Қаржылық активтер есебі


КІРІСПЕ
1 ҚЫСҚА МЕРЗІМДІ АКТИВТЕР ТҮСІНІГІ, БУХГАЛТЕРЛІК ЕСЕБІ
2 ҰЗАҚ МЕРЗІМДІ АКТИВТЕР ЕСЕБІ
3 ҚАРЖЫЛЫҚ АКТИВТЕРІ ҚҰРАМЫ МЕН ҚОРЛАНУ КӨЗДЕРІН ТАЛДАУ
ҚОРЫТЫНДЫ
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТ КӨЗДЕРІ
Кіріспе

Бүгінгі нарықтық экономиканың жағдайында бухгалтерлік есепті жүргізу, басқару жүйесінің ең маңызды және міндетті шарты болып табылады. Бухгалтерлік есеп өндірістің хал-ахуалын, экономикалық жағдайын анықтап, негізгі міндеттерді нақты сипаттайтын бірден-бір жүйе.
Біздің еліміздің экономикалық сатыларының бірі, бұл – қаржылық есеп берудің халықаралық стандартына көшу. Сондықтан да, осы сатының қиыншылықтарына ерекше мән беру керек. Қазақстанның ҚЕХС өту кезіндегі сұрақтар бухгалтерлік есеп пен қаржылық есеп беруді қажет етеді. Бірақ, бұлар өздігімен көптеген есеп берумен негізделеді, бұлар қайта құруды керек етеді. Алдағы жылдары дамудағы бағыт – ХҚЕС-тың қазақстандық қаржы жүйесінің жағдайларына одан әрі бейімделуін жүргізу.
Нарықтық экономиканың нағыз шарықтап келе жатқан шағында күрделі экономикалық механизмді басқару өндірістегі дәл, әрі нақты жүргізілген есеп арқылы ғана жүзеге асуы тиіс.
Бухгалтерлік есеп ұйымның мүліктік және қаржылық жағдайы жөнінде дәл әрі шынай ақпарат көзі ретінде қалыптасқан. Шаруашылық қорлары мен олардың қорлану көздері негізгі қаржылық есептілік нысаны саналатын бухгалтерлік баланста көрініс табады. Шаруашылық субъектісінің иелігіндегі ресурстар қоры мен сырттан тартылған қаражат мөлшері жөнінде, олардың өзара арақатынасы жөнінде мәліметті де бухгалтерлік баланстан алуға болады. Яғни, бухгалтерлік баланс шаруашылық қорларын белгілі-бір мерзімде топтастырып көрсету құралы ретіндегі маңызын сақтауда. Шаруашылық жүргізуші субъектілердің бухгалтерлік есеп жүйесіндегі барлық өз иелігіндегі және сырттан тартылған қорлары баланстың актив және пассив деп аталатын өзара тепе-тең бөлімдерінде топтастырылып көрсетіледі.
Актив деп кәсіпорынның ақшаға бағаланатын игіліктері мен құқықтарын, мүліктерін айтады. Олар кәсіпорынның өткен мерзімдегі қызметтерінің нәтижелері болып есептеледі. Кәсіпорындар өз меншігіндегі активтерін сол кәсіпорынды басқару, өнім өндіру, жеке адамдар мен заңды тұлғаларға қызмет көрсету, яғни өздерінің алдағы уақытта табыс табуы үшін пайдаланады.
Кәсіпорындар активтерді өздері өндіру арқылы, сатып алу арқылы, басқалардан уақытша жалға алу арқылы иеленеді. Активтер өздерінің пайдалану мерзіміне қарай екі топқа бөлінеді:
- қысқа мерзімді – ағымдағы активтер (бір жыл аралығында пайдаланылатын активтер);
- ұзақ мерзімді активтер (бір жылдан артық мерзімде пайдаланылатын).
Осы жіктелуі үлгісінде, яғни өтімділігі жоғарыдан төменіне қарай қағидасы бойынша активтер бухгалтерлік баланста көрсетіледі. Қысқа мерзімді активтер өтімділігіне қарай жоғары өтімділікті және баяу (төмен) өтімділікті болып екіге бөлінеді. Кәсіпорындардың өз өндірісінде, яғни шаруашылық қызметі барысында пайдаланылатын активтері өтімділігі баяу активтер құрамына жатады, ал өтімділігі жоғары активтер өздерінің тез арада қысқа мерзімді міндеттемелерді өтеу мүмкіндігімен ерекшеленеді. Ағымдағы активтер халықаралық есептілік стандарттарына көшумен байланысты қысқа мерзімді деп аталатын болды. Ұзақ мерзімді активтер ұйымның өндіру мүмкіндігін, яғни өндірістік қуатын сипаттайтын қорлары болып табылады.
Қолданылған әдебиет көздері:

1. Қазақстан республикасы Президентінің заңдық күші бар “Бухгалтерлік есеп және қаржылық есеп беру жөніндегі” нұсқауы, 28 ақпан 2007 ж.
2. Қазақстан республикасының салқтық кодексі, 2007 жыл, “Бюджетке төленуге тиісті салықтар мен басқа да төлемдер жөніндегі” заңы (2008 жылдың 1 қаңтарынан бастап күшіне енген).
3. Қазақстан республикасы Президентінің заңдық күші бар “Аудиторлық қызмет жөніндегі” нұсқауы, 19 ақпан 2007 ж.
4. Халықаралық қаржылық есептілік стандарттары,2001ж.
5. Ұлттық қаржылық есептілік стандарттары, Алматы,2007ж.
6. Бухгалтерлік есептің Типтік шоттар жоспары, Алматы, 2007ж.
7. Халықаралық қаржылық есептілік стандарттарына негізделген жұмысшы шоттар жоспары, ҚР Қаржы Министрінің бұйрығына сәйкес, 22 желтоқсан 2005ж.
8. Бухгалтерлік есеп принциптері Кеулимжаев К. К. Алматы, Экономика, 2006.
9. Баймұханова С.Б. Бухгалтерлік есеп негіздері; Алматы, 2001ж
10. Дюйсембаев К.Ш. Аудит и анализ финансовой отчетности, алматы, 1998.
11. Кеулимжаев К.К. Қаржылық есеп, алматы, Экономика, 2001
12. Назарова В.Л. Шаруашылық субъектілерінің бухгалтерлік есебі, Алматы, 2005.
13.Радостовец В.В.Кәсіпорындағы бухгалтерлік есеп, Алматы,2003.
13. Рахимбекова Р.М. Финансовый учет, Алматы, 2005г.
14. Палий В.Ф. Международные стандарты финансовой отчетности, Москва, 2003г.
15. Сейдахметова Ф.С. «Современный бухгалтерский учет». Алматы 2000г. 335с.
16. Шишкин А.К. Учет, анализ и аудит на предприятии. М., 1996
17. Баканов М. И. Шеремет А. Д. Теория экономического анализа. М., 1994
18. Худяков п. Н. Анализ баланса. М., 2002
19. Палий В.Ф. Отчетность. Методика анализа. М., 2003
20. В.В.Ковалев, О.Н.Волкова «Анализ хозяйственной деятельности предприятия» М.- 2000.

21. В.В.Ковалев, В.В.Патров «Как читать баланс» М.: Финансы и статистика- 2002.

22. В.В.Ковалев «Финансовый анализ: управление капиталом, выбор инвестиций, анализ отчетности» М.: Финансы и статистика- 2000.

23. Г.Бирман, С.Шмидт «Экономический анализ инвестиционных проектов» М-1997.

24. Л.А.Бернстайн «Анализ финансовой отчетности» М-1996.

25. И.А.Бланк «Управление прибылью» Киев-2002.

26.Бюллетень бухгалтера №3-4,январь 2008

27.МСФО №4 2008

28.Бюллетень бухгалтера №18, май 2008

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 22 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге




МАЗМҰНЫ:

КІРІСПЕ
1 ҚЫСҚА МЕРЗІМДІ АКТИВТЕР ТҮСІНІГІ, БУХГАЛТЕРЛІК ЕСЕБІ
2 ҰЗАҚ МЕРЗІМДІ АКТИВТЕР ЕСЕБІ
3 ҚАРЖЫЛЫҚ АКТИВТЕРІ ҚҰРАМЫ МЕН ҚОРЛАНУ КӨЗДЕРІН ТАЛДАУ
ҚОРЫТЫНДЫ
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТ КӨЗДЕРІ
Кіріспе

Бүгінгі нарықтық экономиканың жағдайында бухгалтерлік есепті жүргізу,
басқару жүйесінің ең маңызды және міндетті шарты болып табылады.
Бухгалтерлік есеп өндірістің хал-ахуалын, экономикалық жағдайын анықтап,
негізгі міндеттерді нақты сипаттайтын бірден-бір жүйе.
Біздің еліміздің экономикалық сатыларының бірі, бұл – қаржылық есеп
берудің халықаралық стандартына көшу. Сондықтан да, осы сатының
қиыншылықтарына ерекше мән беру керек. Қазақстанның ҚЕХС өту кезіндегі
сұрақтар бухгалтерлік есеп пен қаржылық есеп беруді қажет етеді. Бірақ,
бұлар өздігімен көптеген есеп берумен негізделеді, бұлар қайта құруды керек
етеді. Алдағы жылдары дамудағы бағыт – ХҚЕС-тың қазақстандық қаржы
жүйесінің жағдайларына одан әрі бейімделуін жүргізу.
Нарықтық экономиканың нағыз шарықтап келе жатқан шағында күрделі
экономикалық механизмді басқару өндірістегі дәл, әрі нақты жүргізілген есеп
арқылы ғана жүзеге асуы тиіс.
Бухгалтерлік есеп ұйымның мүліктік және қаржылық жағдайы жөнінде дәл
әрі шынай ақпарат көзі ретінде қалыптасқан. Шаруашылық қорлары мен олардың
қорлану көздері негізгі қаржылық есептілік нысаны саналатын бухгалтерлік
баланста көрініс табады. Шаруашылық субъектісінің иелігіндегі ресурстар
қоры мен сырттан тартылған қаражат мөлшері жөнінде, олардың өзара
арақатынасы жөнінде мәліметті де бухгалтерлік баланстан алуға болады. Яғни,
бухгалтерлік баланс шаруашылық қорларын белгілі-бір мерзімде топтастырып
көрсету құралы ретіндегі маңызын сақтауда. Шаруашылық жүргізуші
субъектілердің бухгалтерлік есеп жүйесіндегі барлық өз иелігіндегі және
сырттан тартылған қорлары баланстың актив және пассив деп аталатын өзара
тепе-тең бөлімдерінде топтастырылып көрсетіледі.
Актив деп кәсіпорынның ақшаға бағаланатын игіліктері мен құқықтарын,
мүліктерін айтады. Олар кәсіпорынның өткен мерзімдегі қызметтерінің
нәтижелері болып есептеледі. Кәсіпорындар өз меншігіндегі активтерін сол
кәсіпорынды басқару, өнім өндіру, жеке адамдар мен заңды тұлғаларға қызмет
көрсету, яғни өздерінің алдағы уақытта табыс табуы үшін пайдаланады.
Кәсіпорындар активтерді өздері өндіру арқылы, сатып алу арқылы,
басқалардан уақытша жалға алу арқылы иеленеді. Активтер өздерінің пайдалану
мерзіміне қарай екі топқа бөлінеді:
- қысқа мерзімді – ағымдағы активтер (бір жыл аралығында
пайдаланылатын активтер);
- ұзақ мерзімді активтер (бір жылдан артық мерзімде пайдаланылатын).
Осы жіктелуі үлгісінде, яғни өтімділігі жоғарыдан төменіне қарай
қағидасы бойынша активтер бухгалтерлік баланста көрсетіледі. Қысқа
мерзімді активтер өтімділігіне қарай жоғары өтімділікті және баяу (төмен)
өтімділікті болып екіге бөлінеді. Кәсіпорындардың өз өндірісінде, яғни
шаруашылық қызметі барысында пайдаланылатын активтері өтімділігі баяу
активтер құрамына жатады, ал өтімділігі жоғары активтер өздерінің тез арада
қысқа мерзімді міндеттемелерді өтеу мүмкіндігімен ерекшеленеді. Ағымдағы
активтер халықаралық есептілік стандарттарына көшумен байланысты қысқа
мерзімді деп аталатын болды. Ұзақ мерзімді активтер ұйымның өндіру
мүмкіндігін, яғни өндірістік қуатын сипаттайтын қорлары болып табылады.

1 ҚЫСҚА МЕРЗІМДІ АКТИВТЕР ТҮСІНІГІ, БУХГАЛТЕРЛІК ЕСЕБІ

Ұйымдар өз меншігіндегі активтерін сол кәсіпорынды басқару, өнім
өндіру, жеке адамдар мен заңды тұлғаларға қызмет көрсету, яғни өздерінің
алдағы уақытта табыс табуы үшін пайдаланады. Осы активтерді пайдалану
арқылы алынатын кіріс кәсіпорынның ақша қаражаттарына тікелей немесе жанама
әсер етіп, олардың көлемін арттырады. Ұйымдар активтерді пайдалану арқылы
табатын пайдалары төмендегідей себептермен байланысты:
- өнім өндіріп сату нәтижесінде;
- қызмет көрсету нәтижесінде;
- басқа активтерге айырбастау нәтижесінде;
- міндеттемелерді өтеу мақсатында пайдалану арқылы;
- ұйымның меншік иелерінің арасында бөліске түсуі нәтижесінде және
басқа да операциялардың нәтижесінде пайда болуы мүмкін.
Халықаралық қаржылық есептілік стандарттарына көшумен байланысты
қаржылық есептіліктің формаларына, шоттар жоспарының құрылымына да
өзгерістер енгізілді. Жаңадан қабылданған жұмысшы шоттар жоспарына сәйкес
ағымдағы активтер өтімділік деңгейіне қарай қысқа мерзімді деп аталып, 1-ші
бөлім шоттарында, ал ұзақ мерзімді активтер 2 бөлім шоттарында есепке
алынады. Шоттар жоспарындағы осы өзгеріске орай негізгі есептілік формасы
саналатын бухгалтерлік баланстың да құрылымы өзгеріп, оның актив жағының
бірінші бөлімінде қысқа мерзімділер, ал екінші бөлімінде ұзақ мерзімділер
көрсетілетін болды.
Восток Мунай Сервис ЖШС – нің есеп саясатында ағымдағы активтер
есебінің ұйымдастырылуын қадағалайды. Қандай ұйым болса да өз қызметі
барысында заңды тұлғалар және жеке адамдармен қарым-қатынас жасайды және ол
операциялардың барлығы ақшамен есеп айырысу операцияларына қатысты болады.
Ұйымдар ақшамен есеп айырысу операцияларын Қазақстан республикасының Ұлттық
банкі бекіткен ережелер мен тәртіптерге сәйкес жүргізіп отырады. Ақша
қаражаттарымен жүргізілетін операциялар бойынша бухгалтерлік есеп жүргізу
үшін мыналарды басшылыққа алу қажет:
- ақшалар арқылы есеп айырысу операцияларын толық және уақытылы дер
кезінде есептеу;
- ұйымдардағы ақша қаражаттарының түгелділігін және олардың тиімді
пайдаланылуын бақылау;
- есеп айырысу, төлеу тәртібін бақылау, ақшалардың кіріске алынуы мен
шығыс етілуін дұрыс есептеу.
Бүгінгі күні ақша қаражаттарының қозғалысын бақылау қаржы нарығының
дамуына сәйкес күрделене түсті. Ақша және оның баламаларының дұрыс ашылып
көрсетілуі ұйымның шаруашылық қызметінің нәтижесін нақты бағалау үшін өте
маңызды. Ұйымдардың ақшалары олардың кассаларындағы қолма-қол ақша, есеп
айырысу және валюталық шоттардағы, арнайы шоттардағы ақшалардан құралады.
Ақша баламалары дегеніміз – бұл ақшаға ұқсас, бірақ басқаша жіктелетін
активтер болып табылады. Оларға қазыналық вексельдер, коммерциялық
қағаздар, депозиттік сертификаттар жатады.
- Қаржы нарығының маңызды бөлігі – ол бағалы қағаздар нарығы. Ұйымның
басқа бір заңды тұлғалардың бағалы қағаздарын сатып алуға жұмсаған
қаржылары қаржылық салымдар ретінде есепке алынады. Қаржылық
салымдар бағалы қағаздар нарығымен тікелей байланысты. Іс жүзінде
акция, облигация және басқа бағалы қағаздарды шығару арқылы
капиталды тартуды көздеуші заңды тұлға эмитент деп аталып, сол
қағаздарды сатып алушылар алдында борышты болып табылады.
Қысқа мерзімді активтердің көлемді бір бөлігі – қысқа мерзімді
дебиторлық борыштар. Дебиторлық борыштардың әрқайсысы жеке ашылып
көрсетіледі. Дебиторлық қарызды талап ету мерзімі Салық кодексі бойынша
анықталады. Талап ету мерзімі өтіп кеткен дебиторлық борыштар сомалары
шаруашылық нәтижелеріне жатқызылады. Ұйымдардың басқа заңды тұлғалардан
немесе жеке адамдардан оларға сатқан тауарлары, көрсеткен қызметтері және
аванс ретінде алдын-ала төлеген сомалары бойынша алуға тиісті борыштары –
дебиторлық борыштар деп аталады. Осы ұйым алдында берешек борышы бар заңды
тұлғалар мен жеке адамдар дебиторлар болып табылады. Олар ұйым алдында
аванстық есеп құрастыра отырып есеп береді. Өтелетін уақытына қарай
дебиторлық борыштар қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді болып екіге бөлінеді
және шоттар жоспарының бірінші бөлімінде, сәйкес баланс активінің де 1
бөлімінде есепке алынады. Есеп беретін уақыттан кейінгі бір жыл ішінде
алынуға тиісті дебиторлық борыштар қысқа мерзімділер қатарына жатады.
Дебиторлық борыштардың негізгі түрлеріне сатып алушылар мен тапсырыс
берушілердің дебиторлық борыштары, жұмысшылардың қысқа мерзімді дебиторлық
борыштары және еншілес, тәуелді, бірлесіп-бақыланатын серіктестіктердің
дебиторлық борыштары жатқызылады. Сатып алушылар мен тапсырыс берушілерге
сатқан тауарлары үшін ұйым вексельдер қабылдауы мүмкін. Алынған вексель
анықталған мерзім ішінде белгіленген соманы төлеу жөніндегі жазбаша
міндеттемені білдіреді. Вексель дегеніміз – оның иесінің белгіленген уақыт
біткенде борышкердің қарызды төлеуін талап ету құқығын растайтын жазбаша
борыштық міндеттемесі. Вексельдер пайдаланылуы барысында бірнеше міндеттер
орындалады:
- дебиторлық борыштың өтелу мерзімін белгілі бір уақытқа ұзарту;
- шот-фактураға және басқа құжаттарға қарағанда дебиторлық борыштарды
нақты дәлелдеу;
- пайыз түрінде төлем алу үшін;
- айналымға жіберілу мүмкіндігінің болуы.
Жасалу үлгісі мен қолданылуы бойынша вексельдер жай және аударылмалы деп
екіге бөлінеді.
- жай вексель дегеніміз төлем мерзімі келген кезде вексель ұстаушыға
белгіленген сомада ақша төлеуді вексель беруші өзіне ешқандай шарт
қоймастан міндеттейтін құжат болып табылады. Яғни, бұл борышкердің
жазбаша міндеттемесі.
- аударылмалы вексель (тратта) – кредитордың (трассанттың) қарызгерге
(трассатқа) белгілі-бір соманы үшінші бір тұлғаға (ремитентке)
төлеу жайлы жазбаша өкімі болып саналады.
Дебиторлық борыштар есебіне қатысты ерекшеліктердің бірі дебиторларға
тікелей қатысты. Дебиторлық борыштар есеп беруге тиісті болатын
кәсіпорынның өз қызметкерлерімен және еншілес (тәуелді) серіктестіктерге
қатысты ұйымдастырылады.
Есеп беруге тиісті адамдармен оларға аванс ретінде берілген іссапар
шығындары, өкілеттік шығындары бойынша және кәсіпорынға келтірілген
залалдарды өтеуімен байланысты операциялар бойынша дебиторлық борыштар
есебі жүргізіледі.
“Шаруашылық серіктестіктері” дегеніміз пайда табу мақсатын көздеуші,
жарғылық қорының мөлшері құрылтайшылардың үлестерінің құны арқылы
анықталатын коммерциялық ұйымдар. Оларға толық серіктестік, сенім
серіктестігі, жауапкершілігі шектелген серіктестіктер жатады. Еншілес
серіктестік дегеніміз – бір серіктестіктің жарғылық қорына негізгі
шаруашылық серіктестік үлес қоса алатын серіктестік болып табылады. Тәуелді
серіктестіктің еншілес серіктестіктен айырмашылығы, олар филиал болып
табылады және ондай серіктестіктердің өз алдына бөлек жарғылық қоры
болмайды, ал олардың балансы ішкі қолдануға ғана арналады.
Уақытында төленбеген дебиторлық борыштар күмәнді дебиторлық борыштар
деп аталады. Қазақстан республикасының салық кодексіне байланысты күмәнді
борыштар дегеніміз уақытында төленбеген, жабылмаған және тиісті кепілдікпен
қамтамасыз етілмеген дебиторлық борыштар болып табылады және де заңға
сәйкес талап ету мерзімі өтіп кеткен дебиторлық борыш жатқызылады.
Қысқа мерзімді активтердің тағы бір маңызды бөлігі – тауарлық материалдық
қорлар болып табылады. Халықаралық қаржылық есеп беру стандартына сәйкес
“”тауарлы-материалды қорлар” термині тек “қорлар” терминімен
алмастырылған. Қорлар шаруашылық процестеріне бір айналымда қатысып,
өздерінің құнын толық жаңадан өндірілетін өнімнің өзіндік құнына толық
қосатын, оларға көп жағдайда материалдық негіз болатын еңбек заттары болып
табылады.
Халықаралық қаржылық есептілік стандартына сәйкес қорлар үш топқа
біріктіріледі:
- қорлар – шикізаттар, материалдар, отын, қосалқы бөлшектер, ыдыс
және ыдыстық материалдар, жартылай фабрикаттар түріндегі қорлар;
- дайын өнімдер - өндіріс кезеңдерінен толық өткен, пайдалану
мақсатында сатуға дайын, техникалық бөлім қабылдап алған, сапа
стандарттарына жауап беретін қорлар болып табылады;
- аяқталмаған өндіріс - өндірістік процестер толық аяқталып бітпеген,
жұмсалған шығындар жиынтығы.
Өздерінің өзгешеліктері мен өнім дайындауда атқаратын міндеттеріне
қарай материалдар шикізаттар, негізгі материалдар, көмекші материалдар,
жартылай фабрикаттар және басқалары болып бөлінеді. Шикізаттар деп бұрын
біраз мөлшерде еңбек сіңірілген заттар аталады, оларға мысал – мұнай, кен,
мақта, жүн, тері, ағаш және т.б. Негізгі материалдар мен шикізаттар
өндірілетін өнімнің құрамына кіріп, олардың материалдық негізін
құрастырады. Негізгі материалдарға ұн, мата, кірпіш және басқа өңдеуші
өнеркәсіп өнімдері жатады. Өндірістік процестерден толық өткенімен де әлі
де өңдеуді қажет ететін материалдар жартылай фабрикаттар деп аталады.
Олардың аяқталмаған өндірістен айырмашылығы, сол күйлерінде сатуға болады.
Көмекші материалдар дегеніміз - әр түрлі химикаттар мен майлайтын, сүртетін
және жөндеуге қажетті материалдар, олар негізгі материалдарға әсерін
тигізіп, сапасын өзгертеді. Тауарлық материалдық қорлар есеп саясатына
сәйкес нақты өзіндік құны бойынша көрсетіледі.
Міне, көріп отырғанымыздай қысқа мерзімді активтер ұйымның мүліктік
қорларының негізгі бір бөлігі болып табылады, олар өндіріс процестерінің
іске асырылуына, есеп айырысуға тікелей әсер етеді, сондықтан да олардың
бухгалтерлік есебін дұрыс ұйымдастыру ұйым үшін маңызды мәселе саналады.
Есеп саясатында тауарлы-материалдық қорлар есебінің ұйымдастырылуы
қаралған. Қорлардың келіп түсуінің үш көзі қаралған: қорларды жеткізуге
аванс беру арқылы; жабдықтаушылардан сатып алу арқылы; есеп беруге тиісті
адамдар есебінен. Қорларды жеткізу жөнінде келісім шарт жасалады, оның
үлгісі қосымша бетте көрсетліген.
Қорлар нақты өзіндік құны бойынша есепке алынады. Өндіріске
босатылған қорларды бағалаудың орташа құн әдісі қолданылады. Өндіріске
босату шығыс наклодной құжаты арқылы рәсімделеді.
Қорлардың аналитикалық есебі қоймада сандық-сомалық тәсіл арқылы
жүргізіледі. Қорлардың ағымдағы есебін жүргізуге қажетті барлық бастапқы
құжаттар жүргізіледі. Қорлар келіп түскендегі жүк құжаттары мен нақты саны,
сапасы бойынша ауытқулар орын алған жағдайда 2 дана етіп акті
құрастырылады.
1 кесте. Шикізаттар мен материалдар қозғалысының шоттарда көрсетілуі
№ Операциялар мазмұны Дебеттелетін Кредиттелетін
шот шот
1 Жабдықтаушылардан келіп түскен 1310 3310, 4110
шикізаттар мен материалдар құнына
2 Сатылып алынған қорлар құны кассадан 1310 1010
төленді
3 Есеп беруге тиісті адамдар арқылы 1310 1250
сатылып алынған қорлар құнына
4 Заңды тұлғалар мен жеке адамдардан 1310 6280
өтеусіз, тегін келіп түскен қорлар
құнына
5 Өндірістен пайдаланылмай артық қалған 1310 8010,8030
материалдардың қайтарылуы
6 Өндіріс пен шаруашылық мақсатында 8110,8310 1310
пайдалануға босатылған материалдар 7210
7 Түгендеу барысында бүлінген немесе 1360 1310
жетпей қалған қорлар құнын резерв
есебінен жабу
8 Түгендеу барысында бүлінген немесе 7210 1310
жетпей қалған қорлар құнын шығындарға
қосу
9 Түгендеу барысында бүлінген немесе
жетпей қалған қорлар құнының материалды 1250 1310
жауапты адам есебінен өтелуі
10 Ақау немесе басқа себептерге байланысты 3310,4110 1310
жабдықтаушыларға қайтарылған қорлар құны

Кестеде келтірілген шоттар корреспонденцияларының ішінде ерекше көңіл
бөлуді талап ететін шот – 1360 “Қорларды есептен шығарумен байланысты
резерв”. 1300 “Қорлар” бөлімшесінің барлық шоттары активті болғанда, резерв
есебін жүргізетін шот пассивті, сондықтан оның кредиттік айналымында
қалыптасқан резерв сомасы, ал дебеттік айналымында резерв сомасының азаюы
көрсетіледі.
Қорларды түгендеу жоспарлы түрде тоқсан сайын, яғни 1 сәуірде, 1
шілдеде, 1 қазанда, 1 қаңтарда жүргізіледі. Түгендеуді арнайы комиссия
жүргізеді, олар түгендеу актісін әрбір бірлік бойынша толтырып, түгендеу
нәтижесін үш күннен қалдырмай шығаруы қажет. Түгендеу нәтижесінде жетпей
қалған мүліктер бойынша кінәлі адамдар анықталып, солардың есебінен
өндіріледі.
Дайын өнімдер есебін дұрыс ұйымдастырылуы есеп саясатының 10
бөлімінде қаралған. Құрғақ құрылыс қоспаларын дайындау шығындары шикізаттар
мен материалдарды есептен шығарудың нормативтік тәсілін ескере отырып
бөліктер (передел) бойынша калькуляцуялау әдісі арқылы жүзеге асырылады.
Әрбір даярланатын өнім түрлеріне қатысты шығындар нормасы анықталады.
қосымша беттерде әрбір өнім түріне қатысты шығындар нормасы көрсетілген.
Қысқа мерзімді қаржылық инвестициялар бухгалтерлік баланста ағымдағы
құны бойынша бағаланған жағдайда күнделікті қор биржалары мен биржадан тыс
жерлердегі қаржы инвестициялары құнының өзгерісін бақылап және оның
нәтижесін бухгалтерлік есеп құжаттарына түзетіп жазып отыруы тиіс. Егер
қаржы инвестицияларының ағымдағы құны өссе оны ұйымдар есепті кезең
табыстарына жатқызады, ал кеміген жағдайда есепті кезеңнің шығынына
жатқызады.
Қысқа мерзімді қаржы инвестицияларын өз балансында сатып алу және
ағымдағы құнының ең төменгі мәні бойынша бағалаған жағдайда ұйымдар
төмендегідей тұжырымдарды басшылыққа алады:
а) баланстық құнды тұтастай жиынтық портфель негізінде анықтау;
б) баланстық құнды жиынтық портфель негізінде инвестиция түрлері
бойынша, яғни сатып алу құны мен ағымдағы құнының ең төменгі мөлшерін
анықтау;
в) баланстық құнды жеке инвестициялар негізінде анықтау.
Ұйымдардың қысқа мерзімді инвестициялары жұмысшы шоттар жоспарына
сәйкес 1-ші бөлімнің 1100 “Қысқа мерзімді қаржылық инвестициялар”
бөлімшесінің шоттарында есепке алынады. Шоттар активті болғандықтан,
олардың дебеттік айналымында қаржылық инвестициялардың сатылып алынуы,
көбеюі, ал кредиттік айналымда олардың есептен шығарылуы көрсетіледі.
Есеп саясаты бойынша ақша қаражаттарының есебі Типтік шоттар
жоспарының 1010, 1040 шоттарында жүргізіледі. Шет ел валютасындағы
операциялар есепке алғанда олардың құны сол күнгі ҚР Ұлттық банк бекіткен
ресми курс бойынша анықталады.
Ұйымдардың кассасы еңбек ақы бойынша есеп айырысуға, күнделікті
қажетті шығындарды төлеу мақсатында, кеңсе тауарларын сатып алуға, ұйымның
хаттарын және басқаларын пошта арқылы жөнелту үшін есеп айырысу мақсатында,
іссапар шығындары мен өкілеттік шығындар бойынша есеп айырысуға қызмет
етеді. Касса арнайы жабдықталған бөлмеде орналасуы қажет. Нақты ақша
кассирдің мөрі (сургуч) арқылы бекітіліп жабылатын сейфте сақталады.
Сейфтің бір кілті мен мөр кассирде, екінші данасы ұйымның басшысында арнайы
ыдыста сақталады. Кассадағы жауапты қызметкер күнделікті кассаны жауып,
күзетшіге өткізеді. Кассадаға ақша қаражаттарының толық сақталуына кассир
жауап береді, ол жөнінде алғаш жұмысқа қабылданғанда толық материалдық
жауапкершілік жөнінде келісім-шарт жасалады. Касса операциялары, яғни ақша
қаражаттарының кірісі мен шығысы сәйкес формалары КО-1 және КО-2
ордерлері арқылы рәсімделеді. Олардағы мәліметтер формасы КО-3 касса
кітабына тіркеледі. Касса кітабы кассирдің есебі деп аталады, себебі оның
көшірме қағаз арқылы толытыратын екінші беті жыртылып алынады. Каса
кітабында қалдық күнделікті есептеліп жазылады. Кассалық операциялар
бухгалтерлік есепте жұмысшы шоттар жоспары бойынша 1010 “Кассадағы теңге
есебіндегі ақша қаражаттары” және 1020 “Кассадағы валюта есебіндегі ақша
қаражаттары” шоттарында есепке алынады. Келесі кестеде кассаға кіріске
алынатын сомаларға қатысты жиі кездесетін операциялар бойынша шоттар
корреспонденциялары көрсетілген.

2 кесте. Касса операцияларының бухгалтерлік шоттарда көрсетілуі
№ Операциялар мазмұны Сомасы Дебеттелетін Кредиттелетін
шот шот
1 5 қаңтарда
Банктегі валюталық шоттардан
№ 017018 чек бойынша кассаға
ақша алынды 600 000 10102 1030,1060
Іс-сапар шығындары үшін 32 000
2 6 қаңтар
Карамендинаға іс-сапар 32000 1250 1010
шығындарына берілді
3 7 қаңтар
№4 төлем ведомостісі арқылы
желтоқсан айының еңбек ақысы 600 000 3350 1010
берілді
4 Жеке автокөлікті пайдалану
мақсатында 687 шоты бойынша 20 000 7210 1010
Хванға берілді
5 Сатып алушылардың дебиторлық 250 000 1010 1210
борышы кассаға кірістелді
6 Алынған вексель бойынша - 1010 1130
түсуге тиісті дебиторлық
борыш кассаға кірістелді
7 Есептелген пайыз бойынша - 1010 1270
алынуға тиісті дебиторлық
борыш кассаға кірістелді
8 Есеп беруге тиісті адамдардың15 000 1010 1250
бұрын аванс ретінде алып,
жұсалмаған қалдығын кассаға
қайтарды
9 Қызмет көрсетушілер мен 15 000 1010 1610
жабдықтаушы мердігерлерге
аванс ретінде берілген
соманың артығы кассаға
қайтарылды
10 Банктегі арнайы шоттардан 500 000 1010 1050
кассаға ақша алынды
11 Есеп айырысу шотынан кассаға 80 000 1010 1030,1050
ақша келді
12 Жарғылық қорға қосқан үлес - 1010 5110
ретінде қолма-қол келіп
түскен ақша сомасына
13 Банктен және банктен тыс - 1010 3010,4010,
мекемелерден несие түрінде 3020,4020
алынған сомалар кассаға
кірістелді
14 Алдағы кезең табыстарына - 1010 3520
жататын сома кассаға
кірітелді
15 Дайын өнімдерді сатудан - 1010 6010
алынатын ақшалар сомасына

Кестеден көріп отырғанымыздай касса операцияларының активті шоттарда
есепке алынуымен байланысты барлық кіріс операциялары олардың дебеттік
айналымында көрсетіледі. Касса шотының кредиттік айналымында кассадан ақша
төленген, берілген операциялар көрсетіледі. Оған да мысал келтірейік:
Дт 3350 Кт 1010 – кассадан жұмысшылар мен қызметкерлерге еңбек ақының
берілуі;
Дт 1250 Кт 1010 – кассадан есеп беруге тиісті адамдарға іссапар және
өкілеттік мақсатта аванс сомасының берілуі;
Дт 1030 Кт 1010 – кассадан есеп айырысу шотына депоненттелген еңбек
ақы сомасы және басқа да төлемдердің аударылуы.
Ұйымдар банктерден өздерінің бос ақша қаражаттарын сақтау және есеп
айырысу операцияларын жүзеге асыруға мүмкіндік беретіндей шоттар ашуға
құқылы. Банктерде Қазақстан Республикасы Ұлттық банк басқармасының
“Қазақстан Республикасында клиенттерге банктік шоттарды ашу, жүргізу және
жабу тәртібі жөніндегі” нұсқауына сәйкес банктік ағымдағы есеп айырсу
шотын, корреспонденттік шоттар ашуға болады. Корреспонденттік шоттар
дегеніміз – банктер мен банктік операцияларды жүзеге асырушы банктік емес
мекемелердің өзара есеп айырысу шоттары болып табылады. Банктік есеп
айырысу шотынан ақша қаражаттары тек ұйымның келісімімен ғана жүргізіледі.
Егер сот шешімі бойынша және салық комитетінің талабы бойынша инкассалық
өкімдерге сәйкес ұйымның келісімін күтпестен ақша қаражаттарын аудара
алады. Банк клиенттің шотындағы ақша қаражатының мөлшерінен артық соманы
аударатын болса, яғни ұйымға қарыз беретін болса, мұндай қарыз сомасы
овердрафт деп аталады.
Ұйымдардың есеп айырысу шоттары бойынша жүргізілетін операциялар
бухгалтерлік есепте 1030 “Ағымдағы банктік шоттағы ақша қаражаттары”
шотында есепке алынады, шот балансқа қатысты активті.
Келесі кестеде есеп айырысу шоты бойынша негізгі шоттар
корреспонденциялары келтірілген.

3 кесте. Есеп айырысу операцияларының бухгалтерлік шоттарда
көрсетілуі
№ Операциялар мазмұны Дебеттелетін Кредиттелетін
шот шот
1 Сатып алушылардан оларға сатылған 1030 1210
өнімдер, жұмыстар, қызметтер үшін тиісті
сома кірістелді
2 Есеп айырысу шотына кассадан кіріске 1030 1010,1020
алынды
3 Банк несиесі есеп айырысу шотына 1030 3010,4010
кірістелді
4 Жарғылық қорға қосқан үлес ретінде келіп1030 5020
түскен ақша сомасына
5 Есеп айырсу шотынан кассағ еңбек ақы 1010 1030
төлеу мақсатында ақша жіберілді
6 Жалдық төлем аударылды 3360,4150 1030
7 Жабдықтаушы мердігерлерге борышты өтеу 3310,4110 1030
мақсатында ақша аударылды
8 Банк несиесі есеп айырысу шотынан өтелді3010,4010 1030
9 Негізгі құралдар, қорлар құны есеп 2410,1310 1030
айырысу шотынан төленді
10 Бджетке тиісті салықтар аударылды 3110 1030

Ұйымның шет ел валютасындағы операцияларының бухгалтерлік есебін
жүргізудің өзіндік ерекшелігі бар. Шетелдік валюта дегеніміз ұйымдардың
тауарларды, дайын өнімдерді (жұмыстар, қызметтерді) орындау барысында
қолданылатын ұлттық валютадан басқа ақша бірліктері болып табылады. Ұйымның
шет ел валютасында алатын табысы сол күнгі Ұлттық банк бекіткен ақша
айырбастау бағамы (курсы) бойынша есептеліп, ұлттық валютада көрсетілуі
қажет. Бағам (курс) дегеніміз екі елдің ақша бірліктерінің өзара қатынасы.
Операциялардың орындалу уақыты бойынша, яғни тауарлар сатылған күн мен
төлем келіп түскен мерзім аралығындағы бағамның өзгеруі нәтижесінде
бағамдық айырма пайда болады. Бағамдық айырмашылыққа қатысты алынатын
табыстар мен орын алатын шығындар сомалары Қазақстан Республикасының салық
кодексіне сәйкес салық төлеушінің жылдық жиынтық табыс сомасынан
шегеріледі. Егер теріс мәнді бағамдық айырма мөлшері оң мәнді бағамдық
айырма мөлшерінен артқан жағдайдағы айырма сомасы ғана шегерілуге[1]
тиісті.
Аударылған, бірақ әлі ұйымдардың шотына келіп түспеген, кіріске
алынбаған ақшалар жолдағы қаражаттар деп саналады және жеке шотта есепке
алынады. Бұл шот есепті кезең соңында ұйымдардың шотына келіп түспеген,
кіріске алынбаған ақшалар жайлы ақпараттарды қорытындылауға арналған.
Жолдағы ақшалар шотында сомаларды есепке алу үшін мынандай құжаттар болуы
қажет:
- саудадан немесе басқа операциялардан түскен түсімді қабалдағаны
жөнінде банк мекемесінің дәләлдейтін құжат;
- почта бөлімінің ақшаны қабылдағаны жайлы квинтациясы;
- басқа ұйымдардан олардың ақшаны аударғаны жөнінде берген авизасы.
Ұйымның бухгалтериясы жолдағы ақшалардың тиісті шоттарға уақытылы
түсіп, есепке алынуына бақылау жасайды.
Жолдағы ақшалар есебі 1020 “ Жолдағы ақшалар ” шотында есепке алынады.
Шот активті болағндықтан есеп жоғарыда келтірілген ақша қаражаттары есебін
жүргізетін шоттардағы есепке ұқсас жүргізіледі.
Соңғы кездерде ақша қаражаттарымен есеп айырысудың жылдам, қатесіз
жүргізуде жаңа жетістіктер пайда болуда. Бұған электронды төлем жүйесін
жатқызуға болады. Электрондық төлем жүйесі – телефон, телеграф немесе
компьютер арқылы банк мекемелерінің арасында ақша қаражаттарын аудару әдісі
болып табылады. Электрондық жүйені пайдаланудың ерекшелігі – іс қағаздармен
жұмыс жүргізуді азайтады, қателіктердің жіберілуін азайтады, оларды тез
анықтау және түзету мүмкіндігінің болуы, уақыттың үнемделуі және т.б.
Ұйымдар өздерінің ақша ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Ұзақ мерзімді активтер есебі
Материалды емес активтер есебі
Материалдық емес активтер есебі
Қысқа мерзімді активтер есебі
ҰЗАҚ МЕРЗІМДІК АКТИВТЕР ЕСЕБІ
Ұзақ мерзімді активтер есебі туралы
Компанияның қаржылық активтер портфелін басқару
Материалдық емес активтер есебі жайлы
Инвестиция есебі. Қаржылық инвестиция есебі
Қаржылық құралдардың есебі
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь