Контаминация құбылысының тілдегі көрінісі


ӘОЖ 811. 512. 122’367 Қолжазба құқығында
АҚЫЛБАЕВА ГҮЛНАР ИСЛАМҚЫЗЫ
Контаминация құбылысының тілдегі көрінісі
10. 02. 02 - Қазақ тілі
Филология ғылымдарының кандидаты
ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация
АВТОРЕФЕРАТЫ
Қазақстан Республикасы
Алматы, 2008
Жұмыс Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің теориялық және қолданбалы тіл білімі кафедрасында орындалды.
Диссертация 2008 жылы «20» қараша күні сағат 14-00-де Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінде филология, педагогика ғылымдарының докторы (кандидаты) ғылыми дәрежесін беру жөніндегі Д 14. 09. 04 диссертациялық кеңестің мәжілісінде қорғалады.
Мекенжайы: 0500010, Алматы қаласы, Достық даңғылы 13, 215а-кабинет.
Диссертациямен Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің кітапханасында танысуға болады.
Афтореферат 2008 жылы «18» қазанда таратылды.
Диссертациялық кеңестің
ғалым хатшысы, филология
ғылымдарының докторы, профессор Г. Қосымова
Кіріспе
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Қазақ тіл біліміндегі синтаксистік құбылыстар (деривация, трансформация, контаминация және т. б. ) тілдің шығармашылығымен, ондағы бірліктердің функциясымен тығыз байланысты. Дәстүрлі синтаксис тарапынан қарастырылатын сөздің морфологиялық тұлғасы контексте өзінің негізгі синтаксистік қызметімен сәйкес келе бермейді. Яғни кез келген тілдік құралдың функциялық потенциялы дәстүрлі грамматикада танылғандығынан әлдеқайда кең екендігі байқалады. Тілдегі жаңа қолданыстар мен фактілерді танып білу синтаксистегі қалыптасқан қағидаларды жетілдіруді, кейбір заңдылықтарды тереңірек қарастыруды қажет етеді.
Зерттеу жұмысының өзектілігін контаминация құбылысының арнайы зерттеу нысанына айналғандығымен негіздеуге болады. Бұл мәселе қазақ тіл білімінде енді ғана қолға алынып келе жатқан қатысымдық синтаксис мәселесімен де өте тығыз байланысты. Қатысымдық синтаксис тіл білімінде қазір өте актуалді болып табылатын функционалдық бағытпен ұштасып жатыр. Жалпы тіл білімінде функционалдық бағыттың бірнеше түрлері бар. Солардың бірі белгілі бір тілдік заңдылықты (мәселен, контаминация құбылысын) тіл жүйесінде тұтас алып қарастыру болып табылады. Бұдан олардың арасындағы деңгейаралық байланысты анықтауға мүмкіндік туындайтындығы белгілі.
Зерттеу нысаны ретінде қазақ тіл жүйесіндегі контаминация құбылысы арқылы жасалған тіл бірліктері (лексема, фраза), синтаксистік құрылымдар (сөз тіркесі, сөйлем) алынды. Оның ішінде сыйысқан құрмалас сөйлемдер, контаминация жолымен қалыптасқан тұрақты және еркін тіркестер.
Зерттеудің мақсаты. Жұмыстың негізгі мақсаты - қазіргі қазақ тіліндегі сыйысқан тілдік бірліктерді анықтап, олардың сыйысу механизмдерін көрсету және оған әсер етуші экстралингвистикалық факторларды табу.
Зерттеу жұмысының міндеттері:
- контаминация құбылысының лингвистикалық анықтамаларын жинақтап, сараптама жасау;
- контаминация құбылысының тілдегі басқа заңдылықтардан (синкретизм, ассимиляция, эллипсис, парцелляция, редукция және т. б. ) айырмашылығын көрсету;
- контаминация жолымен қалыптасқан еркін және тұрақты тіркестерді тауып, оларға компоненттік талдаулар жасау;
- бірыңғай тұрлаулы және тұрлаусыз мүшелердің сыйысу ерекшеліктерін көрсету;
- сыйысудың субъективтілік мәнін дәлелдеу және контаминация құбылысына әсер ететін экстралингвистикалық факторларды анықтау;
- контаминацияланған сөйлемдердің коммуникативтік-экспрессивтік қызметін көрсету.
Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы. Осы жұмыста қазақ тілі жүйесіндегі контаминациялық құбылыстар барлық деңгейді қамтып, алғаш рет кешенді түрде сөз болды:
- жалпы тіл білімінде түрлі анықтамалар арқылы түсіндірілетін контаминация құбылысының ортақ мәні көрсетіліп, барлық деңгейдегі сыйысқан бірліктерге тән ортақ белгі анықталды;
- тіл жүйесіндегі ықшамдалуға қатысты басқа да заңдылықтардан (редукция, ассимиляция, элипсис, синкретизм, парцелляция және т. б. ) сыйысудың ерекше құбылыс екендігі дәлелденді;
- синонимдес, варианттас және мағыналары жақын емес фразеологиялық бірліктердің контаминациялану арқылы қалыптасу ерекшеліктері көрсетілді;
- синтаксистік валенттілік, семантикалық валенттілік және контаминациялық құбылыс арқылы пайда болған жаңа сөз тіркестері анықталып, оларға компоненттік талдаулар жасалды; бірыңғай тұрлаулы және тұрлаусыз мүшелердің сыйысу ерекшеліктері айқындалды;
- ықшамдалған, сыйысқан құрылымдардың коммуникативтік-прагматикалық негізі болатындығы дәлелденді; контаминацияланған құрылымдардың коммуникативтік-экспрессивтік қызметі мен сыйысудың субъективтік мәні анықталды.
Зерттеудің әдіснамалық негіздері. Зерттеуге теориялық негіз ретінде контаминация құбылысына қатысты жалпы тіл білімінде айтылған барлық тұжырымдар, сондай-ақ ұлт ғалымдары А. Байтұрсынұлы, Н. Сауранбаев, С. Аманжолов, Е. Жұбанов, Қ. Есенов, С. Исаев, З. Ахметжанова, Н. Уәлиұлы, Г. Қосымова және т. б. тілдегі сыйысу құбылысы туралы көзқарастары алынды.
Зерттеу жұмысының әдістері.
Тақырыпты зерттеу барысында сипаттау, жүйелеу, салғастыру, салыстыру, жіктеу, талдау әдістері қолданылды. Негізгі бөлімдердегі тұжырымдар тілдік мысалдарды талдау арқылы түйінделіп, нәтижелері сызбалармен, кестелермен тиянақталды.
Зерттеудің теориялық және практикалық маңызы. Диссертациялық жұмыс қазіргі қазақ тіл білімінде енді қолға алынып жатқан функционалды грамматика және қатысымдық синтаксис теорияларына сүйеніп жазылғандықтан, сол бағыттағы зерттеулерге қосылған үлес болып саналады. Жұмыста келтірілген тұжырымдар мен қорытындыларды жоғары оқу орындарында синтаксис теориясы бойынша арнайы курстарда оқуға және семинар сабақтарын жүргізуде, сондай-ақ қатысымдық синтаксистен ғылыми-зерттеу жұмыстарын жазу ісіне қолдануға болады.
Қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдар:
- тілде контаминацияға ұқсас құбылыс көп. Контаминацияның олардан айырмасы - сыйысатын екі бірліктің құрамындағы кез келген бір компонент түсіп қалады;
- сыйысу құбылысы белгілі бір деңгейге ғана емес, жалпы тіл жүйесіне тән заңдылық болып табылады;
- синонимдес, варианттас фразеологизмдердің сыйысуы арқылы жаңа фразалық бірліктер пайда болады; мағыналары алшақ тұрақты тіркестердің сыйысуы арқылы да тұрақты тіркес пайда болады, бірақ мұндай бірліктер синонимдес, варианттас фразеологизмдерге қарағанда тілімізде сирек ұшырасады;
- жаңа еркін тіркестің жасалуына семантикалық және синтаксистік валенттілікпен қоса, контаминация заңдылығы да елеулі әсер етеді. Алдыңғылары тілдің ішкі заңдылығына негізделсе, сыйысу құбылысы арқылы пайда болған жаңа тіркестің жасалуына экстралингвистикалық фактордың әсері күштірек болады;
- күрделі құрылымдар сыйыса және қиыса байланысады. Сыйысқан құрылымдар контаминация заңдылығы арқылы жүзеге асады; контаминацияланған құрылымдар барлық сөйлем мүшелерінің сыйысуы арқылы жасала береді және әртүрлі деңгейдегі бірліктердің барлығына, яғни тіл жүйесіне түгелдей тән құбылыс болып табылады.
Зерттеудің дереккөздері. 5000-нан аса контаминациялану жолымен жасалған тіл бірліктері, синтаксистік құрылымдар, тұрақты сөз тіркестері, еркін тіркестер теріліп алынып, жұмысты жазу барысында сыйыса байланысқан құрылымдарға компоненттік талдаулар жасалды.
Зерттеу жұмысының талқылануы мен жариялануы. Диссертацияның негізгі тұжырымдары мен нәтижелері 4 Халықаралық ғылыми-практикалық конференцияда, 1 Халықаралық ғылыми-теориялық конференцияда баяндалды. Диссертациялық жұмыстың мазмұны бойынша республикалық басылымдарда 3 ғылыми мақала жарияланды. Барлығы ғылыми жұмыс бойынша 8 мақала баспадан шықты. Диссертация Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің Жалпы тіл білімі және қазақ тілі тарихы кафедрасында және біріктірілген лингвистикалық семинар мәжілісінде талқыланды.
Зерттеу жұмысының құрылымы. Жұмыс кіріспеден, үш тараудан, қорытынды мен пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Негізгі бөлім
Зерттеудің кіріспе бөлімінде тақырыптың өзектілігі, зерттеу нысаны, мақсаты мен міндеттері, ғылыми жаңалығы, қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдары түйінделіп, теориялық маңызы және практикалық мәні көрсетіледі. Зерттеудің басты нәтижелерінің талқылануы мен жариялануы баяндалады.
1 Контаминация құбылысы және оның лингвистикалық сипаты. Тіл біліміндегі контаминация құбылысын ықшамдаудың (үнемдеудің) бір тәсілі ретінде қараған дұрыс. Ықшамдау (үнемдеу) - жалпы тіл жүйесіне қатысты және әртүрлі тәсілдермен жүзеге асатын құбылыс. Кезінде А. Мартине үнемдеуге (экономия) аса мән берген болатын: «Постоянное противоречие между потребностями общения человека и его стремлением свести к минимум свои умственные и физические усилия может рассматриваться в качестве движущей силы языковых изменений. Здесь, как и в ряде других случаев, поведения человека подчинено закону наименьшего усилия, в соответствии с которым человек рассматривает свои силы лишь в той степени, в какой это необходимо для достижения определенной цели» [1, 77 б. ] .
А. Мартиненің ойынша, ықшамдаудың екі түрі болады: синтагмалық және парадигмалық. Тіл жүйесіндегі ықшамдауды ғалым синтагмалық, ал сөйлеу кезіндегі ықшамдалуды парадигмалық деп таниды. Ықшамдаудың өзі сөйлеуге тікелей қатысты болатындығын осы сала бойынша зерттеп жүрген бір де бір ғалым жоққа шығарған емес. Г. Паульдің пікірінше, тіл жүйесінде синтаксистік құрылымдардың толық нұсқалары болғанымен, сөйлеуде сөйлеу жағдаяты мен контекске қарай қажеттілері ғана пайдаланылады екен [2, 86 б. ] . Шындығында да, сөйлеу кезінде қолданылатын синтаксистік құрылым бір-ақ сөзден де тұруы мүмкін. Егер олар жалпы жағдайға қанық болса, сөйлеушілер үшін оның өзі түсінікті болады. Мұндай жағдай барлық тілдерге тән. Ықшамдаудың түрі көп және оның деңгейлік сипаты бар екендігін айта кету қажет. Ассимиляция, редукция құбылыстары фонетика деңгейіне тән болса, контаминация, синкретизм және т. б. одан жоғары тұрған деңгейлерге тән болып келеді.
Ықшамдаудың қай түрі болмасын құрылымға экспрессивті мән үстейді: «…сокращенные и упрощенные конструкции характеризуются динамичностью, свежестью, живостью изображения, особой экспрессивной выразительностью» [3, 130 б. ], - дейді ғалым Э. Г. Ризель. Ал ықшамдаудың өзі аяқталған ойды жеткізуге арналған синтаксистік құрылымды біріктіретін, байланыстыратын морфологиялық құралдардың, лексикалық бірліктердің түсірілуі арқылы жүзеге асады. Мұндай құбылысты татар тіліндегі ықшамдалу жайын қарастырған ғалым Ф. С. Сафиуллина «Семантикалық компрессия» деп атайды [4, 82 б. ] . Автор компрессияның түрлеріне мыналарды жатқызады: «В простых предложениях наблюдается выпадение аффиксов сказуемости. В разговорной речи татар появляются новые структурные модели речи татар словосочетаний и предложений: сегментация, парцелляция, уменьшение объема предложения» [4, 82 б. ] . Біздің ойымызша, автор бұл жерде компрессия құбылысын жалпы ықшамдаумен синоним мағынасында алып отырған сияқты. Өйткені компрессия құбылысы да парцелляция сияқты ықшамдаудың бір тәсіліне жатады.
Контаминацияланған бірліктердің қайсысы болмасын құрамы, құрылымы жағынан ықшамдалады. Жалпы тіл білімінде контаминациялық құбылыстар еркін тіркес және тұрақты тіркеске қатысты алғаш рет өткен ғасырдың жетпісінші жылдарынан бастап сөз бола бастады. Оған В. А. Инцкович, Б. С. Шварцкопф, С. И. Ройзензон, Н. Ю. Шведова, А. И. Молотков, Л. М. Болдырева, А. М. Бабкин, А. В. Кунина сияқты ғалымдардың еңбектерін жатқызуға болады.
Контаминация негізінде жаңа бірліктер пайда болады. Контаминация құбылысын жаңа бірліктердің пайда болуының бір көзі ретінде қарауға болады. Мамандар контаминация құбылысының, әсіресе, фразеологизмдер жасауда актив қолданылатындығын айтады.
1. 1 Контаминация құбылысының қазақ тіл білімінде зерттелуі. Қазақ тіл білімінде контаминация құбылысына ең алғаш тоқталған ғалым - А. Байтұрсынұлы. Ғалымның айтуынша, толық түрде айтылған бағыныңқы сөйлемдердің бәрін болмаса да, көбін-ақ ықшам түрге айналдыруға болады. Ықшамдау деп сол толық түрден ықшам түрге айналдыру айтылады. Қазақ тілінде толық түрінен де ықшам түрі көбірек жүреді. Бағыныңқы сөйлемнің көбі ықшам түрге айналғанда, басыңқы сөйлемге сіңісіп, жоғалып кетеді [5, 308 б. ] .
А. Байтұрсынұлының «сыйысу» сөзі шет тіл термині (латын) «контаминацияның» мағынасын толықтай аша алады. Және де соның баламасы ретінде қолданылуына да толықтай семантикалық мүмкіндігі бар. Оған шет тілдер сөздігіндегі контаминацияға берілген екінші мағынасы (екі немесе бірнеше оқиғаны қосақтап, араластыра сипаттау) дәлел бола алады. Қазақ тіліндегі «сыйысу» сөзінің де мағынасы осыдан соншалықты алшақтап кетпейді.
А. Байтұрсынұлы сыйысулы құрмаластың екі түрлі: 1) шұбалаң түрде, 2) ықшам түрде айтылатындығын ескерткен. Мұнда дамудың үш негізгі заңдылығының (санның сапаға өтуі, қарама-қайшылық және терістеу) бірі - терістеуді терістеу құбылысы барын байқауға болады. Яғни құрмалас сөйлемдер сыйысу процесі арқылы ықшамдалады да, А. Байтұрсынұлынша айтқанда, сыйысулы құрмаласқа айналады. Оның өзі әрі қарай ықшамдала алады. Бірақ бұл жердегі ықшамдалу сыйысу құбылысы арқылы емес, көсемше тұлғалары арқылы жүзеге асады.
Қазақ тіл білімінің тарихында мұндай заңдылыққа А. Байтұрсынұлынан кейін Н. Сауранбаев, С. Аманжолов, Е. Жұбанов, Р. Әмір, Қ. Есенов, С. Исаев, З. Ахметжанова, Н. Уәлиұлы, Б. Шалабай, Б. Сағындықұлы, Г. Қосымова, Б. Қапалбековтер назар аударған.
1. 2 Контаминацияның тілдегі ассимиляция, эллипсис, парцелляция және редукция құбылыстарынан айырмашылығы. Сөйлеуші сөз қолданысы кезінде өзінің жеткізер ойын өз мақсатына сай кейде қысқа әрі нұсқа беруге тырысады да, сөйлеу актісін жеңілдетеді. Бізден бұрынғы жазылған еңбектерден байқағанымыздай, бұл құбылыс тілдің барлық деңгейінде кездеседі. Қысқа, ықшам қолданыстарға фонетикадағы ассимиляция, редукция құбылысы, синтаксистегі парцелляция, эллипсис және біз қарастырып отырған контаминация құбылыстары жатады. Мәселен, Алақай, жазгелді! (Ауызекі тіл) ; Трактор сынып, соған запас бөлшектер қажет боп қапты (М. Мағауин) ; Бейшеннің мына бір әні тек маған арналғандай. Маған ғана сыр шерткендей. Мен бұл әнге құмармын! Ынтықпын! (І. Жақанов) ; Ошаған би жан-жағына қарағыштап , қою қасы тікірейіп, ашудан күйіп отыр (С. Сматаев) ; Аудан жарысына Айдын, Ербол, Жарас бармақ (Ауызекі тіл) деген сөйлемдердегі айқындалған сөздер осы құбылыстарға жатады. Сөйлеу барысында, бұл құбылыстардың қай-қайсысын алсақ та, жеке сөз, ары кеткенде сөз тіркесі бойында жүзеге асады, ал контаминацияда екі сөз тіркесі немесе екі сөйлем бірігіп, бір тұтастыққа айналады.
1. 3 Грамматикалық синкретизм және контаминация. Тіл жүйесінде ықшамдалу құбылысының бірнеше тәсілі бар. Соның бірі біз қарастырып отырған контаминацияға ұқсас синкретизм тәсілі болып табылады. Синкретизм құбылысы тілдің барлық саласынан дерлік (лексика, грамматика, синтаксис), яғни қызметі әртүрлі сөздер мен грамматикалық формалардың тілдің даму барысында тұлғалас келуі ерекше орын алатыны байқалады. Десек те синкретизм құбылысы жоғарыда көрсетілген тілдік деңгейде әртүрлі тұлғада көрініс табады. Яғни олардың өзіндік ерекшеліктері бар. Себебі контаминацияның да деңгейлік сипаты бар екендігіне зерттеу барысында көз жеткіздік.
Синкретизм сөзінің беретін мағынасы шет тілдер сөздігінде қосылу, біріктіру, бірлестіру мағынасындағы грек сөзі екендігі жайлы айтыла келіп, оның екі түрлі мағынасы берілген: 1) қандай да бір нәрсенің жетілмеген алғашқы қалпын сипаттаушы бірліктердің бөлінбейтіндігі. Мысалы, билеу, өлең айту және ән бір бүтін болып қолданылған алғашқы өнер синкретизмі; 2) әр текті элементтерді қосу, араластыру.
Тіл білімінде синкретизмге берілген анықтамалары көп. Олардың бәрінің басын біріктіріп тұрған мынадай ортақ белгілері бар:
1) тіл жүйесінде бөлек екі немесе одан да көп семантикалық белгінің бір формада қатар көрініс табуы;
2) грамматикалық категориялары әртүрлі сөздердің тілдің даму барысында бір формада жұмсалуы;
3) қосу, біріктіру, бірлестіру;
4) сонымен бірге, синкретизм құбылысы тек тілдік қана құбылыс емес. Ол басқа да ғылымдарда, атап айтқанда, философияда, өнерде, әдебиетте, дінтануда т. б. көптеген ғылымдарда кездеседі.
Синкретизм - кең мағынада мәдени шығармашылық түрлерінің, яғни өнердегі тек пен түр, жанрлардың және олардың жанрлық түрлерінің о баста бөлінбей, бірлікте болғанын білдіреді.
Қазақ тіл білімінде синкретизм құбылысы тарихи лексикология, тарихи морфология тұрғысынан академик Ә. Т. Қайдар, профессор Е. З. Қажыбеков, М. Т. Томанов секілді ғалымдар тарапынан сипатталды. Зерттеушілер ертеде есім сөздердің де, етістіктің де қызметін жарыса атқарған синкретті түбірлерді зерттеу еңбектерінің нысаны етіп, синкретті көне түбірлердің бүкіл түркі тілдеріне ортақ екенін тарихи-салыстырмалы әдіспен дәлелдейді.
Біздің саралауымызша, синкретизм тарихи қалыптасу барысындағы құбылыс болса, контаминация - сөйлеуде (речте) болатын құбылыс, яғни пайда болуы жағынан синкретизм құбылысы көне. Олардың енді бір ерекшелігі бірінде формалық сыйысу болса, бірінде мағыналық сыйысу басым тұратын сияқты. Бұл екі құбылыстың да тіл бірліктерінің туындауына, күрделенуіне, яғни деривация құбылысына қатысы бар екендігін байқадық.
1. 4 Контаминация, компрессия, конверсия және синтаксистік деривация. Деривация дегеніміз - тілдік бірліктердің құрылым түзу процестері. Бұл процестер адамның сөйлеу әрекетімен тығыз байланысты, яғни деривациялық процестер сөйлеу әрекеті кезінде жүреді. Бұны тікелей бақылау мүмкін емес. Осыған байланысты тілді зерттеуші деривациялық модельдерді құрған кезде жанама деректерге сүйенуге мәжбүр болады. Жанама дерек деп отырғанымыз - мәтін. Яғни, деривацияның объектісі сөйлеу әрекетінің өзі емес, нәтижесі [6, 83 б. ] . Деривация дегеніміз - синтагмалық құбылыс, сондықтан онда деңгейлік тілдік бірліктер емес, сөйлеу бірліктері талдауға түседі. Тілдегі синтаксистік, семантикалық және прагматикалық ережелер бір-бірімен өте тығыз байланыста болады. Тілдің жүйесін толық білу үшін бұларды жеке қарастыру жеткіліксіз.
Ғылыми зерттеулердің кез келген басқа объектілері (нысандары) сияқты тіл де әр қырынан қарастырыла алады және қарастырылып келеді де. Тілді тек таңбалар жүйесі деп түсіну бүгінде ескірді. Оны тіл сөйлеу процестерін жүзеге асырушы ерекше бір кешен деп қарау бүгінде тіл білімінде мықтап орныға бастады.
Тілдік фактілерді экстралингвистикалық және қатысымдық ортада қарастыру тілдің сөйлеу кезіндегі қолданылуымен тығыз байланысты. Жеке жалаң тұрған сөйлемді емес, сөйлеу үстіндегі сөйлемді (лебізді) зерттеу синтаксисте жаңа теориялардың қалыптасуына негіз болды. Оның өзі тіл ғылымының қазіргі талаптарына толық жауап беретіндей болуы шарт. Осындай талаптардан туындап, тіл ғылымдарының тарихында кейінірек қалыптасқан теориялардың бірі - осы деривация.
Синтаксистік деривация құбылысының теориялық негізін қалауға ат салысқан ғалымдардың ішінен Е. Курилович пен Ш. Баллиден өзге Н. Хомскийді, И. П. Располовты, С. Н. Сычеваны, В. С. Храковскийді, О. И. Москольскаяны, В. Б. Касевичті, Л. Теньерді, Л. Н. Мурзинді, Н. К. Турниязовты және т. б. атауға болады.
Синтаксистік деривацияның кері тәсілі компрессия деп аталады. Бұл тәсіл де ықшамдалу заңдылығымен тығыз байланысты. Мына мысалға назар аударайық: Мен қаладағы базарға барамын → Қаладағы базарға барамын → базарға барамын → барамын. Сөйлеу (речь) тұрғысынан келетін болсақ, ең соңғы сөйлем де (барамын) аяқталатын ойды білдіретін құрылымға жатады.
Сонымен синтаксистегі ықшамдалудың бір түрі осы компрессия екендігіне көз жеткіздік. Синтаксистік ықшамдалудың бірі осы деривацияның кері тәсілі компрессия арқылы жүзеге асады.
2 Контаминациялану тәсілі арқылы пайда болған бірліктер. Контаминация құбылысы бүкіл тіл жүйесіне тән. Солай болғандықтан оның деңгейлік сипаты басым, яғни контаминациялану құбылысы арқылы тілдің әр деңгейіне қатысты бірліктер пайда болады. Сөз, тұрақты тіркестер лексика деңгейіне қатысты болса, сөз тіркесі синтаксистік жүйенің бірлігі болып саналады. Сөйлем, бірыңғай мүшелі жай сөйлемдер, құрмалас сөйлемдер синтаксис деңгейінің қатысымдық бірліктеріне жатады.
Контаминация құбылысы жүйенің бойындағы тілдің ішкі табиғатынан туындайтын құбылыс емес, сөйлеудің (речтің) бойынан туындайтын динамикалық процесс болып табылады. Күрделі сөздер жеке қатысымдық бірлік болғанымен, о бастағы шығу көзі, қалыптасу механизмдері еркін тіркестер болғандықтан, контаминация құбылысын сөйлеу деңгейінде болатын процесс деп толық сеніммен айта аламыз.
Философияда бірігу үшін бөліну, бөліну үшін бірігу дейтін қағида бар. Күрделі сөздер күрделі ұғымның атын беру үшін қолданылса, кейін толық мағыналы сөздер айтылу барысында фонетикалық фактордың әсерінен ықшамдалған. Оны мынадай сызба арқылы көрсетуге болады:
1-сурет - Күрделі сөздердің ықшамдалуы
2. 1 Контаминациялану жолымен қалыптасқан фразеологизмдер.
... жалғасы- Іс жүргізу
- Автоматтандыру, Техника
- Алғашқы әскери дайындық
- Астрономия
- Ауыл шаруашылығы
- Банк ісі
- Бизнесті бағалау
- Биология
- Бухгалтерлік іс
- Валеология
- Ветеринария
- География
- Геология, Геофизика, Геодезия
- Дін
- Ет, сүт, шарап өнімдері
- Жалпы тарих
- Жер кадастрі, Жылжымайтын мүлік
- Журналистика
- Информатика
- Кеден ісі
- Маркетинг
- Математика, Геометрия
- Медицина
- Мемлекеттік басқару
- Менеджмент
- Мұнай, Газ
- Мұрағат ісі
- Мәдениеттану
- ОБЖ (Основы безопасности жизнедеятельности)
- Педагогика
- Полиграфия
- Психология
- Салық
- Саясаттану
- Сақтандыру
- Сертификаттау, стандарттау
- Социология, Демография
- Спорт
- Статистика
- Тілтану, Филология
- Тарихи тұлғалар
- Тау-кен ісі
- Транспорт
- Туризм
- Физика
- Философия
- Халықаралық қатынастар
- Химия
- Экология, Қоршаған ортаны қорғау
- Экономика
- Экономикалық география
- Электротехника
- Қазақстан тарихы
- Қаржы
- Құрылыс
- Құқық, Криминалистика
- Әдебиет
- Өнер, музыка
- Өнеркәсіп, Өндіріс
Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор #1 болып табылады.

Ақпарат
Қосымша
Email: info@stud.kz