 2-х томах – Москва:
Учпедгиз, 1963. Т 2 . –С.60.
29 Г.Б.Мадиева Теория и практика ономастики. – Алматы: Қазақ
университеті, 2003, – С. 28-29.
30 Энгельс Ф. Семьяның, жекеменшіктің және мемлекеттің шығуы.
– Алматы, 1967. 47-49 б.
31 Мұхаммедова З.Б. Исследование по истории туркменского языка XI-
XIV вв. – Ашхабад, 1973. – С. 45
32 Бегметов Э. Антропонимика узбекского языка. – Ташкент, 1965 –С. 18.
33 Кеңесбаев І. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі. Алматы, 1977 82 б.
34 Аманжолов С. Қазақ тілі теориясының негіздері. –Алматы, 2002, 368 б.
35 Мұсабаев Ғ. Қазақ тілі мен грамматикасы тарихынан. Алматы, – 1966.
36 Панзарбекова Р.Қазақ тіліндегі жануарлар төлінің атауы. Филол.
ғылым. дисс. Авторефераты. –Алматы, 1998. –18 б.
37 Жанпеисов Е. Этнокультурная лексика казахского языка (на
материалах произведений М.Әуезова). – Алма-Ата: Наука, 1989. – 175 б.
38 Жанұзақов Т.Ж. Қазақ есімдерінің тарихы. – Алматы: Ғылым, 1988.
–140б.
39 Жубанов К. Исследования по казахскому языку. - Алма-Ата, 1966. 98 б
40 Жұбанов Е. Қазақтың ауызекі көркем тілі. –Алматы: Ғылым, 1996.
–126 б.
41 Олшанский И.Г., Кириллина А.В. Гендер: лингвистические аспекты.//
Филологические науки. 2000, №3. – С. 133
42 Абдрахманова Т.М. Қазақ, орыс, неміс тілдеріндегі лақап есімдерінің
ерекшелігі // Тілтаным, 2004, № 4, –129 б.
43 Митрошкина А.Э. Бурятская антропонимия. –Новосибирск. 1987, –С. 3.
44 Махпиров В.У. Имена далеких предков. – Алматы, 1997, – С. 302.
45 Т.Жанұзақ, Қ.Рысберген. Қазақ ономастикасы. Жетістіктері мен
болашағы. –Алматы, 2004. –43–44бб.
46 Толковый словарь русского языка //под ред. Д.И.Ушакова. Москва.,
ОГИЗ, 1935. т.1, С. 83, 164.
47 Жанұзақов Т.Ж. Қазақ есімдерінің тарихы. – Алматы: Ғылым, 1988.
–140б.
48 Кенжебаев Б. Бүркеншік аттар сыры. – Алматы, 1965. – 75 б.
49 Мурзаев Э.М. Тюрские географические названия. –Москва, 1996.С. 153
50 Рысбергенова К. Историко-лингвистический анализ топонимов.
Южного Казахстана. – Алматы:Гылым, 2000. – С. 58
51 Лотте Д.С. Изменение значений слов как средство образования научно
техничских терминов. //Известия АН ССР. Отдел технических наук. Москва, 1941. т.6 – С. 27
52 Шубов Л.И. Практическая транскрипция и эпонимические термины.
//Топонимика и транскрипция. – Москва, 1964. – С. 16
53 Жартыбаев А.Е. Орталық Қазақстан топонимиясының тарихи–
лингвистикалық, этимологиялық және этномәдени негіздері. Док. дисс. Алматы, 2006. 63 б.
54 Маслова В.А. Лингвокультурология. Учебное пособие. Москва:
Искусство, 2001, С. 76.
55 Воробьев В.В. Лингвокультурология (теория и методы). Москва,
РУДН, 1997. – С. 251
56 Снасапова Г. Ғ.Мүсіреповтың «Ұлпан» повесіндегі лингвомәдени
бірліктер. Филол. ғылым. канд. дисс. –Алматы, 2003. –8-18 бб.
57 Е.А. Керімбаев Казахская ономастика в этнокультурном номинативном
и функциональном аспектах. – Алматы:Санат, 1995. – С. 28.
58 Махмұтова А. Эпиграфиялық мұраларды зерттеу тарихынан. Алматы,
1971. –34 б.
59 Суперанская А.В. Имя собственное – в языке или обществе. – Москва:
Наука., 1988. – С. 26-32.
60 Колшанский Г.В. Некоторые вопросы семантики языка в
гносеологическом аспекте. //Принципы и методы семантических исследований. – Москва:Наука, 1976. – С.81.
61 Юркенас Ю.К. Онимизация апеллятивов и развитие индоевропейских
антронимических систем. Автореф. дисс... д-ра филол. Наук. Москва, 1979. – С. 48
62 Жанузаков Т. Очерки казахской ономастики. –Алматы: Наука, 1987.
63 Тілеубердиев Б. Қазақ ономастикасының лингвокогнитивтік
аспектілері. – Алматы:Арыс, 2006. – 81 б.
64 Досжанов Б.Ә. Қазақ тіліндегі көне түлғалы антропонимдер: филол.
ғыл. канд. дис. автореф. – Астана., 2001. – 24б.
65 Жанұзақов Т.Ж. Қазақ тіліндегі жалқы есімдер. –Алматы, 1965.
66 Досмұхамедұлы Х. Аламан. –Алматы: Ана тілі, 1991. –176 б.
67 Бөкейханов Ә. Қара қыпшақ Қобланды .// Қазақ 1915. –126-129 б.
68 Әуезов М. Әдебиет тарихы. –Алматы: Ана тілі, 1991. –240 б.
69 Қоңыратбай Т. Эпос пен этнос. Алматы:Ғылым, 2000. 43,45б,596 106
70 Марғұлан Ә. Ежелгі жыр, аңыздар. –Алматы: Жазушы 1985, –368 б
71 М.Қашқари Түрік сөздігі 2-т –Алматы: Ханат 1997. –75 б
72 Қоңыратбаев Ә. Қазақтың лиро-эпосы Қазақ әдебиетінің тарихы.
Фольклор 1-т. Алматы: Қазақ ССР ҒА , 1948. –45 б
73 Жұбанов Е. Эпос тілінің өрнегі. –Алматы: Ғылым, 1978, –175 б
74 Қоңыратбаев Ә. Құба сөзі-тарих көзі. –Ана тілі. 1992, 23сәуір (№16)
75 Ыбраев Ш. Қорқыт және шаманизм //Қорқыт Ата. Энциклопедиялық
жинақ. –Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 1999. –595 б
76 Иманбердиева С. Прецедентті атаулардың менсонимдерде қолданылуы
//Тілтаным, 2002. №2, – 90-94 б.
77 Әуезов М. Тарихи өлеңдер //Абылай хан. – Алматы, 1993. – 150 б.
78 Нұрмұханов А.Түркі фразеологиясы. –Алматы, Ғылым, 1998. –149- 151
79 Батырлар жыры. –Алматы: Жазушы, 1986. 1-т. –264 б
80 Қортабаева Г.Қ. Соматикаға қатысты сатиралық юморлық
поэтноимдердің тілдік табиғаты. Академик Ә.Т Қайдар және тіл білімінің мәселелері. – Алматы: Дайк Пресс 2004. –36 б.
81 Мұсабаев Ғ. Қазақ тілі мен грамматикасы тарихынан. І бөлім.
Алматы,1968. – 79 б.
82 Курышжанов А. Исследование по лексике «Тюрско-арабско
словаря» Алма-Ата: Наука, 1970. С. 76-223
83 Ағабекова Ж. Қазақ тілінде қалыптасқан араб текті кісі аттарының
этнолингвистикалық сипаты. Филол. ғылым. дисс. Авторефераты. –Алматы, 2005. –10-25 бб
84 Абду Салам Мухаммад Бадауи. Асмаул Хусна. Каир, 1998. 51 б.
85 Халифа Алтай. «Құран-Кәрім» қазақша баламасы. 59-сүре, 22-24
аяттар.
86 Мустафина Р.М. Представленя культуры, обряды у казахов. Алма-Ата:
Қазақ университеті, 1992. 176
87 Сманов Ұлыбек. Әуелі құдай, әруақ. Шымкент, 1997. 187 б.
88 Кармышева Ж. Земледельческая обрядность у казахов //Древние
обряды, верования и культы народов Средней Азии. –Москва:Наука, 1986. –С.47
89 Керімбаев А. Қазақ тіліндегі сакральді атаулардың
этнолингвистикалық сипаты. Филол. ғылым. канд. дисс. –Алматы, 2007. –34
90 Ыбраев Ш. Қорқыт және шаманизм //Қорқыт Ата. Энциклопедиялық
жинақ. –Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 1999. –595 б
91 Ғабитхан Қ. Наным-сенімге байланысты қазақ тілінде тұрақты
тіркестер. Алматы, 1995
92 Қазақ әдебиетінің тарихы. – Алматы, 1998. – 276 б.
93 Сулеменов О. Тюрки до истории (о происхождении
древнетюрских языков и писменностей) Алматы: Атамұра, 2002. –С. 24-31.
94 Тлепин Б. Мал шаруашылығына қатысты лексиканың
этнолингвистикалық табиғаты (қой-ешкі атаулары негізінде) Филол. ғылым. канд. дисс. –Алматы, 1997. –91-94бб.
95 Қобланды батыр. Қазақ халқының батырлық эпосы. –Алматы: Рауан.,
1958. –205
96 Бес ғасыр жырлайды. №1 т. Алматы:Жазушы, 1984. –254
97 Копыленко М.М. Основы этнолингвистики. Алматы. 1997. С.45
98 М.Қашқари Түрік сөздігі 2-т –Алматы: Ханат 1997. –75 б
99 Қайдар Ә. Қазақ тілінің өзекті мәселелері. Алматы:Ана тілі, 1998. –196
100 Тюркская ономастика. Алма-Ата:Наука, 1984. Баскаков Н.А.
«Имена половцев и названия половецких племен в русских летописях» –С. 75
101 Плетнева С.А. Половцы. –Москва:Наука, 1990 – С. 60
102 Арғынбаев Х., Мұқанов М., Востров В. Қазақ шежересі хақында.
– Алматы:Атамұра, 2000. – 372 б.
103 Баскаков Н.А. Тюркизмы-энонимы в «Слове о полку Игореве».
Сов.тюркология. 1982 №5
104 А.Әбдірахманов Қазақстан этнотопонимикасы. –Алматы: Ғылым,
1979. 67-93 б.
105 Гумилев Л.Н. Древние тюрки. – Москва:Наука 1967. – С.123
106 Панзарбеков Ө., Алтаев Б. Түрк және көк түрк. – Алматы:
Қазақпарат, 2000. 108 б.
107 Конов А.Н. Родословная туркмен. – Москва, 1958. – С.84
108 Қашқари М. Диван лугат түрк. Т.1 – Ташкент, 1960. – С. 456.
109 Бартольд В. Киргизы. 1934. – С.36
110 Востров В. Муканов М. Родо-племенной состав и расселение казахов.
Алма-Ата, 1968
111 Рашид-ад-дин. Сборник летописей, т-1, кн.1 С.126
112 Бичурин Н.Я. Собрание сведений о народах обитавших в
Средней Азии в древние времена. Алматы, 1998. т-1. С. 30.
113 Ахинжанов С.М. Кыпчаки в истории средневекового Казахстана.
Алматы:Ғылым, 1995.
114 Северотян Э.В. Этимологический словарь тюрских языков.
Москва: Наука, 1974. – С.364
115 Антропонимика. Сборник статей. – Москва., 1970. – С. 178
116 Кляшторный С.Г. Древнетюрские рунические памятники.
Москва, 1964. –С. 105.
117 Добродомов И.Г. О Половецких этнонимах в древнерусской
литературе. – В кн. тюркологический сборник. Москва, 1975.
118 Қашқари М. Диван лугат түрк. Т.1 – Ташкент, 1960. – С. 456.
119 Древнетюрский словарь. Лененград:Наука, 1969. С. 469
120 Гуейнзаде Ч.М Об этимологии некоторых древнетюрских
антропонимов, зафиксированных в арабских писменных памятниках среднивековья. – Алма-Ата:Ғылым, 1990 – 291 б.
121 Конкашпаев Г.К. Географические название монгольского
просхождения на территории Казахстана. //Изв.АН Каз ССр. Серия филология и искусствоведение. – Вып. №1. Алматы, 1959. – 304.
122 Қашқари М. Түбі бір түркі тілі («Диуани луғат ит түрк»). Алматы: Ана
тілі, 1993. 25-29б.
123 Қазақ Совет Энциклопедиясы. –Алматы, 1975. Т VI
124 Сыздыкова Р. Язык Жами-ат Тауарих Жалари. – Алма-Ата, 1989.
73 б.
125 Қазақстан тарихы том–1. Алматы:Атамұра, 1996. – 425–427 б.
        
        Қазақ тіліндегі антропонимдердің лингвомәдени жүйесі
| |Кіріспе |3 |
|1 ... ... ... мәні. |7 ... ... ... ... | |
| ... |18 ... |Лақап есімдері мен ... |29 ... ... жүйесіндегі антропонимдердің, | |
| ... ... ... мәні |33 |
|2 ... ... лингвомәдени мәні |39 ... ... ... кісі ... |51 ... ... ... |55 ... ... ... ... ... |63 ... ... (киелі) антропонимдер |65 |
|3 ... ... ... ... |70 ... ... ... ... ... есімдердің |70 |
| ... мәні мен ... ... | |
|3.2 ... мен ... ... |74 |
| ... мен ... тіл ... ... | ... |Түркі тектес есімдер мен орыс фамилиялары | |
| ... |95 |
| | |105 |
| ... ... ... |107 |
| | | ... ... ... ерекше маңызды сипатқа ие болған ұлттық
мүдделі мақсаттың бірі ­ ... ... оның ... - мәдениетті жаңғырту.
Көрнекті мәдениеттанушы ғалымдардың пікірінше, «мәдениет-адамның ақыл-
ойы мен еңбегі жемісінің тізбектері, дәлірек айтқанда, материалдық ... ... ... ... ... ... ... болып
саналатын рухани көріністерді бейнелейтін тіл, миф, өнер, дін және т.б.
негізде құрылатын ... ... ... ... байланысты
мәдениеттің таңбалық негізі тіл арқылы көрініп, рәміздік ... ... ... ... ... ... Бұл ... тіл ­
тек коммуникативтік құрал ... ... ... адам ... ... ... ... мәдениетің этнотаңбалық белгісі тілден ... ... ... орай ... ... ... ... денотативті коммуникация құралы ғана емес, сонымен бірге коннотативті
(белгілі бір ... ... ... мәні бар) ... тіл ... бір коммуникативтік құрал ғана емес, тілдік қарым-
қатынас негізінде мәдениетті де анықтайтын ... ұғым ... ... ... ... өзекті арқауын құрайды.
Соның ішінде мәдениеттің коммуникативтік, мұрагерлік табиғатына сәйкес
оның ашық жүйе ... ... ... ... ... ... танымы,
оның игерілуі, жетілуі тіл ... іске ... ... тіл ... ... ... ... дәйектелуде.
Қазақ тіл біліміндегі тіл мен мәдениет сабақтастығына негізделген
қағидаға сәйкес жүргізіліп ... ... ... өзі ... ... оның коммуникативтік, кумулятивтік, әлеуметтік қызметтерін
талдауға қазақ тіл ... ... ... ... Осы тұрғыдан
қарағанда, мәдениет метатілін этномәдени негізде сипаттайтын өзекті арнаның
бірі ­ ... ... ... ... ... өзектілігі
Тарихи дереккөздердегі, эпостық жырлар мен ... ... ... ... тілдік деректердің
ұлт санасындағы ізін анықтау мәселесі - қазіргі тіл ... ... ... негізгі арқауы.
Осымен байланысты ұлт пен тіл, ұлт пен мәдениет ... ... тіл ... ... жаңа ... ... ... тарихи этникалық үрдісті сипаттайтын, рухани - тарихи
ақпарат көзінің бірі ­ ... ... ... ... ... мәні ... Бұл тек лингвистикалық жаңғырту емес,
этномәдени сипаттағы тарихи танымымыздың да ... ... ... ... ... қоғамындағы ұлттық сананың жаңа деңгейде жаңғыруы,
қазақ тілінің мемлекеттік тіл мәртебесіне байланысты қызметінің жандануына
қатысты ұлттық мүддеге сәйкес ... ... және ... ... ... дәйектейтін негіздері қатарынан ... ... ... де орын алуы ... ... антропонимдерінің тарихи-мәдени, әлеуметтік қызметін сипаттайтын
лингвомәдени бірліктер.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері
Қазақ ... ... ... ... айғақтайтын тілдік деректер аз
емес. Солардың бастысының бірі - тарихи ... Атап ... ... ел ... ... ... ... әртүрлі сипаттағы тарихи
шығармалардың мазмұнындағы этнонимдік, антропонимдік, топонимдік атаулардың
ұлт болмысын тану үшін ... зор. Осы ... ... ол деректер көбіне
поэтикалық жүйе шеңберінде немесе тарихи-лингвистикалық, лексикологиялық
құрылымға ... ... ... ... ... ... тереңдеу арқылы тарихи сабақтастықта анықтау бұл
зерттеудің ... ... ... ... ... ... ... міндеттердің шешілуін
қажет етті:
- түркітану мен қазақ тіл ... ... ... саласының зерттелуіне тарихи-лингвистикалық сипаттағы ғылыми
шолу жасау;
- қазақ антропонимдерінің ұлттық табиғатын анықтаудың ... ... мән ... Оның ... тіл ... түркітану мен
қазақ тіл біліміндегі теориялық-әдістанымдық негізін ... ... ... ... ... ... жүйедегі, көркем мәтін кестесіндегі антропонимдердің тілдік
қолданысын лингвомәдени ... ... ... ... ... ... ... талдау арқылы дәйектеу;
- қазақ тіліндегі антропонимдердің лингвомәдени негізінің көне түркі,
қыпшақтық сабақтастығын оның орыс жылнамаларындағы деректерімен ... ... кей ... ... ... ... әдістері мен тәсілдері:
Тарихи-салыстырмалы, сипаттама, этнолингвистикалық әдістер.
Зерттеудің теориялық мәні
Кешенді сипатта қарастырылған, тіл арқылы рухани көздерден жинақталған
тарихи-этникалық ... ... ой, ... сана мен оның ... ... алып, этникалық дереккөз ретінде қарастырғанда ғана ... мен ... соны ... ... ... Осы ... ... қазақ тіл білімінің тарихи ономастика, этноантропонимика,
лингвомәдениеттану, әлеуметтану саласының ... ... ... өз дәрежесінде үлес қоса алады.
Зерттеудің практикалық мәні.
Зерттеудің ... ... оқу ... ... тарихи лексикология, ономастика салаларының ғылыми курсы
бойынша дәрістерде, лингвомәдениеттану, этнолингвистика, ... ... ... ... ... жасау тәжірибесінде қолданыла
алады.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы:
- антропонимдер этнотаңбалы, этномазмұнды лингвомәдени жүйе ... ... ... туған көркем мәтіндердің кестесіне кірігіп, белгілі
бір функционалдық, әлеуметтік, этнотанымдық жүк ... ... ... ... ... этнотаңбалық тілінің түркілік негізі
көнетүркілік, ... ... ... орыс ... салыстыру арқылы анықталды. ... ... ... ... ... ... ... сәйкес паремиологиялық, прецеденттік,
фразеологиялық және көркем мәтін деректері талданып, ... ... ... ... мен ... лингвомәдени сипаттама
берілді.
Қорғауға ұсынылатын тұжырымдар:
- лингвомәдени ... ... ... ... ... -
көне дәуірлерден этникалық ақпарат жеткізетін тарихи, мәдени және ... ... осы ... кіретін этноантропонимдердің этномәдени және тарихи
болмысында түрлі этнос және этникалық ... ... тегі ... ... ... табады;
- антропонимдер - әртүрлі ұлттық ассоциацияларға меңзейтін ... ... ... ұлт ... ... бүтіндігін
сипаттайтын, ұлттық арқаудың бірі;
- қазіргі ... ... ... ... ... сақталуы мен жалғасуы, жаңғыруы оның ұлттық-ұжымдық сүрсананың
терең ... ... ... ... ... ... бейнеде
сақталған этнотаңбасы екенін көрсетеді;
- антропонимдер, соның ішінде этноантропонимдер - тарихи-этникалық,
лингвомәдени, әлеуметтанымдық тарихи этникалық дереккөз.
Жұмыстың ... мен ... ... ... мен ... төменгі ғылыми теориялық
және ... ... ... ... ... және даму ... атты ... ғылыми-практикалық
конференциясы (Қарағанды, қараша, 2003), «Қазіргі ... ... беру ... дамуы» атты халықаралық ғылыми-практикалық
конференциясы (Қарағанды, маусым, 2004), «Қазіргі ... ... ... мен ... мәселелері» атты ғылыми теориялық ... ... 2006). ... ... бойынша А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі
Институты жанындағы «Лингвистикалық жұма» атты ... ... ... ... ... ғылыми тұжырымдары ғылыми басылымдарда 6 мақала
түрінде жарияланды.
Зерттеу жұмысының құрылымы
Диссертациялық жұмыс кіріспеден, үш ... ... ... ... ... ... ҚАЗАҚ АНТРОПОНИМДНРІНІҢ ӘЛЕУМЕТТІК МӘНІ
Қазақ тіл білімінде социолингвистика ғылымы тілді ... ... ... ... кезде қалыптасқаны белгілі, бірақ бұл бағыттың қазақ
тілінде негізі бар ... ... ... ... ... ... ... таңда социолингвистика – (қазақша-әлеуметтік
лингвистика) – тіл білімі, әлеуметтану (социология), әлеуметтік психология
және этнография ... ... ... ... ... әлеуметтік
табиғаты мен қоғамдық қызметін, әлеуметтік фактордың тілге әсер ету тетігін
және қоғам өміріндегі тілдің ... ... ... коммуникативтік
қызметін зерттейтін тіл ғылымының бір ... ... ... ... А.Байтұрсыновтың осыдан 85 жыл ... ... ... ... ... деп ... болады: «Тіл – адамның адамдық
белгісінің зоры, жұмсайтын қаруының бірі», - деді [1, 141 ... ... ... мәні мен қызметін күнделікті өмірден өзінің
ерекше тілдік тұлғалық зердесімен ... сезе ... ... тілдің әлеуметтік қызметін айрықша қабылдауы, түйсінуі –
заңды құбылыс. Ал, ... ... тіл мен ... ... динамикада, қызмет барысында зерттейді.
Сондықтан да әлемдік социолингвистика ғылымы ... даму ... ... ... ... таңбалануы (графизация), тілдің жаңаруы
(модернизация) және тілдің ... ... ... ... ... тіл ... осы үш бағытта бірдей қалам тартты.
Осымен байланысты кез келген ... ... ... ... бір
қабатын жалқы есімдер құрайды. Оларсыз адамзат ... ... іске аса ... қызметінің ерекше бір саласы - ... ... ... ... ... ... ... де, оны зерттейтін ғылым
ономасиология деп аталады. Ономастика – кез келген ... және ... не ... ... зерттейді. Ономастика грек сөзі «ономия»
(грек тілінде «оnomа» есім, ат) onomastika - ат қою ... яғни ... ... сала. Ономастиканы (кісі аттарын, жер, су, ру, ... т.б.) ... ... ... мен тілмен
сабақтастықта қарастырылатын ... ... ... ... ... В.В.Радлов, В.В.Бартольд, Н.Катанов,
А.Н.Самойлович, С.Е.Малов, ... ... ... ... ... Ә.Қайдар, Т.Жанұзақов,
Ә.Абдрахманов, Е.Жанпейісов, Қ.Рысбергенова, Г.Мадиева, А.Жартыбаев ... ... ... ... ... Ономастика өз ішінде
бірнеше салаға ... ... (жер, су, қала ... ... ... (адам аттарын зерттейтін ғылым), этнонимика (ру, ел,
халық аттарын зерттейтін ғылым), зоонимика (хайуандар аттары), гидронимия
(теңіз,өзен, су, көл ... ... ... тіл ... жан-жақты зерттеліп, ғылыми негізі қаланған
ономастиканың күрделі бір саласы – антропонимика. ... ... әке аты patronim ... ... ... аттар (прозвища),
бүркеншік аттарды (псевдонимы) зерттейтін ономастиканың бір саласы.
Қазақ ономастикасының зерттелу ... ... шолу ... бұл саладағы зерттеулер 4 кезеңге бөлінген. Соның ішінде ... ... ... ... 1950 – ... ... ... имена в
казахском языке» 1961ж; «Қазақ тіліндегі жалқы есімдер» 1965ж; ... ... ... ... 1970 – ... ... ... казахской
ономастики» 1982ж; Е.Керімбаев «Атаулар сыры» 1986; «Қазақ емісдері» 1988;
В.Махпиров ... ... в ... Х в. ... ... ... ... 1980ж канд. дисс. )
3 кезең: 1990-2000ж.ж. (В.Махпиров «Имена далеких предков» 1997;
М.Мұсабаева ... ... ... ... ... 1995ж ... ... У.Мусабекова «Мотивационный
аспект антропонимов казахского и ... ... 1996 ... ... «Этнокультурные основы номинации и функционирования казахских
собственных имен» 1992ж. док. дисс.; ... ... ... ... и ... русского и казахского языков»;
К.Жаппар «Эстетические функции имен собственных в ... ... ).
4 ... ХХІ ... ... жаңа ... (Б.Көшімова «Қазақ
лексикасындағы бейонимдену үрдісі» 2001ж; Б.Досжанов ... ... ... 2003ж; Д.Керімбаев «Қазақ фольклорындағы жалқы есімдердің
құрамы мен этнолингвистикалық сипаты», 2004ж; ... ... и ... ... ... имен в ... 2004; А.Бахамова «Уйгурские прозвища и их ... 2004; ... ... ... ... ... мәдени
ерекшеліктерді танытуда атқаратын қызметі ерекше. Себебі ономастика ... ... ... ... және ... ... жинаған
ерекше лингвомәдени бірліктер жүйесі болып табылады. Олар халықтың бітім
болмысы мен өмірге қөзқарасынан хабар береді. Айтылған ... ... т.б. ... ... ... ... кең даласы - мәдениет пен тіл бірлігі, әдет-ғұрып, салт-сана
тұтастығының ... ... бұл ... ... ... ат ... ерекшеліктерінің бар болмысымен көрінеді. Себебі олар бұл ... ... ... ... ... ... ... алып
отырған.
Мысалы, тіл мен сөздің магиялық ... ... олар ... қарғыстан,
балаларын мақтаудан қорыққан. Соның нәтижесінде Kүшікбай, Жаманбала,
Салбыр, Қасым, Сағал, Kенесары сынды ... ... ... ... Олар
«көз тимесін», «балам аман болсын» деген ырымнан ... ... ... ... келген балаға Артықбай, Несібелі, Бекенбай Мырзагелді сияқты ат қою
арқылы оған белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... Сағындық, Есенгелді лингвокультуремалары ұл куту, бала
тілеу, балалары тұрақталмаған себебінен туған антропонимдер.
Антропонимика (кісі ... - тіл ... ұлт ... ... да ... мұра. Антропонимдер жүйесі адамдардың өткендегі тұрмысын,
қоғамдық-әлеуметтік ... және ... әрі ... ... да көрсете алады. Олардың кейбір ... ... ... ... ... және ... күйінен мағлұмат береді.
Мәселен, төрт ... ... ... тұрмыстық сөздерге байланысты
есімдер. Немесе қазақ халқының ұлттық әдеті бойынша жас ... ... ... ... ... ... ... жас келін
күйеуінің ағасын, інісін я қарындасын тура атымен атай алмай, жанама ... ... Атап ... қайынсіңлілерін – шырайлым, бикеш, бойжеткен,
әке қыз, еркем, ержеткен, ерке қыз, ал ер ... ... ... ... ... ... т.б. деп ... Тіпті күйеуінің құрдастарының аттарын
атауды да ұят санап құрдас, замандас немесе аттас деп атау ... ... ... ... мен табу ... ... аударады да,
антропонимдердің лингвомәдени, әлеуметтік т.б. ... ... ... ... ... - бір затты немесе құбылысты тікелей өз
атымен емес басқа сөзбен атау. ... ... ... ... ... сөзбен
ауыстырып айтудың негізінде шыққан. Оның тілдік ... ... ... ... ... ... өтірік айту - қосып ... ... ... ... өлді - ... ... үзілді т.б.
Ал, табу ерте замандардағы адамдардың мифтік танымына сәйкес ... ... ... ... ... ... ... қалыптасқан. Бұл
құбылыс әдетте табу деп ... Бұл ... ... және ... тілдегі
табиғаты, тілдік көрінісі Ә.Ахметовтің еңбегінде арнайы зерттелген [2, 8
б.]. Солардың ... оның ... ... сабақтастығы, оның
генезисі анықталады.
Тілші-ғалым Ә.Хасенов эвфемизм мен табу құбылысын лексиканың
қалыптасып баю ... ... ... ... ... қатарында
қарастырып, нақты антропонимдерге қатысты былай деп ... - ... ... ... мына ... болып келеді: ауылдағы үлкен
кісінің аты Жаман болса - Соқпақ жол, ... ... - ... уыз, ... ... Өгізбай, Қарабас - Боран шеке, Сарыбас - Шикіл шеке, Сары ... ... - Күн жұма ... ... - Қоян ата, ... - Дөдеге,
Жамантай - Жайсыз тай, Ақбай - ... ата, ... - ... Қозыбақ -
Кене, Жусанбай - Сыбақ, Қойлыбай - Жандық ата, ... - Ат ... - Жуан ... ... - ... есен, Асубай - Тарпаң, Асыл - Бекзат
ата, Ақылбай - Ой ата, ... - ... ... - Туар т.б. [3, ... ... көпшілігінде, оның ішінде қазақ тілінде де жалқы
есімдердің көбі табуға ... ... ... ... күні ... ... шын аттар жасырын болған. Түркіменстанда
«әр баланың чын ады - шын аты және ямен ады - ... аты ... ... ер ... екі ат ... оның бірі - шын ат, ол ... ал екіншісі күнделікті қолданыстағы ат болып саналған [4, ... ... ... ... - ... ... Т.Жанұзақ былай
дейді: «Запрет некоторых слов (табу) имел свое влияние и в ... ... ... ... ... ... давали свои имена Төрем,
Шырақ, Жарқын, Тетелес, Мырзажігіт, Шырайлым, ... и др. [5, 56 ... ... түркілердің дәстүрлі дүниетанымын А.Самойловичтен
кейінгі зерттеушілер күйеуі мен оның туыстарының атын айтуға ... ... ... сипатына байланысты деп есептейді. Әйел басқа
тектен (әлемнен) болғандықтан күйеуінің жағында оған ... ... ... ... запретов, которыми было окружено ее
поведение во время сватовства и свадьбы, ... ... но ... ... ... на протяжении всей ее ... на ... ... особый статус женщины - пришелицы, единственного ... ... ... в ... Она не ... ... ... в слух имена
своих старших родственников. Для нее их имен ... бы не ... как ... мужа [6, 151 ... мен ... ... ... кезде мұндай сөздік
тыйымдар (табу), жоғарыда атап өткендей, қазақ әйелінің де ... ... ... әйелінің сөзіндегі табуға айналған жалқы есімдер
эвфемизмдермен ... ... Т. ... ... деп ... имена заменялись нарицательными по определенной ... ... мужа ... ... ... (деверь). При запрете личное имя
определенного человека употреблялось в искаженной ... ... ... ... Для замужней женщины являлись запретными и
нарицательные имена» [5, 45 ... ... ХХ ... бас ... бұл ... этномәдени аспектісіне мән беріп, түркітанудың болашағы өзекті
мәселелерінің бірі ретінде мән берген: «чтобы исследователи разных тюркских
народов ... ... ... на ... ... о том, что ... ... полные алфавитные списки личных имен, как ... так ... по ... народам и племенам с подробными указаниями, в ... в ... ... ... кому и ... ... то или ... что в последствии позволило бы произвести весьма интересные ... ... ... ... ... имен
всех тюркоязычных народов» [7, 299 б.].
Қазіргі қазақ тіліндегі антропонимдерді тарихи-этномәдени, әлеуметтік
тұрғыдан анықтап, зерттеу ... ... көне ... ... кезеңімен
сабақтасып қана қоймай, түркі тілдерінің басқа халықтарымен мәдени-тарихи
байланысын, қарым-қатынасын да ... ... ... ... ... ... ... міндеттерін кезінде былай деп
анықтаған: «Антропонимия может служит драгоценным источником, помогая
выяснить ... ... ... и ... населения в ... ... ... памятники и т. д... Антропонимика
образует в языке ... ... ... в которой бессильны методы
только лингвистики без ... ... с ... ... правом». [8, 56 б.].
Осымен байланысты екінші тарауды біз орыс жылнамаларындағы түркизм
антропонимдерді, олардың қазіргі ... ... ... ... ... ... арнадық.
В.Гумбольдттың концепцияларын басшылыққа ала отырып, оны одан әрі
дамытқан американдық ғалым Э.Сепирдың мына ... «тіл ... ... ... адамдар белгілі мөлшерде, өз тілінің ықпалында болады,
тіл мінез-құлық нормасына да әсер ... ... ... ... ... ... тұрып түсіні мүмкін емес, тіл әлеуметтік ... ... ... ... саяды. [9, 29 б.]. Бұл мәселе өткен
ғасырдың ІІ жартысында орыс ғалымдары ... ... ... рет сөз ... Олар тіл ... пайдалана
отырып, орыс халқындағы табиғи құбылыстарға байланысты пайда болған әртүрлі
наным-сенімдерді зерттеу негізінде көптеген мифтеріне талдау жасады.
Атап ... ... ... басы ... басталып, даму
барысында әртүрлі сипатта қарастырылған. Мысалы, Қазанда 1905 жылы ... ... ... языческие имена» кітабында, акад.
К.Мусаевтың ... 10587 ер ... аты ... ... ... [10, 205 ... есімдерін зерттеген А.Идрисовтың (кыргыз тилиндеги ысымдар.
Фрунзе, 1971) еңбегінде ... ... ... ... даму ... ... анықталды: 1) Алтай
дәуіріне дейінгі ежелгі кезең. Оған ... ... ... ... антропонимдер жатады. 2) Хун дәуірінде қалыптасқан
антропонимдер (б.э.д. ІІ, ІІІ-VІ б.ғ.) Оған мал ... құс, ... ... ... т.б. ... аттар жатады. 3) Көне түркі кезең (V-
Хғ.) Алдындағы кезеңдердегі антропонимдермен қоса, мысал ... ескі ... ... – Чур, ... ... ... ... 4) Ортағасырлық кезеңдегі (Х-XVғғ.) аттарға араб ... 5) ... ... ... бұрынғы есімдерге ескіеврей
(библиялық) араб, парсы аттары қосылады. 6) Октябрьден кейінгі ... ... ... ... ... ... ресми
тұлғалар атауларымен сипатталған [11, 17 б.].
Қазақ тіл ... ... ... ... ... ... антропонимдердің қалыптасуын, даму кезеңдерін басқаша
жіктегенін байқаймыз. Атап айтқанда: 1) Ескі түркі ... ... ... ... ... ... 2) ... кезең (Х-ХVІІғғ.) -
туыстық атаулар, тайпа, ру ... ... мен ... ... қымбат тастар мен материалдық мәдениет пен тұрмыс,
әлеуметтік-саяси ... ... 3) ... кезең - негізінен
аппелятивтік лексикамен байланысты қалыптасқан жаңа ... ... ... Шекер, Алуа т.б. 4) Совет кезеңі - жаңа ... ... ... ... ... ... отырғанымыздай, бұл зерттеудің
нәтижесі, тілдік деректердің мазмұны нақтылығымен дәйектелген [12, 15 б.].
Сонымен ... Г.Ф. ... ... ... ... ежелгі қабаты көне түркі және ежелгі бұлғар кезеңіне
қатысты анықталып, ежелгі түркілердің ... ... - ... ... сипаттайтын есімдерімен көрсетіледі: Таштемир, Бикташ,
Тәңгеребирде, Кугәй, ... ... ... т.б. [13, 69 ... сияқты түрікмен тілінде де ежелгі ... ... ... күн, ай, ... мен ... байланысты қалыптасқан
есімдер көрсетіледі. Мысалы, Ягмур, (жаңбыр) ХІғ. түркіменің қолбасшысының
аты.
Академик В.А.Гордлевскийдің түркі ... ... ... ... ... деп анықтауы көптеген түркі тілдері ... ... ... ... ... ... Нақты
айтқанда, осы зерттеулердің нәтижесінде танымдық, мифотанымдық сипаттама
космонимдік лақап аттардың т.б. негізі осы қабатқа тән [14, 131 ... ... ... ... зерттеуші Г.М.Гариповтың
пікірінше, барлық түркі тілдеріне ортақ, байырғы, түсінікті этностың ... ... ... тарихи көздер [15, 52 б.].
Түркі тілдерінің лексикологиясын ... ... ... ... ... ... топтастырудың 7 ... Өз ... ... ... әулетке мұра болып ауысып,
рудан-руға, ұрпақтан-ұрпаққа жеткен ... бірі осы ат ... Бұл ... тіл ... соның ішінде қазақ тіл біліміндегі
тілді сол тілде сөйлеушінің мәдениетімен, тарихымен т.б. ... ... ... ... оның ... ... сай келеді.
Халықтың әдет-ғұрып, тарихи, дәстүрлері мен кісі аттарының арасында
байланысы бар ... ... ... Ал оның ... ... ... ... атап өтілген. Мұны ... тіл ... ... ... ... ... дәлелдеп отыр. Мысалы, балаға ат ... ... ... ырым мен ... ... болған. Ал, ырым мен
әдет-ғұрып Ш.Уәлиханов атап ... ... тән [16, 17 ... ұлы жоқ ... қыз туатын болса, онда ол қызға ... ... деп ат ... ... ... бала ұл болса” деген ырым-сенім.
Демек, қазақ халқында ат қою ұлттық тарихымен, рухани мәдени өмірімен,
әдет-ғұрпы, салт-дәстүрімен ... ... Ал, ... ... ... ... ұғымдар мәдениетпен байланысты. Мәдениет дегеніміз
адамдардың өмірі мен іс-әрекетін ұйымдастыру тәсілінен, сондай-ақ ... және ... ... ... көрінетін қоғам мен адамның
белгілі тарихи даму дәрежесі.
Тіл мен мәдениеті сабақтас зерттейтін ... ... ... ... ... ... ... Г.Смағұлова т.б. мәдениетті
тілден бөліп алып қарамай, тіл - мәдениеттің бір көрінісі, ол екеуінің
арақатынасы ... де ... деп ... [17, 282 б.]. ... кез ... ... ... тіл арқылы бейнелеп көрінетіні, ұрпақтан-
ұрпаққа ... ... ... ... ... ... тән,
іштей дамитын рухы бар, сол рухтың ерекшелігін сыртқа шығарып, сақтап,
ұрпақтан-ұрпаққа беруші күш – тіл» [18, 349 ... ... ... қалыптасуында, тілді зерттеудің барысында
ұлттық мәдениеттің, дәстүрлердің ерекшеліктері ескеріледі. ... ... ... ... ... ... жатқан қазіргі қазақ
қоғамындағы рухани-әлеуметтік құбылысты дұрыс бағалап, негізін түсіну ... ... ... ішкі ... ... ... заңдылықтарды адам
рухымен байланысты түсіне білудің маңызы зор. Себебі, дәстүр әркімнің жеке
басының жағдайына байланысты ... ол ... ... ... ... жағдайына байланысты қалыптасқан ... ... ... ... тағы бір ... – оның
тұрақтылығы. Ол оңайлықпен өзгере ... тіл ... ол ... Сол арқылы ұлт өмірінің желісі үзілмей, ... Сол ... ... ... ... ... ... бір
ұлтқа жатады. Осы жайт түркі соның ішінде қазақ антропонимдерінің тілдік
табиғатына да ... ... ... тіл мен мәдениетті біріктіріп қарастыратын сала -
лингвомәдениеттану (лингвокультурология). В.Воробьев лингвомәдениеттануға
мынандай ғылыми ... ... ... – это ... дисциплина синтизирующего типа, изучающая ... ... ... и языка в его функционировании и отражающая этот
процесс как ... ... ... в ... их языкового ... ... ... при ... ... ... с
ориентацией на современные приоритеты и культурные ... ... и ... ... [19, 37 б.]. Ғалым В.А.Масловa бұл
пәнді халық мәдениетін ... ... деп ... ... ... – это ... ... на стыке лингвистики и
культурологии и исследующая проявления культуры народа, ... ... ... в ... [20, 8 ... ... ... – лингвистика мен мәдениеттанудың,
соның ішінде антропонимдерге ... ... ... жаңа ғылым.
Сонымен, лингвомәдениеттану – ұлттық сипаты бар деп танылатын әлеуметтік,
танымдық, этникалық, эстетикалық, саяси, ... ... ... ... ... ... арқылы жеткізуді зерттейтін тіл
білімнің бағыты. Лингвомәдениеттанудың ең негізгі ...... ... ... тіл ... мен ... ... этика-
эстетикалық категориялары арқылы рухани мәдениетін танытып, олардың қызметі
мен орнын анықтау деп түйіндеуге болады. Лингвомәдениеттану ... ... мен ... ... ... және рухани құндылықтардың
тілдегі көрінісі әдебиет, фольклорда т.б. ... тіл ... ... ... ... ... Ш.Уәлиханов, М.Әуезов
еңбектерінен бастап, ... ... ... ... ... ... Н.Уәлиев, Ж.Манкеева, А.Жылқыбаева,
Қ.Рысбергенова, Р.Шойбеков т.б. ғалымдар еңбектерінде ... ... ... ... ... да ... ... соңғы
кездегі біраз зерттеулерде (Г.Смағұлова, А.Алдашева, А.Сейсенова,
Г.Қажығалиева, ... ... т.б.) ... ... пән ретінде қалыптасуынан қазақ тіл білімінде жеке сала ... ... өз ... ... ... ... ... Лингвомәдениеттану бұл тіл – ұлт – мәдениет дейтін үштік
(триада лингвомәдениеттану пәнін зерттеу нысаны ... [21, 196 ... ... ... ... деректерді лингвомәдени
аспектіде зерттеу – ең әуелі тілдер арасындағы жалпыадами, гуманитарлық,
мәдени, ... ... ... ... табылады. Табиғаттағы әлемдегі
құбылыстар, қоғамдағы сана мен салт, әрі де ... өз ... атау мен оның ... ... ... ... [22, 309 ... бұл пәннің зерттеу қөздерін ғылыми тұрғыдан анықтап әрі
лингвистика ғылымымен ортақтығын лингвомәдениеттанудың ауқымы өте кең, ... ... ... белгілі бір халықтың төл элементі, халық тілімен
бірге жасасып келе ... ... ... бар деп ... сөз ұлттық
әлеуметтік, этникалық, адамгершілік, мәдени, тұрмыстық нормаларға сай ... [23, 15 ... ... мәдениеттің тілдік жүйеге қалай әсер
ететінін, яғни фактор мен адам бойындағы ... ... ... [24, 22 ... сияқты тіл мен мәдениеттің сабақтастығының көркем мәтіндегі
көріністері Г.Снасапова, Ш.Елемесова, ... ... ... т.б. ... ... ... Г.Ж.Снасапова Ғ.Мүсіреповтің «Ұлпан» повесіндегі лингвомәдени
бірліктер ретінде ономастикалық лингвокультуремаларды қарастырады. Солардың
қатарында антропонимдердің ... ... ... ... ... балаға ат қоюында белгілі бір ырымдардың негіз болуы
сөздің құдіретті күшіне сенуді көрсетеді: ... ... ... ... т.б. ... көз ... ... аман болсын деген мәнді
аңғартса, ... ... ... ... ... т.б.
лингвокультуремалардың прототипі ұл күту, бала ... ... ... мәнді
семантиканы білдіретін антропонимдер. Артықбай, Бақберді, Байдалы,
Қайыргелді, Несібелі т.б. ... ... ... ... ... ... қою ... оған белгілі бір қасиеттерді дарыту дегенге меңзейді.
Лингвомәдениеттану пәні басқа халықтардың өмірінен де ... ... яғни бір ... көршілес ұлтпен туыстығын немесе дәстүр ... да ... ... Басқаны айтпағанда, мұның мәдениаралық
коммуникация, оның ... ... ... ... ... ... тануға тікелей қатысы бар.
Тіл мен мәдениетті ... ... ... ... ... ... т.б. жатады. Аталған пәндердің зерттеу нысаны ортақ
болып ... кей ... ... ... ... , ... принциптері мен негіздері ұқсас болып келеді. Жалпы тіл арқылы
мәдениеттанудың ... ... ... ... ... пән ... ... және ұқсас мақсаттары
мен міндеттері – ұлт тілі арқылы ұлтты тану, ойлау жүйесінің ерекшеліктерін
анықтау, қысқаша ... ... ... ... ... ... [25, 22 ... байланысты қазақ ақын, жазушыларының шығармалары бойынша қазақ
тілінің рухани ... ... ... ... С.Жанпейісованың,
Қ.Қайырбаеваның, Ш.Елемесованың, Ф.Қожахметованың т.б. рухани мәдениет
лексикасының ... ... ... және ... ... көздерін
анықтау, лексиканың бұл аталмыш қабатын, этнолингвистикалық аспектілерін
халқымыздың этномәдени өміріне қатысы ... алып ... ... ... ... ... ... жасау тәсілдерімен даму
жолдарын айқындап көрсетуіне арналған ... ... ... дәйектелген.
Қазақ тіліндегі антропонимдердің лингвомәдени сипатын ашуға арналған
жұмысымызда тіл мен мәдениет мәселесі ... ... тіл ... ... ... ... Р.Сыздық, Т.Жанұзақов,
Н.Уәлиев, Ж.Манкеева, Қ.Рысбергенова, Б.Тілеубердиев т.б. ... тіл ... орыс тіл ... В.фон Гумбольдт, А.Потебня, Э.Сепир, Б.Уорф,
К.Леви-Стросс, Е.Верещагин, В.Воробьев, ... ... ... ... ... ... ... алып, сүйенеміз.
Жер бетінде 3 мыңнан астам тіл бар. Әрбір халықтың тілі арқылы сол
халықтың өмірінің рухани қазынасын, ... ... ... Бұл ... ... ... халықтың тілі-тек қатынас құралы ғана емес
сонымен қатар рухани болмысы мен мәдени ... ... ... болмысы
мен өмір тіршілігін, дүниетанымы мен әдет-ғұрпын бойына сіңіріп, ... асыл ... ... ... жеткізіп, отыратын қасиеті
бар» деп тілге ... ... [26, 34 б.]. ... да ... тілі
рухани болмысы және мәдени байлығы бірімен-бірі тығыз байланысты. Бұл
жөнінде көптеген ... ... ... бір ... табады.
Лингвистика тарихында тіл мәселелерін, сол тілді ... ... ... ... әдет-ғұрыпымен байланыстыра зерттеу ... ... ХVII ... ... ... өмір ... неміс жазушысы
және әдебиетшісі Иоганн Гердердің поэзияға байланысты зерттеулерінде, одан
кейінгі ... ... ... ... ... тіл мәселесін
мәдениет, әдет-ғұрып, салт-санамен байланыстыра ... ... ... оған тіл білімінің күрделі проблемасы ретінде қарау ХХ ғасырдың 20-30
жылдарда ... ... ... ... ... білу ... тілдің
атқаратын рөлін түсіндіре келе, тілге мынандай түсініктеме береді: «Язык и
духовная сила народа развиваются не ... друг от ... и ... одни за ... а ... ... не раздельно
одно и тоже действие интеллектуальной способности. Хотя мы разграничиваем
интеллектуальную деятельность и язык, в действительности ... ... ... [27, 10 ... ... ... ... еңбектерінде фольклорлық,
этнографиялық және тарихи-мәдени мәліметтерді пайдалану тіл үшін ... ... ... Ол бір ... тіл мен ... ... өзіндік ерекшеліктеріне мынадай анықтама береді: ... язык это основной
слой ... ... ... ... в ... и ... ... верований, преданий нравов и обычаев народа [28, 60 б.].
Сонымен коммуникативтік қызметімен ерекшеленетін антропонимдердің
әлеуметтік ... ашу ... тіл ... ... бағытпен
сабақтасады.
Ономастиканың теориясы мен практикасын осы бағытпен бір байланыста
қарастырған ғалым Г.Мадиеваның ... осы ... ... тіл ... іске ... ... тілдік социум мүшелерінің жалқы
есімдерді қабылдауы;
- тілдік тұлғаның санасындағы жалқы ... ... ... ... жалқы есімдердің қызметі;
- жалқы есімдердегі ұлттық танымда бекітілуінің ... ... ... есімдердің инварианттары мен варианттылығын анықтау;
- тілдік санада ұлттық когнитивтік қорды құрайтын өзекті ... ... ... есімдер жүйесінің ұлттық қорының негізгі ... ... ... ... есімдер мен мифтік танымның байланысы, т.б. [29, 28 б.].
1.1 Этноантропонимдердің қалыптасуының әлеуметтік - мәдени негізі
Антропонимдер адамдардың ... ... ... ... және ... әрі ... өмірдің құбылыстарын да көрсете алды.
Біз зерттеу нысанымызда ... ... бар ... Т.Жанұзақов
зерттеулеріне ерекше назар аудардық. Профессор Т.Жанұзаков ... ... ... ... Ұ.Ержанова, М.Мұсабаева,
Б.Бияров, З.Жанғабылова, А.Арысбаев, Г.Мадиева, А.Жартыбаев, Б.Тілеубердиев
т.с.с. ғалымдардың зерттеулері ... ... тән бір ... оның ... ... өте кең екенің көрсетті.
Қазақ есімдерінің де өзіне тән тарихы, шығу пайда болу жолы бар. ... ... ... ... өте көне замандарға, алғашқы рулық қоғамға
барып ... ... ру, ... ... ... ... кісі атттарын
шыққаны күні бүгінде ғылымда белгілі болып отыр.
К.Маркс, Ф.Энгельс неке мен отбасы қалыптасуы туралы еңбегінде алғашқы
қоғамдағы ... ... ... ... ... ... ғылыми түрде
кеңінен сипаттайды:
«Әрбір рудың белгілі бір есімдері ... ... ... есімдері
болады, ол есімдермен бүкіл тайпа ішінде сол рудың өзі ғана ... ... ... ... ... де оның қай рудың адамы екенін
көрсетеді» - дейді Ф.Энгельс [30, 47 б.]. ... ... ... ... ... ... ... болғанын көреміз. Ол туралы
Ф.Энгельс: «Кейбір рулардың аттары ... ... де ... ... тайпасында қасқыр, аю, тасбақа, құндыз, бұғы, ... ... ... ... ру бар екен. Халық аузындағы аңыз бойынша, басқа рулар
аю мен бұғы атты рулардан тараған ... [30, 49 б.]. Бұл ... әрі сол ру ... ... ... жұмсалған. Кейінгі этаптарда осы
ру аттары адам ... ... ... ... ... ... үшін ... ат беріледі. Ол ат
бала туғаннан соң жеті күннен кейін қойылатын. ... ... ... ... төл ... ... байқалады. Мысалы: Бөрібай,
Қойлыбай, Жетібай, Алтын, ... ... ... Барыс, Құтжан, Темірбек,
Kүнбек т.б. Байқап отырғанымыздай, бұл ... ... ... уәж
анықталады. Атап айтқанда, ай мен ... тау мен ... ... ... сәйкес мифтік таным негізінде қалыптасқан есімдер мыналар еді:
Айсұлу, Айхан, Айдай, Kүнай, Күнбек, ... ... ... Kөлбай, Kөлтай,
Бөрібай т.б.
Бұл жай туралы түрікмен ономастикасын зерттеуші З.Б.Мұхаммедова:
«древнейшими, на наш ... ... ... ... восходящие к названиям
атмосферных осадков, солнце, луны, растений, и животных» деп ... [31, ... ... антропонимикасы туралы Э.Бегметов: «Имена, ... ... ... ... ... связаны с культом неба,
солнца, и луны, являются ярким свидетельством поклонения и почитания людьми
этих ... и ... ... - ... [32, 18 ... ономастикасының негізін салушы ғалым-маман ... ... ... ... ... ХІХ ... ... жартысынан
шыға бастағаны, ондай алғашқы ... ... ... жағынан тым шағын мақалалары жататыны көрсетілген.
Кісі аттары мен фамилиялары туралы алғашқы мақалалардың бірі академик
І.Кеңесбаев қаламынан туған. ... бұл ... ... ... таза
лингвистикалық сипаты, атап айтқанда, дара, біріккен ... ... ... фамилиялардың қосымшалары және олардың жазылуы,
орфографиясы сөз болады. Ал, қазақ антропонимдерінің ... ... ... ... ... ... ... «Фразеологиялық
сөздігінде» молынан кездесетіні белгілі. Ол жұмыс зерттеу ... ... ... [33, 82 ... ... мақаласы кісі аттарының сөздік қорға тәндігі,
жеке зерттеу объектісі болатыны және ... ... ... ... ... ... ... арналған.
Бұл мәселенің нақты дәйектелген тұжырымын ғалым ... ... «… жер мен су ... ... та, кісі ... алсақ та, олардың
жасалуында белгілі бір заңдылықтың барын байқаймыз. Мұндағы кісі атының ... жол яки ... ... ... ... Тоғыз жол дегендеріміздің
бірі – адамзаттың жақсы өмір сүргісі келуіне байланысты. Бұл мақсатқа жету
үшін ата-анаға өз ... ең ... ең ... атақты адам сол діннің
бастықтары, я сол дін үшін ... ... ... ислам дінін қабылдаған жұрт үшін қадірлі, атақты адам сол дін үшін
күрескендер болып көрінеді. Сондықтан мұсылман діндегілердің аты ... ... ... ... ... ... ... болып келеді (Мұхамедсадық,
Сапарғали, Қожахмет, т.б.)».
Халықтық танымның ең асқан көрінісі шын мәнінде, адамдардың есімдері,
олардың қойылу ... ... да ... атты сол ... ... не
болмаса аса беделді адамдарға ... ... де ... ... ... ... ... жолдың үшіншісі – баланың мінез-
құлқы жақсы болуын ... ... ... ... жібектей болсын десе,
қыздың атын Жібек қояды. Жомарт болсын десе, баласына Жомарт я ... ... ... [34, 368 б.].
Профессор Ғ. Мұсабаев, Ғ. Айдаров еңбектерінде көне түркі ... ... мен кісі ... ... ... ұқсастық, ондағы
кішірейткіш, еркелеткіш, ұлғайтқыш жұрнақтардың қызметі, ... ... ... ... осы ... ... ... Ғ.Мұсабаевтың «Қазақ
тіліндегі кейбір кішірейткіш жұрнақтар» атты ... ... [35, ... ... кісі ... ... -ш, -қан, -жан, -тай тәрізді
жұрнақтардың семантикасы мен ... ... әрі ... ... ... тіл ... дамуы оның
табиғатын анықтауды тереңдете түсті. Қазақстан ... ... ... ... (тау, шың, ... төбе ... гидронимия (өзен, су,
көл, құдық, бастау атаулары), микротопонимия (сай-сала, жайлау, ... ... кісі ... мен ... ... ... Бұл ... арасындағы ұқсастық пен тығыз ... ... ... Е.Қойшыбаев, В.Н.Попова, О.Султаньяев
еңбектерінен анық ... ... ... атап ... ... ... көптеген ортақ есімдердің этимологиясы
талданып, тарихи мағынасы ашылады. Бүкілодақтық конференцияларда ... ... ... ... ... ... ... мәні анықталды.
Профессор Т.Жанұзақовтың қазақ антропонимдер құрылысының жаңарып,
көбейе түсуіне әсер еткен деп ... ... ... ... ... ... тарауымен байланысты. Ғалымның атап көрсеткеніндей, Х
ғасырдан бастап ислам діні ... ... ... ... сіңісе бастайды. Сөйтіп, мұсылман дінінің ықпалы күшті ... ... ... ... саласына әсерін тигізді.
Антропонимдердің этномәдени, әлеуметтік мәнін, мазмұнын ... ... ... қазіргі антропоөзектік бағыттағы зерттеулерде
мәні ерекше.
Мысалы, қолданудан әлдеқашан шығып қалған, бірақ тілімізге тән, жалқы
есім ... ... ... ... Мәселен, Ардақ, Байсал, Ораз,
Жора, Жекен т.б. Демек, ... ... ... ... ... ... ... ат қою әр халықтың өзіндік дүниетанымымен, салт-
дәстүрі мен наным-сенімдерімен тығыз байланысты. Мысалы ... ... ... ... ... Азамат, Айбек, Дәулет, Дархан, Бексұлтан,
Айнұр, Күнсұлу, Гүлім, Сұлушаш, ... ... ... т.б. көптеген
атаулар игі мақсатымен қойылған. Бұл атаулардың астарында ... ... ... баланың бойында осы сөздердің мағынасында бар ... мол ... ... ... ... ниеті жатыр.
Кейбір есімдер баланың туған уақытымен нақты жағдайымен ... ... ... ... Маусымжан, Маусымбай, Қазанбек,
Қаңтарбай сияқты есімдер баланың туған ... ... ... ... ... «Жеңіс күні» мерекесі күндері туылған балаларға
да Наурызбай, Жеңіс, Жеңісхан, ... ... ат ... Ал ... Қалдыгүл, Қалдыбек сияқты есімдерінің меңі, қалы бар нышанды
балаларға қойылатыны белгілі.
Проф. Т.Жанұзақов қазақ есімдерін ... ... ... мал ... ... есімдер, асыл металдарға байланысты
атаулар, жеміс-жидек атаулары ... ... ... ... ... ... ... қойылған есімдер, түрлі тағам аттарына
байланысты есімдер, тағы аңдар мен үй ... және ... ... деп, он ... ... ... [12, 40 б.]. Осы
еңбектің және содан бастау ... осы ... ... ... ... ... т.б.) ... қазақ
антропонимдерінің лексика- семантикалық топтарына негіз болған ... мен ... ... көрсетуге болады:
1. Қазақ антропонимиясын байытудағы фольклордың орны ерекше. Кейбір
фольклорлық жалқы есімдер жоғары ... ... ... ... ... символдарға айналады. Мұндай фольклорлық есімдер
жалпыұлтқа танымал болады, ... ... ... ... білдіреді.
Мысалы: Қобыланды батыр, Қыз Жібек т.б. ертегілер мен ... ... ... ... ... ... фольклоры мен
мәдениетінің ықпал еткендігін ... ... ... ... ... ... Шырын, Сүлеймен, Дәуіт т.б. шығыстық ... ... ... ... ... мен ... араб-парсы тектес
антропонимдер көптеп кездеседі.
2. Қазақтың кең ... ... оның әр тасы мен ... белгілеп ат
коюы - ата-бабамыздан келе жатқан ұлттық дәстүрінің бірі. Осы жер, су, ... қала ... ... ... ... Топонимдердің құрамында
жеке есімдер мен фамилиялар өте көп ... ... ... ... Нияз,
Абай т.б. Көптеген кісі аттары мен фамилиялардың гидронимиялық (көл, өзен,
су, құдық) аттаулардан ... ... орыс ... ... ... ... Волгин т.б. қазақ тілінде; Еділ, Есіл, Ертіс, Kөлбай,
Ілебай, Kегенбай, Орал ... Қай ... ... ... қазына байлығы тек төл есімдер
ғана емес, басқа тілден енген антропонимдер де ... және ... ... ... ... мол ... Қазақ тіліндегі араб текті
есімдер арабтардың мәдениетінің, салт-дәстүрінің және дінінің ... ... араб ... ... ... ... ... қорындағы
жалпы саны – 2000 деп алсақ, оның 1000-нан астамы ерлер, ... ... ... ... ... ... мен ... аттарына
байланысты есімдер: Аллаберген, Абдулла, Али, Мұқаммет, ... ... ... жұмысынан алынған.
4. Жабайы аңдардың, құстардың ... кісі аты ... ... ... ... ... қарулы әрі жүйрік саналған.
Жабайы ... ... бала ... қарулы болсын және солардай еркін
өмір сүрсін деп қойған. Мысалы: ... ... ... Қарақат т.б. Ата-
бабамыздың негізгі кәсібі мал шаруашылығы болғандықтан да төрт түлік малға
байланысты кісі есімдері жиі кездеседі. Түйеге, қойға, ... ... ... ... ... төрт ... малға байланысты балаға ат ... ... ... ... Малбағар, Жылқыайдар, Ақбота, Жанбота,
Түйебай, Бурабай т.б. [36, 18 ... ... ... ерте ... ... ... бір-бірінен ажырата
білген, әрі мифтік танымға сәйкес ... ... ... ... сияқты жарық болсын деген мағынада кісі есімдері ... ... ... дел ... ... ... байланысты атаулары
табынып сыйыну нәтижесінде шыққан есімдер мысалы: Нұрсұлу, Нұржан, Айсұлу,
Күнай, Айжарық т.б. Осы құбылыстың болуына ... ... ... мағынаға
байланысты: Таусоғар, Айтуар, Күнтуар т.б.
6. Тарихи қайраткерлердің, хандардың, ... ... ... ... қазақ тілінде қолданыста. Осы әйігілі, беделді
тұлғалар сияқты ақылды, парасатты, қайраты болсын деп ат койған. ... ... ... Жамбыл т.б. Сол батырлардың ақылшысы, өмірлік
сүйген жарлырының аттарының қыз балаға қояды: ... ... ... ... Көшпелі халықтың тұрмысы мен өмір тіршілігіне қажет ... ... ... ... ... т.б. ... материалдық
игіліктер, үй бұйымдарына байланысты қойылған аттар да көп ... ... ... ... бала бай, хан, ... бек, сұлтан
болсын деген мағынада койылған аттар: Баймырза, ... ... ... Ал ... ... байланысты қойылған аттар қазақ халқының өте
ертеден-ақ алтын, ... ... ... ... ... металдардың
атаулары, зергелік істер мен шеберлік өнерге байланысты кісі аттары: Алтын,
Kүміс, Моншақ, ... ... ... т.б. Қазақтың дәстүрлі қару-жараққа
байланысты кісі аттары: ... ... ... ... ... Әр ... ... байланысты қойылған аттар. Бала сұлу, көрікті,
сүйкімді, бойшаң, мінезі ашық, жомарт болсын деп ... ... ... т.б. Бала ... көз ... ... аман болсын, өмір жасы
ұзақ болса екен деген мағынадағы аттар: ... ... ... ... ... ... ... жүрген отбасында немесе көп бала болсын деген
тілекпен қойылатын есімдер: Қуандық, Сағынды, ... ... ... Ұлас т.б.
10. Ру, ел, халық, ұлт атаулары ... ... ... ... ... Қырғызбай т.б. Қазақ есімдерінің біразы көрші ... ... да ... ... ... ... ... т.б. Адамға
бұлайша ат қоюдың басты себебі – қазақ халқының аты ... ... ұзақ ... мәдени байланыс, қарым-қатынас жасап, достық,
туыстық ынтымақта болғанында.
Осымен байланысты М.Әуезовтың «Абай ... ... ... ... ... Е.Жанпейісовтың «Этнокультурная лексика казахского языка»
еңбегінің қазақ тіл біліміндегі этноантропонимия ... ... ... [37, 175 б.]. Осы еңбектің негізінде «Абай ... кісі ... ... ... ... бөлуге
болады. Араб-парсы тілдеріне енген есімдер: Әбді, Әбдіғапар, ... ... ... ... ... Әлима, Әбілмансұр,
Әбілмәжін, Әліш, Әлішер, Әлі, Әлім, Әлімбай, Әлімбек, Әліимжан, ... ... ... ... Әли, ... ... Әлмағамбет, Әлмәмбет,
Әсма, Әшім, Әшір, Әшірбай, ... ... ... ... ... ... ... Асхат, Ахмет, Бәтимә, Бағила, Бісмілда, Бағлан, Гүлжәмила,
Гүлқаныс, Ғаббас, Ғабдол, Ғабдолла, Ғабдулжаппар, Ғабитхан, Ғабиден, ... ... ... ... ... ... Ғұбайдолла, Данияр, Дәмежан,
Дәулет, Дәуіт, Дәуітпай, Есдәулет, Есболат, Жамал, Жәмила, Жауһар, Жаппар,
Зурә, Зуһра, Зағира, Зариф, Зәуре, ... ... ... ... ... ... ... Кәмшат, Кәрім, Күлпаш, Күлпан, Күлиза, Күлия,
Күлшат, Қабас, Қабдеш, Қабдол, Қадыр, Қадырәлі, Қадырқұл, Қали, Қалидолла,
Қамза, ... ... ... ... ... ... ... Құсайын,
Құнапия, Мадияр, Мәлік, Мәлике, Мәлі, Мәлікаждар, Мәулен, ... ... ... ... Мұстапа (Мұстафа), Мұхамбеткәрім, Мұхамедияр,
Мұхамед Хайдар, Мұхаметжан, ... ... ... ... ... Науан,
Нафиса, Нәзипа(Назипа), Назым, Назымбек, ... ... ... ... Нұтфолла, Ораз, Оразалы, Оразбай, Оразбақ, Оразке,
Өмірәлі, Пәкизат, Пәрман, Пәрмен, Рабиға(Рәбиға), Рамазан, Рахила, Рахман,
Рахымжан, Рашид, ... Рәш, ... ... ... Сахип, Саяділ,
Сәбит, Сәду, Сәдуақас, Сәкен, Сәлима, Сәлім, Сәлімжан, Сәлімқан, ... ... ... ... ... ... ... Таһир, Уәли, Уәлихан, Уәсила, Үмбетәлі, Файзырахман, Фархад,
Фатима, Фзули, Фирдоуси, Хадиша, ... ... ... ... ... Хамит, Хасан, Хасен, Хасейін, Хәмза, Хисрау, Хожа Хафиз, Хұсайын,
Шағидулла, Шаймардан, ... ... ... ... Шахмет, Шаяхмет,
Шәкір, Шәмил, Шәмші, Шәмси, Юсуп.
Ай, нұр, күн ... ... ... Ай, Айбала, Айшат, Айшуақ,
Айбарша, Айбас, Айбек, ... ... ... ... Айдос, Айжан,
Айни, Айкүміс, Айман, Айманкүл, Айпара, ... ... ... Айшакүл,
Күнсұлу, Күнту, Күнбала, Күнекей, Күнікей, ... ... ... ... ... ... ... Нұрке, Нұрқан, Нұрқара, Нұрқат,
Нұрқожа, Нұрлан, Нұрлыбек, ... ... ... Нұртаза,
Нұртай, Нұртас, Нұршайык.
Бек, бей, бай, мырза, сұлтан, хан, батыр, ер ... ... Бек, ... ... ... Бекбол, Бекболат, Бекежан, Бекей,
Бекен, Бекет, Бекқадыр, Бекмағамбет, Бектас, Бектен, Бектоғай, Бекхожа,
Бейғазы, Бейсек, Бейсембі, ... ... ... Байәділ, Байбосын,
Байбөрі, Байбұлан, Байғара, Байғұлақ, Байдалы, Байділда, Байжан, Байжұман,
Байжігіт, Байкөкше, Байқадам, Баймағамбет, Баймұқамет, ... ... ... Байсары, Байсүгір, Байтас, Байтоқа, Байторы, Байтөре,
Байтұяқ, Байұзақ, Байшуақ, Байымбет, Байымбет, ... ... ... ... ... ... ... Сұлтанмахмұт, Ханзада,
Батырбай, Батырқан, Батыраш, Ербол, Ералы, Ерғазы, Ерден, Ержан, Ержігіт,
Еркімбек, Еркін, Ерман, Ермұса, ... ... тай, ... ... есімдер: Жанай, Жанайдар, Жанбота,
Жанғазы, ... ... ... ... Жансейіт, Жансүгір, Жантас,
Жантемір, Жантөре, ... ... ... ... Тайқар, Тайлақ,
Тайлақпай, Тайман, Тайша, Тайыр.
Қымбатты метал, ру атауына байланысты кісі есімдер: Алтын, Алтынай,
Алтынбек, Алтынсары, Айдос, Ерболат, ... ... ... ... Қамбар,
Қарабас, Қожа,Қуандық, Қуатжан, Қызай, Мамай, Найман, Олжай, Сүйіндік,
Топай, ... Шор ... ... жоғарыда атап көрсетілген антропонимия мәселесін тіл
мен ұлт, тіл мен мәдениет сабақтастығында зерттейтін жаңа ... жаңа ... ... Оның ... ... негіздері профессор Ә.Қайдар,
Е.Жұбанов, Қ.Өміралиев, Е.Жанпейісов сияқты ғалымдардың еңбектерінен
басталады. ... ... ... (ру, ... ... мен
антропонимдермен жасалған есімдерді ғылымда этноантропонимия ... ... [38, 85 ... ... ... бір ... болып саналады. Тіліміздегі ру,
тайпа, халық аттары мен кісі аттарының ... ... ... ... - дәуірлермен ұштасып келе жатқан құбылыс.
Проф. Қ.Жұбанов көптеген қазақ есімдерінің тек этномәдени сипатымен
қоса ... ... де ... ... байланысты «жуықтық» және
«аулақтық» деген терминдер ұсынады [39. 61 б.].
Жалқы есімдерде жуықтық тенденциясы өте аз. Ал ... ... ... ... ... ... Жуықтық тенденциясы сөздің түрлі қалыпқа түсуін
тұсайды. Сондықтан жалқы есімнің аз өзгеретін ... оның сөз бен ... ... ... ... ... Ағайынды кісілердің аттары
бір түбірлі сөздерден болуы шарт емес. Бұлардың грамматикалық ... ... шарт ... ... ... ... ... мақсат емес,
қайта олардың басқалығын білдіру шарт. Сондықтан жалқы есімдер ... тез ... ... жалқы есімдерден болған сөз ... ... ... ... екі ... айтылып кеткен бір жалқы есім кейде
екі ... ат бола ... ... Әли, ... Қалима, Мұханбет, Махамбет
т.б.); кейде бір аттың (есімнің) кіші ... да өз ... ... ат ... ... ... Шонан, Шонтық, Шонай).
Сонымен бірге есімдердің этимологиясын анықтайды: шон түбірі оқшантай
дегендерде – шон. ... ... ... көнек, талыс сияқты теріден
жасалатын ыдыстардың бір түрі шон деп аталған.
Бұқар жыраудың:
Сен бұзау терісі – ... өгіс ...... ... ... дәлел (шөншік – ... ... ... қап, ХVIII
ғ.әдебиетінен). Ираннан кездеме алып, дорбаны матадан жасайтын болған да,
олардың аты қазақта қалта ... ... ... мес, ... торсықтан
басқалары ыдыс мағынасын жойған. Оқшантай – оқ-дәр салатын, қошқардың
ұмасынан бітеу ... ... тері ... ...... Гүләйім – Күләш, Мағрипа – Мағыш ... ... өз ... дербес жалқы есімдер мен етістіктерде бола
бермейді; кішірейту формасы болмағандықтан, түбірден бөлініп басқа бір ... ... да ... онда да ұзақ ... ... ... жаңа
заман ұғымы ескі заманнан өзгеше болғанда ғана жасалады. Мысалы: парсының
қоразын «кішкене ата» деп ... әтеш ... сөз ... ... ... іші қуыс заттың бәрін күбін деген, күпшек пен келіншекті
олардың түбіріндегі сөздердің кішіреюі деп танымай, басқаша ... ... ... ... әрі ... әрі айырмасын білдіру қажет болған. Ал
жалқы есімдерде олай емес, олардың кішірейген сыңарлары туынды сөз түрінде
болады ... ... ... ұқсас сөздердің басқалығы сол есім иелерінің
әкесінің аты мен фамилиясынан айқындалды.
Қазақ есімдерінің этномәдени сипаты проф. Қ.Жұбановтың ... ... ия, туыс ... ат ... да көрінеді: «Қазақта бір кісінің
баласы екендігін көрсететін ұқсастық көріністері де бар. ... ... ... (Опа – ... Шамғали - Мұфтиғали). Бұл түбірлестігін көргеннен емес,
лексика жағынан түбірін жақындату емес, ұйқастығын жақындату ... ... ... ... ... ... ұқаса ету үшін
аллитерация, ассонанстар шыққан» [39. 98 б.].
Ал, қазақ есімдеріндегі тотемдік мән де ... ... тыс. ... ... ... ... ... аң бұрынғы құдайымыз. Қасқырбай,
Түйебай, Құлыншақ деп ат қоюымыз соларды ... ... ... орыстар да бар. – Собакевич, Волков, т.б. Мұндай сөздердің
өзі қалғанымен мазмұны ... ... ... ... елінде кесірткеге
тимейтін халық әлі бар. Адам табиғатты танып, білген нәрсесін актив, ... ... ... тек ... ... ... валенттілік
(тіркесімділік) теориясымен қатыстылығы тұрғысынан сипатталғаны ғана емес,
жалпы синтаксис теориясына өзіндік үлес ... мына ... ... атап ... ... емес: «Правда, единичны случаи сохранения
предпологаемого ... ... ... ... и быть не ... ... ... нормы могло осуществиться после того, как была вытеснена
старая. Поэтому и там, где ... ... за ... наше
грамматическое мышление не всегда в состоянии это видеть, более ... ... ... ... в определяемое и наоборот. Быть может,
такие странные сочитания, как ... ... ... ... ... ... (Утренняя заря красивая), встечающиеся в традиционных
личных женских именах, или аналогичные им ... ... ... ... ... Айжарық (Луна светлая), Таңжарық (Утренняя заря светлая),
и были ... ... ... ... при ... ... прилагательными сұлу (красивый) и жарық (светлый), следовали за
определяемыми күн (солнце), ай (луна) и таң ... ... ... более вероятно потому, что здесь в последних компонентах (сұлу и
жарық) нет возможности усматривать ... а в ... (күн, ай, таң) ... так как ... составляющие личные имена, крайнее редко
принимают форму предложения, вроде: Жыл ... ... ... ... (Мой хозяин пожаловал) и т.д. Чаще всего личные имена, будь они
простые или ......... ... выражение либо
атрибута некой субстанции, либо предиката некоего субъекта. В первом случае
субстанцией, во втором – субъектом мыслится ... ... имя. Так ... перевод вложенных в вышеперечисленные имена мыслей может быть ...... ... ...... солнце» и т. д.
Бывает также, что личные имена выражают идеал. В ... ... ... ... это ... ... ... «(пусть это будет) светлое
солнце». Словесно выраженной формой такого осмысления личных имен являются
женское имя ...... ... (это) сын», мужское – Жанбосын – «пусть
будет (это) душой», Жанбол – «будь душой» и ... ... ... ... ... Күнжарық, Айжарық, Таңжарық не
могут быть ситаксическим расшифрованы в пределах современных норм, т.е. как
сочетание ... с ... ... ... второму,
потому что существительные теперь не употребляются в ... ... ... должно быть прилагательное. ... ... типа ... ... ... пастух гнедая, т.е. пастуший гнедко,
бәйгі күрен, букв. скачка рыжая, т.е. скаковая рыжая. Но ... ... ... ... ... ... сын ... қазақ тілінде белгілі бір
жағдайда ғана, қолданысқа сәйкес заттанатынын және сонымен бірге ... әрі зат ... әрі сын есім ... болатынына назар аударады
(Байлардың, лауазымдардың, әртүрлі кәсіп иелерінің, т.б аттары).
Қоғамда әлеуметтік орны бар, жағдайы бар ... ... Оған ... ... танымына сәйкес түсінілетін бай, батыр, сұлу ... ... ... бай – «әт» ... мол адам (сын ... әрі
қазақ тұрмысындағы әлеуметтік жікті анықтайтын атау (зат ... ... - ... ... адам (сын ... әрі әлеуметтік топтың өкілінің атауы (зат
есім) ... осы ... ... ... ... ... адам есімімен тіркескен кезде мәні бар екен. Атап айтқанда, осы
жалпы есім мен ... ... ... сол атқа тән ... ... ... ... анықтауыш болады. Мысалы, Маман бай, Көтібар батыр, Айман
сұлу, Қыз Жібек т.б.
Профессор Е.Жұбановтың тұжырымдауынша: «тілдің сөздік құрамының ... ... ... ... ... мен ... ... жыр-дастандарында сақталған жинақ аты іспетті «қара қыпшақ
Қобыланды» тәрізді эпонимдерді, яғни, эпос ... ... ... ... ... ... көркемдік сырына, табиғатына зер
салу әлеуметтік лингвистиканың бүгінгі таңдағы міндеті» [40, 126 ... ... ... ... ... барысында әлеуметтанымдық тіл
білімінің гендерологиялық саласын, негізінен, мынадай бағыттарды қарастыру
қажет:
1) Семантикада бір тілді басқа тілдермен ... ер ... ... ... ұқсастықтары мен айырмашылықтары.
2) Ер және әйел адамдар есімдерін статистикалық тұрғыда талдау.
3) Бейресми есімдерді жынысқа қатысты зерттеу.
Гендерология ... - тіл ... ... ... ... ... туралы И.Г.Ольшанский, А.В.Кирилина: «Гендер: лингвистические аспекты»
атты мақаласында: «Гендерные исследования это новое ... ... ... ... ... в ... ... В центре еге
внимания - культурные и социальные, а также языковые ... ... ... к ... и ... поведение индивидов в связи с
пренадлежностью к тому или иному полу, стереотипные представления о ... ... ... - все то, что переводит проблематику пола из ... в ... ... жизни и культуры» деп жазады [41, 133 б.].
Т.М.Абдрахманованың зерттеуіне қарағанда лақап есімдері қазақ, орыс,
неміс тілдері бойынша олардың көбі ер ... ... Бұл әр ... тән ... бар ... көрсетеді. Неміс және орыс тілдеріндегі
лақап ... ... ... ... ал ... ... бұл
ерекшелік байқалмайды, себебі род категориясы тек орыс, неміс ... Бұл ... ... ... «ер ... мен әйел ... ... байланысты болуы тиіс. Кез келген елде әйел ... ер ... ... ... нәзік жанды, инабатты болады, сондықтан да
әйел адамдарға көп лақап аттар ... ... Осы ... ... орыс,
неміс есімдері қарастырылған, соның нәтижесінде ер адамдардың бейресми
есімі – 70 - ... ал әйел ... ... аты - 30 – ... [42, ... ... отырған тілдерде лақап аттарының саны ... ... ер ... ... көп қойылады. Қорыта келгенде, бұл
ерекшелік тек биресми есімдерге ғана тән ... ер ... мен ... ресми есімдеріне де тән.
Демек, антропонимдер жүйесінің қазіргідей ежелгі ... да ... мәні ... ... тіліндегі антропонимдерді зерттеген
ғалым А.Э. Митрошкина мұны ... деп ... «Имя ... как слои ... ... атрибутов. Имя не только имеет функцию обозначения индивидов
для удовлетворения практической необходимости ... а ... ... но и ... образом отражает, фиксирует состояние
их культуры» [43, 107 б.].
Бұл сонымен бірге ... ... ... да ... антропонимикасын зерттеуші ғалым В.У.Махпировтың еңбегінде ол туралы
былай тұжырымдалған: «Для ... ... ... и ... ... ономастики необходимо
рассмотреть этнокультурную и политическую историю древних ... ... ... ... ... ... ... решающее влияние
на ономастическую систему, которая живо реагировала на различные изменения
в этносоциальной, экономической, политической ... ... ... ... в ... структуре смену территорий, характер ... ... и ... ... культурные и экономические метаморфозы,
коими богата история тюркоязычных народов древности и ... ... ... ... қызметі әрбір қоғамның әлеуметтік-экономикалық
және мәдени өрісінің дамуымен ұштасып жатады және жан-жақты ақпаратқа ие.
Осымен байланысты ... ... ... мен ... атты осы
саладағы зерттеу нәтижелерін қорытып, болашағын ... ... ... ... антропонимияның әлеуметтанымдық зерттеу нысанын
былайша анықтаған: «1) тіліміздегі антропонимдік жүйенің қалыптасып дамуы
мен қызмет аясының ... ... ... әрі ... ... ... проблемалары; 2) антропонимдерді тұтас бір жүйе ретінде
зерттеу; 3) кісі аттарын әлеуметтік-қоғамдық, ... ... ... 4) кісі ... пайда болу, жойылу заңдылықтарындағы тарихи-
әлеуметтік жағдайлардың себеп-салдарын анықтау; 5) кісі ... ... мен ... ... ... қос ... орны мен ... қарым-
қатыстағы мән-маңызын зерттеу; 6) кісі ... ... ... ... ... ... ... күнделікті
тұрмыста қолданылу ... 7) ... ... ... ерекшеліктерді, олардың өзара байланыс, бірлігін
зерттеу; 8) қазақ ... ... ... ұлт ... ... 9) көпұлтты Қазақстан Республикасында ... ... мен ... ... ... ... ... тілдік және тарихи тұрғыдан топтастыру» [45, 44 б.].
1.2 Лақап есімдері мен фамилиялар
Қазақ дәстүрінде адамның жалқы есімнен басқа да ... ... ... лақап, балама т. б.) қосымша аттары болады. Қосымша аттар адамдар
арасындағы өзара ... ... ... ... әр ... ... ... сұхбаттасушы субъектілердің бір-біріне
деген ізет-құрметін, көңіл-күйін, ішкі сезімін, дәстүрлі әдептілік пен жол-
жоралғыны таныту үшін, жан дүниесін паш ету ... ... ... ... зерттеген Т.Жанұзақов, Т.Абдрахманова,
А.Бахамова, Г.Байғосынова т.б. Ономастиканың антропонимика ... ... бірі - ... ... ... ... ат). Бейресми
жалқы есімдер барлық халықтарда бар. Орыс тілінде лақап атқа - ... ... ... в ... в ... ... ... содержащее в
себе указание на какую-либо заметную черту его характера, ... и т.д.» деп ... ... [46, 164 б.]. ... ... т.б. ... да лақап ат қою адамның бет-пішіне, мінез-құлқына,
істейтін қәсібіне немесе бір ерекшелігіне ... ... ... ... ... есімдер, сол адамға өмір бойы қосалқы ат болып ... ... ... ... ... ... өзіндей белгілері бойынша
лексика-семантикалық топтарға бөлінеді.
Сонымен, тілімізде ресми шын ... ... ... ... да бар. Ондай
лақап аттардың тым ерте кездерде-ақ қолданылғанын байқаймыз. ... тән ... ... ... ескерткіштеріндегі Күлтегін, Яш Ак Баш,
Джагий Шад, Тоныкөк сияқты есімдер - лақап аттар. ... ... ... т.б. - ... ойынан шексіз қиялынан қойылған лақап аттар.
Ерте кезде лақап тек адамдардың ғана емес, тіпті кейбір рулардың да ... ... ... Бұл ... түркі халықтары арасында көбірек
кездеседі.
Руға байланысты лақаптар қазақ рулары арасында да ... ... ... ... Ақ ... , қара ... сары ... сары
үйсін, жанышқылы, байұлы, таз, жетіру, семіз найман, ... ... ... ... қайшылы, алғалы, ошақты, ойықты, шимойын, момын,
жетімомын, қарауыл, сасық, құйысқансыз, жаулы, сарықасқа, төртқара, ақкете,
т.б.
Лақап ат адамның ... ... аты ... ... ... бір
ортасында адамның өз атымен қатар қолданып, жеке ... ... ... ... ... ... ... сипаттайды. «Лақап ат (жалған ат
араб.) жеке адамның екінші, қосымша аты қызметін атқарады» [47, 86 ... ... ... дене бітім, пішін тұлғасына және психологиялық
ерекшелігіне ... ... ... ... лайықты қойылып отырады.
Баланың сәби кезінде қойылған лақап аты оның есейгенде де ... ... ... ... ... ... ... бейнелеу қызметін
атқаратын, заттық мағынаны беретін арнайы аттаулар тобы. Лақап ат адамның
екінші бір ресми аты, жеке ... ... ... аты ... ... ... «Алтын құс» романында кейіпкер ... ... ... ... мен есі ... осы қарт ... ... газет, журнал
түскенін көрген емеспін. Сондықтан болу керек, келіндері, қыздары ... - апа» деп атап ... ... - апа » ... ... ат әженің
оқымыстылығынан қойылған ат емес, адамдардың ... ... ... ... мейірбанды қарым-қатынасын білдіреді.
Демек, лақап аттар ресми түрде (әке аты, фамилия болып қалыптасады).
Өйткені олар ресми ... ... ... ... өңі қара ... ... ... немесе көзі қара болса Қаракөз деп атап кету ... ат ... ... ... ... Өйткені халық өз арасындағы, өз
қоғамындағы ... ... ... ... ... ... ... лақап аттарды лексикалық мағынасына қарай ... ... ... ... ... ... ... байланысты: Қаракөз, Ақбала,
Айша, Қарақыз т.б.
2. Адамның жүрісі, тұлғасы мүсіне байланысты: Жорға, Жұмабай, ұзын
Ахмет, ... ... ... ... ... ... ... Сақау, Шолақ,
Kекеш.
4. Мінез-құлық, бейімділік әрекетке, ерекшелік қасиеттерге байланысты:
Найзағай, Асан т.б.
5. Негізгі ... ... ... ... ... ... ... қойшы Аман, дәрігер Нұржан т.б. [47, 59 б.].
Лақап аттардың бір түрі ... ... ... ... ... мәні мен коммуникативтік қызметі ... ат ... деп шын ... бөлек, ойдан шығарылған, көп
реттерде фамилия мен есімдер орнына жүретін атауларды айтады. Ол ... ... ... аталған, жасырын» деген ұғымды білдіреді.
Бүркеншік аттарды әлеуметтік саяси өмірге қатысушы қоғам ... мен ... ... мен ... өнер ... пайдаланған.
Қазақстан тарихында белгілі саяси қоғам қайраткердің, жазушылардың
бүркеншік ... ... ... Совет өкіметі орнағаннан кейінгі
кездерде (елді коллективтендіру) күрес жылдарында қолданған. ... ... ... әртүрлі болып келеді. Ол кезде пайдаланған бүркеншік
аттар көбіне төл есімдердің немесе фамилиялардың қысқартылған бас ... бас ... ... ... ... ... жердің атын не шыққан
руын, кейде өз атын ... ... ... ... ... «Матай».
Әдебиеттанушы ғалым Б.Кенжебаев бүркеншік аттарды қою ... ... ... ... жасау, туу жайымен байланысты немесе
географиялық принцип бойынша (туған жер ру ... қою.) ... ... ... ... ... ... әдіс бойынша (өз атының немесе фамилиясын бас әрпін
қысқартып қою) Мысалы: М.Ә. - Мұхтар Әуезов, М.Ж. - ... ... С.С. ... ... ... аттармен атау (дене ... ... ... ... ... бала - ... ... жігіті, Жаны ашыған -
Ж.Байболов, Семинарист Әуезов - М.Әуезов т.б.
С.Талжановтың, Б.Кенжебаевтың, Е.Байболовтың ... ... ... ... ... ... «Арғын» сияқты
бүркеншік аттарды қолданған [48. 75 б.].
Антропонимика ғылымында фамилиялар мен әке атының ... ... ... - ... ... ... ... кездегі біздің
фамилиялар нұсқасы орыс ... ... ... отырғаны тарихтан
белгілі. Бұл күндегі фамилия орыс тілінен қабылданған -ев, -ева, -ов, ... -ина ... ... жасалынды. Мысалы: Ахметова, Оспанов, Смаилова,
Тураров т.б.
Орта ғасырда өмір ... ... ... ... я ... атымен
аталғаннан көпке дейін фамилия рөлін атқарған. Орта Азия және ... ... ... ... Махмуд Қашқари, Юсуп
Баласагуни, Абунасыр Фараби т.б. Қазіргі кезде бұл ... ... ... отыр. Фамилиялар негізінде адамның бір семьяға немесе
белгілі жерге ... ... ... ... ... көрген
«Түсіндірме сөздікте» - «фамилия это наследственное ... ... ... ... [46, 83 б.].
Әке атымен аталу ғылым тілінде патронимия деген термин мен аталады. Ол
грек pater (patros) «әке» және onoma ат ... ... Орыс ... «отчество»
десе қазақ тілінде «әке», «ата» деген термин. Әке атымен аталуы - барлық
халықтарда бар және ... ... Осы ұлы, қызы ... ... ... XV ... ... дамыған. Мысалы: Қуынышұлы, Насипбекқызы т.б.
Қазіргі кезде қазақ тілінде әке аты ұлы, қызы ... мен ... ... ... -евич, -овна қосымша арқылы жасалып ... Бұл ... ... де ... ... ... ... ұғымының әртүрлі болуы себепті оны айту ... ... ... де ... бойы әр ... ... келеді. Бұл ыңғайда
бірізділіктің сақталмауы әр кезде әр алуан пікірталасын ... ... ... ... бас кезінде Ахмет Байтұрсынұлы, Мұхтар Әуезұлы,
Қаныш Сәтбайұлы тұлғалы фамилиялар да зиялы қауымның келісімімен ... ... ... ... ... 80-90 жылдары мерзімді баспасөз
беттерінде, әр ... ... ... айтылып, пікірлер ортаға
салынып жүрді. Сондай ... ... ... ... ... басшысының бұл мәселе жөнінде 90-жылдардың екінші жартысында
тұрақты шешім қабылдағаны ... Ол ... ... қазақтың аты-жөні
бұрынғы -ов,-ев және -ин қосымшаларын алып (қалағандар болса, сол күйінде
қалдырып) немесе ұлы сөзін ... ... ... ... ... ... жазып айту дағдыға айнала бастады.
Біршама тұрақталған фамилияның бұлай жазылуына қарамастан, «Қазақ
әдебиеті» газеті биылғы 24-қаңтарда ... ... ... ... ... ... ... мәселені тағы көтерді. 14-ақпанда сол газетте осы
мәселелерді сөз еткен материалдар топтамасы жарияланды.
Қазіргі ... ... өз ... әртүрлі жазып жүргендігі көзге
түседі. Демек, түрлі-түрлі ұстанымдарды алға ... ... ... «қызы» үлгісінен артық (Асылханұлы, ... жоқ; енді ... ... ... келіні, шөбересі (Болатбай
ұрпағы, Батырбек немересі, Тілеген ... ... ... деген
тұлғаларды ұнатады. Біздіңше, бұлар ... ... ... ... ... көрсеткіші жеке тұрғанда бүгінгі күн тұрғысынан ешқандай
мағынасы жоқ, тек кісі ... ... ғана ... ... ... керек.
Сонымен, лақап есімдердің табиғатын, оның әртүрлі қасиет-сипаттарын
әлеуметтанымдық тұрғыдан зерттеудің мәні де айтарлықтай. Лақап ... ... ... ... ... адамдармен өзара қатысына
т.б байланысына тағылған лақап есімдер тілімізде аз емес. Осы тұрғыдан
қарағанда, олар ... ... ... ... ие, бірақ этномәдени
сипатқа негізделген.
1.3 Топонимдік жүйесіндегі антропонимдердің, эпионимдердің,
генетопонимдердің әлеуметтік мәні.
Қазақ топожүйесін қалыптасуындағы антропонимияның көрінісі ... ... ... ... ... ... ... Қ.Рысбергенова, А.Сембиев, Шығыс Қазақстанда
Б.Бияров, А.Әлімхан, Батыс Қазақстанда Ұ.Ержанова т.б. ... ... ... ... жеке ... мен ... ... топонимдер көп кездеседі. Негізінен елді ... жеке ... ... ... ... атауында әулетесімі
қосарлана айтылады. Жекелеген адамдардың аты жөнімен аталатын ... ... сол ... елді ... ... ... немесе сол
төңірегінде тұрған, халық арасында, өз ортасында үлкен беделге ие болған
кісі ... ... ... ... ... ... ... Асан, Алтынбек құдықтары т.б. Көрнекті ғалым Э.М.Мурзаев
«Елді мекендердің атауларында кісі ... ... ... аты ... ... ... [49, 153 б.]. Жоғарыдағы мысалдан көрініп отыр
антропонимдердің топонимдер орнына ... ... ... ... ... гидронимдер өзара тығыз байланысты.
Сонымен халықтың тұрмыс тіршілігі, рухани байлығы, ... ... ... бір кезендегі саяси ұстанымы да көрініс тапқан адам ... ... ... қандай да тарихи оқиғаның, құбылыстың,
жағдайдың ... ... ... ... ... болса керек, діни
наным сенім берік орныққан Оңтүстік аймақтағы елді ... мен жер ... көл, ... т.б. атауларында мифтік бейнелер, пірлер мен әулиелер,
тарихи тұлғалар есімдері жиі кездеседі. ... ... ... ... ... ... ... таңбаланып, топонимияда өз ізін
қалдырып отырған. Осы ... ... елді ... жер су ... ер адамдардың есімдермен аталатынын айту керек. Мысалы: Амангелді,
Лесбек батыр, ... ... ... т.б. ... Осы ... ... ... ер адамдардың орны ерекше, салмақты істердің ер ... ... ... ер ... ... ... ... отаршылық саясатының салдарынан Кеңестік кезенде аймақтағы
елді мекен, ... ... ... ұшырап, орыс тілді атаулар көбейді.
Мысалы: Түркістан ауданында Пушкин, Чапаев, Максим Горький, ... ... ... ... Карл ... ... Мақтаарал
ауданында Гагарин, Жданов Киров, Чкалов, Чехов ауылдары, Отырар ауданында
Ильич ауылы, Түлкібас ауданында Мичурин ... т.б. ... ... ... ... ... ғана тән ... басқа да орталық,
солтүстік, батыс облыстарында да кездеседі. ... ... ... ... қайтарыла басталады. Бұл қоғамдық әлеуметтік
факторлардыңатаулардағы көрініс сонымен бірге оңтүстік Қазахстан аймағының
топонимдік жүйесінде халықтың ... ... діни ... ... ... әулие әмбиелердің есімдері географиялық атауларда кеңінен орын
алып ... ... ... облысында зерттеу жүргізген ғалым
Қ.Рысбергенова аймақ агиотопонимдердің ... және ... ... ... ... ... қалыптасқан баба,
ата, ана, әулие этномаркерлі топонимдерге ... ... ... Баба Ата ... ... ... Ибрагим Ата, Қарашаш Ана, Гауһар Ана,
Қара Бура, Ақ баба, Әулие Ата, Укаш Ата ... ата ... ... ... ... ... [50, 58 б.].
Ұлы әулиелердің бұрын қараусыз қалып қалған ... ... ... ... ... келтіріп, халық көп жиналатын
жерге айналды. Мысалы: Түлкібас ауданындағы ... ... Дәу ... ... ... Ұзын ата ... ... аудандағы Әңгір ата
ауылы, Сарыағаш аудандағы Қошқар ата, Диқан баба ауылдары ... ... Бұл елді ... ... ... аударсақ, мұндағы
антропонимдердің көбісі ... ... ... ... ... ... ... аймағы топонимдердің құрамында жеке адамдардың
есімдері мен әулет есімдерінен жасалған микротопонимдер көптеп ... ... ... Оңтүстік Қазақстан аймағының бірқатар
географиялық атаулар қасиетті жерлерді мекендеген ... ... ... ... кез келген халықтың болмысын, оның жер бетіндегі өмір
тіршілігін дәйектейтін деректердің бірі – топонимдік жүйенің өзегін ... ... ... ... ... ... ... бір саласы – қазақ тіліндегі
эпонимдік ... ... ... ... эпонимдік аталымдар» деген
мақаласында эпонимдердің тілде қажеттілікке байланысты туындап және қазақ
тіл білімі ... ... ... ... ... ... «эпоним деген сөз біреуге өз есімін беретін ... ... деп ... Басқаша айтқанда эпоним - басқа оним ... ... ... адам ... ... эпоним терминінің басқа да аталымы бар. Мысалы,
мәдениеттанушы ғалым Д.С.Лотте оны ... ... деп ... 27 б.] ... бұл ... ... ... терминдер біз жеке
адамдар есімдерінен жасалған терминдерді айтамыз», дейді [52, 16 б.], ал
Б.А.Лобач ... жеке адам ... ... ... ... ... деп жазады. Эпоним атауларының ерекшеліктеріне назар аударған
алғашқы ... - ... (1961ж. ал оны әрі ... дамытқан -
В.П.Даниленко.
Эпонимдік есімдерге байланысты мәселенің бірі - жеке адам ... ... ... ... ғылым, әдебиет, өнер, ... ... ... ... тарихында алғаш жаңалықтар ашқан
адамдар есімдері де жатады. Мысалы, Бөкетов, Машанов, ... ... ... семантикасының бір ерекшелігі бұлардың әр ... ... ... ... атау ... жұмсауға болатындығы.
Мысалы философиядағы бағыттардың, ағымдардың, мектептердің атаулары және
сол бағыттар ... ... ... Кант ... ... ... т.б.
Медицина да мысалы симптомдарың (белгілерін) емдеу әдістерін, анатомиялық
ұғымдарды, ... ... және ... ... ... құралдарының
атаулары. Физикада физикалық модельдер, құбылыстар, заңдар, өлшем ... ... ... - ... бір ... «куәлары», ғылыми жаңалықтар
ескерткіштері. Эпоним ... әр ... ... есімдерімен
қатар, өткен ғасырдағы өмір сүрген хандар, билер, басқа да белгілі адамдар
есімдері енеді. ... ... ... ... жол, Абылайдың ақ туы т.б.
Термин эпонимдердің пайда болатын семантикалық ... ... ... ... аппаратында антропонимдер ретінде ... ... ... Ол ... теориясында қарастырлады.
Қазіргі уақытта эпонимдік аталымдар медицина, химия, ... және ... да ... ... ... ұштасады, сондай ақ
информатика, экономика және тағы басқа салаларында да ... ... ... ... ... ... олардың идеяларын жүзеге асырған
ағымдар мен ... ... ... мектептері, аристотелизм.
Математикада «Пифагор теоремасы» деген термин, ... ... ... ... ... сөз тіркестері қолданылады.
Қазіргі тіл ғылымында эпоним терминдер қатары жыл сайын толығып,
тіліміздің ... ... ... түседі. Қазіргі этнонимдер: филологиядағы
- Абайтану, Жұбановтану, т.б. ... - ... кіші ... - ... тау шыңы, және т.б. Демек, ол ... ... ... ... ... ... ... онтологиялық жағынан антропонимдермен сабақтас
қалыптасатын атаулар жүйесі - генотопонимдер.
Генотопонимдік атауларға негізінен жер бедерлері (өзен, көл, ... т.б.) мен ... ... ... ... ... жерлері)
жатады.
Орталық Қазақстандағы геронократиялық топонимдер туралы жазған
А.Жартыбаевтың диссертация жұмысында мынадай топтарға ... [5, 63 ... ... құрамындағы аталық тармақтардың аталған жерлерді
мекендеулеріне қатысты және ру басы ... мен ... ... ... ... Ел қорғаны батырлар есімдеріне байланысты қойылған топонимдер
Осы ... ... мен ... ... рулық құрамындағы
аталық тармақтағы қатысты қойылған атаулар Орталық Қазақстан өңірінде Бес
мейрам бірлестігіне жататын аталар ... ... ... ... Бес ... ... ... (каракесек) руынан Ақша, Түйте
атты екі ұл туады. Қаз дауысты Қазыбек би Ақшадан туатын Бошаннан ... ... ... ... ... айтылады:
Бошаннан бес ұл туады арыстандай,
Егессе арыстанмен алысқандай.
Таз, Байбөрі, Машай мен Манат, Жанат
Бәрі де ... ... ... бір бір ... ... бес ... басын қосып Бес Бошан деп
атайды, олар мекендейтіні Қарқаралы өңірі Бауыр Бошан елі деп те ... ... ... ... ... ... шежересінде Наманайдан
Бұлбұл, Бұлбұлдан Шаншар, Шаншардан Келдібек, Келдібектен Қазыбек туады.
Қазақ ... ... ... аты ... ... ... би. ... жылдарынАрқа даласында өткізеді.
Бес мейрам бірлестігінен тарайтын рулармен ... ... ... ... тама, бағаналы, тарақты, қанжығалы руларының да өмір
сүргендігін ... ... мен аңыз ... ... ... ... әйгілі билер шығып, Арқа даласындағы ел басқару істеріне ... ... ... мен ... ... ... олардың есімдерін
топонимдермен таңбалап, бүгінге дейін әулие санап, олар жерленген өңірлерді
солардың атымен атап келеді. Солардың бірі ... би көп ... бойы ... ... ... ... Оның шешендігін, тапқырлығын ел қатты
сыйлаған. ... ... ... соң оны ... ... атқарған үшін
қыс айында шанаға салып, орталыққа алып жүреді. Жолда қолы байлаулы ... ауып ... ... ... ... ... бұйырған айдаушыға
«Жобалай керек болса, көтеріп ал» деген сөзі ел арасында мәтелге айналған.
Орталық ... ел ... ... ... ... геронократиялық атауларының қоғамдағы орны ерекше. Қазақ хандығына
қатысты болған тарихи-әлуметтік жайлардың бәрі де Орталық Қазақстан жерінен
тыс өтпеген.
Шыңғыс хан мен ... ... ту ... ... мен Ұлытау өңірлері -
тарихтың қайнар көздері. Осы өңірлерде ... ... ... (Соқыр),
Жидебай, Сеңкібай, Байғозы, Ағыбай, Олжабай, Күшікбай, Қарабас батырлардың
ерлік істері елде жақсы сақталып қалған.
Соқыр - ... ... ... қаласының оңтүстік шығысында. Атау
каракесек, сарым руынан шыққан Жалаңтөс батырдың есіміне ... ... ... ... ... соғыс үстінде бір көзін
шығарып алуы себеп болған. Өз өсиеті бойынша ... өзен бойы ... ... ... ... ... өзен Соқыр өзені деп аталған. Жидебай - бейіт,
қазіргі Шет ауданында орналасқан. ... ... ... ... Атау ... ... - ... руынан тарайды. Сеңкібай - бейіт,
өлке атауы, Шет ауданындағы. Қуандық ішіндегі ... ... ... ... ... ... бейіті Ақадыр станциясынан 50 ... ... ... руынан тарайды. Күшікбай - бейіт, әрі жергілікті халық
әулиелі жер ретінде құрмет тұтады. ... тоқа ... ... ... бейіт, Ақтоғай ауданында. ... ... ... хан
Кенесарының бас қолбасшысы болған. Өмірінің соңында мешіт салдырып,
балаларды оқыту ісін ... ... ... ... ұлт ... ... басшыларының бірі
Олжабай батыр, айдабол руынан ... ... ... ... ... ... Олжабай батыр 1709 жылы туып, 1785 жылы ... ... ... ... бойында қайтыс болған. Ол қазіргі Ақмола
обылысы, Ерейментау ауданы жерінде.
Жасыбай – көл және Серектас тауындағы асу. Көлдің Жасыбай ... ... осы көл ... қалмақтармен соғысып, оларды жеңіп, өзі
Серектасқа жасырынған қалмақ Құбамергеннің тасадан атылған оғынан осы ... ... Ол ... ... ... «Баянауыл» дастанында
жазылған:
....Жол салған тасты бұзып Жасыбай ер,
Әркімнің ертедегі-ақ ауызындағы ер.
Арқадан ... ауып өз ... соң ат ... ... кім ... сұрасаңыз
Жалықпас, тап руы Каракесек
Осы келтірген мысалдарда қазақ халқының белгілі би, батырлардың
есімдері ... ... ... ... арқылы анықталған,
әлеуметтік мәні ашылған.
2. ҚАЗАҚ ... ... ... ... ... ... антропонимдердің-
Ф.Ә.) ұлттық мәдени ерекшеліктерді танытуда атқаратын ... ... ... ... ... лингвистикалық, тарихи, өркениеттік және
мәдени деректерді жинаған ерекше лингвомәдени ... ... ... Олар халықтың бітім болмысы мен өмірге қөзқарасынан хабар береді.
Айтылған мәселенің тілдің құрылымдық ... ... мен ... ... ... т.б. ономаст-ғалымдардың еңбектерінде
арнайы зерттелген.
В.А.Маслова тіл мәдениетпен тығыз байланысты деп санайды: ... тіл ... ... онда ... және сол тілдің мәдениетін білдіреді,
халық мәдениетін танытушы ғылым саласы» [54, 76 ... әр ... ... мен ... ... ... ... лингвистика мен мәдениеттану ғылымдарының
түйісу нүктесінен ХХ ғасырдың өз алдына жеке, жаңа ... ... ... ... ... ... және т.б. ... еңбектеріне байланысты
«лингвомәдениеттану» деген атауды қолданады.
Лингвомәдениеттану – ұлттық ... бар деп ... ... ... рухани және тұрмыстық қатнастар мен олардың
заңдылықтарын тілдік құрал ... ... тіл ... бір ... ... ... лингвомәдениеттанудың негізгі мақсаты – ұлттық ... ... ... ... ... ... ... таныту.
Казіргі тіл білімінде ұлттын рухани-мәдени казынасы ретіндегі тілді
зерттеудің ... ... ... Оның ... әр тіл - өз ... ... тіл ... танымы мен талғамын, мінезі мен санасын, кәсібі
мен салтын, ... мен ... ... ... ... ... ... құрылымына сәйкес ол жай таңбалық жүйе емес, мәдениет.
Сондықтан оны зерттеуде дәстүрлі құрылымдық ... ... ... бұл ... ... қызметі тек коммуникативтік емес, ол
(тіл) – этномәдени ақпаратты жинап, сақтаушы, жеткізуші, ... ... ... ... бір бүтін етіп тұтастырушы. ... ... ... тіл ... тіл мен ... ... атап ... бойындағы ұлттық сипатты, ұлттық рухты тануға негізделген
когнитивтік ... оның ... ... ... өріс алып келе ... [55, 251 б.].
Кез-келген тілдік құбылыстың табиғатын оның тек тілдік заңдылықтырына
сүйеніп қана қоймай, сонымен ... ... ... ... ... ... сала қарау лингвомәдениеттану пәнінің үлесіне тимек.
Бастау көздерін В. фон ... ... т.б. ... ... ... сабақтас пікірлер мен теориялық ... ... ... ... қазақ тіл білімінің, мәдениеттануының негізін
салушы ғалымдардың ... де ... ... тіл ... ... ... дамып, жаңа деңгейде жалғасуының ... ... ... былайша нақтылауға болады: жүйесi әртүрлi
тiлдер арасындағы ... ... ... заманның сипатына сай
тiлдердi интеграциялық салыстырудың жаңа әдiстерiн жетiлдiре ... ... ... тiлдiк жағдаятқа байланысты қазақ-орыс-ағылшын т.б.
тiлдердiң қолданысы мен бiр-бiрiне ықпал ету ... ... ... ... ... ... ... мәдени коды тәрiздi тiлдiң танымдық
мәнi ана тiлiнiң өз ... ғана ... оның ... ... ... қояды. Ал, ... ... ... оның ... ... ... айқындалып‚ нақтылана түседi.
Тілдік деректерді лингвомәдени тұрғыдан қарастыруды ғылыми негіздейтін
бұл тараудың зерттеуде мазмұнының ... «тіл мен ... және «тіл мен ... ... ... ... ... сипатталады. Атап айтқанда,
бұл бағыттағы зерттеулер «тiл мен таным» сабақтастығын сипаттайды. Себебi‚
бұл тiлдiк деректердi сол ... ... ... әр ... ... ... негiзделiп‚ мәдени-танымдық деңгейiне сай
қалыптасқан вербалды-ассоциативтi категория ретiнде қарауға ... ... ұлт ... Бұл ... ... мәдениет көрiнiстерi‚ әртүрлi салт-
дәстүрлердiң тiл арқылы сақталып жетуi ұлтты ... ... ... анықталады.
Тіл мен мәдениеттің байланысы тіл білімінің қазіргі лингвомәдениеттану
саласында ерекше ... ие. ... ... ... ... ... ... Ежелгi дәуiр адамдарының әр түрлi
әлеуметтiк — тарихи ... ... ... ... ... ... ... бағам-пайымын‚ наным-сенiмiн көрсететiн тiл деректерi‚ кейбiр
көне этномәдени сөз ... ... ... ... бай ауыз
әдебиетi‚ ескiлiктерi‚ көркем ... ... ... т.б. ... ... ... келiп жеттi [56, 76 б.].
Бұл тұрғыда Е.Ә.Керімбаев былай деп жазады: «Жалқы есімдерінің ұлттық
мәдени ерекшеліктерін зерттеу қазақ тілінің ономастикалық жүйесін ... ... ... ... Қазақ тілі онимдерінің
генизисіне, қалыптасуы мен дамуына қазақ халқының этномәдени ... ... әсер ... Халақтың этномәдени тарихи фактілерінің тұтас бір
жиынтығы қазақ онимдерінің түрлі тақыптық ... ... ... мен қызмет
атқаруының негізі мен себебі болып табылады. Этностың ... ... ... ... тілінің этностық болмысымен озара байланысты, этностық
тұрғыдан өзіндік таңбаға ие болған ... ... ... бейнеге ие
болды» [57, 28 б.].
Сондықтан көне ... ... ... ұзақ ... даму ... және рухани құндылықтарын‚ түп-тамырын неғұрлым тереңiрек
танудың бiр құралы‚ маңызды таным ... ... ... Бұл ... ... ... пайда болған тілдік деректер ұлт мәдениетін
немесе ұлт ... ... ... ... ... қана қоймай, ана
тілінің сөздік қоры байлығының көрсеткіші ретінде де танылады. Мысалы, тіл
мен мәдениеттің атауына ұйытқы ... ... – ана тілі ... ... Бұл ...... ... сүбелі саласының бірі және
бүгінде ... ... жоқ ... ... сөздер мен сөз
тіркестерінің мағына-мәнін танытатын мәдени әрі тарихи ... ... ... көне дәуіріндегі тарихынан, мәдени өмірінен хабардар
ететін этнографизмдер – тілімізде мағынасы ұмыт болған ... ... ... ... ... ... ... танытуды қажет етеді. Осы орайда
қазақтың қара ... ... ... ... тіл ... ... келер
ұрпақтың санасына зор мақтанышпен жеткізу – ана тіліміздің бай ырысын
танытудың бір жолы [58, 107 б.]. ... ... сай ... ... тiлдi зерттеудiң тиiмдi саласы — этнолингвистика. Ол
— адамзат қауымының этностық деңгейдегi балаң‚ ... ... ... ... өмiр ... ... ... жеке
этностық топтардың алғашқы ... ... ... ... киiмiн‚ iшкен тамағын т.б. яғни мәдениетiн тiлi арқылы зерттейтiн
тiл бiлiмiнiң ... [97, 45 ... ... атап көрсетiлген
жайлардың бәрi адамдардың бастапқы ұғым-түсiнiгiндегi өзiндiк «әлем ... ... ... тек ... ... ... Мұны ғалымдар‚
жоғарыда көрсетiлгендей‚ ... ... ... құжаттық (Э.Сепир)
қызметi деп сипаттайды. Міне, осылайша анықталатын қазақ лексикасындағы
лингвокультуремалар ретіндегі этнографизмдер ... ... ... бір
көзін құрайды. Қазірде бұл ... ... ... ... ... да, бұл ... дені диалектілік лексикада, тұрақты
сөз тіркестері мен мақал-мәтелдердің құрамында, ... ... ... ... ... мен эпос ... жиі кездеседі. Тілдің танымдық,
мұрагерлік қызметі негізінде сан ғасыр құпиясын бойына сақтаған этнотілдік
деректерді сан ... ... ана ... ... ... ... қазына, «адамзат тарихыныњң қоймасы» (Қ.Жұбанов) деуге болады.
Осы орайда қазақ ауыз әдебиетінің көне жанры эпостық ...... кені ... бұл ... әр ... ... жағдайы,
ата-бабаларымыздың елдік, ерлік салты, мєдени, рухани ғұрпы, тағдыры ... ... ... мен ... энциклопедиясы, қазіргі
ұрпаққа тіл арќылы сақталып жеткен этномәдени мұралары деуге ... ... ... ... ... ... ... Н.Уәлиевтің пікірлерінен көреміз.
Осымен байланысты Ш.Уәлиханов, Қ.Жұбанов, Ә.Марғұлан, М.Әуезов т.б.
еңбектерінде тіл мен мәдениет сабақтастығына ... ... ... ... тіл ... ... ... мұраты этностың әр дәуірдегі ұрпақ
өкілдеріне мәдени әрі тілдік мұра ... ... және тіл ... табыстыратын жаңа саланың дүниеге келетіні туралы сол кездердің
өзінде-ақ болжам айтқаны белгілі. Ғалымның «Халықтардың тұрмыс қалпы ... ... соң, ... әр ... қоятын аттары да түрлі-түрлі. Тіл ұзақ
заман жасалады, бірден өзгермейді, оның өзгерісі тұрмысқа байланысты» деген
пікірі ұлт ... ... ... ... ... жай ... емес, белгілі бір қоғамда өмір сүрген рухани әрі материалдық қоры
бар ... ... өмір ... ... деп ... ...
қазанның күйесінше жұғатын нәрсе емес, мәдениеттің белгілі ... ... ... ...... ... өзі келіп ауызға
түспейді» [39, 125] деген пікірінен көреміз.
Қазақ ... да ... ... ... ... даналығын‚
дүниетанымдық көзқарасын‚ салт-дәстүрiн т.б. тiлiнде түйiндеген. Оларды
тұтас құрылым жүйесiнде ... ... ... мәдениетiнiң бейнесi
немесе «дүниенiң тiлдiк бейнесi» деп ... ... Осы ... ... ... ... да ... мәдениетпен қатар
адамдардың тіршіліктері мұқтаждылықтарын ... ... ... сол
қоғамның этикалық, әлеуметтік, эстетикалық, ... ... ... ... ... өмірімен байланысы «материалдық
мәдениет өнімдері рухани қажеттіліктерден туындайды» деген пікірді нақтылай
түседі. Сондықтан зерттеуде материалдық ... пен ... ... ... ... ... екі жағы деп ... өйткені адамды қоршаған
табиғат пен өмір сүруші субъектінің ... ... ... ... өз ақыл-ойының елегінен өткізіп, табиғаттың затын өз затына
өңдеп айналдыру зор еңбектің ... бұл ... ... ... ... ... көрінісі болмақ.
Әр этностың өмір сүру сипаты ұлттың рухани ерекшеліктерімен анықталуы
арқылы ана тілінде сақталады. Себебі тілде әр ұлттың өзіндік ... ... ... ... ... ... Ол әр халықтың
материалдық, экономикалық, әлеуметтік жағдайына байланысты ... ... ... ... ... ... ... жүйе»
(Ю.М.Лотман). Осымен байланысты ... ...... ... ... жеткізетін құжаттық жүйесі.
Жұмыста рухани мәдениет арнасының заттық мәдени атаулармен ... ... ... ... ... болғандығын халқымыздың
көптеген дәстүрлерінің шығуымен де дәлелденген.Сонымен, осы ... ... ... ... мен ... ... қзақ халқының
болмысына біткен тіл мәдениетінің метатілінің анықталуы тіл ... мен осы ... ... ... түскен лингвомәдениеттану
саласын ғылыми тұрғыдан толықтырып, тілдік деректер арқылы ... үлес ... деп ... ... «тіл - ... ... ұлт ... негізі»
деген қағидаларға сәйкес тіл мен мәдениет арасындағы байланыстың ана тілі
бойындағы арқауы сан ғасыр өтсе де бар ... еш ... ... ... ... ... ... - мұрагерлік, құжаттық (кумулятивтік)
қызметі негізінде ... ... ... ... ... пән
ретінде қарастыра отырып, А.В.Суперанская: «... оның ... ... ... ... ... аудару қажет деп атап өтеді» [59, 26]
Қазіргі әлемдік өркениет ... ... ... ... тіл
біліміндегі зерттеулер бағытының кешенді де интеграциялық сипатына сай тіл
мен мәдениет сабақтастығын анықтаудың мәні зор. Оның ... ... ... ... ... ұлт тілі арқылы зерттейтін лингвомәдениеттану
саласы. Оның ... ... ... Э.Сепир, Б.Уорф,
Г.В.Колшанский, Ю.Н.Караулов, А.Вежбицкая, ... т.б. ... ... кез ... ... ... бейнесі екі жақты сипатқа ие: бір
жағынан, кез келген тілдегі ғалам бейнесі адамның ... ... ... ... ... нақты әр тілдегі әлем моделіне әлеуметтік-
мәдени қоғамдағы ұлттық «әлем бейнесі» жалғасады. Осының нәтижесінде жеке
тіл өзіндік ... ие ... ... ... ... ... ... мен санасындағы әлемді көру мен суреттеуіне негізделеді. ... ... «Тіл адам ... тыс ... бейнелей алмайды,
өйткені ол объективті дүниенің бейнесі ретіндегі субъективті әлемді
бейнелейді. Тіл әрі ... ... Ол ... және ... екі ... субстанция», - дейді [60, 81 б.]. Ал адам өзінің әлемге
деген көзқарасын, дүниетанымын, өзіндік ... ... ... ... ... ... тілдің ішкі өзгешеліктері бар болғандықтан,
әрбір тіл өз ерекшелігімен «әлем картинасын» өзгеше ... ... ... ... қамтитын мәдениеттен, тарихтан тыс
қарапайым таңбалық жүйе деп ... ол ... ... ... ... және оны ... ... шектейді. Академик Ю.В.Бромлей
сөзімен айтсақ: «Әрбір этноста мәдениет элементінің сыртқы көрінуі мен
«ішкі» ... ... бар. ... байланысты барлық мәдени
құбылыстар өзіндік ... ие: ... ... ... қатар,
олардың «екінші өмірі» бар. Олар мағынасы арылы айқындалады. ... ... ол ... ... ... ... ... болады, бір көргеннен танылмайды. Мағынаның бұл мәні – мәдениетті
тану кілті». Ал мұның өзі оның мәдени фонын зерттеуге әкеп ... ... ... тіл ... тіл мен ... ... тұжырымдарын төмендегідей анықтауға болады: 1)
материалдық және рухани мәдениет тілде көрінеді; 2) кез ... ... оның ... сипаты тілде көрінеді; 3) ұлттық рухтың ... ... 4) тіл – адам мен оны ... әлемді жалғастырушы аралық.
[18, 203 б.].
В.Гумбольдт концепциясы ... ... ... ... де ... ... және ... зерттеушілер
еңбегінде жалғсын тапса, қазақ тіл ... ... ... ... К.Хұсайын, Г.Смағұлова, А.Сейілхан, А.Ислам т.б.
еңбектерінде көрініс табады.
Осы ... ... ... ... тіл мен ... ... коммуникативтік процестен, онтогенезден, филогенезден ... ... ... ... Тіл – ... ... өйткені ол мәдениеттің
құрастырушы бөлігі және тіл мәдениетті танудағы негізгі ... ... ... біз ... меңгереміз. Тіл мәдениеттің жалпы сипатын ... ... ... сақтайды және жеткізеді. Осыған сай тіл әрбір
этникалық қоғамдастықта, бір ... ... ... ... ... ... ... – тіл шеңберінде мәдениеттің ұрпақтан-ұрпаққа
жалғасуын қамтамасыз етеді. Осылайша қазіргі, келер ... бір ... ... ... тіл мәдениетте өсіп-өнеді, дамиды және
соны бейнелейді. Мәдениет этномәдени ақпараттар ... Ал ... әр ... ... ... асады. Олар материалдық және рухани
мәдениеттің туындылары т.б. Атап ... ... бір ... ... сүру ... ... норма, тұрмыстық дағдылар, пайымдаулар,
этникалық көзқарас, жергілікті ... пен ... ...... ... бай «мәдениет тілі», немесе этнотаңбалар (Ю.М.Лотман ... ең ... ...... ақпарат. Оның негізін ... ... ... қана ... оны ... ... Ал ... дегеніміз - өткен тұрмысымызда болған, көбі әлі
де қолданып келе жатқан тұрмыстық ... ... бір ... ... әдет-ғұрыпқа, наным-сенімге, баспанаға, киім-
кешекке, ішер асқа, туыстық ... ел ... ... заң
тәртібіне, әдеттік правоға байланысты ... ... ... ... ... ... ... арнаулы атаулар мен сөз
тіркестері.
Ол тілдік атаулар тек шартты ... ... да, ... ... ... заттың уәжді белгісіне ғана негізделмейтіні байқалады.
Себебі, бір ... ... ... әр ... ... ... болуы мүмкін.
Себебі, әр халықтың басынан кешкен тарихы, бүкіл рухани, ... ... ... өмір ... ... ... қажет
бұйымдары, әдет-ғұрпы, салт-санасы, талғамы т.б. сол ... ... ... ... ... Демек, сөз заттың тура таңбасы емес,
дүниенің тікелей бейнесі емес, оның біздің ... ... ... нәтижесінде туған бейнесі «ұлт пен тіл біртұтас» деген қағидаға
сүйенген – ... ... ... ... «… ... өзіндік
бір мәдени мәтін ретінде қабылдануы тиіс», – деп тұжырымдайды [61, 48 б.].
Демек, қандай да ... ... ... оны тек атап қана ... бірге оны танытады. Ал, тану, ия анықтау белгілі бр халықтың тарихи
даму жағдайы аясында іске асатындықтан, ол тілдік ұжым өмір ... ... ... әртүрлі болады. Әртүрлі ұжым бір затты өзінің
күнделікті тәжірибесінде кездесіп қолданылатын жағынан ... оны ... ... ... белгілі. Яғни, ат қоюда (номинацияда)
өмір шындығы мен тұрмыс-тіршілігі, тәжірибесі, ... ... ... түрінде тілде сөзбен аталып бейнеленеді. Осының негізінде ол
затты танып, біліп, оны басқалардан ажыратып танығаннан ... ... ... ... ... белгілер сөйлеуші ұжымдық ортада ... ... ... тiл ... ... ... ... ұлттың әлеуметтiк
рухани‚ мәдени болмысын саралап‚ тануға мүмкiншiлiк бередi. [96, 254 б.].
Сондықтан ... ... ... ... ашу бағытында тiл
туралы онтологиялық көзқарасты сол тiлде сөйлеушi халықтың жан ... ... және ... ... ... ... ... тiл бiлiмiнiң‚ соның iшiнде қазақ тiлi бiлiмiнiң де — ... ... ... ... ... қазiргi тiл бiлiмi
парадигмасының ... бiр ... ... ... ... ... және
ұлттық ерекшелiк негiзiндегi көрiнiстерiн салыстыра зерттеуге ... ... ... ... ғана ... ... мен ойлаудың да
құралы болатын тілдің көмегімен ой-санадағы ақиқат шындық болмыс, әлем,
дүние, ғалам туралы ... ... ... ... ... алады.
Сондықтан да тілдік көркем бейнелердің әрқайсысын тіл иесінің образды
ойлауының, күллі ... ... ... ... ... және ... өзіндік ерекшеліктері, сондай-ақ қоршаған ортасын игеру барысында
жинақтаған өмірлік ... ... әлем ... ... өзі және өзгелер жайлы білімі бекіген ғалам ... ... ... ... ... ... ... мен логикалық ойлау жалпы адамзатқа ортақ қасиет, ал
бүкіл адам ... үшін ... ... ... ... болғандықтан ғаламның
біртұтас бейнесі де әр басқа тілде сөйлейтін халықтар үшін біреу-ақ. ... тіл ... ... ... ... байланысты әр тіл дүние –
ғаламның фрагменттерін өзінше өреді, бөлшектеп атайды, бейнелеп суреттейді,
ал тіл өкілі ... ... өз ... ... ғалам бейнесіне сай құрады.
Осыған байланысты әр басқа халықтың (ұлттың, этностың) ... ... ... ... ортақ дүниеліктер де, тек тіл
иесіне ғана тән ұлттық нақыштар та кездесіп жатады.
Осы ... ... ... ... т.б. ... тiлдiк
деректерiн «ұқсастық» және «айырмашылық» парадигмасының шеңберiнде
салыстырылуы ... ... ... ... ... Бұл ... терең танымдық құрылым деңгейi мен кең
тiлдiк бөлiм аясында ... «тiл мен ... «тiл мен ... ... маңызы ерекше. Мәселенiң әлеуметтiк бағдары да
көпұлтты Қазақстан ... ... ... ... ... ... «Тiл туралы заңның» теориялық зерттелуi мен ... ... үлес ... Және мемлекеттiк тiл мәртебесiндегi қазақ тiлiнде
сөйлейтiн халықтың ... ... ... көлемде танытуға
көмектеседi.
Қазақ тiл бiлiмiнде қазақ этносының таным-парасатын‚ дүниетанымы мен
мәдениетiн тiл ... тану — ең ... ... бiрi. ... ... ... мен түйiндерi ... ... ... ... ... Сонымен бiрге зерттеу
нәтижелерi ... ... ... т.б. салаларында
теориялық тұрғыдан ... ... кең ...... пен тіл ... ... салт-сана
тұтастығының негізі. Мысалы, бұл қөзқарас қазақтардың балаға ат ... ... бар ... ... Себебі олар бұл рәсімде
ұлт болмысының барлық этномәдени, әлеуметтік сипатын ... ... ... тіл мен ... магиялық күшіне сенген олар әдетте
қарғыстан, балаларын мақтаудан қорыққан. ... ... ... Салбыр, Қасым, Сағал, Kенесары сынды жалқы есімдер дүниеге
келген. Олар «көз ... ... аман ... деген ырымнан туған болуы
керек. Немесе дүниеге келген балаға ... ... ... сияқты ат қою арқылы оған ... бір ... ... ... қойылған. Ал, Тілеміс, ... ... ... ұл ... бала ... ... тұрақталмаған себебінен
туған антропонимдер [62, 36 б.].
Өз дәуірінде ардақталып, ата-бабадан әулетке мұра ... ... ... ұрпақтан-ұрпаққа жеткен дәстүрдің бірі осы ат қоюмен байланысты. Бұл
қазіргі тіл біліміндегі, соның ішінде қазақ тіл ... ... сол ... мәдениетімен, тарихымен т.б. тығыз байланысты зерттейтін
антропоцентристік бағытқа, оның ... ... сай ... ... ... тіл – ... ... емес, сонымен бірге адам болмысының, ... ... ... ... таңба белгіден тысқары, яғни тілден
тысқары өмір сүре алмайды. Адамды ... ... ... ... адам ... өзі ... тілдік болмыс.
Адам бір мезгілде таңбаны тудырушы да, оны талдаушы да. Міне, ... ... ... ... ... тіл, ... ... және оның
мәдениеттегі орнына деген көзқарастар осындай. Тіл – тек ... ... ... ... ғана ... ... бірге
коннотативті белгілі әлеуметтік-мәдени, идеологиялық құрал.
Сондықтан ... ... ... ... оның белгілік, таңбалық
қасиетінен іздеу керек. Рухани болмыс – ... ... ... ... әлемнің «белгілік» болмысы оны адам болмысының «материалдық»
әлемімен ... ... ... белгі қашан да «материалдық»,
«заттық» белгі. Сондықтан да белгілік ... ... - ... ... ... діни рәміздер, салт-дәстүрлер және т.б. бәрі –
адамды қоршаған шынайы әлемнің ... зат ... ... ұлттық
сипатта қалыптасқан материалдық туындыларда да руханилық мазмұн ... бір ... ...... ... ... ерекшелігі оның
мағынасында, мәнінде, өзіндік құндылығында.
Ал, адамдар ... ... ... ретіндегі белгі түгелдей
дерлік қоғаммен, әлеуметпен қатынасты әлеуметтік ... Ол ... ... ... ... ... ... Яғни ұлттық мәдени
, этномәдени жүйесін, әлеуметтік мәнін лингвомәдени негізде ... ... ... ... ... дәлелдеуге болады.
Рухани әлемдегі болмыстың табиғи әлемінен ... ... ... ... – герменевтикаға негізделетіні белгілі. Оған
сәйкес ... ... өмір ... ... уақытынан, оның негізгі
әлеуметтік-мәдени контекстінен ешқашан асып кете ... ... ... бір ... кезеңге сай өзіндік психологиялық
түсінігі болады. Ұғыну үшін танымдық контекст болу керек. Біздің ... ... кең ... яғни ... зерттеу объектімізді
салыстыратын, қарама-қарсы қоятын басқа объектілер көп болса, ... оны ... ... ... ... ... ... қалыптасуында, тілді зерттеудің барысында
ұлттық мәдениеттің, дәстүрлердің ... ... ... ... жаңғырып, салт-дәстүрлеріміз қайта жанданып жатқан қазіргі қазақ
қоғамындағы рухани-әлеуметтік ... ... ... ... ... ... тілдің дамуының ішкі формасынан туындайтын жалпы заңдылықтарды адам
рухымен байланысты түсіне білудің маңызы зор. Тіл ... ... осы ... ... ... тіл мен ... сабақтас
зерттейтін тіл біліміндегі антропоөзектік бағыттағы «лингвоелтану»,
«лингвомәдениеттану», «этнолингвистика» т.б. ... ... іске ... 94 ... ... зерттеу нысаны ортақ болып қоймай, кей жағдайда
олардың зерттеу әдіс-тәсілдері, кейбір ... ... мен ... болып келеді. Әрине, этномәдени факторлармен қатар лингвомәдени жалқы
есімнің ... мен ... ... да ... қатысады: мәселен,
тілдік, географиялық, әлеуметтік, тарихи т.б., ... ... ... көлемі мен оның қызметі аспектілерінде мәдени фактор басымдық
танытады, бұл ... ... есім – ... ... ... ... тіл ... мәдениеттанудың ғылыми үлгілері: ... ... ... пән ... ... ... ... мен міндеттері – ұлт тілі арқылы ... ... ... ... ... ... қысқаша айтқанда, ұлттық
менталитетті айқындау, басқалардың айрмашылығын көрсету.
Мысалы, ... ... ... ... ... ... ... тілінің рухани мәдениет лексикасына талдау жасаған
С.Жанпейісованың рухани мәдениет ... ... ... ... ... ... көздерін анықтау, лексиканың бұл аталмыш қабатын,
этнолингвистикалық аспектілерін ... ... ... қатысы
тұрғысынан алып қарастыру, рухани ... ... ... ... жасау тәсілдерімен даму жолдарын айқындап көрсетуге
арналған зерттеу жұмысында жан-жақты айтылған ... ... ... ... ... ... ... тіл мен мәдениет мәселесі төңірегінде ... тіл ... ... ... ... ... Т.Жанұзақов,
Н.Уәлиев, Ж.Манкеева, Қ.Рысбергенова, Б.Тілеубердиев т.б. жалпы тіл білімі
мен орыс тіл біліміндегі В.Фон ... ... ... ... ... ... ... И.Толстой, С.Толстая
т.б. ғалымдардың теориялық ой-пікірлерін басшылыққа алып, сүйенеміз.
Демек, әр халықтың өзіндік ... ... ... ... сипаттайтын таңбалардың бірі ұлттық есімдер, зерттеуші Б.
Тілеубердиевтің атап ... ... ... ... [63, 81 б.]. ... бір ... ... болмысы айқын
көрінсе, ал басқаларында оның қарқыны нашар болады. Алайда, оны жасаған
немесе қолданушы халықтың ... ... жоқ есім ... қоймайды.
Ұлттық есімдерде мейлі антропоним, топоним, зоонимдер ... ... ... ... ... ... ... антропонимдерді лингвомәдени негізде қарастыру дегеніміз
қазақ есімдеріндегі – ұлттық ... бар деп ... ... ... ... ... ... руханилық, тұрмыстық
ортақ қағидалармен заңдылықтарды тілдік құралдар арқылы анықтау. Осы салада
зерттеу жүргізуші ғалымдардың пікірінше, соңғы жылдары қазақ тіл ... тіл мен ... ... негізделген зерттеулер қарқынды
жүргізіле бастады. Рухани мәдениет ... ... ... ... ... ... ... этнолексика, қазақ ұлтына
тән мәдени-дүниетанымдық ерекшеліктер Ә.Қайдаров, ... ... ... Ж.Манкеева, С.Сәтенова, Г.Смағұлова,
Қ.Рысберген, А.Сейілхан, Қ.Қайырбаева т.б. ... ... ... және орыс тіл ... лингвомәдениеттану жеке сала ретінде
зерттеліп В.Н Телия, Ю.С.Степанов, Н.Д.Арутюнова, В.В.Воробьев, В.Шаклеин,
В.А.Маслова т.б. ... ... ... тұрғыдан дәлелдеді.
Лингвомәдениеттану тіл білімінің ... ... ... ... ... ... ғалымдар (В.Н.Телия т.б.) лингвомәдениеттануды
этнолингвистиканың бір ... деп ... ... ...... екі ... салалары. Өйткені этнолингвистикалық зерттеу нысаны
фольклорлық және ... ... діни және ... салт-дәстүрлер, әдет-
ғұрыптар болып табылады. Ал лингвомәдениеттанымның этнолингвистикадан
айырмашылығы мен ерекшелігін ғалым ... ... ... ... от этнолингвистики лингвокультурология орентирована на современное
состояние и функционирование языка и ... ... ... ... ... ... ... и связь используемых
в них языковых выражений с синхронно действующим менталитетом ... ... б.]. Яғни ... мен ... ең ... ... ... тұрғысынан ажыратылады.
Әрбір жаңа ғылымның саласының өзіндік ... мен ... ... ... Орыс ғалымдары (В.Воробьев, В.Телия, В.Маслова
т.б.) лингвомәдениеттанымның мынадай ... ... мен ... ... ... ... ... мәдени семалар, мәдени
кеңістік, мәдени интерпретация, лингвокультурема, ... ... ... аталған терминдер тіл мен мәдениет даму барысындағы
лингвомәдениеттанымның ... ... ... ... тіл мен ... ... сай ... қағидалары мен ғылыми аппаратының қазақ тіліндегі
антропонимдерді осы аспектіде қарастыруға ... ... бар. ... ... ... ... мәнін түсіну тілді
тұтынушының аялық ... ... ... белгілі бір антропонимнің
мәдени ақпараттық коды ұлт ... ... ... ... ... ... ... Асанқайғы, Жібек т.б.
Зерттеуші Б. Досжановтың еңбегінде тарихтан ... ... ... ... ... жүндес, аңшы ит» болса, оның культтік мәні
мәдени коннотацияның нәтижесі деп көрсетіледі [64, 24 б.]. ... ... ... ... тіл мен ... ... байланысын
көрсететін негізгі маңызды лингвомәдениеттанымдық аспект болып саналады.
Т.Жанұзақов, Е.Ә. Керімбаев: ... ... ... ... ... әдеп нормаларының дәстүрлі «классикалық» қасиеттерінің бірі ... ... ... және аға ... өкілдері, қартттар мен егде
адамдарға сый құрмет, ізет көрсету танылады. ... ... ... ... осы этнопсихологиялық қасиеті өзіндік пішіндегі айтылымға ие
және ол ... ... ... ... ... ... ... мұндай құрмет көрсету, сыйлауға -ка, -ке, -әке, -еке
аффикстері қолданылады» [65, 248 б.] деп ... ... ... Гүлтай-(Гүлсім) т.б.
Қазақ тілінде жалқы есімдерге -жан, -тай ... ... ... ... реңк ... ... Айжан,
Берікжан, Асылтай т.б. Осындай ... ... ... ... ... ... ... қызметтік және тұрмыстық лексикасы мәдени маңыздылыққа ие
екендігін дәлелдейді. Сонымен бірге қазақ дүниетанымының ... ... мәні ... ... ... әйел ... жүйесінен айқын
көрінеді: Айкүміс, Ақбота, Анаргүл, Гаухар, Жазира, Кәмшат, Құндыз, Маржан
т.б.
Тілді зерттеудің ... ... ... ұлттық таңба ретіндегі
ономастикалық атаулардың (соның ішінде ... ... ... ... ... ... лингвостилистика, мәтін лингвистикасы,
этнолингвистика, психолингвистика, лингвомәдениеттану т.б. ... ... Атап ... ... ... тіліндегі),
Қ. Жаппарова (Олжас поэзиясындағы), С. Жапақов (этнофразеологизмдердегі),
Д.Керімбаев (қазақ фольклорындағы), ... ... ... ... ... ... ... Ә.Хазимова
(фразеологизмдердегі) т.б. зерттеулерінде антропонимдердің лингвомәдени
коннотациялары жан-жақты сипатталады. Демек, «жалқы есімдер шындық ... ... ... ... болып табылады»
Осымен байланысты, Е. Керімбаевтың ... ... ... ... ... ... моделі» сияқты когнитивтік
ұғымдар қолданылса, Тілеубердиевтің зерттеуінде ол «ғаламының ономастикалық
бейнесі» немесе «антропонимиялық бейнесі» ретінде анықталып, ... ... ... жеке тілдің бірліктерінде (антропонимдерде - Ф.Ә.)
нақты тілдік қауымдастықтың ұлттық тарихи-мәдени және әлеуметтік тәжірибесі
ретінде қарастырылады.
Сонымен, ... ... ... негізін сипаттайтын
тілдік деректерді зерттеу жұмыстары мен әр түрлі тарихи-мәдени, деректер
бойынша мынадай тақырыптың ... ... ... ... ... кісі аттары.
Ә.Қайдар, А.Мұқатаева «Қазақ ономастикасының мәселелері» атты жинақта
қазақ тілінің көне де ... ... ... ... оның кісі
аттарын зерттеудің тіл тарихы үшін маңызы зор ... ... ... ғасырлар бойы қалыптасып, халық арасында кеңінен тараған батырлық
эпостар мен лиро-эпикалық дастандардағы кісі, ... ... ... ... орны бөлек. Себебі эпос антропонимдеріне тән
ерекшелік – ... ... ... эпос ... мен
антропонимиясының басқа салаларға қарағанда өзіндік ерекшеліктері көп.
Қазақ ... ... ... ... ... ... ... келіп, халық арасына ... ... ... тыс ... ... де ... эпостардың бірі – «Қозы
Көрпеш - Баян сұлу».
Эпос тілін ... ... ... ... ... ерекшелікті атап өтеді: Мәселен «Қозы ... ... мына ... ... Айбас, Қодар, Қаратоқа, Бұланқара,
Нұрқара, Kөсемсары, Ай, Kүліп, Шақшақ т.б. ... ... не ... Эпос ... ... бір ерекшелігі көп жағдайда
кейіпкер, ... ... да ... да ... ... ... ... Көрпеш», Қара хан, Сары хан (Қарабай,
Сарыбайдың варианттары), Қыз Баян, Ер ... Ер ... ... би, ... ... ... Айбас сері, Манап хан т.б. [99, 17 б.].
Бұл - жалпы эпос пен фольклор ... тән көне ... ... ... ... ... дастандардан кездесуге болады. Мысалы: Ер Сайын,
Ер Тарғын, Қобланды батыр, Алпамыс батыр, Қыз Жібек, Қыз Қортқа, Ақ ... ... ... сал, Ақан ... ... көсе ... кісі аттарына еркелету, құрметтеу қосымшаларымен жиі
кездеседі: Қозыке, ... ... ... т.б. ... контекске
байланысты кейпкерлердің атына жағымсыз анықтама теңеулер, жағымсыздарының
есіміне жағымды теңеулер, экспрессив форманттарда да кездеседі. Мысалы: сұм
Баян, ... ... қу ... ... батыр, Қодар мырза, ... ... Баян ... ... Ақ ... Қодар құл, Қодар мұндар, Қодар сұм,
Қодар кәпір т.б.
Х.Досмұхамедовтың «Қазақ халық әдебиеті» аты ... ... ... ... Ер ... Ер Сайын, Қамбар, Едіге т.б.
есімдерді Алтынорда мен Қазақ хандығы тұсында өмір сүрген, ... ... ... айналған тұлғалар деп біледі [66, 176 б.].
Ә.Бөкейханов өзінің «Қобыланды» жырына арналған сын ... ... ... ... ой ... ... ... Тоқтамыс ханның
тоғыз батырының бірі, оның өмір сүрген дәуірі ХІ ғасыр деп мөлшерлеген.
Шаһкерім (Шәкәрім) шежіресіне ... ... ... қалмақ, ол Қобланды
заманынан бұрын болған, жыр шағатай дәуірінде туған. Ал, ... ... ... ... ... болуға тиіс. Жошы қарауындағы
қыпшақтармен соғысатын Қазан ... осы ... ... деген болжам айтады
[67, 126 б.].
Ә.Бөкейханов жырдағы Алшағыр, Көбікті ... ... өмір ... ... да ... мән берген. Орақ пен Қобландыны замандас
санап, Көбікті есімін «Манас» ... ... ... ... ... ... ... ноғайлы, қыпшақ, қырғыздар бір
ел болып жүрген кездері туған деп санайтын М.Әуезовте Қобландыны тарихта
болған адам деп ... [70, 240 ... ... ... ... ... жырда белгілі бір
кезең мен ежелгі тайпалар тарихының ізі болмақ.
Ә.Қоңыратбаевтың ізденістерінің темірқазығы «сана мен тіл, ... ... ... ... ... ... біздің зерттеуіміз үшін мәні зор.
Қорұғлы, Қобланды, Алпамыс жырларын оғыз ... ұлы ... деп ... қатар туып, қалыптасқанын біршама тарихи айғақтар, ономастикалық
атаулар, олардың этимологиялық, семантикалық сыр ... ашып ... ... ... [67, 128 ... пен этносты сабақтастықта зерттеген ... ... ... ... ... ... ортасында туғанына
жырдағы қыпшақ елінің суреттемесі, батырдың қият ... ... ... Қазанды азат етуге аттануы, қалмақ Алшағырмен соғыстары дәлел ... ... ... мәнінің ерекшелігі оның мазмұнындағы
этноантропонимдердің тұрақтылығында. Проф. Т.Қоңыратбаев атап ... ... ... ... ... һәм ... ... ашып көрсету этнофольклортану ғылымының алдында тұрған ... ... ... Бұл пікірдің этнодеректерді тілдік жағынан зерттеудеге де
тікелей қатысы бар [69, 106 б.].
Гүлбаршын. Әбілғазы шежіресіндегі ... - ... ... ... ... Шешек, этникалық тегі - салор (Баршын-салор), әкесі - Қармыш ... - ... бек, ... Сыр ... оны ... ... деп атаған.
Оның этимологиясы туралы пікірлер әртүрлі. Оны парчин (парча - мата атауы)
деп ұғынатындар бар, қыздардың ... ... гүл, ... ... тайпаларында кең етек алған үрдіс ... бұл ... ... ... ... антропонимдік тұлғадағы көне атауды бір ғана ... ... ... ... еді. Оның ... деген мәнін де назардан
тыс қалдыруға болмайды. Проф. Ә.Қоңыратбаев ... ... ... оның Сыр ... ... ... ... жасалған кентастарымен
және гидронимия мен байланыстырады.
Жоғарыда айтылған Проф. Т.Қоңыратбаевтың ... ... ... мен этникалық тегін анықтау жан жақты, кешенді түрде сипатталған
(музыкалық ... ... ... ... ... т.б. ... ... ішінен Қорқыт антропонимін тарихи этимологиялық тұрғыдан сипаттаған
тұстарына ерекше назар аудардық. Мысалы Проф. Ә.Қоңыратбаевтың ... ... және ... ... екі ... ... ... тайпа, соңғысы
«ойшыл», «сәуегей» деген ұғым береді, яғни Қорқыт – «құтты адам», ... ... ... сөз, ... пікір немесе проф. Ш.Ыбраевтың да пікірі
көңіл аударарлық: «Қорқыт» есімінің алғашқы сыңары көр (ғор, гөр) ... «о ... ... ... екі дүниенің ортасындағы жалғыз
заттық айғақ көрмен ... ... ... ... ... ... [69, ... Қорқыт антропонимнің лингвомәдени, әлеуметтанымдық сипатына,
біздің ойымызша, проф. Т.Қоңыратбаевтың төмендегі тұжырымдарының тікелей
қатысы бар;
Біріншіден, Қорқыт оғыз елінің ... ... үшін зор ... ... ... - этнофор.
Екіншіден, Қорқыт оғыз елінің этникалық құрылымын жеткізуші, этникалық
сананың қоғаушы көзі - индикаторы.
Үшіншіден, Қорқыт тұлғасы оғыз еліндегі ... ... жеке ... - микробөлшегі.
Осы тұрғыдан келгенде ғалымдарды көптен толғандырып жүрген күрделі
мәселе - «Алпамыс» антропонимінің этимологиясын ... да ... ... ... осы есімінің этиологиясына байланысты жиі айтылып жүрген
Бамсы, Бамыш, Алып Манаш, Алпамыш тіркестері бқұл ... ... ... мүмкін. Мұндағы алып «батыр», «ержүрек» деген сөз, ... ... бері бар ... ... ... оғыз ... ... жеткен бір нұсқасы санайтын
академик Ә.Марғұлан: «Әбілғазының айтуынша Мамаш» (Бамыш, Бамыс, Бамсы ... ... ... бір ... оның ... Баршын сұлу («Алпамыс»
жырындағы Гүлбаршын) - ... аты ... ... жеті ... ... - ... [70, 368 б.].
Әрине, бұл пікір әлі де ... ... ... ... ... ... ... таза лингвистикалық сипатын
этимологиялық зерттеу анықтайды. Осымен байланысты оны Қалмыш (Рашид ад дин
шежіресінен) Тоғурмыш, ... ... ... (Құтты білік) және
Алпамыш деп, бір сөз ... ... ... ... болады. Ал,
лингвомәдени аспектіде қарастырып, оны Алып Мамыш деген ... ... ... ... ... ... тарихи антропонимнің түпкі
нұсқасы емес, поэтикалық өзгеріске түскен тұлғасы. Сөз түбірі – Қоблан, ды
- ... ... ... ... ... ... Осы -ды,- ді ... М.Қашқари оны жыраудың іс ... ... ... ... ... ... ... [71, 75 б.].
Атаңа нәлет, Алшағыр,
Көрсеттің ғой өкімді!
Жалғызым тірі бір келер,
Асықпай тұр қызылбас,
Сыбағаңды сол берер!
Опасыз дүние сырғанақ.
Он үш жасар ... ... ... тезірек келмесең,
Өтірік емес құдайдың
Біз оны сезімдік эмоциялық негізінде туған ... яғни ... ... ... сипаты айқын антропоним дейміз.
Атына Қоблан мініпті
Тайбурылды талдырмай
Табан жолға салыпты
Алты жасқа келгенде
Арыстан туған Қоблан
Қазнадан ... ... ... ... ... ... ... Қоблан,
Ботам, сенен айырлдым [72, 264 б.].
«Қобланды» сөзінің түбірін сөз ... ... ... оны ... ... деген халықтық этимологиямен де байланыстырады.
«Қобланды» ... түп ... «қу» ... шыққан: «Құба мен қу
сөзерінің атауы әр басқа болғанымен ... ... ... де сарғыш тартып
қуарып кеткен түсті білдіреді .... Қу сөзі құба сөзінің қысқарған түрі»
деген ... ... Осы ... оғлан ежелгі ұғлан (бала) сөзінің өзгеріске
түскен тұлғасы дей келіп, проф. Е.Жұбанов бұл атаудың ... ... ... құба ... қоб(а) оғлан, қоба(ғ)лан, қобұлан, қобылан. Және
ғалым «Қобыланды» есіміндегі құба(қоб) жоғарыда айтылған құба жон, ... ... ... түрі мен ... ... сияқты емес, рудың атын
білдіретін сөз, ру атауы мағынасында айтылып тұр деп анықтай ... ... ... ... «құба» сөзінің Құба тас, Құба тау, Құба ... ... Құба көл, құба ... құба ... ... ... бірде
этноним, бірде топоним, бірде ... ... ... ... ... ... ... атының Көбен, Қабан, Құбылай,
Құбығұл болып та айтылатыны эпоста баршылық деген жорамал айтады. [74, ... ... ... ... ... тұлғада жасалған
«Құбаұғлан» тіркесінен тудыруға толық негіз бар: ... бұл ... ... жолдарын байқатуға тиіс. Сонда ол «қыпшақ
ұлы», дәлірек айтқанда, «қыпшақ елінің батыры» деген семантикалық мағынаға
ие болмақ. Демек, Құбаұғлан ... - ... ... ... ... ... ... халқының тілі
мен мәдениеті үшін өте маңызды. Өйткені қазақ ... ... ... ... ... ... салт ... Прецеденттік антропонимдер
Ұлт тарихындағы маңызды оқиғалар тілдің құжаттық, мәдени танымдық
қызметінің негізінде ... ... ... көне
мәтіндерде тарихи есімдер арқылы ... ... ... ... ұлттық мазмұндық сипаттағы, мәдени ақпараттық мәні басым бұл атаулар
тіл білімінде прецеденттік деп ... тіл мен ... ... ... Ердің соңы – Есет, пірдің соңы – ... ... ... ... тану ... байланысты зерттеуші Г.Мәдиева
бұл атаулардың мәнін төмендегідей ... «К ... ... ... базы ... прецедентные имена, которым
принадлежит одна из ведущих ... в ... и ... ... ... ... ... и целого комплекса ассоциации,
которые возникают при актуализации прецедентного ... в ... [29, ... ... ... ... ойы мен даналығынан туған
бай ауыз әдебиеті мен шежіре тарихынан алынған фольклорлық мәтіндерде
тұрмыс-салт, ... ... ... ... топқа бөлініп
қарастырылады. Мысалы, мифтік бейнелер: Әзірет әли, пайғамбарлар (Дәуіт,
Мұса, ... ... шал, ... ата;
Ел аузындағы есімдер: Асан қайғы, Аяз би, ... ... ... ... мен әулиелер: Бибі Фатима, Қожа Ахмет Иассауи, Ұмай
ана;
Тарихта ... ... ... хан, ... Есет ... мәтіндердегі персонаждар: Дайрабай, Мырқымбай (Б.Майлин), Судыр
Ахмет ... ... ... ... Қамбар, Шығайбай, Тоңқылдақ т.б.;
Осы тектес ... ... ... ... бата ... ... сөздерде көптеп кездеседі.
Мысалы: Түгел сөздің түбі бір,
Түп атасы Майқы би
Майқы би – ел билеген ... ... сөз ... ... Аңыз ... би ... ... соң қазақтарды үш жүзге бөлген осы Майқы екен.
Жұрт оны ... ... деп, ... ... ... ... ... құсқа теңеген. «Майқы айтты» деген сөздің көпшілігі халық
даналығына айналып кеткен.
Аяз би, әліңді ... ... біл. [33, 73 ... би - ... ... ... ... кейіпкері, атақты Майқы
бидің қабырғалы ... ... ... ... ... ... Майқы бидің алдын
кес кестей беріпті Сонда Майқы би:
Билер, бүгін Мақының ... ... ... ... тесесің.
Майқының да айтатын кебі бар,
Айтуға аузының да ебі бар.
Аязби, әлінді біл
Құмырсқа, жолынды біл деген екен.
Бұл мақалдың философиялық мәні ... да ... ... шыққан
адамның, бақдәулетке мастанбай, тура жолдан таймай, таза ақырын ... ... ұлды ... жұртында Ұмай - жер ана нәрестелердің қамқоршысы, шаңырақтың,
ошақтың ... ... ... түсінік бар. Сондықтан бала көтермеген
әйелдер Ұмай анаға жалбарынып, бала сұраған. Көне ... ... ... ... ... інім ... ер атағы шықты» деген сөйлем
кездеседі. ... ... ... ... ... қолым емес, Ұмай ананың
қолы» деп кие тұтып, табынған.
Қайда барсаң да Қорқыттың көрі
Қорқыт VІІІ ғасырда жасаған мәшһүр ақын, күйші, ... ... ... ... ... ... тек ... халқы емес, бүкіл түркі
тектес халықтарға ортақ асыл қазына. Қорқытқа байланысты аңыз ... ... ... ... деген шығармада толық берілген.
Қайда барсаң да Қорқыттың көрі
Бұл мақал Қорқыт бабамыздың мәңгі жасауды армандап, ... ... төрт ... ... ... Өлімен қалай қашса да, алдынан
қазулы ор шыға ... ... ... да ... ... ... көр» деген
сөзді естіген. Осыдан «Қайда барсаң да Қорқыттың көрі» деген ... ... [75, 175 ... ... ... ... ... мақалда Қарынбай (Харун) мен Құранда аты ... ... ... ... іс ... ... Қарынбай - қазақ
фольклорындағы көзі ... ... ... байдың бейнесі. Құрандағы Харун
туралы аңызға байланысты қалыптасқан. Харун жетім-жесірге қайыр садақасы
жоқ, қолда бар ... ... ... ... ... Харунның сараңдығын
сынау үшін оған Мұса пайғамбарды қайыршы етіп жіберіпті. Харун қайыршыға
бір тал қыл ғана ... ... ... ... ол ... каһарына
ұшырап, оны жер жұтады, малдары түгел ... аңға ... ... Харуынды
тозаққа түсетін жолда қайыр ретінде тал қылы ... ... ... аңызында
Харун есімі Қарынбай болып, оқиға желісі өзгерген.
Араб ғалымдары Лұқпан ... ... ... дейінгі уақытта
өмір сүрген Йемен патшасы, бірде әулие, бірде құл деп ... ... ... ислам дінін уағыздаушы және мұсылманшылықты насихаттаушы
ретінде баяндалады. Орта ғасырда араб ғалымдары Лұқпан хакімді болған кісі,
Мысырда құлшылықта ... ақын деп ... ... атауды, қалай болса солай ... ... Егер ... ... ... ... алса ғана дұрыс атау деуге болады.
Уақытша ғана аталған атаулардың мәні жоқ, ... ... ... ... ... ... ... оқиға және сол оқиғадағы
тарихи тұлғаларына байланыстыра кісі есімдерін қойяды. Мысалы, Жеңіс,
Кенес, Батыр, ... ... ... ... тілінің сөздік құрамындағы ғажайып сырлы атаулардың бір ... ... ... ... ауыз ... ... ... жыр үлгісіндегі көптеген кейіпкерлердің есімі беріледі. ... ... Ер ... Балуан шолақ, Ходжа Насредин, Қанбақ шал,
Алпамыс батыр, Қыз жібек пен Төлеген, Қозы ... сұлу т.б. ... ... ... ... көрсетеді. Мысалы
Қожанасыр десек, осы ... кісі ... ... аққөңіл. Сонымен аңқау,
сенгіш адамдарды кейде Қожанасыр деп те атайды. Ал қу, ... ... ... ... ... ... ... деп Қыз Жібек пен
Төлеген немесе Қозы Көрпеш-Баян сұлу осы ... ... ... ... және ... есім ... болатын ауысу
заңдылығын тілге тән құбылыс ... ... оны ... және
деонимизация тәсілі негізінде қалыптасқан деп қарастырады. Осымен
байланысты ... Қ. ... ... әдебиеттегі басты кейіпкерлер дің
жалқы есімдерінің жалпы мағынаға ие ... ... ... ... ... ... Қарынбай, Шығайбай, Мырқымбай, Қожанасыр,
Жантық тағы басқаларды мәдени ... ... ... ұғым ... деп қарастырылады.
Түркі халқының, оның ішінде қазақ халқының поэтикалық шығармаларындағы
прецедентті есімдерін қарастырған ... ... ... Орыс тіл ... ... В.Г.Костомаров, И.В.Захаренко т.б. зерттеулер жүргізіп отыр.
Прецедентті есімдер жөнінде Ю.Н.Карауловтың айтуынша: «Сонымен қатар
прецедентті ... ... деп атау С. ... тек ... ... зерттеу дұрыс болмас, өйткені мұның бірнеше ... ... олар ... ... ... ... миф, ... әңгімелерде
қолданылды, екіншіден қазіргі кезде көркем шығармамен бірге діни, сонымен
қатар халық ауыз ... ... ... т.б.) және ... пен ... ... ... да прецедентті мәтін
қатарына жатады деді.
Осыған дәлел С. Иманбердиеваның мақаласындағы поэтикалық шығармаларға,
фразеологизмдерге, мақал-мәтелдерге, ырым-сенімдерге келтірген ... ... [76, 90 ... ... ... ... шүкіршілік қылуы;
2. Алланың жазған парманы;
3. Атымтай [-дай] жомарт
4. Алла құдай бағын ашты.
Аталған фразеологизмде құдіретті күшті Алла тағаланың пендесіне ... мен ... ... ... ... аты жомарттығымен әйгілі
болған Атымтай образды тура мағынада берілген.
Мақал мәтелдегі прецедентті есімдер:
1 Атымтайдай жомарт бол, ... әділ ... ... ... мың ... мәжілісін бір жасқа санапты.
3Талап пендеден, жеткізу Алладан.
4 Алла деп барсаң, аман келерсің.
Атымтай, Наушарбан ... ... қай ... ... ... ... ... прецедентті есімдер:
Ассалаумағалейкум, Адыраспан!
Бізді сізге жібереді емдік үшін Омар, Оспан.
Омар, Оспан образдары күллі мұсылман қауымы үшін ... ... ... бейнесінде қолданылады. Сонымен автордың қорытындысы келтірген
прецеденттті есімдерге жасаған ... ... ... пайғамбар
қадір тұтатын есімдер қазіргі кезде шығармаларда , ... ... ... кеңінен қолданылады. Ал, ғашықтық символы болып
табылатын Ләйлә, Мәжнүн, Xұсрау, Шырын, Фархад ... ... ... ... ... ... символы Қыз Жібек пен Төлеген,
есімдермен алмастырылған. Күш, қуат ... Әли, ... ... ... ... балуан Шолақ т.б. есімдермен заманына сай алмастырылған.
Өлдің, Мамай, қор болдың.
Мамай - Алтын Орданың қолбасшысы және ... ... ... ... батыр Руське аттанған жорықта Куликово шайқасында жеңіліп,
Кафаға қашады сол жерде дүниеден өтеді. Тірісінде ел ... ... ... ... аты да, ... да өшеді..
Бұл мақал Мамай батырға байланысты туғанмен, келе-келе адам баласының
бәрін де ... ... ... Оның астарында адам атының да, затының да
мәңгілік емес екендігі деген тұжырым жатыр.
Сол сияқты мақал-мәтелдер ... ... ... ... ... ... ой түйінділерде, ел арасында таралған, көбінесе өмірде
болған, елге ... ... ... ... жер ... ... ... нақыл
сөздерде:
Абылайдың асында шаппағанда,
Атаңның басына шабасың ба [77, 150 ... - Орта ... ханы ... Ұлы жүз бен Кіші жүзге ... ... ... ... ... күш салған қайраткер, ақылды
дипломат, батыл қолбасшы болған. Абылай хан ... ... ... ... ... бас ... ... ас беріліп, 40 атқа бәйге тігілген. Тарихта
ең ұлы ас осы болған, одан кейінгі астарда ешкім де 40 атқа ... ... ... ... халқына кең тарағаны соншалық, нақыл сөзден мақалға
айналып кеткен. Абылайдың ... ... ... ... ақ туы,
«Абылай аспас бар ма асу». ... ақ ... бір ... ... жиналу, яғни
бірлікті, бірігуді» білдіретін символдық ұғымға айналған.
Аспанға ұшсам, қанатым талады,
Жерге түссем, ... Шора ... жүз ... ... ... ... ... Тарақ балуан кісі
болған, асаудан құлағанда, аттың жалын ... ... ... ... ... ... Шора осы ... ұрпағынан, оның құс біткеннің
торына шырмалдыру шеберлігіне тәнті болған халық осы сөзді ... ... ... ... деп шығарған екен.
Ердің соңы Есет
Пірдің соңы Бекет
Кіші жүзде екі Есет батыр болған. Біріншісі - ... ... ... Маңғыстауда Бұхар, Хиуа қалмақтарынан қорғаған Есет Көкіұлы.
Осы осынау жанкешті батырлығына риза болған ... хан ... аса ... ... ел ... ... ... деп батасын берген екен. Кіші
жүзге ауыз ... ... ... қалмақ башқұрт «Есет келді дегенше,
әзірейіл келді десейші» деп үрейленіп жөнеледі екен.
Бұл Есеттен бір ... ... ... Есет ... ХІХ ғ. ... ... ғана емес, елдің Алшындардың қамқоршысы, ағасы, сахараның
саяхатшысы да болған адам. Жауға ... сөз ... мен өз ... кезеген
Махамбет пен Исатайлар Есеттен рухани жәрдем, ақыл кеңес алып ... ... ... ... ... мен ерен ... ... ел Ердің соңы
Есет деп айтып ... ... ... ... бол, Білекті болсаң,
Бекеттей бол» деп Жетпіс ... де ... ел ... ... бірге, халықпен бірге туып, бірге жасасып келе жатқан тілдің
бай саласы фразеологизмдер құрамында ұшырасатын мифтік бейнелер мен ... ... да ұлт ... ... ... жүзігіндей;
Мұсаның асасыңдай; [78, 82 б.]
Бұл атауларға осы саладағы зерттеушілер еңбектеріне сүйене отырып,
мынандай лингво-мәдени сипаттама ... ... Ол үшін ... ... ... ... Соған сәйкес діни ұғымдардың үш заты кереметке
ие ... ... - ... өте ұзақ ... ақылы мен күші сай ерекше
жаратылған жан деп суреттеледі. Адамның өмірін, ... ... ... діни ... осы ... ... арқылы жаратылған.
Қасиетті кітап Дәуіттің қоржынында сақталғандықтан, халық бір нәрсені ... ... ... ... деп атап ... - (Соломон евр. Шелемо) Дәуіттің ұлы, мейірімді, ... ... ... ... ... ... ... Алланың әмірімен оған
жындар қызмететіп, су астынан асыл ... ... Су ... ... ... жұлдыз пішіндес «қолынан келмейтіні жоқ» сиқырлы ... ... ... ... алып қойып, Сүлеймен сиқырынан ада болады.
Тіліміздегі ... ... ... жүзігі жоқта сүмірейген» деген мәтел
осыған байланысты туындаса керек.
Мұса - (Моисей, евр. ... ... ... ... ... ... жазған. Мұсаның таңғажайып асасы болған, соның құдыретімен 12
бұлақтың көзін ашып, шөл ... суға ... ... ... деген
тіркес қиюмен келмей, орындалмай тұрған істің қиюласып, тез ... ... ... Е. Жұбанов қазақ ертегілеріндегі осы тектес прецеденттік
антропонимдерді дәстүрлі атауыштық формулалар деп ... ... ... аттарына қатыстыларын дәстүрлі атауыш формулалар деп жіктейді. ... ... атап ... ... да халықтардың ертегілерінде
кездеседі: Василиса Прекрасная, Елена Премудрая, Кащей Бессмертный, Царевна-
Лягушка, Емеля-Дурак, ... ... ... ертегілеріндегі кісі аттары өзінің мәдени-танымдық қызметіне
байланысты ... ... Ер ... Бек ... Шойын Құлақ, Ер
Төстік, Кер құла атты Кендебай, Күн ... ... қыз т.б. ... эпостық жырларда кездесетін Қара қыпшақ Қобыланды, Қамбар батыр, Қозы
Көрпеш, Баян ... Қыз ... т.б. ... ерекшеліктің көріністері
[79, 264 б.].
Қорыта келгенде, осындай прецеденттік мәтіндердің мазмұнының астарында
тарихи тұлғалардың, мифтік бейнелердің аттарында, яғни ... ... пен ... ... Осы ... ... тағы бір тобы ... білімі көлемінде поэтикалық антропонимия немесе ономопоэтика -
әдеби көркем туындылардағы ... ... ... ... бір ... ... ... құрылым принциптерін, мәтіндегі
қолданыс, сондай-ақ ... ... ... мақсатын айқындайды.
Поэтикалық ономастика нысаны сатиралық шығармалардағы кейіпкер аттары
арқылы бейнеленген каһармандар мен ... ... ... даму ... мәнін ашуда қаншалықты рөл атқаратын зерттейді.
Жекелеген шығармалардағы персонаж аттардың сөз ... ... ... ғалымдар Р.Әміров, Е.Жұбанов, ... ... Г. ... Қ. ... т.б. ... профессор
М.Балақаевтың газет-журнал беттеріне сатира мен юмор жанрында ... ... ... ... ... ... ... мысқыл, өлең, сықақ әңгіме, повесть, романдар,
фельетон) мен юмор ... ... ... ... ұшырасатын
кейіпкер табиғаты, әдетте өзінің образдылығы, мәнерлігі және ылғи ... ... ... ... ... юмор - ... жеңіл, қуаныш, ренішке ... өнер ... оның ... ... эмоциялық т.б. ақпарат болады. Біз үшін оның
маңыздысы оның ... ... ... ... ... ... атаулары (соматика) бар кейіпкер аттары талданған. Яғни осы бас-
көз, бет-ауыз, тіл-жақ мұрын, ... т.б. ... ... ... ... ... юморлық поэтнонимдер жасалған [80,
75 б.].
Осы мәселеге қатысты зерттеушілер поэтонимдердің мынадай белгілерін
атап көрсетеді: жасалу жағынан туынды, яғни ... оны ... ... ... бір ... ... ... эстетикалық
танымына сәйкес жасалады; кейіпкерді сипаттайды; көркем тілдің жемісі т.б.
[81, 175 ... ... ... ... ... «қиялдан туған»,
«жасанды» аттар, оның астарында деп санайды. Жалпы алғанда, ұлттық ... тіл мен ... ... ... тапқан мұндай
атаулардың қолданысынан қазақи мінез, ... ... ... ... көрінеді. Сондықтан да Қожанасырдан бастап, кейінгі
Дайрабай, Мырқымбай, Судыр ... ... т.б. ... ... ... өз ... ... келгенде, прецедентті есімдер ... ... ... ... ... есімдері. Прецедентті
есімдер біздің мәдениетімізде, әдебиетімізде, тарихымызда ерекше орын алады
және антропонимдердің этномәдени, ... ... ... Араб ... тілінен енген антропонимдер
Қазақ антропонимдерінің қалыптасуындағы ... ... ... ... ... Қазақ тіл білімінде араб-парсы есімдерді
зерттеген Т.Жанұзақов, Р.Сыздық, Л. Рустемов, Н.Оңдасынов, Ж.Ағабекова,
Ә.Байтелі, Б.Жұбатова, ... ... ... антропонимиялық қазына байлығын тек төл есімдер ғана
емес, басқа тілден енген антропонимдер де құрайды және ... ... ... ... әр түрлі болып келеді. Бұл құбылыс қазақ
тіліне де тыс ... ... ... ... даму ... ... діні ... белгілі қалып-күйі, ізі қалады. Түркі әлемінде,
қазақ ... ... ... ислам дінін қабылдауға байланысты
өшпес өркениет ... ... ... бірі – араб ... ... ... теориясына сай әрбір этностың, тайпаның
(ұлттың, халықтың) ұзақ даму ... ... ... ... ... ... ... белгілі және ол тарих сол қауым
мүшелері жасаған есімдерінің ... ... ... ... ... мәдени, діни өзгерістерге байланысты жаңаланып, жаңғырып,
аусып, дамып ... ... ... ... «Первый закон
антропонимики, как всей ономастики - историзм» деп, антропонимияны ... ... ... ... ... [8, 63 ... ... мәдени рухани өмірінде ислам дінін ... ... ... қалған құндылықтардың біріне араб есімдері
жатады. Түркі дүниесіне Иран ... ... ... ... ... мен ... IX-X ғғ. бастап кең тарауына байланысты ... даму ... ... араб ... ... ... ... Бұл
дәуірде әдебиет, мәдениет, әкімшілік, әсіресе діни ұғымдарды білдіретін
сөздер кісі есімдеріне айнала бастады. ... діні ... ... ... ... тигізді. Ислам салты бойынша бала өмірге келгеннен үш ... жеті күн ... соң шашы мен ... ... есім беру дәстүрі
қалыптасады.
Есім беруде де ислам заңдары қолданылады, яғни ... ... ... ... оған ... ... «кітап ашқызып,
азан шақырлып ат қою» рәсімі орындалатын болған. Хадисте: «Сіздер ... ... және ... ... ... ... жақсы қойыңыздар. Алланың есімдері мен пайғамбарлардың аттары
да жақсы есімдер болып саналады. ... ... ... ... деп ... Араб ... кісінің толық аталуы үшін бірнеше
атаулар бірге қолданылады: есімі, ... аты, ... ... ... ныспысы (шыққан жеріне немесе айналысқан кәсібіне
байланысты), мансабы ... ... ... Абу Али ибн ... ... ... Мұнда Мұхаммад – өз аты, Абу Али – Әлидің әкесі,
Ибн Сина – Синаның баласы, ...... аты, ...... ...... ... (түркі) зиялылары орта ғасырларда осы үлгіні алған.
Тарихи деректерде араб ... ... ел ... ... мен зиялы қауым
өкілдерінің қабылдағанын көрсетеді [82, 28 б.].
Арабтар ... ... ... ... жергілікті ... де ... ... Оны араб ... ... қазіргі кезде
көптен кездесетін кісі атттарына байланысты айтуға болады: мысалы, апта
күндеріне ... ... кісі ... ... ... Оның ішінде негізінен
бай, бек, жан, ғали, гүл, ... ... қосу ... адам аттарын қоя
береді: Сембек, Жексембек, Дүйсембек, Сейсенбек, Сәрсенбек, ... ... т.б. Ең ... ... апта ... парсы
тілінен енген:Шәнбе – сенбі
Иекшәнбе - жексенбі
Душәнбе - дүйсенбі
Се шәнбе - сейсенбі
Чар шәнбе - сәрсенбі
Пәндж шәнбе - ... ... ... ... Ж.Ағабекованың еңбегінде жеке
қарасырылған [83, 16 б.]. Жинақталған тілдік деректер негізінде ... ... ... ... ... ... иран және араб тілдеріне тән
есімдерге жіктеледі. Онда ... ... ... ... ... Әлем ... үлкен орын алатын Ислам дінімен оның тарихи
тамырларының тіліміздің барлық салаларында орын ... ... Бұл ... кісі ... жаңа ... мен ... ие болуына әсер еттті. Қазақ
тіліндегі араб текті есімдердің көбі Алланың «Асмауыл-хусна» деп аталатын
99 ... ... мен оның ... фонетикалық варианттары арқылы
жасалған. «Асмаул-Хусна» деген ұғым араб тілінде «Ең жақсы есімдер» ... ... ... ... ... ... көркем есімдер деп қолданып
жүр. Құран-кәрімінде ... ... оның ... ... адалдығын, күштілігін, тазалығын т.б. ... ... ... ... ... деп атап ... [84, 51 ... пікірінше, ат қоюға келген кісі Ислам дініндегі балаға
жақсы, мағыналы ат қою ... ... ... ... аттарын, Алланың 99 көркем есімдерінен таңдап беріп отырады.
Осыған байланысты ... ... ... ... ... ... аттар пайда болған. Мысалы: Рахман - ... ... ... ... Әбіш ... түрі),
Әл-Әзим - ұлы Әзім, Әзімбай, Әзімхан, Әзімжан, Әзімбек
Әл Уәли басқарушы, ... ... ... 22 ... бұл ... орта ғасырларда елімізге келген Ислам таратушылары өз
діндеріндегі түрлі заңдардың халқымыздың арасында қолданылуына ықпал етіп,
ата бабаларымыздың ұстанған салт-дәстүрлері ... ... ... ... ... шілдехана тойларына жергілікті жерлердегі
қожаларды немесе молдаларды шақырып ... ... олар ... туған
қазақ балаларына дұрыс мағыналы есім беруді қадағалады. Яғни бұл атаулардың
мәдени (діни) қызметінің жаңа ... ия ... ... ... ... киелі лексикасын (агитопонимдерді) арнайы қарастырған
Қ.Рысбергенова, ... ... т.б. ... ... атауларына
жататын сөздер лексика-семантикалық тұрғыдан екі топқа бөлінеді: 1) киелі
антропонимия 2) жалпы сөздер - ... ... ... ... ... ... ... құрамындағы антропонимдердің саны өте ... ... ... 8 ... ... Олар негізінен әулие
сопылар есімдеріне қатысты аңызға ұқсас көптеген шежіре ... ... [86, 176 ... әулие сопылар есімдерінің басты ерекшелігі - олардың көбісі лақап
аттар болуында. Сопы әулиелер ... ... ... ... онда олардың табиғаттан тыс қабілеттері сипатталады, кей
жағдайларда ... бір ... ... ... ... беріледі.
Мысалы, әулие сопы ... ... шығу тегі ... ... «Оңтүстік Қазақстанда әулие Қарабураның, дәлірек айтқанда
Бурахан ... ... бар. ... ... әңгімелеуі бойынша,
Қарабураның шын - аты Бурахан адзар. Ол ... ... ... ... ... ... ... алғаш қабылдаған қарахандықтар ... ... ... ... ... ... ... - сопы әулиенің ұлы, оның бейіті ... ... кең ... ... ... оның бүкіл қауымға Қожа Ахмет Иасауиді
«қара бураға мінген адам жерлеуі ... деп ... ... ... ... ... ... Бұл адамнан басқа бір де бір адам әулиенің
денесіне саусағын тигізбеуі керек. Солай ... да. Қожа ... ... ... соң, ... ақ ... ... әулиені жууға арналған қара ... ... түйе ... адам ... болды. Ол жаназа оқып, басқа да
тиісті жөн-жоралар жасады. Сосын ол адам ... ... ... бет
алды. Сол уақыт аралығында ол нәр татпады. Елді мекенге келісімен жуынып-
шайынып сол жерде қайтыс ... көз ... ... сәл ... ... ... бейітінің үстіне
күмбез орнатылды. Шын атын білмейтін жұрт оны ... деп атап ... - ... ... ал қара - оның ... Осы сөздерінен әулиенің аты
қалыптасты. Бұл әулие туралы екінші болжам бойынша, Қарабура ... ... ... деп ... Ол бір ... ... Қожа ... әулиеге он түйеге артарлықтай сексеуіл жеткізеді. ... да ... деп атап ... [87, 88б.].
Ертедегі ислам тарихындағы әулиелер мен құрандық пайғамбарлар есімдері
қазақ батырлық эпостары, ... ... ... мәтіндерінде
кездеседі.
Осы кеткен қозымды
Алланың досты Мұхамбет
Тек ... ... ... ... ... ... ... ай. Қамбар өзің қолдасың,
Қолдамайтын кім бір ай.
Кітаптардың ішінде
Қырық пайғамбар аты ... Қияс ... ... ... ... кімім бар
Алпыста анам Аналық
Бибібатимаға тапсырдым.
Қазақ киелі лексикасында әулиелер ... ... - ... ... ... ... ... жиі қолданылады. Тірі
кезінде сыйынып-табыну көзіне айналған әулиелердің о дүниелік ... ... ... ... арта ... ... ... адамдар зиярат
етеді. Мысалы: Ташкент обылысындағы Зеңгі ата, өз ... Ысы ата, ... ... ... ата, Ыбырайым ата, Қарашаш ана, Көз ата, Тас
бабалар, Қыз ана, ... ата, ... ата, ... бап, ... бап, ... Қожа ... Иассауи, Гауһар ана, Үкаш ата, Шахан ата, Жылаған ата, Баба
Түкті Шашті әзіз, Қарабура, ... ... 41 ... ... ... Домалақ ана, Сыланды ана, Ысмайыл ата, Ерназар ата және ... ... ... бір лексика семантикалық тобын кәсіп
мамандық жебеуші иелерінің есімдері ... Бұл ... ... ... пайғамбарлар немесе ертедегі ислам тарихындағы
әулиелердің есімдері болып ... ... ... ... ... аты темір ұсталары мен қару-жарық жасаушылар иесінің аты Кердәуіт
ретінде белгілі.
Мұхаммед пайғамбардың қызының аты - ... (қаз. ... ... ... ... ... мен халық санасында босанатын әйелдері
желеп жебеуші ретінде көрінеді. Қазақ ... ... ... ... жіберуші пірі Диқан баба антропонимі кездеседі. Қазақтардың
егіншілік салттарын зерттеген Ж.Кармышева былай дейді: «Каким другим ... ... ... земледелию приписывалось
сверхестественное происхождение, связь с ... ... ... работ. В Средней Азии, где земледелие возникло и развивалось среде
оселдлых ираноязычных ... ... ... и первоучителем
земледельцев почитался ... ... ... ... ... ... и ... ему, пока вели свое единоличное ... ... на ... ... при ... ... ... водой.
Казахские земледельцы - егінші - ... ... ... ... и обращались к нему при всех важных начинаниях в годичном цикле
земледельческих работ» [88, 49 б.].
Қазақтың табыну ... да сол ... ... баба киелі
антромонимі қолданылады: Диқан баба берекесін берсін, Диқан баба ... ... ... ... ... бар. Тұқым себер алдында егінші-
қазақ Диқан бабаға сыйынады:
Бісміллаһир-раһман-ар-рахим
Я, Диқан баба! құрт-құмырсқа,
Жан-жануардан қалғаны менікі!
Қазақ киелі сөздерінің «Киелі, қасиетті адамдар» ... ... ... ... ... Бейнелері ертедегі ислам тарихымен байланысты әулиелер аттары;
2) сопы әулиелер аттары;
3) ру, тайпа басшыларының ... ... ... ... ... (олар жерленген киелі орындар)
5) кәсіп-мамандық жібеуші иелерінің аттары.
Сонымен, қазақ киелі ... ... бұл ... ... ... яғни қасиетті адамдардың есімдері. [89, 176 б.].
Көптеген қазақ есімдерінің архетиптік сипатын ... ... ... соған сәйкес тууымен түсіндіруге болады. Мысалы, эпоста
кездесетін Құртқаның шешесі Көктен ... Баба ... ... Әзиз ... ... ... ... болып табылады. Осындай мысалдарды
қазақтың рухани мәдениетінен ... ... ... ... ғылымға енгізген – К.Г. Юнг. Оның пікірі бойынша,
мәдени тұлғаның рухани-шығармашыл қазынасын қауымдық ... ... ... ... ... ... бөліктерін архетиптер деп атайды.
Оларға адамның рухани өмірін априорлы ... ... ... оның ... ... жүйесін жалпылама анықтайтын құндылықтар
қисыны жатады. Осының негізінде адамда «мендік» сезім, этноста ... өріс ... ... ... бір ... ... оның өзіндік болмысын
неғұрлым бойына толығырақ ... ... және ... ... қалыптастырған және дербес жүйе ... ... орын ... ... ... жатады.
Қазақ мәдениетінің архетиптік батырлық уақытынан келген маңызды бейне
– Қорқыт ата халық жадында терең ұялаған. Барлық түрік ... ... мұра – ... ата ... VIII-IX ... сыр ... бойын
мекендеген оғыз-қыпшақ тайпаларынан шыққан, атақты жырау, бақсы, күйші және
философ Қорқыттың ... мен ... ... ... ... Қазақ аңыздары бойынша, Қорқыт ата өзінің желмаясына мініп алып,
халыққа мәңгілік ... ... ... ... Ол өте ... мәселе – өлім мен өмірдің мағынасы туралы, шектілікті жеңіп
шығудың жолдары жөнінде талай ... ... ... [96, 254 б.]. ... ... ... ... Будда сияқты қайғы-қасіреттен жай ғана құтылуға
болмайтындығына көзі ... ... ... да, көр ... ... Енді ол ... ... қобыз сарынан іздейді. Ең ақырында қобыз
күйімен көз жұмып, ... ... ... ... ... халықтарының мәдениетінде аспанмен қатар оның шырақтары да құдай
деңгейіндегі құдіретті, қасиетті құбылыс деп ... Бұл ... ... ... рөлі ерекше. Ертедегі миф-аңыздардың,
ертегілердің кейіпкерлерлерін Күнсұлу, Күн ... ... және т.б. ... ... Бұл ... солярийлік (күндік) деп атауға негіз
жеткілікті. Археологиялық және этнологогиялық ... Күн мен ... ... ... ... Саймалы-таш, Тамғалы, Ешкі өлмес
аңғарларында көптеген басы күн тәрізді ... мен ... ... ... ... Күннің нұры сияқты ұшқын шашқан дөңгелек басты
антропоморфтық кескіндер тасқа қашап салынған. Күнді құдай ретінде ... көне ... тән ... ... ... ... (күн ... Ирандағы Бехистун жартасындағы Ахура-Мазда мен
Митраның кескіндеріне ұқсас антропоморфтық бейнелер ... ... Арыс ... бойындағы Алтын төбеде көптеген «алтынбастылардың»
кескіндері бейнеленген. Кейінірек бұл бейне аспан құдайы – Көк ... ... Ерте ... бұл ... ... ... қолданылған
[91, 89 б.].
Азиялық өркениеттерде күнмен қатар ... ... ... ... Ай көне ... ... ... орынбасары, сұлулықтың таңбасы,
көп мұраларда әйел құдай ретінде танылған. Көшпенділер үшін де айдың маңызы
зор ... ... ... ... ... айдың тууы мен батуын
бақылаған, одан өздерінше қорытынды жасап, жыл мезгілдерін ... ... Олар жаңа ... ... күн ... ... кемитінін, ақырында
«таусылып» – «өліара» келетінін білген. Бұл кезде ауа райы өзгеріп, ғылыми
тілмен айтқанда, циклон басым ... ... ... ... ... ... жақсы білген.
Алайда, айдың басты символдық ерекшелігі оның күн мен ... ... ... қатысты. Күн батып ... нұр ... ... ... ... күннің ізбасары (дублері) ай арасындағы
тартыс ғарыштық ... ие ... ... ... ... ... айды ... тұтқан. Бұл көне дәуірден келе жатқан дәстүр. Мысалы,
Қаратау тауларындағы жартастығы суреттер көзәйнек тәріздес ... ... ... ... ... ішкі Монғолиядан да табылған.
Сондағы адамдардың бастары ... ... ... ... ... ... ... Бұл белгілі бинарлық оппозицияны (күн мен ай) білдіреді. Ай мен
күнді қосып тұрған сызық адамдардың «қасиетті жолы» деп аталады.
Күн мен ... ... ... мәдениетте кең таралған идеяның бірі.
Мұсылмандық әлемде ай діни таңбаға ... ... ... ай ... ... Бұл ... ескертетін бір жайт бар. Ай символикасы мәдени
гомогендік дәстүрмен тығыз байланысты. Ол аруақтар ... ... ... ... ... зираттарына ай белігісін қою ұрпақтар,
дәстүрлер сабақтастығын көрсетеді.
Жоғарыда атап көрсеткеніміздей, ай әдемілік пен ... ... ... Айсұлу, Айбарша, Ай-Таңсық, Айшат т.б. антропонимдермен
қатар, қазақ эпосында сұлулық, нәзіктік Ай мен ... ... ... бұралып кете барады» (Қыз Жібек), «Жалғыз қызы Гүлбаршын – он
бесте ... ай еді» ... ... Ай – ... ... әлемге бірдей»
(мақал) [92, 132 б.].
3 ҚЫПШАҚ-ПОЛОВЕЦ ЕСІМДЕРІНІҢ ЭТНОМӘДЕНИ СИПАТЫ
3.1 Орыс жылнамаларындағы түркі текті ... ... мәні ... ... ... ... қатысты маңызды материалдар түркілер мен
славяндардың ұзақ уақыт бойы тығыз ... ... ... ... ... көрініс тапқан. Бұл қарым-қатынас пен өзара
тығыз байланыс Киев Русінің ... ... және оның ... даму
кезінде Шығыс Европада мекендеген, осы территорияда бірқатар мемлекеттік
билігін ... ... ... ... ... ... ... мәнге ие болды. Н.А. Баскаков славяндар мен көне ... ... ... ... ... орыс ... ескерткіштерінде, оның
ішінде негізінен қолжазба ескерткіштері мен көркем шығармаларда ... көне ... ... ... мен ... Бұл ... ... этнографтардың, тарихшылардың
қызығушылығын арттырып, зерттеуге септігін ... ... ... ... ... ономастикасына қатысты бұл құнды материалдар
зерттеушілердің ... ... ... жарық көрді. Мысалы,
Н.А.Баскаковтың еңбегінде қыпшақ антропонимдері мен ... ... ... ... ... көне түркілер этнонимдері ... ... ... ... ... түркілердің
мифологиялық және эпикалық кісі есімдері әртүрлі ... ... Кең ... бұл ... ... ... о ... Игореве» деген
монографиясы мен «Русские фамилии тюркского происхождения» кітабында,
бірқатар мақалаларында ... ... [100, 75 ... орыс ... ... лексикасын зерттеуші И.Г.Добродомов ежелгі
орыс мұраларындағы түркі ономастикасы мәселелеріне ерекше көңіл бөледі.
Оның ... ... және ... ... ... ... талданды, ежелгі орыс этнонимдеріндегі булгаризмдер,
ежелгі орыс мұраларындағы түркілік топонимдер мәселелері ... ... ... в ... о ... Игореве» еңбегінде
түркі ономастикасы ... ... ... ... ... Тіліміздегі антропонимдердің шығу, даму негізі халқымыздың
өткендегі тарихымен тікелей ... ... ... кісі ... көне ... ... түбірлес, мағынасы ұқсас, жасалу тәсілі мен
құрылысы жағынан бірдей болып ... сыры - ... шығу ... көне ... ... мен орта ... ... болған
антрополексемалық жүйенің жалғастығы болып саналатындығында.
Осымен байланысты көне қыпшақ антропонимдерін ... ... ... ... бұл ... пайда болу табиғатын анықтауға
әлеуметтік факторларды қатыстыра отырып зерттеу. Ескі қыпшақ тілі, қазіргі
кезде қолданыста жоқ, өлі тіл ... бұл ... ... ... зерттеу объектісі болып табылады. Ескі қыпшақ тілінде
сөйлеген этностардың ... ... ... ... ... Днепр
өзендері аралығындағы Евразия далаларын мекендегендігі ... ... ... ... белгілі.
Половец - қыпшақтар мен кумандардың тарихын, этнографиясын зерттеген
«Половцы» деген еңбегінде С.А.Плетнева оларды: ку-кумандар және половецтер
дейтін екі ... ... ... ... [101, 60б.]. Бұл екі тайпалар
бірлестігін, куман және половец ... деп ... ... ... ... ... әлеуметтік терминологиямен айтқанда топтық қауымдар
немесе әлеуметтік топтар құраған.
Әлеуметтік топ ... ... ... ... ал ... әлеуметтануда
социум. Этноним немесе соционим ... ... ... кісі ... де ... немесе социоатау болып аталады. ... ... ... ... ... және иерархиялық түрде қоғам
болып ұйымдасатыны белгілі. Осы әлеуметтанымдық заңдылықты біз, куман және
половец қоғамдарынан ... XI ғ. ... ... ... кун - ... оғыз жэне Днепр мен Еділ өзендерінің аралығын ... ... ... алан ... мен ... Башқұрт, Бурджоғлы, Джузан,
Дурут, ... ... ... ... ... ... ... Саксин, Тарголове, Токсоба т.б. этностар немесе әлеуметтік ... ... ... ... ... ... жағынан
байланысты болып, иерархиялық түрде қоғам болып ұйымдасқан.
Әлеуметтік топты ... ... ... ... ... өту ... емес. Жалпыға белгілі түсініктегі мәдениет, әрбір
әлеуметтік топта немесе социумда болады. Социум ... ... ... ... тілінен байқалады. Тілдің сөздік құрамы, сол ... ... ... және ... ... нақтылап айқындап
беретіні белгілі. Тура осы сөздік құрамынан мәдени айырмашылық ... ... ... лексикасының ажыратылу деңгейі, социумдар
мәдениетінің айырмашылық ... ... ... жеке лексикалық
бірлік, социум мәдениетіндегі жаңа ұғымға атау беру керек болған кезде ғана
пайда болады.
С.А.Плетневаның ... ... ... ... мен мазмұнына
сүйене отырып, біз ол этноатауларды тілдік табиғаты, тіл мен ... ... ... ... ... Сөйтіп, олардың қазақ
антропонимикасының этномәдени негізімен астасып жатқан ... ... ... ... ... - ... қоғамындағы экономикалық мәдени-
әлеуметтік өзгерістерге байланысты көптеген курен басшылары ... ... ... ... ... «оба» дейтін көне түркі
сөзінен туындаған «опа», «епа» ... ... ... ... Аепа ... кісі атаулары пайда болған.
XI ғасырда половец қоғамында әскери демократиядан ерте феодализмге өту
кезеңі жүргені тарихи ... ... ... көшу ... ... ... әскери-демократиялық құрылымда
болатындығы белгілі. Ал, ... ... ... ... ... бірлестік тән. Еділ мен Днепр аралығында алғашқыда
XI ғасырда көшіп-қонған, Боняк, Шарукан, Тугоркан, ... ... ... ... тура осындай тайпалар одағы болған.
Бірнеше тайпалардың бірлестігін С.А.Плетнева "орда" дейтін терминмен
атаған. Половец және куман қоғамдарының әрқайсысынан ... орда ... ... ... ... ... ... дегеніміз токсоба, төртоба,
етибичи, иета секілді этнонимдердің бірлестігі. Қыпшақтану ... ... ... дерлік токсоба этнонимінің ... ... ... ... тоғыз сан есімінің ықшамдалған
фонетикалық варианты. Ал, ... ... -оба ... ... ... мағынасын білдіретін көне түркі атауы деп
қарайды. Осы сияқты тортоба да, төрт сан ... мен оба ... көне ... біріккен екі компонентті этноним.
Етибичи-иета немесе жеті сан есімі мен оба ... ... ... еби және чи ... ... үш ... ... Сонда
токсоба, төртоба, етибичи дегеніміз - тоғыз, төрт және жеті ... ... ... ... ... ... түркітанушылардың, этнологтардың,
шығыстанушылардың көне түркі "оба" сөзі мен оның фонетикалық варианты, ... ... ... ... Егер де оба сөзі мен ... вариантары «ру-тайпа» мағынасын білдірсе, онда қалай Алтунопа
есімі: қымбат металл мағынасын білдіретін алтун және әке ... ... ... білдіретін аба немесе апа сөздерінен құрала алады. Егер
де половецтерде Алтунопа атауымен аталған ру болған болса, онда ... ... ... компоненті опа - «ру» мағынасын білдірген. ... ... ... ... Алтунопа есімінің де екінші
компоненті оба мен оның ... ... – «ру» ... ... ... ... ... болатын дәйекті мысалы, қазақ этнонимдерінің атауларымен
сабақтастыра дәлелдеуге болатын ... ... Кіші ... ... ... дейтін екі бөлікке бөлінетіндігі белгілі. X. Арғынбаев, ... А. ... ... ... ... пікірінше, Алшын
бөлігінің Байұлы тармағы 13 ... ... ... бірі ... ... Байұлы тармағына жататын Байбақты руында тоқсоба дейтін атаның
барлығын атап ... бұл ру ... ... ... ... құрамында болған, деген пікір білдіреді [102, 372 б.].
Қыпшақтану мәселесімен ... ... ... ... орта ... деректемелерінде кездесетін қыппшақтардың бір тайпасы
Бурджоголыны Алшынның Байұлы тармағына кіретін ... ... ... бір ... деп ... [110, 312б.]. Ш-ч, дж ... дыбыс
сәйкестігіне сай Бурджоголы этнонимінің бірінші ... ... ... шендестіріп, беріш қабылдап, жоғарыда көрсетілген
қыпшақтанушы зерттеушілердің Бурджоголы мен Беріш ... бір ... ... ... келісуге болады.
Себебі Алшынның Байұлы тармағының бірнеше руы, ортағасырлардағы қыпшақ
конфедерациясына кірген. Осындай тарихи-этнологиялық ... ... ... ... - этностардың, кісі атаулары ретінде берілген
бейнесі, формасы екендігіне сүйене отырып, біз Байұлы бірлестігінің Алтын
руы мен орыс ... ... ... ... бұл екеуін бір
этнос дей аламыз.
Егер де ... ... ... ... ... және осы рудың
көсемінің аты ... ... ... ... ... бар ... онда оларда
Байұлы бірлестігінің Алтын руымен генезисі бір Алтын опа руы да ... ... ... Егер де ... ... ... ... ру болған
болса, онда олардағы ... ... ... компоненті опа – ... ... [103, 30б.]. Олай ... бұл ... ... ... үш ... половец есімдерінің екінші компоненті оба мен оның
фонетикалық варианттары – «ру» ... ... ... ... ... кісі ... ... болу заңдылығы - түркі тілдерінде
кездесетін ... ... ... Адай, Найманбай (Әсет ... ... ... т.б.), ... ... т.б. Бұл ... ... ретінде қазақ тілінде ұлттық киімдердің соның ішінде ... ... ... проф. Е.Жанпейісов М.Әуезов шығармашылығы
тілі негізінде нақты көрсеткен: жекей тымақ, ... ... ... тымақ,
найман тымақ, сегіз сай уақ тымағы, төрт сай аласа төбелі тобықты тымағы
[37, 25 ... ... ... ... ... ... талдау көрсетіп
бергеніндей, бұл антропонимдердің басым көпшілігі этнонимдер мен отбасылық,
рулық лақап атаулар немесе рулық отбасына ... ... ... ... атаулары негізінде пайда болған.
Осы мәселеге қатысты Н.А.Баскаков, ... Аджи ... ... ... ... ... ... анықтау барысында олардың бізге белгісіз ... ... ... мынадай рулар құрағаны анықталды: Алтын, Арыстан,
Ашина, Кул, Тарголовке, Ит, Токсаба, Кайоба, Беріш-барыс, Кайдар-Айдар,
Кимек-Имек, Лақ, ... ... ... Құлан т.б. Половец
есімдерінің басым көпшілігі осы рулар және олардың ... ... ... ... біріктіретің топтық атаулар негізнде пайда болған. Ашина
руына қатысы бар есімдерге: Кулоба, Самогур, Чинегрепа, Колтан, ... ... ... ... ... атаулар, ал оның бөрі ... ... бар ... Бердібек, Кобяк-Көбек, Боняк-Боріг, Итоглы,
Итлар, Куртык-Құрлық, Сарчан-Сырттан, Альпар-Ольбер, Борил антропонимдері
жатады. Мифтік дерекке сай ... ... бала мен оның ... атты ... ... ... қатысты бар есімдер: Кончак-Қаншық, Кюнячук-Күнічүк,
Балкатги-Балқатқын, Белдюз-Балдыз, Сантуз-Сандыз.
3.2 Этнонимдер мен антропонимдердің сабақтастығының
түркітану мен ... тіл ... ... ... де ... мен ... көбісі ерте кезден-ақ
тіліміздегі мағыналы сөздерден қойылып отырған. ... ... ... ... келе ... ... ... ескіріп, ұмыт болып,
халық санасында тұрақтап қалмады. Ондай есімдердің архетипін ... ... ... ... қарастырылған қыпшақ деректерінің де
септігі тиетінін зерттеу барысы көрсетіп ... ... және ... ... бір руы ... деп ... ... тарихы және этимологиясы туралы көптеген авторлар жазған болатын.
Солардың ішінде біз ... ... ... ... және
Ю.Зуевтің пікірлеріне сүйенеміз [104, 25 б.].
Проф. С.Аманжолов Кіші жүздің құрамына кіретін ... ... ... ... ... ачин//ашин тайпасын байланыстыра қарады. Автор алшындардың
көне қонысы Алтай болған, сондықтан Алтайды ... ... ... мен ... таңбасы бірдей екені ... ... ... туралы екінші автор Л.Н.Гумилев былай жазады: «С этим языком
(древнемонгольским) ашина в 439 г. перешли на ... ... ... ... ... ... ... волк - «бури» или «каскыр», а по-монгольско
шоно/чино. А - перефикс ... в ... ... ... ... ... ... арабской записи слово сохранилось этого имени -
шанэ» [ 105, 23 б.].
С.Г.Кляшторный «ашина ... ... ... ... аты» деген, ал
проф. С.В.Киселев ... аты ... ... ... сенім тудырады» яғни
ашина ананың аты ұлдарына және руға ... көне ... ... әлі ... кезінде жүзеге асырылған. ... ... ... көне ... ... ... әйел
образы тас дәуірінде мүсін болып жасалғанын, үрім бұтақ, туыстық ... ... ... байланысты болғанын атап көрсетті [58, 73 б.].
Бұл келтірген ... мен ... ... ... ... ... аты бұл ... аналық ру құрлысының соңғы кезінде
қойылған. ... ... ... тек осы рудан ғана қойлатын болған.
Сондықтан Ашинаның мұрагері болып ... ... шад, ... ... аты да ... варианттары болып табылады.
Қаңлы - тайпа одағы жөнінде Н.Аристов, В.Бартольд, ... ... ... С. ... т.б. ... ... өзі қаңлы этнонимін былай ... ... ... бір ... аты. Оныі осы ... ... ... үлкен тайпасы деп түсіну керек. Қаңлы сөзі М.Қашқаридің еңбегінде ... ... ... ... ... ... ауыр жүк ... екі доңғалықты
арба» деп түсіндіреді [98, 29 б.].
Қаңлы жөніндегі тарихи дерек көрнекті ... ... ... ... аты ... да ... ... оғуз қаған
джуржуттерге көрші тұрған татарларға шабуыл жасайды және жеңіске ... да бір ... кісі арба ... Ол арба ... ... деп дыбыс
шығарады. Оған дейін арбаның өзі де, аты да ... еді. ... ... ал оны ... адамды «қаңқлы» деп атады. Барлық қаңлы деп аталатын
ел осы кісіден ... деп ... ... [107, 84 ... Ә.Қайдаров, І.Кеңесбаев, Т.Жанұзақов қаңлы этимологиясы туралы
автор былай жазады: «Осы негізіде қаңлы (кейбір ... ... ... ... ... лы жұрнағын (лық формасының қыпшақ тобына тән вариантын)
жалғау ... ... «Қаң ... «Қаң ... ... ... ел» деген ұғымды білдіреді». Сөйтіп автор ... ... өзен аты деп, ал «лы» ... жұрнақ (туынды сын есім жұрнағы) деп
есептейді.
Қорыта келгенде, М.Қашқари сөздігінің деректеріне және академиктер
А.Н.Кононов, Ә.Қайдардың т.б. ... ... ... ... ... ... мағынасы қаң оғлы яғни «өзен, су бойындағы ... ... ... де, ... бұл атау жоғарыдағы фонетикалық
өзгерістерден кейін қаңлы түріне көшкен. Осы түрде ... ХІғ. ... ... ... ... этнонимдер ертеде көп болған Бурджоглы,
Анджоглы т.б. Мұның өзі қаноғлы, қаңлы этимологиясына қосымша ... ... - Ұлы ... ... ... ... ... деректерде VI-
VIII ғасырларда дулат хандығы Тарбағатайда және Оңтүстік Монголияда болған.
Акад. В.В.Бартольд дулу көне түркі ... ... ... ... ... ... ... деп қараса, проф. С.Аманжолов былай жазады:
«Итак, по ... ... ... ... - ... потомки древних орхоно-
енисейских тюрков V-VIII которые домонгольское название дулу получили от
имени западнотюрского кагана Дулу ... в 635) По ... ... ... ... ... что этому кагану подчинились многие
племена, в том ... и ... [109, 36 ... пен ... ... этнонимнің этимологиясы туралы былай
жазады: тұғ(знамя)+лұғ>туғлу+(а) ... ... ... ... ... ... дулат (
тогрут-ак-кан тот, кто исправляет, выправляет).
Осы пікірлердің ішнен ... ... ... ... ... сөз ... ... көңілге қонымды, ттарихи
этимологиялық негізі бар. ... ... ... ... мен отбасы-рулық лақап атау болмаған болса, онда оларда ... атты құс ... де ... Түркілерде тоқылдақ-тогуртак атты құс
тотемі болмауы себепті, половецтерде «тоқылдақ құс» мағынасындағы тогуртак
деген кісі атауы болмаған дейтін ... ... ... ... ... ... ... анықтауға жәрдем беретін пікірді, жаңа
мәліметті Ө. Панзарбеков пен Б. ... ... ... ... ... дәлелдеуі бойынша, алғашқы түркілер-хундардың
алғашқы шаньюйі Модэнің әкесінің қытай ... ... ... ... яғни ... ... ... мағынасы – «төбе би»,
яғни билік дәрежесі ... ғана биік ... ... 209 жылы ... бір ... Тобан аталған Модэ, 208 жылы шығысындағы дунху-татарлар
мен батысындағы юеши-ушилерді қирата жеңгеннен кейін, өз дәрежесін ... ... ... ... Осы ... бұл лауазымды реформалап, ... ... буын ... таг ... ... ... ... «ауқымды»,
«көлемді», «биік» көптік мағыналарын беретін ур ... ... ... деп ... ... оның талабы бойынша тау басындағы ақ ... тау ... ... биік етіп ... ... ... ... оқиғадан кейін хун қоғамында тогур атақ-дәрежесі ал, ... осы ... ... ... ... яғни ... ... баламасы, сөзбе-сөз аудармасы пайда болған [116, 105 б.]. Олардың
пікірінше Тобан лауазымын реформалаудан ... ... хан ... ... үш атақ-дәрежесі дүниеге келген. Тау сұлбасына ұқсата арнайы
жасалған таг, қазақша тақ атты ең биік ... Модэ ... ... таққа
отыру деген түсінік б.д.д. 208 ж. Модэнің осы орындыққа отыруына байланысты
пайда болған, бүдан пәстеу орындыққа Хуннулардың ханы ал, одан да ... ... бегі ... ... хун қоғамында баспалдақ
сатылы дәрежедегі ... ... ... бұл ... жалпы бір
атаумен тогур, қазақша тұғыр деп атаған. ... ... ... түсінік,
хун қоғамында орын алған осы тарихи ... ... ... ... ... биікке, жеңістің биігіне көтерілу деген мағынаны
білдірген.
Тогур-шаньюй атақ-дәрежесі, өз мағынасында түркілер арасында сақталып
қалмағанымен ... ... ... ... ... сияқты кісі
есімдері және шәнию, шәниіп отыру секілді етістіктер түрінде ... ... ... ... Тугоркан-Тугортак есімінің алғашқы нұсқасы
Тугоркан антропонимінің ... ... ... ... ... ... ... атақ-дәрежесінің фонетикалық варианттары дейтін
қорытынды жасай аламыз.
Осы топқа жататын Алак есімінің этимологиясы ... Л. ... ... 1) < ... ... ... ... только что
родившийся (ЛБ, 1, 152) 2) < олак неискусный, ненаходчивый (ЛБ, 1, 152,)
Әрине, жаңа туылған нәрестеге ... ... ... ... олақ сөзін есім етіп беру, сондай-ақ ер ... ... ... ... ... ... ... көшіне тіркелуі ақылға қонымсыз,
бұлай болуы ... ... Олай ... Алак ... ... «кішігірім ат»,
«жаңа ғана туылған лақ» мағыналарын білдіретін илак-илаг-улак атауынан
шығаратын Л. Будаговтың пікірі шындыққа ... ... ... ... ... ... төркіні туралы И. Березин мен
И. Добродомов жэне Н. Баскаковтардың пікірлері мынадай: ИБ, ИД < ... < ... ... (ЛБ, II, 380). [117, 140 б.].
Осы себепті, Сокал-Искал есімінің төркінін, түркі этнонимдерінің
жүйесінен іздеу ... ... ... Ө. Панзарбектің көрсетуінше, VII
ғасырдың ортасында Іле өзені алқабының жоғарғы ... ... ... ... округты түргештердің согэ мохэ атты тайпасы мекендеген.
Қытайлық согэ мохэ этнонимінің түркілік транскрипциясы сакал бака, ... бака ... ... ... ... к-г-ғ және и-к ... ... баиа болып айтылған. Жағал баиа атауының екінші ... ... ... сын есім ... лы ... ... жағал
баиалы немесе баилы этнонимі пайда болған. Оның дәлелдеуі бойынша, қазақтың
Кіші жүзінің жетіру тармағына кіретін жағалбайлы руы - сары ... ... ... ... ... ...... сары түргештердің сакал бака, яғни ... ... ... ...... болып шықты. Олай болса, ... ... ... ... ... ... бірі - ... яғни
жетіру бірлестігіне кіретін сакал бака - жағалбайлы руы ... ... ... атауының негізінде пайда болған. Егер де аталмыш есім,
Етебичи-жетіру ... ... ... бака - ... руы атауының
бірінші компоненті сакал атауының негізінде пайда болған болса, онда ... ... Иета атты ... ... Кіші ... тармағы. Мұндай тұжырым жасауымыздың себебі, ... ... ... ... ... ... ... этнонимін иемденуші ру
қазақтың Кіші жүзінің ... ... ... ... ... біз, ... емеспіз. Бізге дейін X.Арғынбаев,
М.Мұқанов, В.Востров, С. Ақынжанов секілді ... ... ... ... Кіші ... бір тармағы жетіру бірлестігі болса керек дейтін болжам
жасаған. Половецтердегі Сокал есімінің этимологиясына ... ... ... ... бұл ... ... отыр.
Осы топқа жататын Сърчан-Сырчан есімінің төркінің Н.А.Баскаков «сары»
түсімен байланыстырады. Түркі тілдеріндегі ч-т ... ... ... ... ал, ... т дыбысына түсірліп айтылған кезде сырттан болып
өзерген. М.Қашқаридің «Түрік ... ... ... яғни ... [118, 458 б.], ал В.В.Радлов еңбегінде «қорқау ... ... ... ... «тегі жақсы, қырағы, алғыр» (ит, қасқыр)
(ҚТТС,8т,506). Көрініп тұрғандай, ... ... ... ... ... ... бөрі ... жатады екен. Олай болса, сырттанның
этимологиялық ... ... ... да ... ... білдірген. Жасалған
осы тұжырым негізінде сырчан сыр және чан дейтін екі компоненттен құралған
дей аламыз. Түркі тіліндегі а-ә ... ... ... ... сыр,
сар болып та айтылған. Осы сар архетипі сары ... ... ... ... ... сары болып айтылып, түсті білдірген атауға айналған.
Половецтер мен қазақ тілінде -р ...... ... бұл ... ры болып дыбысталған. Екінші компонент чан оның чан-чон-
чин этимологиялық варианттары бар. Ал, чон мен чин монғол тілінде ... ... ... чоно және чино ... ... Егер де чон ... «бөрі» мағынасын білдіретін ... ... ... онда осы
морфемалардың этимологиялық варианты чан да ... ... ... ... болып табылады. Басқаша айтқанда, чан-чон-чин ... ... ... Сырчан-Сарчан есімнің этимологиясына
жасалған талдауды ... ... ... компонент сыр-сар, атаунан
шыққан сары қыпшақтарды, ал екінші ... чан ... ... ... ... ... ... Сырчан Сарчан, сары қыпшақтар мен
ашиналардың ... ... ... ... ... есім ... ... Сырчан есімінің фонетикалық варипнты сары
бөрі, ал этимологиялық варианты - ... ... ... ... «қорқау
қасқыр» мағынасын білдірген.
Қазақ тілінің түсіндірме сөздігінде сырттан тірі жан ... ... ... ... ... сын есім ... Сырттан атауының мұндай мағынасы кейін пайда болған, ауыспалы
екінші мағына б.д. 552 ... ... ... ... ... тарих аренасына
шыққан ашиналардың бұл атауы «күшті» «мықты» ... ... ... ... ... түрк ... ... ашиналар, «бөрі»
тотемді болғандықтан ... ... бөрі ... ... ... «мықты», «текті», «алғыр» мағыналарын білдіретін болған. Басқаша
айтқанда, ашиналар мен «көк бөрі» аталған ашинадардың ... ... ... ... сырттан атауының екінші, ауыспалы мағынасына
айналған.
Осы топқа жататын Емяк есімінің төркіні туралы А.Зайончковский ... ... ... АЗ

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 104 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Қазақ әйелі" концептісінің этномәдени сипаты47 бет
Антропонимика мен лингвомәдениеттанудың сабақтастығы11 бет
Ғаламның тілдік бейнесіндегі «Қазақ әйелі» концептісі193 бет
Қадыр Мырза әлі шығармаларындағы жалқы есімдер63 бет
Қазақ антропонимдерінің лингвомәдени және әлеуметтік мәні46 бет
Қазақ антропонимдерінің лингвомәдени және әлеуметтік мәні туралы94 бет
XIV-XV ғасырлардағы қыпшақ антропонимдері30 бет
«Кеңістік» концептісіндегі жер-су атауларының вербалдануы3 бет
Балалар әдебиеті кейіпкерлерінің тілдік тұлғасы20 бет
Гендерлік лингвистиканы зерттеудің теориялық аспектілері9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь