Мұхаммед Тарағай бин Шахрух

Темір әулетінде 1394 жылы 22 март күні дүниеге Мұхаммед Тарағай деген бала келді. Кейін оған Ұлықбек деген лақап ат беріледі. Оның әкесі Шахрух Темірдің үшінші баласы еді. Шахрух біраз уақыт билеуші болып, кезінде ғылымның өркендеуіне үлкен қайырым жасаған кісі. Ұлықбек жастайынан поэзияға, тарихи білімге, астрономия мен математикаға құмарланады. Ұлықбектң ғалымдығының қалыптасуына оның атасы Темірге ілесіп мәдени, ғылыми дәстүрлері бай елдерді аралауы үлкен әсер етеді. Ұлықбек жас шағында осылай Армения, Әзербайжан, Грузия, Иран, Түркия және Ауғанстандарды аралап көреді. Бұған қосымша, Ұлықбектің ғалым болып шығуына әкесі Шахрух жиыстырған Самарқандағы аса бай кітапхана да зор себепші болады.
Ұлықбек Аплатун, Аристотел, Гиппарх, Птолемей сияқты ежелгі грек ғалымдарының классикалық еңбектерімен жақсы таныс болады. Сонымен қатар, ол өзінен бұрын өмір сүрген Орта Азияның көрнекті оқымыстылары Хорезми, Фараби, Ферғани, Бируни, Ибн Сина, Насыреддин әт-Тусилердің негізгі еңбектерін жете білген.
Бірақ жас Ұлықбекті қоршаған билеуші топ оның ғылымға ден қоюын құптамайды. Темір өлгеннен кейін империясы екі бөлікке бөлінеді: бірі Хорасан, екіншісі Мавераннахр. Соның екіншісіне 15 жасар Ұлықбекті әкім сайлайды. Айта кетерлік бір жәйт оңтүстік Қазақстанның көп қалалары (Отырар, Тараз, т.б.) осы Ұлықбекке тиеді. Сарай төңірегіндегілер Ұлықбектің әскери қызметке, дипломатиялық өнерге деген құмарлығын арттыруға бар күшін салып бағады, оның асқан ғалым
        
        
Мұхаммед Тарағай бин Шахрух
(1394-1449)
Темір әулетінде 1394 жылы 22 март күні дүниеге Мұхаммед Тарағай деген
бала келді. ... оған ... ... ... ат ... Оның ... Шахрух
Темірдің үшінші баласы еді. Шахрух біраз уақыт билеуші ... ... ... ... ... ... ... Ұлықбек жастайынан
поэзияға, тарихи білімге, ... мен ... ... ... қалыптасуына оның атасы Темірге ілесіп мәдени,
ғылыми дәстүрлері бай елдерді аралауы үлкен әсер етеді. ... жас ... ... ... ... ... Түркия және Ауғанстандарды аралап
көреді. Бұған қосымша, Ұлықбектің ғалым болып шығуына ... ... ... аса бай ... да зор ... ... Аплатун, Аристотел, Гиппарх, Птолемей сияқты ежелгі ... ... ... жақсы таныс болады. Сонымен қатар, ол
өзінен бұрын өмір ... Орта ... ... ... ... ... ... Ибн Сина, Насыреддин әт-Тусилердің негізгі
еңбектерін жете білген.
Бірақ жас Ұлықбекті ... ... топ оның ... ден ... Темір өлгеннен кейін империясы екі бөлікке бөлінеді: бірі
Хорасан, екіншісі ... ... ... 15 жасар Ұлықбекті әкім
сайлайды. Айта кетерлік бір жәйт оңтүстік ... көп ... ... т.б.) осы Ұлықбекке тиеді. Сарай төңірегіндегілер
Ұлықбектің әскери қызметке, дипломатиялық ... ... ... ... ... салып бағады, оның асқан ғалым емес, ата жолын қуушы әмір болуын
көздейді. Бұл ... шыға ... ... алғашқы жылдары (1425 және 1427
жылдары) бірсыпыра жорықтарды басқарып, ... ... ... ... Ол ел ... және әскери талантының бар екенін танытады.
Алайда, Ұлықбек мәдени құрылыстарға көп көңіл бөледі. Самарқанда,
Ғиждуанда, ... және ... қол ... ... ... ... және Темірдің тұсында аяқталмай қалған құрылыстарды
аяқтайды. Ұлықбектің өнер-білімге деген іңкәрлігі күн асқан ... ... Ол ... ... гөрі әлем ... ашып, оның құпиясын білуге
ынтығады.
...Орта ғасырлар кезіндегі орта Азия. Өзін Азияның арыстаны, ... ... Әмір ... ... ... ... жүзін жаулап алмақ болып, аш
қасқырдай аласұрды. Азияның Иран мен ... ... бай ... ... ... ... ... Ол Амудария мен Сырдарияның арасындағы
кең ... алып ... жаңа ... ... Ол ... ... ... деген сөз) деп аталады. Бұл ... ... ... бірі – ... ... Ол ... 2000 ... астам бұрын
салынған. Тіпті Птоломейдің геграфиялық картасының өзінде самарқанның орны
көрсетілген.
Самарқанның гүлденген кезі Әмір Темірдің ... ету ... ... өзі ... ... елдердің байлығын тасумен болды. Үндістаннан,
Азербейжаннан, Ираннан, Армениядан, Грузиядан т.б. ... ... өз ... ... қолынан келгенін істеп бақты. Ақсақ
Темір тұсында салынған Бибі ханым мешіті, Шахин-Зинда және басқа құрылыстар
архитектуралық ... ... ... ... ... Атақты
“Бабурнамада” осы қарсаңда Самарқанда дүние жүзіндегі қағаздың, керамикалық
бояулардың, барқыттың және т.б. ең ... ... еді деп ...... ... дәрігіерлер, құрылысшы-шеберлер, кітап
–көшіргіштердің ордасы саналады. Сонымен қатар Самарқан ... ... зор ... дін ... да ... жері ... ... Темір әулетінде 1394 жылы 22 март күні дүниеге Мұхаммед
Тарағай деген бала келді. Кейін оған ... ... ... ат ... Оның
әкесі Шахрух Темірдің үшінші баласы еді. ... ... ... ... ... ... ... қайырым жасаған кісі. Ұлықбек жастайынан
поэзияға, тарихи білімге, астрономия мен математикаға ... ... ... оның ... Темірге ілесіп мәдени,
ғылыми дәстүрлері бай елдерді аралауы үлкен әсер етеді. Ұлықбек жас шағында
осылай Армения, ... ... ... ... және ... ... Бұған қосымша, Ұлықбектің ғалым болып шығуына әкесі Шахрух
жиыстыран Самарқандағы аса бай ... да зор ... ... ... ... ... Птоломей сияқты ежелгі грек
ғалымдарының классикалық еңбектерімен жақсы таныс болады. Сонымен қатар, ол
өзінен ... өмір ... Орта ... көрнекті оқымыстылары Хорезми,
Фараби, ферғани, Бируни, Ибн Сина, ... ... ... жете ... жас ... ... ... топ оның ғылымға ден қоюын
құптамайды. Темірөлгенне кейін империясы ыдырап екі – ... ... ... ... ... 15 ... ... әкім сайлайды. Айта
кетрлік бір жәйт оңтүстік Қазақстанның көп ... ... ... т.б.)
осы Ұлықбекке тиеді. Сарай төңірегіндегілер Ұлықбектің ... ... ... ... құмаолығын арттыруға бар күшін ... ... ... ... ... ата ... қуушы әмір болуын көздейді. Бұл ықпалдан
шыға алмаған Ұлықбек ... ... (1425 және 1427 ... ... ... ... кейбірін сәтті аяқтап ... Ол ... және ... ... бар ... танытады.
Алайда, Ұлықбек мәдени құрылыстарға көп көңіл бөледі. Самарқанда,
ғиждуанда, Бухарада және басқа қол астындағы ... ... ... және ... ... ... қалған құрылыстарды
аяқтайды. Ұлықбектің өнер-білімге деген іңкәрлігі күн асқан сайын күшейе
түседі. Ол ... ... гөрі әлем ... ашып, оның құпиясын білуге
ынтығады. Профессор Т.Н. Қары-Ниязов “Ұлықбектің астрономиялық мектебі”
атты еңбегінде Ұлықбекте билеуші-әмір ... ... ... ... көп жағынан ілгерілерінен бөлек болды, оның өз ... ... ... ... роль ... ... ... мемлекеттік қайраткер ретінде істеген ең ірі ... ... аса зор ... ... ... болды. Бұл
Ұлықбектің ғылым мүддесін көздеп, ... үшін ... ... ... ... Бұл обсерватория еріккен әкімнің атаққұмар жеңіл мінезінен туған
нәрсе емес. Ол қайта, ғылыми келешегін дұрыс бағалап, шын ... ... ... ... ... ... сыйы ... обсерваториясы одан бұрынғы батыс және шығыс елдерінің
обсерваторияларының бай дәстүрлері ... ... Бұл ... XII ... ... көрнекті математик және ... ... ... ... ... ... көп ... ықпал жасады. Бұл ... ... ... деген еңбек жазылған болатын. Ұлықбек
обсерваториясының салынуына XV ғасырдағы аса дарынды ... ... ... көп ... тиді.кейінгі зерттеулер әл-Кәшидің Ұлықбекке дейін де
обсерватория салу туралы бірнеше рет ... ... ... ... ... ... игілікті ұсынысына құлақ аспайды. ... ... ... ... жүзеге асады. Ұлықбек обсерваторисының негізгі
мақсаты – ... өте ... ... ... ... ... жасалған астрономиялық таблицалардың қателерін түзету
болды.
Обсервтарияның құрлысын және оны астрономиялық ... ... ... ... ... үш ... салынып бітеді, бірақ небәрі
27-28 жыл ғана жұмыс істейді. Обсерватоияның басқарушысы әл-Қәши өлгеннен
кейін ... ... ол ... ... ... басқарады. Ұлықбек
обсерваториясынан бұрын да шығыстың түрлі ... ... ... ... ... ... бірде бірі көлемі, жабдықталуы,
алдына қойған мақсаты жағынан бұл обсерваторияға тең келе ... ... ... ... ... ... ... аспап-құралдардың
барлаға да – горизонталь дөңгелек, биіктігі 50 метрге жуық алып квадрант.
Күн және астрономия ... сан ... ... өлшегіш нәзік құралдар
болды.
Міне, осылардың ... ... ... ... ... мен зерттеулер жүргізіледі.
Ұлықбек өз дәуірінің алдынғы қатарлы, озат ойлы адам ... Ол ... ілім ... мол шашуға тырысты. Ғылым мен мәдениетті дамыту
мүддесін ескеріп, Ұлықбек бірнеше жерде ... ... ... ... оқу орындарын ашты. Бұларда сабақ беру үшін мұғалімдері діни
дәрежесіне емес, ... ... ... ... алды. Бұл тұрғыда
Самарқандағы жаңа типті жоғары мектеп-медресеашылған күні болған мына ... ... ... ... ... күні оған ... ... ұстаздар, ғалымдар
және сарай төңірегіндегі бектер, дін иелері, шейхылар ... ... ... ... бас ... ... кімді сайлар
екен? – деген сұрақ тұрады. Өйткені шейхылар арасында бұл орынға ойы ... емес ... ... ... ... ... қарап:
- Кімде-кім барлық ғылымға жетік болса, сол медресені басқарады, -
деп мәлімдейді.
Медресенің бас мұғалімі ... ... ... қырлы білімпаз болған
маулэн Мұхаммед Хавофи сайланады. Құраннан басқа білімлері жоқ молдалар
Ұлықбекке іштей ... қала ... ... өзі ... ... қана қоймай сол тұстағы Орта
Азияның көрнекті ... ... ... ... ... ... ... Аплатоны (Платоны)” атанған Қазы Заде
ар-Руми, жоғарыда аталған атақты математик және астроном Жәмшид ... ... ... Кәши сол дәуірдің Птоломейі атанған Алаеддин әл-Құсшы
және басқа да бірсыпыра ... ат ... ... ... ... әрдайым құлақ асып отырған. Мәселен, обсерватория
салардан бұрын Қазы-Заде ... ... ескі ... ... түсінік берген, әл Жәмшид әл Кәши астрономиялық аспап құралдар
жайында ... ... ... ... бұл ... ... және ... едәуір еңбек етіп, ғылым тарихында белгілі із ... ... бірі – Қазы Заде ... Кіші ... туып ... ... білімді Хорасанда және Мавераннахрда алады. Самарқанда ол талантты
ғалым, әрі ұстаз ретінде аса үлкен даңққа ие ... ... ... ... Ол ... ... “Астрономияға түсініктеме”,
“Фигуралар туралы түсініктеме”, “Синус туралы” трактаттар жазған.
Обсерваторияда ... ... ... ... ... ... дүние жүзілік ғылым тілі саналған араб тілінде жазған. ... ... ... ... да ... обсерваториясының ең басты ...... ... зиджі”) жасалуы болып ... Бұл ... ... көп ... ... еңбегі болып табылады. “Зидж”
деген парсы сөзі, ол астрономдар мен географтар үшін жасалған ... ... ... ... ... ... байырғы астрономиялық
білім-дағдылары жинақталып, “Ұлықбектің баяндауындағы Қытайдың, ... ... ... ... ... ... ... атпен жеке
кітап болып жарыққа шығады. “Зидж Гургани” төрт бөлімнен тұрады:
1. Календарьлар ... ... ... ... Планеталардың қозғалымын анықтау жайында.
4. Астрономиялық басқа мағлұматтар ... ... ... ... қатар 1019 жұлдыздың орнын
көрсететін каталог жасалған.
Бұл каталог дәлдігі жөнінен Тихо ... ... ... ... тәуір болды. Ол Лондонда 1650-65 ... ... үш рет ... ... XIX ... орта кезінде Ұлықбек
таблицаларының Лондондағы астронмиялық қоғам қайта бастырады. “Кіріспенің”
толық ... ... ... ... үшін ол ... ... де еш төмендемек емес.
Ұлықбек обсерваториясында да экватордың эклиптикаға көлбеулігі ... ... ... ... ... ... ұзақтығы жөнінде
дәлдігі өте жоғары өлшеулер жүргізілді. Ұлықбектің өлшеуі бойынша бір ... күн 6 ... 9 ... 15 секунд бар. Сонда жіберілген қате бір минуттан
да аз. Осылармен қатар Ұлықбек обсерваториясында жылдық ... ... ... ... ... деуге негіз бар.
Осы обсерваториядағы жүргізілген өлшеулердің тамаша дәлдігіне дән
риза болған оқымысты Лаплас ... өте ... ... деп ... ... ... қатар, математиканың да көп
тараулары зерттеліп, ілгері дамытылады. Астрономия ... ... аса ... ... ... жасалған. Мұнда
олар математикалық жаңа әдістер мен есептеулерді қолданады. Мәселен,
таблица ... үшін бір ... ... ... аса ... ... мәні
зор. Осы үшін Ұлықбек мектебінің математиктері тарихта тұңғыш рет X3 – 3х +
0,104671913 121 217 587 = 0 ... ... ... ... ... бір
әдісін көрсетеді. Европада тригонометрияның негізін қалаған Региомонтанның
таблицаларының дәлдігін бұдан көп төмен жатыр.
Математиканы ... ... ... ... бірінші
меңгерушісі Жәмшид әл-Кәши еңбектерінің бірі мәні зор болды. Ол математика
тарихында бірінші болып ... ... ... ... ондық бөлшек содан
150 жылдан кейін ғана мәлім болады. Щеңбер ұзындығының диаметрге қатынасын
көрсететін ... шама үшін ол 18 ... ... дұрыс тапты.
Қорыта айтқанда, әл-Кәши және Ұлықбек мектебінің басқа математиктері
жуық есептеу, ... ... ... жөнінен өз замандастарынан көп
алда тұрды. Ұлықбек обсерваториямының ... сол ... ... ... ... ... болғанын дәләлдейтін соны деректер
табалып отыр.
Ұлықбек орта ғасырларда діни фанатизмнің өршіп тұрған кезінде өмір
сүрді. ... оның өз басы ... ... ... ... ... ... әдет ғұрыптарды сақтамады, сондықтан да оны мұсылман дін ... жек ... ... еркін ойлығын сипаттайтын мындай бір фактыны
келтіруге болады. Ұлықбектің әкесі Шахрухтың қарамағында Шейх Қасым ... ... ... ... мистик өмір сүреді. Ол Шахрухқа қастандық
жасады деп айыпталып, ... ... ... ... ... оны
жақсы қарсы алып, Әнуармен достасып, пікірлес жақын адам ... ... ... өте ... ... ... ... егер Ұлықбек
мұсылман болса, біз білетін Ұлықбек бола ... еді, ... мен ... үшін пайдалы жұмыс істемес еді.
Ұлықбектің ғылымға өте беріліп кетуі, прогресшіл ... ... ... адамдарын жоғары қоюы мұсылман дін басшылары арасында
қатты наразылық туғызды. Олар ... ... ... ... ... ... ... мен әкесін үлгі етеді. Адам ақыл-ойының
күшіне сенімі мол ... ... ... алмайды, ол көңілдегі күдігін ашық
айтып салады: “Дін тұманша сейіледі, патшалық жойылады, ал ... ... бақи ... ... ... кетуге мәжбүр болады. 1449 жылы 27
қазанда “діннен ... ... атақ ... ... ... бара жатқан
Ұлықбекті діншілдердің үгіттеуімен Ұлықбектің өз баласы ... ... ... ... Орта Азия ... тамаша өкілі, өз
заманының асқан ғалымы, көрнекті ... ... ... ... фактіні анықтау үшін 1940 жылы кеңес археологтары Ұлықбектің
моласын ашып зерттейді. Қабірдің бетіндегі құлыптаста әкесін ... ... ... ... жазу бар екені және Ұлықбектің басы денесінен бөлек
жатқандығы айқындалады. ... ... ... М. ... бас ... ... ... жасайды.
Профессор Қары-Ниязов Ұлықбектің кертартпа мұсылман дін басыларының
тікелей нұсқауымен басы кесілуін Джордано Бруноның ... ... ... отқа ... ... ... ... Бұл Европада да,
Азия да, Батыста да, Шығыста да дінінің ғылымға жау ... ... ... ... жасалған ерлігін діншілдер қанша
әрекеттенгенмен, жоқ ете ... ... ... ... әр ... жоғары
тұтып, оның мәдениет үшін істеген көрнекті еңбегін аңыз етіп, айтып жүреді.
Ұлықбектен сәл кейін өмір сүрген данышпан ақын ... ... ол ... ... ... “Сұлтан Ұлықбек, Әмір Темірдің әулеті, дүниеде теңдесі жоқ
патша болды. Оның туысқандарының бәрі ол ... ... ... ... ... ... Ал Ұлықбек ғылымға қол созып көп нәрсені игерді. Ол десе аспан
төмен түсіп, жұлдыздар жақын келер еді. Оның ... ... мен ... ... ... әр ... адамдар кәдесіне жарай береді... ”
Ұлықбек өлгеннен кейін мұсылман фанатиктері обсерватоияны талқандап,
кітап-құралдарды шашып, талан таржға салады. ... ... ... әл – ... ... ... қылуды сылтау етіп, ең басты ... шет елге алып ... ... ... ... жетістіктері жайлы тарих еш нәрсе білмей қалған болар еді. ... ... ... ... немересі Мариям Шелеби ол еңбектерді іріктеп,
түсініктемелер жазып, ... ... ... ... аоқылы Ұлықбек
лбсерваториясының негеізгі жетістіктері Европада кейіннен ғыдымның дамуына
белгілі дәрежеде ықпалын тигізеді.
Айта кетерлік бір жәйт: ... ... ... арасынды әл-Құсшы
Ұлықбек кітапханасының көп кітаптарын ... ... бір ... тығып кетіпті деген жорамал-аңыз да ... жүр. ... сол ... ... археологтар, ғылымның жанашырларыосы төбені қазып,
зерттеу жөнінде экспедиция дайындап жатыр. Бұл ... ... ... ... ... үшін құнды мағлұмттар алынатыны сөзсіз.
Қара түнек заманда мансаптан да, байлықтан да ... ... ... үшін ... ... ... ұлы ... – Ұлықбектің есімін туған
халқы қадір тұтып, үлкен мақтаныш ... Оның ... ... ... Птоломейдің, Насыреддин әт-Тусидің, Николай Копениктің, Галилео
Галилейдің, Джордано Брунолардың есімдерімен занды түрде қатар тұр. Ал оны
дүние ... ... ... ... ... ... ... күні
бүгінге дейін ғылыми құнын жоймай келеді.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 10 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ұлықбек 10 бет
Linux (Red Hat) операциялық жүйесі16 бет
Іздеу есептерінің шешілімі6 бет
Іздеу есептерінің шешілімі. Іздеу: қайтару арқылы теріп алу жайлы8 бет
Іздеу есептерінің шешілімі. іздеу: қайтару арқылы теріп алу туралы ақпарат6 бет
Алғашқы жәрдем және диагностика10 бет
Асқорыту мүшелерінің арулары кезіндегі терінің зақымдану2 бет
Бейорганикалық қосылыстардың негізгі кластары5 бет
Бинарлы газ қоспаларындағы диффузиялық орнықсыздық35 бет
Жарақаттар туралы жалпы түсінік11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь