Қорқыт философиясындағы Өмір жӘне Өлім туралы мӘселе


Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 6 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге
Кепілдік барма?

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






Қорқыт философиясындағы

Өмір жӘне Өлім туралы мӘселе

А.А. Изтлеуов, Г.С. Бейсенбаева

Тараз Мемлекеттік педагогикалық институты, Тараз қ.

Қорқыт оғыз-қыпшақ тайпаларының VIII-ІХ ғ-да Сырдария бойында (Канкент)
ғұмыр кешкен данышпан ойшылы, ақын сөзгері және Кітаби Қорқыт эпостық
жырының атасы. Қазақ арасында Қорқыт ата туралы тарихи жыр-дастандар,
аңыздар, ән күйлер көп кездеседі. Қорқыт өзінің желмаясына мініп өлмейтін
өмір іздейді, бірақ қайда барса да, алдынан екі адам кезігіп көп қазып
жатады. Бұл кімнің көрі? десе, олар: Бұл Қорқыттың көрі деп жауап
қатады. Осының бәрінен Қорқыт өзінің ажалын көргендей болады. Қайда барсан
Қорқыттың көрі дейтін сөз осыдан шыққан екен. Ақыры ол дүниеде өзгермейтін
еш нәрсе жоқ. Сынбас темір жоқ, өлмес өмір жоқ деген қорытындыға келіп,
өлмейтін өмірді өнерден табады. Ол қазақ даласында тұңғыш рет қобыз жасаушы
болып табылады. Оның күңірене салған сырлы күйлері (қазіргі уақытта 22-ден
астап күйлері белгілі) шартарапқа тараған. Құдіретті күй сазын естіген
адамдар терең сезімдерге бөленген. Қорқыт тағдырға жазылған деген
фатализмге қарсы күресіп, адамдарға мәңгі өмір іздеуші тұлға ретінде өзін
көрсетеді. Бірақ өлімнің қақпанына түсіне тура келеді. Соның өзінде де
Қорқыт су асты патшалығының бақсысына айналып, қобызымен перілердің іс-
қимылын жақсылыққа бұрып отыруға тырысқан. Әлсізге көмектесіп, ауруларды
жазудың жолдарын айтып отырады. Қорқыттың өмірдің қиындықтарына мойын
сұқпай үнемі күресе білуге шақыруы, әр істің ізгілік пен жақсылыққа
негізделіп жүзеге асуын уағыздауы – бұл ғұламаның кейінгі ұрпаққа берген
үлкен рухани тәлімі.
Қорқыт тарихта болған адам. Ол туралы Ватикан (Рим) архивінде мынадай
дерек сақталған: Расул пайғамбар заманына жақын кезде (VIII ғ-да) Баят
(Сырдария) бойында Қорқыт атты ер болыпты. Оғыз ішінде барлық уәлайатты
өзіне қаратып, неше түрлі ғажайып сөздер сөйлеуші еді. Әрине, іс болса бәрі
оның алдына келіп, кеңес сұрап, ол нені бұйырса соны қабыл етер еді.
Біз үшін Қорқыт бабамыздың артына қалдырған жырлары өте маңызды. Кітаби
Қорқыт (12 жыр) бүкіл түркі тілдеріне ортақ. Бұл кітаптың екі түрлі
нұсқасы бар, оның бірі Ватикан (Рим), екіншісі Дрезден (Германия) қаласында
кітап қоймаларында сақталуда. Бұл еңбектің зерттеушілері – В.В. Бартольд,
Э.А. Диваев, М. Ергин, Б. Әбілғазы, Ш. Уалиханов, Ә. Марғұлан, Х. Көрұғлы,
К.М. Рифат, Ә. Қоңыратбаев т.б.
Кітаби Қорқыт тарихылығы, образдарының саралығы, өмір болмыс тұрғысы,
баяндау жүйесі, салт-сана көрінісі жағынан қазақтың белгілі эпостарымен
сабақтасып жатыр.
М.Әуезов Қорқыттың мәңгі өмір туралы толғаныстарының негізгі
философиялық түйініп аша келіп, оның болашақ ұрпақ үшін дүниетанымдық
маңызы зор, мәңгілік мұра екенін атап өткен. Қорқыт өлім деген құбылысқа
қарсы тұра алатын рухани күш таба білген. Әлемге мұндай өлмес шығармалар
қалдырған ойшылдың ұмытылуы мүмкін емес немесе ол халықтың зердесінде мәңгі
қалуы заңды.
Қорқыт жырларының философиялық мән мағынасының алтын діңгегі-әлемге,
табиғаттың заңдарына әсемдік деген көзқарастың биік гуманистік тұғырда
болуын құрметтеу болып табылады.
Қорқыт – ғұлама ойшыл-философ, сазгер, қобыз жасаушы. Ру-тайпа қауымы
куйреу дәуірінде қалыптасқан алғашқа эпикада қаһармандық әлі де мифология
ретінде байқалады, бастапқы мифтердің тілі мен пайымдарын пайдаланды.
Мысалы, Қорқыт ата кітабында Бисат Төбекөз дәудің жалғыз көзіне отқа
қыздарған темір сұғып соқыр етеді. Төбекөз грек мифіндегі Полифемге ұқсас
болып келеді.
Қорқыт жырларының дені VIII-ІХ ғасырдағы қыпшақ ұлысы кезіндегі
оқиғаларды суреттейді. Қорқыт жырларында бүліншіліктің айғағы басым. Бұл
оқиға VII ғасырдың басында Сырдарияға арабтардың келуімен байланысты.
Қорқыттың діни сарындарын шаманизм мен ислам аралығына қойған жөн. X
ғасырдың орта шенінде оғыздар мұсылман (батыс), шаман болып бөлініп, өзара
жауласқан болса, жырда бұл бөліністің – таңбасы басым. Оғыз деген атау
грек шығыстық тайпалар арасында қалған. Онда пешене (бұлғар), Салор,
Баяндүр, қыпшақ – түркімен тайпаларының тартысы басым. Сонымен өзінің тегі
мен табиғаты ономастикасы мен мифологиясы, тілі мен көркемдік мәні жағынан
Қорқыт жырлары бүкіл түркі тайпалары эпосының басында тұрады. Онда ІХ-ХІ
ғасырлардағы Сыр бойында болған оғыз-қыпшақ ұлысының шежіресі мен тарихы
басым, ол тайпалық емес, ұлыстық эпос.
Қорқыт есімімен байланысты аңыздар түркі тектес халықтар арасында әр
алуан түрде әңгімеленеді. Академик Ә.Марғұлан былай деп жазған: Ол кісі
туралы айтылатын қария сөз Орта Азиядағы түркі тілдес елдердің бәрінде бар.
Бірақ қазақ халқы ескі оғыз-қыпшақ тайпаларының тарихи қонысына мирас
болған, олардың түбегейлі ұрпағы болғандықтан Қорқыт туралы айтылатын
тарихи жырлар, аңыздар, ән-күйлер қазақ пен түркімендерде көбірек
жолығады.
Қорқыт ата туралы аңыз әңгімелер қазақ арасында ерте кезден-ақ кеңінен
тараған. Солардың бәрі тууына байланысты. Аңыз бойынша, Қорқытты құрсағында
үш жыл ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Философия тарихындағы адам мәселесі
Философия тарихындағы адам өміріндегі достықтың орны
Қазақ философиясы әлем халықтар философиясының табиғи бір арнасы
РЕСЕЙДІҢ 18-19 ҒАСЫРЛАРДАҒЫ ҚАЗАҚ ЖЕРІНЕ ЖҮРГІЗГЕН ДІНИ-ИДЕОЛОГИЯЛЫҚ САЯСАТЫ
Қорқыт ата жайлы
Адам өмірінің мәні
Қорқыт ата энциклопедиялық жинағы
Философия пәнінен оқу-әдістемелік кешені
Қобыз – ежелден келе жатқан аспап
ФИЛОСОФИЯ ПӘНІ БОЙЫНША СЕМИНАР САБАҚТАРЫНА ӘДІСТЕМЕЛІК НҰСҚАУ
Пәндер