ҚАР КӨШКНІ



Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі:  Материал
Көлемі: 12 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге
Таңдаулыға:   




ҚАР КӨШКШІ

Мыңдаған адамдар табиғаттың керемет көріністерін тамашалау, күн сәулесіне
қыздырыну, таза ауамен тыныстау үшін қыста тауға көтеріледі. Мысалы, сенбі
және жексенбі күндері Медеу мүз айдыны мен Шымбүлақ тау шаңғысы
базасына 10 мыңға дейін адам барады. Мындаған тәжірибесіз және ебдейсіз
адамдар ақ өліммен- қар көшкінімен кездесіп қалу ықтималдығы туралы
ойламайды.
Жүздеген елді мекендер, мыңдаған қашарлар тау бөктерлерінде Қазақстанның
таулы жоталарындағы қар көшкіні қауіпі бар аудандарда орналасқан. Жарты
жылдан астам уақыт бойы малшылар малды биік таудағы жайылымда- жайлауда
жаяды. Тауда ағаштар кесіледі, геологтар жүмыс істейді, жылдың кез келген
уақытында әртүрлі қызмет мамандары бақылау жүргізеді, альпинистер шындарға
өрмелейді. Тауға барған кез келген адам қысқы кезеңдегі таудағы қуіпті,
барлық адам сақутаға тиіс сақтық шараларын білуге міндетті.
Қазақстанда адамдар көшкінмен тек олар тауда қыстың салқын кезінде ғана
кездесуі мүмкін. Алайда шындар мен асуларға шығатын альпинстер мен тау
туристері бүған жыл бойы даяр болуға тиіс.
Тау қүмарлар үшырайтын барлық бақытсыз оқиғалар үлесінің 20 пайызға жуығы
көшкіндер еншісінде. Олар бағытты және қозғалыс уақытын дүрыс таңцай
білмеуден, көшкін қауіпі бар жартастан ебдейсіз өтуден және көшкіннің пайда
болу табиғаты түралы білімнің жоқтығынан, тәртіптің бүзылуынан туындайды.
Табиғатта қар көшкіні сияқты пайда болу ерекшелігі осыншама таңқаларлық
басқа зілзала түрін кездестіру екіталай. Олар қар жауған, күн жылыған,
күшті жел соққан кезде күннің үзақ түсуінен, ауа температурасының күрт
өзгерісінен, жер сілкінісінен және бір қатар өзге де қүбылыстар салдарынан
қүлдилайды. Оның пайда болу шартының осыңдай кең уақымы оның көшуін
болжауда үлкен қиындық келтіреді.
Көшкіннің аса кең тараған ғылыми анықтамасы мынадай: бүл тік тау
қүздарында пайда болатын және қозғалатын қар үйіндісі. Тоқтаған көшкін
қар тобешігіне айналады.
Тауға барған барлық адам кез келген тау ауданындағы көшкін қауіпінің
негізгі белгілерін білуге тиіс:
Бүрынгы қардың беті. Бүрынғы қар топырақтың барлық қуысын бітейді,
бүталарды иеді, көшкіннің сырғанауына ыңғайлы тегіс еңіс биіктікті қүрайды.
Осындай төсемелік қабаттың биіктігі қандай болуға тиіс? Тегіс, шөпті
баурайда 15-20 сантиметр жеткілікті. Ал бүталар өскен немесе ірі шөгінді
жатқан баурайда көшкін жылжу үшін биіктігі 1 метр дейінгі қар қабаты қажет.
Негізп қағида - бүрынгы жатқан қардың биіктігі үлкен болған сайын көшкіннің
жылжу ықтималдығы арта түседі.
Төсемелік бепгтің күйі. Бірнеше түрі кездеседі: тасты, қарлы, мүзды, шөпті.
Қалың бүтаның, тау орманының, ірі кесекті шөгіндінің қарды үстау пәрмені
жалпы белгілі. Үзақ шөгінді қардың төмеңгі қабатының босауына және оның
топырақпен түйісуіне ықпал етеді. Алайда мүздақтың үстіңгі бетінде
көшкіннің сырғуы үшін аса қолайлы жағдай жасалады.
Егер бүрыңғы қардың беті қатты желдің әсерінен шүрқ -шүрқ болса
баурайдағы жаңа қарды үстайды және көшкіннің пайда болу ықтималдығы азаяды.
Жылымықтан кейін бүрынғы қарда жүқа мүз қабығы пайда болып, оны мен жаңа
түскен қардың қабысуы әдеттегідей, әлсіз болады.
3. Жаңа түскен қардың биіктігі. Қардың жаууынан қардың биіктеуі 25-30
сантиметр аралығында, ол әдеттегідей, көшкіннің
сырғуына алып келеді.
4. Жаңа түскен қардың түрі. Ол қар кристалдарының пішінімен
анықталады.Ұлпа қар жүлдызша тәрізді болып келеді,
баяу отырады және қүрғақ көшкіннің сырғуына ыңғайлы отыру мен нығыздалуға
бейімділігінен қар жармасы мүздақ пен ылғал
араласқан жаңа түскен қар сияқты қар тақтайшасын қүрап, көшкіннің пайда
болуына қызмет етеді.
Қар жауған кезде немесе тоқтағаннан кейін қардың тығыз бумалы қабатына
қарағанда өзара түйісетін шағын алаңы бар қар күртігінен түратын қар
қабатынан көшкін жиірек пайда болады.
5. Қардың жауу жиілігі. Ол уақыт бірлігінде түскен қар мөлшерімен
анықталады. 2-3 күн бойында қардың
қалыңдығының 50 сантиметргс дейін жетуі қар кошкінін туғызбайды, алайда
осындай мөлшер 10-12 сағатта жауатын болса, онда апат ауылы жақындай
түседі. Өйткені қар қалыңдығының биіктігі тез үлғаятындықтан, отыра түседі,
ол түрақсызданып, сырғуға икемделеді.
6. Қардың отыруы қар жамылғысының түрақтануына әкеледі. Бүл процестің
жылдамдығы ноль градус кезіңде баяу өтеді. Егер қар
7. осылайша жылдам отырса, қар қалың жауғанның өзінде де көшкін қауіпі
туындамайды. Әдетте жаңа түскен қардың 15-20 пайызға және одан артығырақ
отыруы оның баурайдағы түрақтылығының артуын айғақтайды.
8. Желдің жылдамдыгы. Секундына 7-8 метр жылдамдықпен соғатын жел қар
тақтайшасында көшкіннің пайда болуына бірден бір себеп болып табылады.
Тақтайша астындағы қардың қүрт отыруы көшкіннің сырғу қаупін күрт
арттырады. Сондықтан да ең жақсысы қатты жел соғып түрған кезде тауға
шықпаған дүрыс.
9. Ауа температурасы. Оның көтерілуі қар қалыңдығының отыруына әкеледі және
оның түрақтылығына ықпал етеді, алайда көктемде ылғалды көшкіннің пайда
болуына айтырлықтай ықпал етеді. Іле Алатауында наурыз айында қатты күн
радиациясы қардың жоғары қабатын ерітеді. Ағынды су қар қалыңдығына жылдам
бойлайды және оны еріту нүктесіне дейін, яғни нол градусқа дейін жылытады.
Соның нәтижесінде жамылғысының беріктігі жылдам әлсірей түседі. Сөйтіп, қар
жамылғысындағы су май рөлін атқарып ылғалды қардан көшкіннің сырғуын
оңайлатады.
Қар жамылғысы, өсіресе, сәуле тарау есебінен жылу шығыны азаятын түманды
немесе бүлтты көктем күндері суға қатты толады. Мүндай жағдайдағы ылғалды
көшкіннің сырғу қауіпі өте күшті. Есіңізде болсын, таңертеңгі берік, адамды
көтеретін мүз қабыршағының күн бойында көшкін қауіпінің болмайтындығына
айғақ бола алмайды.
Тауда болған кезде қоршаған ортаға мүқият қарап, кездескен жануарлардың
мінез- күлкын өте дүрыс бағамдаған жөн (тау ешкілері қар қөшкіннің алдын
ала сезіп, қауіпті аймақтан тезірек кетуге тырысады) және барлық мүмкін,
алайда қауіпсіз тәсілмен баурайдағы қардың беріктігін тексеру қажет. 15
градустан тігірек баурайдағы көшкін қауіпі өтс анық білінеді, алайда бүдан
да жайпағырақ баурайларда да көшкіннің болғандығы белгілі. Баурай тік
болған сайын көшкін қауіпі күшсйе түседі. Алайда 50 градустан тігірек
баурайлар іс жүзінде қауіпсіз, өйткені қар жамылғысы түрақтай алмайды, қар
жауған сайын дүркін- дүркін аз мөлшерде сырғып отырады.
Іле Алатауына қыста баратындарға мынадай ақыл- кеңес беруге болады:
1. қысқы жорықтар мен шыңға өрмелеу үшін желтоқсан-ақпан айларының бойы
қауіпсіз болып табылады. Бүл уақытта жауын- шашын сирек болады. Қар
жамылғысының биіктігі соншалықты емес. Жаяу соқпақ пен автожол орналасқан
жазық етегіне дейін жететін үлкен көлемдегі көшкін сырғуы сирек байқалады.
2. 1600-3500 метр аумақтағы қөшкіннің қаурыт белсенділігі наурыз-сәуір
айларында байқалады, бүл жыддың суық мезгілі үшін жауын- шашынның көп
болуына байланысты. Қар қалың кезде жылдың осы мерзімінде тауға мүлдем
бармаған жөн.
3. 3500 метрден жоғары орналасқан аймақтағы көшкіннің үлкен белсенділігі
жылдың жылы мерзіміне тиесілі (мамыр-маусым). Шыңға өрмелеу мен тауға шығу
ушін қолайлы уақыт — тамыз -қыркүйек. Бүл айларда 4000 мың метр биіктіктегі
қар жамылғысы да мардымсыз.
4. жаттығулар мен тау шаңғышыларының жарысы үшін жеткілікті 2000-3000 метр
аймақтағы қар жамылғысы қарашаның аяғы- желтоқсанның басыңда орнығады және
сәуірдің ортасына дейін сақталады.

Қауіпсіздік тәртібі мен қорғаныс шаралары

Қыста тауға барған кездегі қауіпсіздікті қамтамасыз
ететін негізгі қағидалар мынадай:
1. Көшкін апатының мәліметтері адамдар қүрбандықтарына алып келген
оқиғалардың барлығы дерлік олардын өз бейғамдығынан болғандығын көрсетеді.
Автомобиль немесе жүргіншілер сүрлеуімен жүріп келе жатқан тосын ештеңе
күтпеген адамдардың қөшкінге тап болу оқигасы өте сирек кездеседі.
Көшкіннің сырғуы оның қозғалысының үлкен жылдамдығына орай секундпен
өлшенеді. Адамның бүл сәтте қауіпсіз жерге
жетіп үлгеруі екіталай. Бүдан шығатын қорытынды: қарлы тік баурайға
шықпаңыз жолмен және тапталған соқпақпен ғана жүріңіз.
Қар қатты жауғаннан кейін көшкін түсуін немесе қардың отыруын күте түра,
тауға баруды 2-3 күнге шегерген дүрыс.
3. Күн жылынып, қар еріген кезде тауға мүлдем бармаған жөн.
Қозғалыс кезінде тәулік уақытын ескеру қажет. Көктемде көшкін қауіпі қар
ылғалданып, баурайдан оңай суситын тал түсте байқалады.
Қар жауғаннан кейін немесе бүрқасыннан кейін тік қарлы баурайлар қиылысынан
аулағырақ жүру үсынылады, сондай-ақ олардың ирегінен өтуге және қар
жақтаушасын басуға болмайды. Бүл жағдайда судың тарылу бойымен ғана
көтерілуге немесе төмен түсуге болады. Егер аяқтың астынан қардың отыруынан
шу естілсе, қозғалысты бірден тоқтату қажет.
Бүта, қалың орман басқан ірі тастар көрініп жатқан баурайлар салыстырмалы
жағдайда қауіпсіз.
Түнейтін орындарды дүрыс анықтау өте маңызды. Мүңда жазықтағы екі баурайдың
да көшкін қауіптілігі ескерілуге тиіс. Бағытты жоспарлаған уақытта, негізгі
бағытта қауіпті учаскелердің кездесіп қалу ықтималдылығын ескере отырып,
міндетті түрде қосымша нүсқаны межелеген жөн. Мүндай жағдайда жорықты
тоқтатпай және қауіп- қатерге бас тікпей қауіпсіз жолды тандау қажет.
Қозғалыс кезінде көшкін қауіпі бар орындарға аялдауға жол беруге болмайды.
Тауға еш уақытта жалгыз бармаңыз! Топпен қауіпке бір сәтте үшырап
қалмайтындай ретпен қозғалу керек.
Осы тәртіптерді сақтамаудан болған қайғылы оқиғаларда біршама.
Шүғыл жүмыстар үшін көшкін қауіпі мерзімінде тауға, атап айтқанда,
қүтқару жүмысына бару қажеттілігі кезінде жоғарыда аталған тәртіптерді
басшылыққа алу керек.
Қажет жағдайда тік қар баурайын оның аса биік бөлігінен немесе жартас
жанындагы тар жерінен төменге қарай бағытталған түсынан өткен жөн. Бүл
баурайды әлсіз сілкіндіреді. Одан бір- бірден, сақтандыру арқанының
үзындығын пайдалана отыра өту керек, бүл жағдайда шаңғыны шешіп, қолдың
шашагын шаңғы таяғының немесе мүз жарғыштың ілгегінен босатқан жөн. Топтың
жекелеген мүшелері арасындағы қашықтық кемінде 20-30 метр болуға тиіс.
Топтағы барлық
қатысушылардың үзындығы 20-30 метр белге байланатын, көрнекі боялған көшкін
бауы болуға жэне екі- екіден негізгі арқанға байлануға тиіс. Егер көшкін
аяқ астынан жүріп кетсе де, оған бүкіл топ түспейді, сонымен қатар
сақтандыру арқанын қүлаған сөтте қандай да бір кедергіге іліктіруге болады.
Арқан тарту қүлаған кезде зардап шегүшіге қар үстінде қалуға үлкен
мүмкіндік береді.
Топ мүшелерінің бірі қауіпті орында қалған сәтте қалғандары оны мүқият
бақылап, қажет кезінде айқайлап дем берулері тиіс.
Кешкін қауіпі бар баурайдан өтетін әрбір адам мына әрешеттерге дайын
болуга тиіс:
Көшқін сырғыған кезде бірінші кезекте мүзжарғыштан, жолқаптан, таяқ пен
шаңғыдан босану қажет, өйткені олар қарды өзіне қарай тартады.Шаңтәріздес
көшкінге тап болған кезде (қүрғақ қар) мүрын
мен ауызды қар шаңынан түншықпас үшін бөкебаймен немесе орамалмен жабу
керек.
3. Бірден қөшкіннің шетіне шығуға және негізгі қар массасын өткізіп
жіберуге өрекеттену қажет.
4. Барлық қолдан келген әдіспен қар бетінде қалуға тырысқан жөн (аяқпен
қолдың қозғалысы) .
5. Егер көшкін Сізді басыңыздан аса басып қалса, ол тоқтағанға дейін аяқты
ішке бүгіп, басты ерсілі- қарсылы сермеп дем алуға болатындай бет
төңірегінде үлкен қуыс жасау қажет.

6. Көшкін тоқтағаннан кейін жоғары жақ пен төменгі түстың қайда екеңдігін
анықтау керек (сілекей ауыздан төмен қарай ағады).
7. Көшкін үстінде айғайлау пайдасыз. Бүл тек күш пен ауаны шығындайды.
Қүтқарушылар дауысын естігенде ғана айқайлауға болады. Тыныштық сақтап,
үйқыға бой алдырмаңыз. Тыныстау үшін қажетті ауаның қардың арасынан
өтетіндігін үмытпаған жөн. Көшкін астында қалғандарды он бір күннен кейін
тапқан оқиғалар да белгілі. Алайда көшкін басқан адам бетінің төңірегінде
тыныс алу кезінде ыстық демнен еріген қар еріп мүз түйіріне айналады.
Сондықтан қар астындағы адамды одан мүмкіндігінше жылдам шығарып алуға
тырысу керск.
Көшкін тоқтаганнан кейін оның астында қалган адамның серіктері:

- Қайта көшкін қауіпінің жоқтығына көз жеткізу қажет.
Баурайдың үстіңгі жағын қарауды бір адамға тапсырып, қалғандары кешіктірмей
көшкінде жоғалған жолдасының жоғалу нүктесін белгілеуі қажет. Кейін іздеу
үшін бағдар болуы мүмкін.
Бүдан кейін зардап шегушіні немесе іздеу үшін бағдар болуы мүмкін қандай да
бір затты табу үмітімен осы нүктенің төменгі жағындағы көшкін конусын
мүқият қарау қажет. Қар астында қалушының, әдетте жоғалу нүктесі мен оның
дүниесінен табылған ең жеңіл заттары жатқан жердің астында болатындығын
ескерген жөн.
Көшкін бауын немесе сақтандыру арқанын байқағаннан ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қар жамылғысы
Қар барысының биологиялық ерекшелігі
Қар және оның химиялық құрамы
Әлемдік қар мен мұз қорлары
Қазақстандағы қар мен мұз ресурстары
Оралхан Бөкейдің “Қар қызы” повесінің лексика-фразеологиялық ерекшеліктері
Халықтың сел, қар көшкіні, сырғыма мен опарылма пайда болу кезіндегі іс-әрекеті
Қарлы боран. залалдан сақтандыру және оны азайту жөніндегі шаралар боранан кейінгі негізгі жұмыс түрлері қар көшкіні басып қалған адамдарды іздестіру, құтқару және кейінгі негізгі жұмыс түрлері
Tаудағы күтпеген жағдайдың сипаты және оқу әдістемесі.
Табиғи сұрапыл апаттар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь