Ыбырай Алтынсариннің ағартушылық көзқарасының қалыптасуы

• 1 Абаймен қарым.қатынасы
• 2 Ыбырай Алтынсариннің ағартушылық көзқарасының қалыптасуы
• 3 Ағартушының педагогикалық қызметі
• 4 Ыбырай Алтынсариннің экономикалық көзқарасы
• 5 Ыбырай Алтынсариннің ғылыми және әдеби қызметі
• 6 Ағартушының қоғамдық.саяси қызметі
• 7 Шығармалары
• 8 Пайдаланған әдебиет
        
        Ыбырай Алтынсарин (шын аты — Ибраһим, 1841—1889) — қазақтың аса көрнекті
ағартушы-педагогы, жазушы, этнограф, фольклоршы.
Туып-өскен жері — Қостанай облысының Қостанай ауданы, Арқарағай ... ... ... ... ... топырақ бұйырған.
1850 ж. Орынбор шекара комиссиясының қазақ ... үшін ... ... ... ... бітірген соң, Орынбор шекара комиссиясында
әскери старшина болып қызмет атқаратын үлкен әкесі ... ... ... ... ... ... басқармасында тілмаштық қызмет
атқарады.
1860 жылы Орынбор бекінісінде (Торғай) қазақ балалары үшін мектеп ашу
тапсырылады, әрі сол мектепке орыс тілінің ... ... ... ... ... арнаған ағартушылық-педагогтық қызметі осылай
басталады. Тікелей өзінің араласуымен халықтан жинаған қаржыға ... ... ... салып, 1864 жылы 8 қаңтарда мектептің жаңа ... ... ... қызметке қоса Ыбырайға басқа да жұмыстарды атқару
жүктеледі. Орынбор генерал-губернаторының тікелей тапсыруы бойынша ... рет ... ... ... ... ... ... бастығының аға
жәрдемшісі (1876—1879) қызметін атқарады.[1]
Ыбырай инспекторлық қызметке ... соң ... ... одан
әрі жандандырып, Елек, Қостанай, Торғай, Ырғыз уездерінде ... ... ... ... ... оларды қажетті кітаптармен
жасақтайды. Әсіресе, елді ... өмір ... ... Ресейдің халық
ағарту жүйесіне жаңа үлгілі білім беру тәсілін ұсыныс етеді.
Нәтижесінде, 1888 жылы 10 ... ... ... ... ... жатарынан оқытушылар даярлайтын мұғалімдер мектебі ашылады. Ыбырай
мұнан әрі қазақ жастары арасынан ... ауыл ... қол ... ... қажетті мамандар даярлайтын училищелер ашуға көп күш
жұмсайды. Тіптен, ... ... ... ... өзінің
иелігіндегі жерін беретіні туралы өсиет қалдырады. Ыбырайдың қазақ ... ... ... ... Ақтөбеде мектеп-интернат аштыруының
тарихи мән-маңызы зор болды.
[3]
Ыбырай орыс-қазақ мектептері үшін арнаулы оқу құралдарын шығару қажет
деп ... ... ... жаңа бағытта құрды, оқуға деген баланың ... ... ... ... ... ана ... ... Мектеп
оқуында, әсіресе, ана тіліне үйретуде К.Д.Ушинскийдің ойларына жүгінді.
Қазақ балаларының таным-түсінігіне лайықты ... ... ... ... ... ... ... дүниесін», Л.Н.Толстойдың
«Әліппе және оқу құралын», Д.И.Тихомировтың «Грамматиканың қарапайым
курсын» оқу ... ... ... ... мектептерге арналып жазылатын оқу кітаптары
өзінің идеялық мазмұны және нақты материалдары ... ана ... ... ... бай ... ... тиіс ... 1879 ж. оның
«Қазақ хрестоматиясы» атты оқулығы және дидактик. оқу мәселесі ... орыс ... ... ... құралы» жарық көрді. Бұл екі
кітап та қазақ балаларын кириллица негізінде оқытуға ... ... ... ... ... – жаңа ... ... әдебиетінің қалыптасуына қомақты үлес
қосқан. Ол қазақ жастарын ең алдымен оқу, ... ... ... ... ... ... шырақ жағылар. Тілегенің алдыңнан,
Іздемей-ақ табылар»). Автор оқу-білімнің тек ізденіс, еңбекпен табылатынына
мән берді. Бұған инемен ... ... ... ... пен сабырлылық
қажет екенін ескертеді. Ал оқымаған надандарды ақын аз ғана ... ... ақ, ... ... ... екенін айтады («Оқымаған жүреді,
Қараңғыны қармалап. Надандықтың ... – Еш ... ... ... ... ... ол неге керек деген мәселеге келгенде, оның өмір
үшін, болашақ үшін қажет екенін талдап көрсетеді («Ата-енең ... ... бұл оқу. ... мал ... ... ... бұл оқу»). Жастарды өнер-
білім, тех-ны игеруге ... ... ... бар ... деген өлеңінде
өз жалғасын тапқан. Ол өнер-білімі жетілген елдердің артықшылығы қандай,
олар сол өнерімен нені ... ... ... ... ... не
секілді күрделі мәселелерді жастар алдына көлденең тарту арқылы оларға ой
тастап, өнер-білімді батыл игеруге шақырады ... ... ... Мал
істейтін жұмысты, От пен суға түсірді. Отынсыз тамақ пісірді, Сусыздан
сусын ішірді»).
Ыбырай ... ... ... ... ... ... тіліне тәржімалап, қазақ әдебиетінде көркем аударма
жанрын қалыптастырды. Қазақстан Үкімет 1989 ж. 22 ... ... ... 150 жыл ... орай мерейтойы өткізіліп, ұстаздың
мұраларына ... ... ... ... ... ... көрді.
Арқалық қаласында Ыбырай мұражайы ашылды. Тобыл ... ... ... ... ... ... ... күмбезді мазар орнатылды.
Қазақстанда Ыбырай атында аудан, ауылдар, жоғары оқу ... шың, ... ... жұмыстарына өз заманының ең озық ... ... ... ... ана ... ... айрықша мән
береді. «Қазақ хрестоматиясы» атты оқулық, «қазақтарға орыс тілін үйретудің
бастауыш құралы» атты дидактикалық оқу ... ... Бұл ... отан ... ... ... тәрбиелейтін ғибратты
шығармалары ешқашан да өзінің мән-мағынасын жоймақ емес.
Тек қана ... ... ... Ыбырай сонымен бірге сол кездегі
қоғамдық — саяси өмірге сергек араласып, ғылым-білімге, еңбек пен ... ... ... ... жазды. Оның, әсіресе, көркем
еңбектері қазақ әдебиетінің қалыптасуына айрықша ықпал етті.
Ыбырай есімі берілген ... ... оқу ... ... ... Қазақстанның түкпір-түкпірінде кездеседі.
Мазмұны
• 1 Абаймен қарым-қатынасы
• 2 Ыбырай Алтынсариннің ағартушылық көзқарасының қалыптасуы
• 3 Ағартушының педагогикалық ... 4 ... ... ... ... 5 Ыбырай Алтынсариннің ғылыми және әдеби қызметі
• 6 Ағартушының қоғамдық-саяси қызметі
• 7 Шығармалары
• 8 ... ... ... мен ... ... өмір ... де көп алшақтық жоқ, төрт-
бес жыл ғана айырма бар. Әлеуметтік-саяси өмірдің ұқсас бірлігі де олардың
таным-талғамының бір бағытта өрістеп ... ... ... ... ... ... Абай Алтынсаринды жақсы білген, тіпті кейбір мәселелер
бойынша одан ... де жат ... ... ... жақсы білген. Кейін
Абайдың өзі қадірлегендіктен, Абайдың қолжазбаларының ішіне ... ... ... ... ... қоса кірумен бірге,
Ыбырай өлеңдері де үнемі бірге көшіріліп жазылып жүруші еді. Абайдың өзінің
тапсыруы бойынша солай болса ... ... ... Абай ... бірге
жазылып, жатталып, таратылып жүруі бүл екеуінің үні бір, үміті бір, арман
бағыты және болашақ тағдыры бір ақын ... ... еді» ... ... ... ... жинағы. 19-т., - А., 1985, 246-6.). Қазақ ... ... ... ... ... ... ... Абай мен
Алтынсарин зор үлес қосты. Олар өзіне дейінгі ақындардың жыр мен ... ... ... жеке ... ... ... келген үлгілерін түңғыш рет жеке алып, түр мен мазмұн жағынан тың
сипат бере білді. Орыс ақыны А. С. ... ... ... ... ... ... алғаш рет батыл енгізіп, жаңа сипатты поэзияның
қалыптасуына жол салды. Алтынсаринның табиғат көріністерін адам ... ... ... «Сәуірде көтерілер рахмет туы» өлеңінде ... ... ... ... ... әсем де ... ... Сәуір
айындағы күн нұрымен еріген мұз бен ... ... нәр ... ... әсем бейнесі, таза ауаға мастанған адам мен ... ... ... мал ... аққа аузы ... ... ... әзілі жарасқан жастар мен кәрілердің шаттығы, көл жағалай ұшқан қаз
бен ... ... өзен мен мал ... ... ... ... ... қосуы - бәрі де реалистік ... ... ... ... ... ... Тең болар жарлықпенен күн мен түні. Аспаннан
рақымменен күн ... ... ... ... ... Таза
бұлақ. - А., 1988, 93-6.),- деп, Алтынсарин күн бейнесін бүкіл тіршіліктің
қайнар көзі, мейір-шапағаты ретінде ... ... ... қуануы» ұғымын
жас баланың ұйқыдан оянып гүлдей жайқалып шыға келуімен астастырады. Абай
Алтынсаринның осы бейнелі сөз тіркесін ... ... «Күн - ... - ... ... ... ... сондай күшті... Күн күйеуін жер
көксеп ала қыстай, Біреуіне біреуі қосылыспай, ... күн ... ... Жер ... ... тоты ... - деп, ... жетілдіріп,
сомдап қолданады. Осы тұрғыда М. Әуезовтың: «Абайдың кейін жазатын осы
алуандас ... ... ... ... ... өлеңдерінің бәрінен біз
жаңағы айтылған, Алтынсарин салған тың жолдың түгелімен қабыл алынып, онан
әрі көркейіп, дами ... ... ... ... өте ... ... М. Көрсетілген еңбегі. 213-6.). Абай мен Алтынсаринның ... ... ... ... оларда жарыса жырлау дәстүрі (нәзира)
мен стиль бірлігі ортақ және өлеңдерінің мазмұны мен ... ... ... ... ... ұлы ағартушыларының адамгершілік ой-
тұжырымдары ... ... ... ... мен Алтынсаринның
«Жаратты неше алуан жұрт бір құдайым» атты ... ... ... ... ... ... ... желісі жинақталып,
қысқа қайрылса, Абай шығармасы дамымалы мазмұнға құрылған. ... ... ... ... ... Ілияс, Абайда ежелгі грек
философы Аристотель алынған. Бұл шығармаларында Абай мен Алтынсарин ... ... ... адам ... судай шашқан тойымсыз патшаны әшкерелейді,
сол арқылы бүкіл адамзатқа ой ... ... ... ізгілікті ту
етіп көтереді. Екі ақын да бір ... ... ... ... ... ... сөз ... Мұндай ұқсастықтар Абай мен
Алтынсарин шығармашылығының бір бағыты - орыс ... ... де ... Олар орыс ... рухы мен ... ... ... табиғатына етене жақын етіп аударудың көркем үлгісін
жасады. Абай буған қоса ... ... ... дәл ... ой-
қорытындысын өзгертпей жырлауға ерекше көңіл бөледі. Ал ... ... ... бірлігін сақтауға зер салған. Абайдың И. ... ... ... мен ... ... мазмұны мен стилі жағынан
түпнұскаға мейлінше жақын болып келетін болса, ... осы ... ... 7- 8 ... жыр ... ... 11 ... қара өлең түрінде
аударған. Ол Крыловтың «ангельский голосок» деген тіркесін: «сөзің күміс,
алтын» десе, енді бірде: ... ... ... ... деп, ... ... ... Қоғамдық құрылысы мен әлеум. ортасы ортақ, бір
дәуірде өмір сүрген қазақтың екі ұлы ... ... ... ... Абай ... ... оятпақ болса, Алтынсарин ... ... ... Олардың жастарды білім алуға, ғылым жолына
түсуге үндеген ой-тұжырымдары өзара өзектес, сабақтас келеді.[7]
Ыбырай ... ... ... ... ... Алтынсарин қазақтың ағартушылық тарихында және ұлттық
мектебінің қалыптасуында терең із қалдырды. Ол 1841 жылы қазіргі Қостанай
облысының аумағында ... ... ... ерте ... ол ... ... би және старшын Балқожа Жаңбыршинның қолында тәрбиеленеді. Ыбырай
бала кезінен ... ... және өз ... оқып білуге бейім екенін
байқатты. Көп оқыды, ... ... ... ... жиі ... Орынборда оқып жүрген кезінде шығыстанушы ғалым В.В. Григорьевпен
жақын танысып алды. Ол өзінің бай кітапханасын ... ... ... рұқсат етті. Білімге құштар жас бос уақытының бәрін де ... ... ... біле ... ... ... пен өз халқыма неғұрлым көбірек
пайда келтірсем деген абзал арманға ұмтылыс жас ... ... ... ... ... ... қарапайым әрі еңбек сүйгіш
еді, көп оқыды, өзге халықтардың қол жеткен табыстарын ... ... ... деп ... ... ... өз ... пайдасына асыруға
талпынды.
1857 жылы ол Орынбор шекара комиссиясы жанындағы ... ... ... ... орыс, араб, татар және парсы тілдерінде еркін сөйлей білді.
Кейінірек халық ағартушысы ... өз ... ... ... арттыра түсуді
белсенді түрде жалғастыра түсті. ... жүзі ... ... В.
Шекспирдің, И. Гетенің, Д. Байронның, А. Пушкиннің, Н. Гогольдің, М.
Лермонтовтың, Ғ. ... А. ... Ә. ... ... ... ... ... Ы. Алтынсариннің педагогикалық көзқарасының қалыптасуына
орыс педагогы К. Ушинскийдің және чех ... Я. ... ... болуы игілікті әсерін тигізді. Ы. ... ... ... Н.Г. ... Н.А. Добролюбовтың, А.И. Герценнің және
басқалардың шығармаларымен де таныс ... ... ... ... ... Ы. ... үш ... атасының
қол астында кеңсе қызметкері болып істеді. Осы жылдар ішінде ол өз ... ... ... ... аса ... екенін жете түсінді.
Ағартушының педагогикалық қызметі
Білімін өзі жүйелі ... ... ол өз ... аса
білімді азаматы болды. Орыс педагогика ғылымының ... мен өз ... ... ... білу оны қазақ халқының аса көрнекті ағартушысы етіп
қалыптастырды. Ы. ... ... ... оқу- ... ... оқу құралын: «Қырғыз (қазақ) ... мен ... орыс ... ... алғашқы басшылық» жазып шықты. Ол қазақ
балалары үшін зайырлы мектептер ашуды армандады. 1860 жылы ... оған ... ... ... балалары үшін бастауыш мектеп ... Өзі сол ... орыс ... ... етіп ... идеялары жігерлендірген ол ауыл-ауылды аралап, жергілікті
халыққа білім алудың маңызы мен ... ... күш ... Ондай
мектептер ашу үшін қаржы-қаражат жинауды қолға алды. Ондай ақшаның ... Ы. ... өзі ... Осыдан бастап оның ағартушылық және
педагогикалық қызметі басталды.
Ыбырай Алтынсарин
1864 жылы қазақ балаларына арналған ... бар ... ... ... Үгіт ... нәтижесінде оқуға 16 бала жазылды.
Кейінірек бұл мектептердегі оқушылардың саны арта бастады. Халық ... үгіт ... ... ... Бұл ... ол былай деп ... «Аш ... ... ... ... мен балаларды оқытуға қызу
кірістім және мені өте қанағаттандыратыны — бұл балалар әлдеқандай уш ... ... ... ... ... ... жылы Ы. Алтынсарин Торғай облысы мектептерінің инспекторы болып
тағайындалды. Оның еңбегінің арқасында ... беру ... ... ... орын ... Атап ... облыстың барлық уездік қалаларында училищелер
ашу қолға алынды. Ол осы ... ... ... ... ... ... шықты. Халықтан қажетті қаржы жинастырды. Соның нәтижесінде Ырғыз,
Николаев, Торғай және Елек уездерінде екі сыныптық орыс-қазақ ... ... ... және ... ... қамтамасыз етті. Ол
мектептердің жабдықталуына, олардың жанында ... ... ... ... мән ... қыз ... білім берудің басталуы да Ы. ... ... Аса ... ... ағартушысының басшылығымен қыз
балаларға арналған бірнеше мектеп ашылды. Ол мектептердің жанында интернаты
болды. 1886 жылы мектеп-интернаттарда 211 қыз бала ... Ы. ... ... ағарту ісінің маңызды буыны санады.
Ыбырай Алтынсариннің экономикалық көзқарасы
Ы. Алтынсарин жан-жақты білімді адам болды. Білімді адам ... ... ... ... ... ... үшін қаншалықты зор маңызы бар
екенін айқын көре білді. Ол ... ... ... ... ... ... мен ... қуатының, егіншілік ... және әр ... ... ... ... ... ... болды.
Қазақстанның экономикалық дамуы үшін қажетті мамандар даярлауға ерекше мән
берді. Қолөнер және ауыл ... ... ... да көп ... ... ... орыс зиялы қауымының өкілдерімен кездесу ... ... ... егу, мал ... және ... ... ... құралдарын табуға көмектесулерін өтінді.
Ол қазақ жастарына тері илеу, сабын ... май ... және ... көзе ... ... ... Сондай-ақ ағаш ұсталығы, темір
жону, слесарьлық кәсіпке баулуды да армандады. Ол жастарға жаңа ... ... ауру ... қалай емдеудің және зиянды жәндіктерге қарсы
қалай күресудің тәсілдерін үйретуге тікелей өзі де ... ... ... мен ... әңгімелерінде қазақтарды диқаншылықпен айналысуға
шақырды. Ы. Алтынсарин жастарды еңбек сүйгіштікке ... ... ... және ... ... ... шақырды.
Ыбырай Алтынсариннің ғылыми және әдеби қызметі
Ол өз замандастары арасында ғалым-этнограф, ... әрі ... де ... ... Ол Орыс ... ... Орынбордағы
бөлімінің толық мүшесі болды. Географиялық қоғамның тапсырмалары бойынша
баяндамалар ... ... ... ... ... бойынша мақалалар
жариялады. Атап айтқанда, Кіші жүз ... ... ... ас ... түсу, қыз ұзату және той жасау ... ... ... ... ... ... жарық көрді. Ол өзінің жұмыстан қолы ... ... де ауыл ... ... туған халқының ... ... ... ... ... материалдар
жинастырды. Өзінің көзі тірісінде бірқатар ғылыми мақалалары ... ... ... ... ... құда түсу мен ... тойы кезіндегі әдет-
ғұрыптарының очеркі» атты еңбегінде үйлену тойларына ... ... ... тәптіштей суреттеді.
Ы. Алтынсариннің әдеби мұрасы да едәуір елеулі. Ол И.А. ... Л.H. ... ... орыс ... ... тіліне аударумен
қатар өзі де қысқа әдемі әңгімелер жазды. Ы. ... ... ... ... әңгімелер, мысалдар, этнографиялық очерктер мен
ертегілер оқырман жүрегіне жол тапты. Оның ... ... да ... Ы. ... қазақ балалар әдебиетінің негізін қалаушы деп айтуға
болады. Ыбырай Алтынсарин тамаша ақын да еді. Оның «Азған ... ... ... «Әй, ... ... атты ... адамгершілік-
ғибраттық сипаты басым. Ақынның бұл өлеңдерінен қазақ жастарының талай
ұрпағы үлгі-өнеге ... ... ... ... балалар, оқылық!» деген
өлеңінің:
«Бір ... ... ... ... ... тоқылық!
Оқысаңыз, балалар,
Шамнан шырақ жағылар.
Тілегенің алдыңнан
Іздемей-ақ табылар...» —
жас ұрпақты ... ... өте ... ... ... ... өмірі шыншылдықпен
бейнеленді. Оларда ... ... ... ... ... ... Жастарды оқу-білімге шақыра отырып, ол өзге халықтардың
мәдени ... ... ... қол ... ... ... ретінде
мысалға келтірді.
Ағартушының қоғамдық-саяси қызметі
1868 жылы Ы. Алтынсарин Торғай ... ... іс ... ... ... ... соң уезд бастығының аға көмекшісі және
уақытша ... ... ... ... ... Қызмет бабымен қазақ
ауылдарында жиі болып тұрды. Өз ... аса ... ... неде ... білді. Болыс басқарушылары мен ауыл старшындарының сайлауына қатысып
жүрді. Ол ... ... ... ... алудың, парақорлық пен қиянат
жасаушылықтың орын ... жол ... ... ... риза ... ... ... облыстық басқармаға, әскери губернаторға және одан әрі ... ... ... ... Оны 1868 ... ... ... сайлау тәртібін бұзды деп айыптады. Ы. Алтынсарин ... ... ... Ол ... ... мінез-құлқы және барынша
адалдығы, халық алдындағы атағы мен беделінің аркасында ақталып ... ... ... ... ... сөздерінде патша үкіметінің отаршыл аграрлық
саясатын ашық сынады. Патша үкіметі ... ... ... ... жергілікті қолшоқпарларын айыптады. Мәселен, ол ... ... ... деп ... «Қызмет бабы бойынша мен ... ... ... ... ... ... лауазымды адамдар арасында
да бар. Олар қорғансыз кедейлерді арсыздықпен талап-тонауда...»
Ы. Алтынсарин патша өкіметінің жергілікті ... ... ... ... ... отырды. Оған 1880 жылы «Оренбургский листок» газетінде
жарияланған мақалалары айқын ... Ол өз ... ... ... ... ... «Мен ... терең сеніммен туған халқыма ... ... ... ... ... ... бас ... Ы. Алтынсариннің
үшан- теңіз еңбегі қазақ халқының экономикалық дамуына, білім көкжиегінің
кеңеюіне, рухани және ... ... игі ... етті. Оның есімі халықтың
есінде мәңгі сақталады. Бүгінде Алматы ... ... ... білім
академиясы Ыбырай Алтынсариннің есімімен аталады. Еліміздегі педагогтар
қауымының ең таңдаулы ... жыл ... Ы. ... атты ... Ағартушы ғалымның қүрметіне жыл сайын ғылыми конференциялар
өткізіліп түрады.
Мұғалімдердің Ы. Алтынсарин туралы жазған ... мен ... ... ... ... бүкіл өмірі өзінің
сүйікті халқына білім беру ... ... ... ... Ол
халық өмірінің қалай бет бұрып бара жатқанын мұқият бақылап отырды және оны
терең түсіне білді... Мұғалімдерге ... ... ... әрбір іске барынша
ұқыпты қарауды талап етті, ол өз міндетіне жүрдім- бардым қарап, ... ... ... ... ... Оқу ісін өзі ... ... жақсы көрсе, өз инспекциясына қарасты мұғалімдерден де тап соны талап
етті. Ол өзінің шын жүректен шыққан тартымды ... ... ... ісіне шын ниеттерімен құлшынып, адал еңбек етуге жұмылдыра білетін.
Жұрттың көз алдында ... ... ... ... өзгелерді
мұғалімдерге ең адал ниетті азаматтар ретінде зор құрметпен әрі мақтанышпен
қарауға мәжбүр етті. Ол ... ... ... қалдырмай, өзімен
бірге ертіп ала кететін, оларсыз сапарға сирек шығатын. Ол әсіресе ... ... ... ... ... ... Оны ... жанындай жақсы көретін... Ол өзінің жеке өмірінде де өте сүйкімді,
жомарт жүректі ақ ... адам ... ... ... ... да, ... ... да емін-еркін ашық сөйлесуге, ақыл-кеңес сұрауға мүмкін еді. ... да ақ ... адал ... ... ... тіпті нақты ісімен
көмектесуге әрқашан әзір ... ... ... да оны қатты құрметтейтін.
Олай ететін толық жөні де бар еді: оның ... ... ... ... ... да ... ашық тұратын. Ол өзінің ақыл- кеңесін берумен
ғана шектелмей, қиын-қыстау кезде қиналып ... ... өз ... ... беріп жіберетін, кейін оны көбінесе қайтарып ала да бермейтін. Орыс
тұрғындары да оған ... да ... адам ... ... ... зиялы қауымы оны сағына күтетін. Өйткені ... ... тіл ... ... отырыстың сәнін кіргізетін,
көңілді де сүйкімді ... ... ... Ф.Д. Соколовтың
естелігінен)[8] [9]
Шығармалары
• Начальное руководство к обучению киргизов русскому языку, Оренбург,
1879;
... ... ... 1906; ... ... 1896, 1899;
• Киргизская хрестоматия, Оренбург, 1879, 1906;
• Таңд. шығ. 3 томдық, А., 1943, ... ... ... в 3-х т. ... А.-А., 1975, ... Әңгімелер, А., 1980.
Қазақтың оқымысты, ағартушыларының ірі өкілдерінің бірі ... ... оның ... ... ... жазушылығы,
педагогикалық еңбектері, көзқарастары жайлы ... ... ... көп ... ... ... Ә.Қоңыратпаев,
С.Сүлейменов, Қ.Жармағамбетов, т.б.).
            Алтынсаринның творчествосын ... ... ... ... бәрі де ... Бірінде аз айтылған, не мүлде
айтылмай, қалтарыста ... ... ... ... құнды пікір, өмірге
көзқарастары екіншісінде айтылады. Сондықтан олардың барлығымен таныс
болып, сын ... әділ ... бере ... ... - әрбір оқушы,
зерттеушілердің келелі міндеті.
            ... ... ... Алтынсарин туралы бірнеше
монографиялық зерттеулер де бар. Солардың ішінде Алтынсаринның ... ... ісі мен ... ... ... мол ... зерттеген - Ә.Сыздықов жолдас. Оның «Педагогическая идея ... ... ... ... атты ... ... бағалы еңбектердің бірінен саналуға тиіс.
            «Ы.Алтынсаринның ... ... ... жас ... ... бірінші кітапшасы 1957 жылы шықты. Бұл жоғарғы
аталып өткен еңбектердің ... ... да, ... ... бірталай
зерттеу жүргізіп, жаңа фактілер, салыстырулар арқылы көп ... ... бір ... - ... ... ... ... арналып, қысқа-қысқа, әр алуан тақырыпқа жазылған әңгімелерінің
қайдан, кімдерден алынғандығын айқындауы деуге болады. Бұл кітапта да ... ... ... біз ... Алтынсаринның өмірбаянына
мейлінше аз тоқталамыз.
            Ыбырай (Ибрагим) Алтынсарин 20 ... 1841 ... ... ... ... ... ... Затоболь ауданында
туған. Өз әкесі Алтынсары Ыбырайдың 4 жасар кезінде өледі де, ... ... ... ... ... ... - өз ... қабырғалы биі, патша
өкіметіне де қызмет еткен ... ... оны өзі ... ... ... ... өмір ағымының бет алысы қалай бара жатқанын
аңғара алатын адам ... ... ... ... оқу, ... ... түсінген. Келешекте ел ... үшін де, ... үшін де ... ... білген.
            1844 жылы Орынборда қазақ балаларына арналған жетіжылдық
мектеп ашу туралы патша ережесі бекітіледі.
            ... осы ... ... 1846 жылы 5 ... ... ... ... 1850 жылы 23 августе орыс-қазақ мектебі ... 30 бала ... ... бірі Ыбырай Алтынсарин болады.
            Жеті жылда Ыбырай мектептен ойдағыдай, жақсы білім ... ... ... ... ... тарих, татар тілі,
дін сабағы, тағы басқалар өтілсе де, негізгі нысана орыс ... ... ... ... да, ... осыған бағындырылады. Өйткені орыс-
қазақ мектебін бітіріп ... ... ... ... ... ... ... чиновниктеріне көмекші болуын, солар арқылы
қазақ даласына ... ... ... ... ... ... орыс ... айрықша көңіл бөлінеді.
            Алтынсарин 1857 жылы ... ... ... шығады.
Біразырақ өз елінде писарь болып істейді де, 1859 ... ... ... ... ... ... ... білімін толықтыруда болсын, орыс
тіліне жетілуінде ... не ... мәні зор ірі ... ... ... оның өмірінде шешуші орын алған кез осы ... ... ... ... ... профессор В.В.Григорьевпен жақындасып,
оның бай кітапханасын еркін пайдаланудың арқасында орыс ... ... ... ұлы ... еңбегімен мол танысады. ... ... ... ... ... ғана ... ... Ыбырай
Григорьевтің көмегі, өзінің талмай оқып, ерінбей еңбектенуінің арқасында,
1860 жылдары елде учитель боп, бала ... ... ... ... Осы ... ол 1860 жылы ... ... Бірақ мектеп ашу
оған оңайға түспейді. Жаңа талап жас мұғалім кертартпа феодалдардың әртүрлі
бөгеттеріне кездесіп, көп ... ... Көп ... аңсап, өз
өмірінің арманы болған мектебі тек 1864 жылы ғана ... Бұл ... бес жыл ... өзінің оқу-ағартушылық майданында қабырғалы
қайраткер екендігін ... Енді оны бір ... ... ... облысының
барлық мектептеріне басшылық етіп, ақылшы, жетекші ... ... Оны 1879 жылы ... ... ... ... 1864 жылдан бастап, 1889 жылға шейін Алтынсарин ... ... ... ... халық ағарту ісіне жұмсайды. Оның осы ... ... ... еңбегінің бірі - көп жылдар бойы жоғарғы ... ... ... ақыры 1887 жылы қазақ қыздары үшін Ырғызда мектеп-
интернат ашқызып, әйел балаларды оқыту ісіне өз халқының ... ... жол ... Ыбырай қайтыс болғаннан кейін 1891-1896 ... ... ... ... ... ... ашылған
әйелдер училищелері де Алтынсаринның ... ... ... ... дәлелденіп отыр. Қазақ балалары үшін ауылшаруашылық қолөнер
кәсібіне ... ... ашу ... да көп ... ... әрекеттер
жасағаны, ақыры Торғай қаласында ремесленное училище ашуы, ... ... оқу ... ... ... жіберуге, оларды
орналастыруға күш салуы - бәрі де оның өз халқы үшін істеген айбынды ... ... ... ... ... 25 ... ... Айғанысқа үйленеді.
Айғаныстан Абдолла (1882ж.), Абдрахман (1884ж.) атты екі ұл, ... ... қызы ... ... ... ... өзі ... болып, жасынан
орыс тіліне үйретеді. Абдрахман гимназияда оқып ... ... ... Абдолласы аурулы болған себепті оқи алмайды (ол революциядан кейін
өлген).
            Алтынсаринның мектеп ашу, бала ... ... ... ... ... етіп ... белгілі жүйемен жүргізу мәселесі өз
алдына, сонымен қатар ол өзінің педагогтік, тәрбиешілдік ... бір ... оны ... ... ... ... тырысады.
            Оқыту, мектеп жұмыстарынан тысқары кезде, ... ... ... ... кішіпейілділікпен олардың мұң-
мұқтаждарына зор көңіл бөлумен қатар, ... жуан ... ... талант
иелері, ақын, әнші, әр алуан өнерпаздардың өсу, ілгерілеуіне ... ... ... ... ... ... Нұржан, т.б. ақындардың теріс
бағытын оңға түзеуге кеңес береді. Күдері де, ... да ... ... ... ... ... де ... кейбір
шығармаларының әдебиеттік, идеялық жақтарының жақсаруына Ыбырайдың ... ... ... жылы ... «Жалпақ қоян» атты ... ұзақ ... ... ақын ... ... ... Оның
бұрынғы өлең, жырларына қарағанда, бұл - ... ... ... Көп ... Ыбырайды өздерінің рухани басшысы білген.
Сондықтан да олар Ыбырайдың іс-амалдарындағы бұқарашылдықты, ел ... ... жұрт ... ... ел ... дау-шар мәселелерінде
туралық, әділдігін өздерінің өлең-жырларына арқау етіп, өзін әділдікті
қолдаушы адам образының негізгі ... етіп ... ... ... ... «Бір ... әділ ... айтқан сөзі» деген ұзақ өлеңінде бай мен
кедейдің арасында ... бір ... ... ... ... қазақтың
әділдігін көрсетеді. Дауды тыңдап болып, оқымысты төренің ... ... ... ... ... ... ... зорлық екендігіне көзі
жетеді де, билікті ... ... ... ... өмірбаяны жөнінде көп материал берген және
жақсы білетін оның ... ... ... «Бір нашардың әділ төреге
айтқаны» атты өлең Ыбырайдың өмірінен алынған еді»1, - ... (бұл ... 1879ж. ... ... ... ... сөз еткенде, айрықша көңіл
аударарлық жайттың бірі - ... ... ... Бұл ... әлі жүйелі түрде зерттелмей келе жатыр. ... ... ... атүсті, шолу түрінде ғана ... ... ... ... ... рас, ... ол жеткіліксіз.
Алтынсаринның достасқан, істес, пікірлес болған адамдары ол кездегі
Орынбор, Қазан қалаларындағы шығыстану ... ... ... ... ... және тіл ... ... үйездік қызметкерлер Яковлев, Караулов, т.б. тығыз байланыста
болды. Оқу-ағарту ... ... ... ... көп ... ... ... олармен достас, істес болғанда қазақ халқының келешек
тағдырымен байланысты барлық мәселелер жөнінде де пікірлес ... ... ... ... ... ... ... жөнінде Алтынсаринның
Ильминский, Григорьевтермен де келіспейтін жайлары аз емес. Бірақ ... ... ... не айтысып-тартыспай-ақ өзінің ойға алған
жұмысын іске ... ... ... де істесе білген. Бірақ ешқайсысының
ықпалында кетпеген.
            Әрі мәдениетті, әрі талантты педагог-жазушы, әрі мінезге
бай, ... ... ... мол ... орыс жолдастарының арасында
да мейлінше беделді, құрметті, бағалы болады.
            1889 жылы Ыбырай айлап ауырып, төсек ... ... ... оны дәрігерге қарату ісін ұйымдастырулары, ол ... ... ... рет қоштасу үшін қаладан көптеген жолдастарының арнайы келуі,
өлгеннен кейін ... ... ... ... есте
қалғандардан» деген атпен Қазан баспасында арнаулы ... ... ... ... ... жолдастары арасында беделді, құрметті
болғандығын және оның өзінің де, ... ... да ... зор ... дәлелдейді.
            Қазақ халқын мәдениетке үндеп, халық ағарту мәселесінде
көп еңбек еткен қазақтың ... ... әрі ... әрі ... Ыбырай
Алтынсарин 1889 жылы дүние салды дедік. Ол қайтыс болғаннан кейін ... ... ... ... ... оның ... ісі мен
дүниетанушылық көзқарастарына әрі шындық, әрі дәл ... ... ... ...   1Алтынсарин жөніндегі қолжазба, 10-бет. ИЯЛ қолжазбалар фондысында
сақтаулы.
            «Ыбырай Алтынсарин қазақ арасынан ... ... ... еді, ол ... ... өз ... ... европалық цивилизацияның
жарығын таратты және оларды ... ... ... - ... Бұл - ... ... ... терең айтылған және ... ... ... ... ... ... мен ... әрдайым есінде боларлық құнды пікір. Әрбір әлеумет
қайраткерлеріне жақсы білетін ... ... ... ... ... бағалағандықтары көп жайттарда пайдалы, кейінгі зерттеушілер үшін ат
айдарлық меже деуге болады.
  Алтынсаринның өмір ... ... ... ол ... ... тартыс, әлеумет қайраткерлерінің өмірге ... екі ... ... ол ... ... ... ... бірі болғандығы кітаптың кіріспе бөлімінде айтылды. Біздің бұл
жердегі тоқталмағымыз - оның жазушылық қызметі.
            ... біз ... ... ісі, ... деп
бөле сөйлейміз. Мектеп ашу, бала ... тағы ... ... ... ... ... олар екі ... нәрсе болып көрінетіндігі рас.
Бірақ Ыбырай бұл шеңберге сыймайды. Өйткені ол - жай ғана ... ... ... әрі ... Көп ... оның бұл ... екі ... мидай араласып, жігін таптырмай жатады. Сондықтан оны ... деп бір ... ғана ... болады.
            Ыбырайдың өмірі мен ісіне көз жіберіп, оның жұмыс еткен
жағдайын еске ... ... ... Ол ... кіріскенде, сонау
Торғай, Қостанай, Орынбор қолтықтарындағы қазақ далаларында қараңғылықтың
қаймағы бұзылмай, мұрты ... ... ... ... ... ... ... да жолдармен ел ішіне уын жая бастаған ислам дінін ... ... ... берсең, шоқынып кетеді» деп, елді үркітуге барынша
күш салды. Ыбырай, не ... ... ... ... ... ойы мен көздеген мақсаттарынан Ыбырайдың ойлаған
мақсат, көздеген нысанасы мүлде басқаша болды. Олардың үстіне ... ... ең ар жағы өз ... де оның тілек-мүдделері қабыспады.
Ыбырайды оқытқанда «әкесінің баласы болар» деп үміт етуші еді. Ол ... ... ... ... өз ... өз ... ... күннен бастап-ақ
Ыбырай туыстарынан іргесін бөлек салды. Олардың күткен үміттерін ... ...... ... ... ... ... қолжазба
материалынан
Осы айтылғандардың бәрі де Ыбырайдың жолында бүк түсіп ... ... ... болатын. Өзімен білімі деңгейлес, көзқарасы бір ... ... ... жуан ... жалғыз өзі болса да, Ыбырай бар бөгетке
қарсы барып, ... ... ... ... де, ... де халық болды.
Сол халықтың келешегі үшін ... ... ... ... ... тартып,
белсеніп іске кірісті. Кезіндегі жағдаймен санаса отырып, Алтынсарин екі
түрлі ірі ... ... ... етіп ... ... - ... ашу, бала
оқыту, жалпы ... ... ... да, ... - ... ... ... бейімдеу жолындағы тәрбиелік істері. Оның барлық іс-амалы
мен бізге қалдырып кеткен мұраларына көз жүгіртсек, ... осы ... ... алғашқы адымында-ақ ол мектептің ролін бірінші
орынға қойды. 1871ж. 31 ... ... ... ... ... мектептерінің басын қатырған зияннан басқа ешбір пайда бермейтінін,
халықтың ілгері ... ... ... айта ... «Қазақтардың
білімге қол жеткізетін ең басты құралы - мектеп. Бірақ даладағы ... ... әлі ... бола алмай отыр, әйтсе де ... ... - ... тек қана ... және қазақ халқының болашағы да
мектептермен байланысты», - ... Ол ... ... оқу, ... ... ... әртүрлі
қарады. Қазақ ішінде мектептің, оған бала оқытудың ... тез ... ... ... ... мектептерге беруден тартыныңқырағандар да
болды. Тіпті үстем тап өкілдері, феодалдардың өздері де ... ... ... ... ... және ... ... сақтағысы келгендер
қадым оқуын қолдады. Кейбіреулері өздерінше жаңаға қарай ... ... үшін де, ... ... ұлықтарымен араласу үшін де орысша білу
керек деп ұқты да, балаларын жаңа мектептерге беруді мақұл көрді. ... әр ... әр ... ... Бұлардың жерлері басқа болса
да, аңсаған ... ... ... бір ... еткен көзімнің нұры, балам,
Жаныңа жәрдем берсін хақ тағалам.
Атаң мұнда анаңмен есен-аман,
Сүйіп сәлем жазады ... ... ... деп ... көңіл бөлсең, басыларсың.
Ата-анаңды өнер білсең асырарсың,
Надан боп, білмей қалсаң, аһ ұрарсың.
Шырағым, мұнда ... не етер ... ... алып ... ... екі ауылдың арасында,
Жүргенмен не мұратқа жетер едің?» -
деп Балғожаның Ыбырайға жазған хаты тек Балғожаның ғана ... ... ... ... мақсатының бір арнаға құйылатындығын
аңғартады. Балғожа, не Балғожа ... ... ... ... ... ал, өнер ... ... қолың жетсе ғана ата-анаңды асырай аласың деп,
оқудағы ... қара ... ... ... ... ... сол 1850 ... мектебіне түскендердің бәрі бірдей «әкесінің баласы» болған жоқ,
оның ... ... ... ... баласы болып шыққандары да болды.
Екінші жағынан, олар патша ... ... ... ... ... алдарына қойған мақсат-міндеттерін орындаудан да бас тартты. Ата-
аналары «оқу-өнеріңмен тек біз үшін ... ет» ... ... ... ... ... қазаққа молырақ таратуға күш сал» десе,
Ыбырай тәрізді халықтың адал ... ... ... өз елін ... оқу, ... ісін ... жұмсады. Ол кезде надандыққа
белшесінен батып жатқан елді ... ... ... ... ... іс еді. Сол бір тарихи кезеңде әлеуметтік мәні зор ... ауыр ... ... адамдардың бірі Ыбырай Алтынсарин болды.
            Ыбырай өзінің көптеген бір ... ... ... ... шақыруға арнады.
«Оқысаңдар, балалар, 
Шамнан шырақ жағылар.
Тілегенің алдыңнан
Іздемей-ақ табылар.
Кел, балалар, оқылық,
Оқығанды көңілге
Ықыласпен тоқылық!» -
деді.
            Кезінде бұл өлеңнің тарихи мәні ... зор ... ... ... ... ... білім алуға үндесе, екінші жағынан, өмірдің
бар ... тек қана ... деп ... ... ... ... халық үшін керектілігіне еш мән бермейтін ескі көзқарасқа ... ... ... мол ... ... ... ... білімге адамның қолы жету үшін ерінбей оқу, қажымай еңбек ету
керектігін ... Есті бала мен ... ... ... ... кімнен үлгі алып, кімнен безу керектігін көрсетті.
            Ақын «Өнер, білім бар жұрттар» атты өлеңінде оқу, білім
алудағы мақсатты ... да гөрі аша ... ... ... ... ... ... асырау» болса, Алтынсарин оқушылардың
білімді адам болғандағы мақсат, міндеттері өз халқының бір ... ... ... ... ... ... жасау, мәдениет жағынан
салыстырғанда, басқалардан бірнеше ғасырлық кейін қалған өз ... ... ... ... алыс ... көзіңді ашып-жұмғанша хабар
алдыратын» елдердің қатарына жеткізу деп ... ... ... қиын ... ... ... талай
бөгеттерге кездесті. Өтірік арыз, «Жаптым жала, жақтым күйенің» неше ... ... ол ... ... жоқ. ... оның келешекке сенімі зор
болды. Аңсаған армандарын өзі ... ... ... ... ... ... Елді қараңғыдан жарыққа шығаратын жастар, тек қана жастар деген
қорытындыға келді. Өзін ... ... ... ... ... надан боп өсірдік,
Иектегі сақалды.
«Өнер - жігіт көркі», - деп,
Ескермедік мақалды.
Біз ... сіз ... ... достарым,
Сіздерге бердім батамды», -
деді.
            Ыбырай ... ... ... ... ... махаббат-достыққа, еңбекке, жігерлілікке, тапқырлыққа,
халқын сүюшілікке, ... ... адам ... ардақты есімді ақтай
алатын кісі болып шығуға үндеді және ... бала ... ... ... бергенде ғана бұл міндеттерді іске асыруға болатындығын ол жақсы
ұғынды. Сондықтан Ыбырай ... ... ... ... осы ... ... Балаға жастай дұрыс тәрбие беру бүкіл дүниежүзіндегі
педагог-ғалымдардың кәрі замандардан бері ... ... ... ... ... бірі десек, ХІХ ғасырдың екінші жартысында қазақ
даласынан ... үн ... ... ... педагогі - Ыбырай Алтынсарин. Бұл
мәселе жөнінде ол көптеген педагогтердің, әсіресе, ... ... ... ... ... ... ... пікірлес
болды. Оның 1879 жылы басылған «Қазақ хрестоматиясын» алсақ, ... әрі ... ... ... ... ... ... лайықталынып
құралғандығын көреміз. Методологиялық жағы, татар тіліндегі әдебиеттер
арқылы далаға кең тарауға бет алған ... ... оның ... ... шығу, оның орнына шын ғылым беретін жаңа принципті ұсыну және ... ... ... ... ана ... ... болса, методика жағынан,
балалардың жастарына лайықты, ең керекті материалды теріп жинастыру болды.
Бұл кітап 1) балалар ... ... орыс ... әртүрлі хрестоматия,
көбіне Паульсонның хрестоматиясынан алынған әңгімелер; 2) әртүрлі жастағы
адамдардың ... ... ... 3) ... жыршыларының өлең-
жырларынан үзінді; 4) қазақтың мақал-мәтелдері ... төрт ... ... ... да, ... да ... ұқыптылықпен қарауымен қатар, олардың тәрбиелік мәніне зор көңіл
бөлгендігін де ... қиын ... ... ... ... ... Алтынсаринның
отыз бес аудармасының барлығын айқындап және ... ... ... для чтения и практических упражнений в русском
языке» хрестоматиясынан алынған да, ... ... ... ... ... Л.Н.Толстойдың балаларға арналған кітаптарынан
алынғандығын анықтап отыр.
            Бұлардың көпшілігі дәл аудармалар да, бірқатары - ... ... ... тек ... сюжетін ғана алып,
қазақтың өмірі мен тұрмыс-салтына жақындатып, өзінше жазған деуге болады.
            Қалай болғанда да жастарға ... ... беру үшін ... ... ... үшін ... ... тек өз кезі
ғана емес, қазірдің өзінде де мәні зор. ... да ол ... ... ... басылып, мектеп оқушыларына ұсынылып келеді. Бұл кітапқа енгізілген
әңгімелер: ... ... оқу, ... ... ... ... ... кіші-пейілділік, махаббат,
қайырымдылық, адамгершілік, жинақтылық, тағы басқа ... ... ... ... ... мәселелерді қамтиды. Бұларға жалқаулықты,
қиянатшылдықты, надандықты, сотқар-лықты қарсы қойып, жастардың мұндай
әрекеттерден ... ... жол ... ... ... ... ... балалардың жасына, сана-сезіміне ... ... ... ... ... талап ететін әдіс
мәселесінің берік сақталынуы өз алдына, ... ... ... ... ... ... ... мейірімділік, тағы басқа тақырыптарға арнаулы, қолға
таяқ ұстатқандай әңгімелерді ... ... ... ... алғандығын да
көрмей кетуге болмайды.
            Кітаптың беташары оқуға ... ... ... ... ... болса, сонымен қатар негізгі тақырыбының бірі -
еңбек.
            «Өрмекші, құмырсқа, қарлығаш» әңгімесінде, ең ... де ... ... үшін ... таппай еңбек етіп ... ... ... ... үлгі ... ... ... құрлы
жоқпысың, сен де еңбек ет, босқа жатпа дейді. Мысалы, ... «Әке ... ... ... ... ... ... «Бір адам он жасар
баласын ертіп, егістен жаяу келе жатса, жолда қалған аттың бір ескі ... ... ... «ана ... ... ала ... - деп. Бала әкесіне:
«Сынып қалған ескі тағаны не қылайын», - деді. Әкесі үндемеді. ... ... алды да, жүре ... ... ... ... ұсталар бар екен, соған
жеткен соң әкесі қайрылып, ... ... 3 ... ... Одан ... ... шие ... отырғандардан 3 тиынға бірталай шие сатып алды. Сонымен
шиені ... ... ... өзі ... алып жеп, баласына қарамай,
аяңдап жүре береді. Біраз жер ... соң, ... ... бір шие ... ... келе жатқан бала да тым-ақ қызығып келеді ... ... ... ... ... ... аузына салды. Біраздан соң және бір
шие, одан біраз өткен соң және бір шие, ... бала ... шие ... бір ... шие ... ... Ең ... әкесі тоқтап тұрып, баласына
шиені орамалымен беріп тұрып айтты: «Көрдің бе, ... ... ... бір ғана іліп ... ... еріндің. Енді сол тағаға алған шиенің
жерге түскенін аламын деп, бір ... ... он ... ... ... ... «аз жұмысты қиынсынсаң, көп жұмысқа тап боларсың, азға
қанағат етпесең, ... құр ... - ... ... сәл нәрсені қомсынып, оған көңіл бөлмеушілік, «аз
жұмысты қиынсынып», бойкүйездікке салынушылық өмірде көп кездеседі. Бұл ... ... ... ... ... ... ... бойкүйездікке,
жалқаулыққа қарсы еңбекке тәрбиелеу мәселесіне Ыбырай ерекше көңіл бөлген.
Жастарды ... ... ... үгіттеген оның басқа да әңгімелері ... ... ... ... ... ... дәріптейді.
Ешнәрсеге мұқтаждығы жоқ Атымтай еңбектен ұдайы қол үзбейді. Бұл ел аузында
ертегі-жыр болып кеткен, ежелгі араб жұртының ... ... ... ... ... ... балаларға арнап, әңгіме ұсынды. Әңгіменің идеясы да,
кейінгілерге үлгі ... жағы да ... ... анық ... бір ... «Күн сайын өз бетімнен тапқан пұлға нан сатып алып
жесем, бойыма сол нәр ... ... ... табылған дәмнің тәттілігі
өзгеше болады екен», - дейді.
            Алтынсаринның тәрбие жөніндегі негізгі тақырыбының бірі ... ... етіп ... адам ... ... алға баспаған болар еді.
«Талапты ерге нұр жауар» деген халық мақалы да өмір ... ... ... шақ - ... ... толы ... ... жасырын талант,
өнерлерін жарыққа шығарып қалатын кез де осы. Ол үшін ... ... ... де ... ... ... не нәрсеге қабілетің, ыңғайың ... не ... соны ... біл, қай ... ... ... әрі өзіңе,
әрі қоғамға пайда келтіре аласың, талаптан да таңдап ал ... ... ... ... ... ... жарыққа шықпай кетуі де
мүмкін. ... өз ... өрге шық ... ... ... ... ... деген әңгімесінде өзінің осы пікірін, негізгі идеясын
жеткізіп бере алды. Әңгіменің ... ... ... І Петр шіркеуге
барып ғибадат етіп тұрғанда, ... ... ... бір ... көреді де, оның
не жасап жатқанын сұрайды. Бала: «Сіздің суретіңізді салып ... ... Петр ... ... мәз еш ... жоқ ... ... ақылды Петр патша
ол баланың суретке талабы бар екенін аңғарып, сурет салуға үйрететін ... ... сол бала ... ... болады».
            Жазушының бұл арадағы көздегені - ... ... ғана ... жас ... ... сол талаптың арқасында неге қол
жеткендігін көрсету, кім талап етсе, сол мақсатына жететіндігін дәлелдеу.
            Ыбырай жас ... ... ... ... ... ... ... баулу мәселесіне ерекше көңіл бөлді. Баланы дұрыс күт, түзу
тәрбиеле, қисығын түзе, адасса айқын жолға сал деді. Бұл ... де ... ... ... ... Ыбырай осы тақырыпта жазған бір әңгімесінде:
«Жаздың бір ... ... бір кісі ... ... ... ... екеуі де
егілген ағашты көріп жүрді. ... ағаш ... ... ана ... ... ... - деп сұрады баласы. «Ата-анаңның тілін алсаң, ана
ағаштай сен де түзу болып өсерсің. ... ... сен де мына ... ... ... Мынау ағаш бағусыз өз ... ... - ... ... ... ... көп ... бар екен ғой», - деді баласы.
«Бағу-қағуда көп мағына барында шек жоқ, ... ... сен өзің де ... болады, сен жас ағашсың, саған да күтім керек. Мен сенің қате ... ... іске ... ... ... ... ... келтірсең,
жақсы, түзу кісі болып өсерсің. Бағусыз кетсең, сен де мына ... ... ... ... - ... Бұл әңгіменің оқушылар үшін де, оқытушылар үшін де үлкен
тәрбиелік мәні бар. «Балан жастан» дегендей, оған жас ... түзу ... оның ... ... үшін ... ... кеткен соң қисығын түзеу қиынға
түседі. Кейде сол қисаюмен барып, мерт болады. Ыбырайдың бұл ... ... ... ... үшін де үлгі бола ... ... ... туралы, әсіресе, «Мейірбанды бала»,
«Шеше мен бала», «Аурудан аяған ... ... үш ... ... болады.
            Махаббат, мейірімділік ата мен ананың үй-ішіне деген
махаббатынан басталады. ... ту қып ... ұлы ... ... өз ... өз туғандарын сүйеді. Олардың кейбіреулері өсе келе тек
«атасының баласы болмай, адам баласы» бола біледі. Тек ... ғана ... ... ... ... өтіп, адам деген ардақты атқа ие
болушылардың шын бақыты үшін қол созады.
            ... ... ... 13 ... қыз ... үкімі
бойынша қолы кесілуге бұйырылған әкесі үшін патшаға арыз ... өз ... ... Қыз: ... ... ... бала-шағаларын асырайтын атамның
қолын қалдырып, мына менің қолымды кесіңіз», - дейді. Мұнда жас қыздың тек
қана атасы емес, анасы мен ... ... де ... ... Ананы қандай түрде бағалап, қалай сүюдің айқын үлгісін
жазушы ... ... ... ... ... ... көрсеткен. Бұл
әңгімеде аяғы сынған Сейт деген бала жанына аяғының ауруы қанша ... ... ... үшін қабақ шытпағандығы айтылады. ... бұл ... ... «Сейт орам-ораммен жүгіріп бара жатқанда, бір арбалы
келіп, аңдаусыз соғып кетіп, ... ... ... ... ... ... ... шешесі талып қалыпты. Мұны ... соң ... ... ... ... ... салып таңып жатқанда да дыбысын
шығармай, қабағын да ... ... ... ... ... ... ... ма,
қабағыңды шытпайсың?» - деп сұрайды. Сейт шешесі шығып ... соң, ... ... ... ... ... жаным көзіме көрініп тұр, бірақ
менің жанымның ... ... әжем де ... ... деп жатырмын», -
деді.
            Сейт шын мәнінде мейірімді бала болып суреттеледі. Мұндай
жастарда жалпы адамды сүйетін жақсы мінездің ... ... ... ... ... ... анасының қадірін білген жас, алақанына салып
аялап, тәлім-тәрбие беріп отырған ұлы анасы - Отанын сүйетін, ол үшін де ... ... ыңқ ... ... ... болып шығады. Ыбырайдың бұл
әңгімесінің ... - осы. Бұл ... ... ... қана ... ... дұрыс түсіне аламыз.
            Тәрбие мәселесін сөз қылғанда, ерекше тоқтап өтуге керекті
мәселенің бірі - Ыбырай еңбектерінде түрлі ... ... ... ... қарым-қатынастарды да бейнелеп отырады. Ыбырай балаларға
шетелдің жақсы адамдарын үлгі етуі - оның ... адам ... ... ... ... ... қазақ халқын қалай еткенде тез көркейтуге ... ... ... ... ... ... ... қарады. Оның көзіне
өскелең орыс елінің озық мәдениеті түсті, осы ... ... ... - қазақтың досы, үлгі-өнеге боларлық үлкен ... Біз осы ... ... ... рух, ... нәр, өнерінен үлгі алуымыз
керек ... ... ... ... ... ... бұрын осы идеяның жаршысы
болды. Жаршысы болып қана қойған жоқ, оны өз қолымен іске ... ... Біз ... хрестоматияға енгізілген әртүрлі әңгімелердің
Паульсон, Ушинский, Толстой, тағы басқалардан ... ... ... үшін мысалға келтірілген әңгімелерді «Алтынсарин әңгімелері» ... ... ... ... екені белгілі бола тұрса да, ... ... оқу ... не ... ... көп ... ... түрде солай жазылып келгендіктен, бұл ұғымды біз де ... ... ... ... сол ... ... оның өз ... тән де
әңгімелері болғандықтан («Асан мен Үсен», «Надандық», «Сейтқұл». ... ... ... ... да қоса «Алтынсарин әңгімелері» деп
атауды ерсі көрмедік.
            Бұл жерде біздің дәлелдемегіміз жастарға ... ... ... оның ... мен үлгі үшін ... ... ... мәнін көрсету болғандықтан солай жалпылай атадық
та, аудармалары туралы жазалған жеке зерттеулерге сілтей бердік1.
            Екінші жағынан, ... орыс ... ... ... ... қазақшалауында ерекшеліктер де бар. Ол
әңгімелерді аударғанда Алтынсарин барлық ... ... ... ... ... ... етіп ... Кейде тақырыбын, кейде сюжетін, кейде
баяндау әдісін өзгертіп, қайткен күнде де ... ... ... қазақ
балаларына түсінікті баяндауды негізгі ... ... ... ... біз бұл ... да еске ... Әңгіме атында емес, тәрбиелік мәнінде, ол әңгімелердің өз
кезінде атқарған қызметінде ғой. ... осы ... ... өзі жазған
әңгімесі болсын, орысшадан аудармалары болсын, Алтынсарин жазба әдебиетіміз
тарихында балалар әдебиетінің негізін салушы - атасы ... ... ... ... орыс не ... елдерінде
балалар әдебиеті сол елдің жалпы әдебиетінің ... бір ... ... ... қазақ жағдайында (ХІХғ.) ... Абай ... ... ... ... ... ... әдебиеті жоқ, не жоқтың
қасы болатын. Бұл мәселені биік сатыға көтеріп, ... ... ... ... ... бізде бірінші адам - педагог-жазушы Алтынсарин.
            Оған ... ... ... ... тек
фольклорымызда ғана болатын. «Жаңылтпаш», «Бесік жыры», «Құйыршық», «Қотыр
торғай», ... ... ... ... бала» туралы ертегілер, бәрі де
жастардың ой-санасына лайықталынған балалар әдебиеті қатарына жатады. Халық
өздерінің ... ... ... ... жас, ... ұрпаққа
өздерінше жақсы тәрбие беруге тырысты.
    Ал тарихи ... ... ... бұл ... ... ... ... болатын. Әлеуметтік мәні зор барлық істің тетігі жастарда
деп ... ... ... ... ... жазба әдебиетінің
үлгісінде өз халқы, оның келешегі үшін керекті балалар әдебиетін ... ... ... ... ұлы ... ... кейбір тақырып,
әңгіме сюжетін оның өзінше жазу, араб, түркі ... ... ... ... ... ... ... қызықтыларын
балалардың ой-санасы, жасына лайықтап жазу және өз ... да ... ... ... ... ... ... үшін аса құнды мұралар
қалдырды. ... ... ... ... ... ... ... жасау
керектігінің үлгісін пішіп берді.
1Қай әңгімесі кімнен ... ... ... жолдастарға
Ә.Дербісәлиннің «Алтынсаринның жазушылық қызметі туралы» кітабының 114-115-
беттерін қарауды ұсынамыз.
            Бұл ... ... ... ... ерекшеліктері бар.
Ол ең алдымен, уақиғалы, қысқа, қызықты, ... ... ... ... ... ... ... тілі жатық және әдеп-әркен, оқу, өнер,
адамгершілікке жетектейтін ... ... ... ... ... ... ... отырып оқумен қатар, көздеген нысана, ойлаған мақсат іске
асуы керек. Яғни, автор ... ... ... ... сол балалардың ой-
санасында мәңгілік қалатын болсын. Сонда ғана әңгіме өз міндетін атқармақ.
Ыбырай әңгімелері осы шарттардың ... дәл ... ... ... ... хрестоматиясынан алып,
қаһарманына Сейт деп ат ... ... ... ... ... ... күшті» («Чувство любви сильнее боли») дейтін әңгімесіне
назар ... ... ... ғана ... Бірақ сол кіп-кішкентай
әңгіменің ішінде оқиға бар, диалог бар. Қысқасы, өзінше басы-аяғы бүтін,
жап-жақсы ... ғана ... ... ... Бұл ... мысалдардан басқа да Алтынсаринның аударған,
өзі жазған қысқа әңгімелері әрі тәрбиелік мәні ... ... ... ... көп және өмір ... адам ... әр ... қамтиды.
            Солардың ішінде, әсіресе, оның «Бай мен кедей баласы» атты
әңгімесі айрықша көңіл бөлуді қажет етеді.
            «Бай мен кедей ... ел ... ... ... жерден
жұртта ұмытылып қалған екі баланың бастарынан кешірген бір ... ... ... да, ... қараған адамға автордың ой
түйінінде көптеген сыр жатқандығын аңғаруға болады.
            Бұл ... ... ... ... ... ұлы ... ... «Бір шаруа екі генералды қалай асырады?» деген
сатиралық ертегісіне ұқсайды.
            Ол әңгімеде де екі генерал бір ... ... ... ... ... де ... ашығады. Өздері амал жасап, тамақ
табу, күн көрудің ... ... ... сол ... орыс ... Олар ... сөйлескенде «Бір мужик тауып алсақ, тамақ та, шарап ... еді, ол ... ... да ... еді» ... Сөйтіп жүргенде екі
генералдың тілегі қабыл болып, елсіз тоғайдың ... ... ... бір
мужиктің үстінен шығады. Екеуі оны көрісімен-ақ: «Тұр, біз ашпыз, тамақ тап
бізге!» - деп әмір ... ... ... ... ... ... аң аулап,
тұзақпен құс ұстап, екеуін де асырап, еліне әкеледі.
            Барлық салыстыру дәл шыға ... Біз бұл ... ... ... ... не соның әңгімесін
көшіріп алды демек емеспіз. Біздің бұл жерде ... - ... ... ... өзінің әңгімелерінде шаруалардың күшін
ақысыз-пұлсыз пайдаланудың арқасында өмірге түк ... жоқ ... ... ... ... ... сол жағдай екендігін,
сондықтан ондай қоғамның ... ... енді өмір ... ... ... ... ... Салтыков тәрізді демократ жазушыларға тән
болса, ... ... ... да ... ... «Бай баласы мен кедей баласы» атты Алтынсаринның
әңгімесінде, бізше, үлкен идея ... ... бойы ... ... ... ... ата
мирасындай көріп, соның арқасында үлде мен бүлдеге ... ... ... ... күн туғанда дәрменсіздігін суреттеу арқылы жазушы сол
қоғам құрылысының ... ... оның ... ... ... ... бишарасы, үстемдік етуші таптың үлкені - жауыздық пен ... да, жасы - ... ... деген қорытындыға келетін сықылды.
            Шығармасының бас геройы етіп, бай баласы мен кедей баласын
алуының өзінде үлкен сыр жатыр.
            Егер оның ... тек ... ... ... яғни бір ... ... бірі ... екіншісі ақылсыз
болуы мүмкін екендігін көрсету болса, онда оларды екі таптан ... ... еді. ... бұл жерде көрсетейін дегені - биологиялық, не
психологиялық мәселе емес, әлеуметтік мәселе. Асанның есі ... ... ... ... оған ... Үсен көш ... жатыр. Өмірмен бетпе-бет
келгенде, Асанның әлсіз, мүгедектігіне кінәлі де, ... өз ... ... бетпе-бет келген өмір қиыншылығымен алыса кетуіне негіз де
тұрмыс. Өз бетімен жерден ... шөп ... ... ... ... ... асыраған тұрмыс өз бетімен күн көруге келгенде әлсіздікке,
бишаралыққа ... ... де, өзін де өз ... өз ... күн ... ... тұрмыс кедей баласы Үсенді күрес ері етті.
            Асан да, Үсен де жай ғана ... ... ... ... Бір -
бай баласының, екіншісі - кедей баласының типі.
            ... өз ... ... ... бірен-саран ақылды,
талантты Үсендердің, не ақылсыз Асандардың да болу мүмкіншілігін, әрине,
жоққа шығармайды. ... ол бай ... ... тән ... Асанда,
кедей баласының көпшілігіне тән мінез Үсенде деп, ... өз ... - типі етіп ... ... ... ... ... симпатиясы Үсен
жағында. Мұны олардың іс-әрекеттерін суреттеуінен де, диалогтарынан да көру
қиын емес. Жазушы ... та ... ... ... деп ... Асан мен Үсен ... байланысты және бір айта кететін
нәрсе, бай ... мен ... ... ... ... ақылды,
соңғысы ақылсыз келеді деген ескі ұғымға да жазушы соққы бере кетеді.
            Сөйтіп Алтынсарин «Бай ... мен ... ... өз
кезіндегі қазақ даласындағы, Обломов, обломовшылдықтың кішігірім ... ... ... соны ... ... ... себептердің бетін
ашып, оқушыларын оған қарсы тәрбиелейді.
            «Надандық» әңгімесі де көлемі шағын, бір-екі ... ... ... ... ... да, мәні зор. ... бұл ... ғасырлар бойы серпілмей келген қараңғылықтың бір алуан көрінісі
және сол қараңғылыққа дін надандығы ұштасып, тұншықтыра түскен ... ... жаңа ... ... үкімі деуге болады.
            Алтынсарин тек балалар ғана емес, ... өзін ... ... ... ... мәселесін көтерді дедік. Бұл
жөнінде «Қыпшақ ... ... мәні зор. ... өзі: «... ... ... ... ... Сейтқұл 1830 жылдарда өліпті»1
дейді.
            Торғайдың терістігі Қабырға өзенінің ... ... ол ... «Сейтқұл қорғаны» атанатын оба және осы тәрізді ел аңызы
барлығы рас. Әрине ... ... ... ... емес, бұл - ел аңызы,
сондай адам мен сол ... ... ... ... үміт ... ... - ол әңгімедегі оқиғаның болуы-болмауын дәлелдеуде
емес, Алтынсаринның басқа аңызды алмай, осы ... ... оны ... ... ... ... ашу болу ... Орыс зерттеушілері Чернышевскийдің «Что делать?» романын
сөз қылғанда, Вера Павловнаның мастерскаясы, не ... ... ... ... ... ма, жоқ па, оны сөз ... ... етіп
көрсеткендегі автордың идеясы не еді, соны ... ... Бұны ... ... - ... «Қыпшақ Сейтқұл» әңгімесін
Чернышевскийден алды деу емес, бұл ... ... ... ... бағыт сілтеу ғана.
            «Қыпшақ Сейтқұл» әңгімесінің сюжет негізі халық аңызынан
алынғандығы ... ... ... халықтікі, жазушы өз жанынан нені
қосты, ол ... ашу ... ... де, ... ... көп ... «Қыпшақ
Сейтқұлды» таңдауы, бізше, кездейсоқ емес.
            Қай кезде болсын, ... ... ... ... ... жай ала салмайды, сол фольклор ... ... ... ... бар, кейбір жақтарынан өз пікірімен өрістес,
аңыздың шығу ... қиял да ... бір ... нәрі бар ... алады.
            Бізше, «Сейтқұл» аңызынан Алтынсарин де өз ойы, ... ... ... соны дамытқанға және оған ... ... ... ... ... аңыз адамдарын тарихи, хақиқат болған
адамдар етуге тырысқанға ұқсайды. Әңгімесіне реалистік түс ... ... ... жылы ... сөз ... болса да белгілі дата көрсетуі де
осыны аңғартады. 
1Ыбырай Алтынсарин. Таңдамалы шығармалары. - Алматы, 1943ж. - 39-бет.
            ... ... ... тақырып - еңбек. Сонымен қатар,
отырықшылық, егін кәсібі, ... және ... ... күн ... ... осы төрт ... мәселенің негізіне сюжет құрады да, оның
әрқайсысына оқушыға бағыт сілтерлік өз көзқарасын ... ... сөз ... ... ... түрде емес, пайдалы
және өнімді еңбекті ұсынады, адал еңбек арқылы өмір үшін ... ... оның ... мынандай деп, басқа елдің басшыларына - ... - оның ... ... ... үлгі етеді. Еңбексіз,
ұрлықпен күн көрмек болған ... ... ... де ... ... жазушы «Еңбек түбі - ырыс», «Ұрлық түбі - қорлық» деген қорытындыға
келеді.
            Біз «Қыпшақ Сейтқұлда» ... және бір ... ... пен ... мәселесі дедік. Енді соған келелік.
            Қазақ халқының негізгі тіршілігі - мал шаруашылығы, ... ... ... ... ... ХІХ ... екінші
жарымындағы әр алуан әлеуметтік шаруашылық жағдайлар, әсіресе ... ... ... ... ... ... ... 1868 жылғы «Жаңа низамнан» кейін жердің қазыналық болып,
түгелдей патша өкіметінің меншігіне айналуы, ... ... ... жая ... ... ескі феодалдық қоғамның өз ... ... ... ... бір алуан жағдай болса, 1865
жылдардың шамасында қазіргі Қазақстанның Маңғыстау өлкесінен басқа, ... ... ... жұты ... көпшілігін керегесіне таяп, қолына
таяқ ұстатып кеткен жылдың бірі болды. Бұл жағдайды ... ... ... ... ... ... ... қанауын бұрынғыдан да
өршіте түсті. Олардың ауыр халдерін ... ... ... «көтере
алмаған қосып арқалардың» кебін ... тұра ... ... ... ... шаруаларының бұл кездегі осы тәрізді ауыр
халі Шоқан, Алтынсарин, Абай тәрізді ... ... ... ... Алтынсаринның «Қыпшақ Сейтқұл» аңызын әңгімеге айналдыруының бір
себебі осындай жайттармен байланысты тәрізді. Жоғарғы ... ... ... жағдайлар ендігі кезде отырықшылану қажеттігін керек етті.
Ері мойнына кеткен кедей шаруалардың ауыр халін ... төте ... ... егін ... ... ... пікірді қазақ
ағартушыларының бәрі де мойындайтынға ұқсайды.
            Шоқан Уәлиханов отырықшылану ... ... ... ... ... ... аямай кәсіп қыл!
Орынсыз ыржың,
Болымсыз қылжың,
Бола ма дәулет, нәсіл бұл?
Еңбек қылсаң ерінбей,
Тояды қарның тіленбей.
Егіннің ебін,
Сауданың ... ... мал ... бол, бай тап,
Адам бол, мал тап,
Қуансаң, қуан сол ... ... ... ... ... бәрі бос»1, -
десе, Алтынсарин отырықшылану, егін кәсібін қолданудың қазаққа пайдалы
екендігін «Сейтқұл» әңгімесі арқылы үлгі ... ... ... ... өзара кеңес құрып, келісімге келмесе де, ой-пікір, көздеген
нысаналары «әу!» ... бір ... ... Егін ... әсіресе еңбекші кедей шаруалар үшін
пайдалы кәсіп екендігін ұғыну бұл кезде, ХІХ ... ... ... ... емес ... ... 1861 ... реформадан кейін қазақ
даласына орналастырылған орыс шаруалары Россиядан малсыз-мүліксіз келсе де
егін кәсібі, өздерінің адал ... ... аз ... ... ... ... жапқаны, ауыр хал, аштық тұрмыстарын ... ... ... көз алдында болған оқиға еді. Ал қазақ еңбекшілері
үшін егін ... ... де бұл ... ... ... еді. ... егін
егуді пайдалы кәсіп деп үйренгісі келсе, ауылы аралас, малы қоралас жатқан
орыс шаруаларынан үлгі ... ... ... «Сейтқұл» әңгімесіне қарағанда, Ыбырай тек жалпы егін егу
ғана емес, Түркістан маңындағы орашение мәселесінен де ... ... ... ... бір жерінде: «Қабырғаның бойына келгесін
Сейтқұл қолына кетпен алып, отыз үйлі ... де ... ... ... егін егуге кірісті. Түркістан жағында ... ... ... су ... ... су ... ... Алтынсаринның бұл әңгімені саналы түрде, алдына белгілі
мақсат қоя жазғандығын әңгімедегі суреттелетін ... мен ... ... ... ... ... өзі-ақ дәлелдейді.
1А.Құнанбаев. Шығармаларының толық жинағы. 1945ж. - 71-72-беттер
1Ы.Алтынсарин. Таңдамалы шығармалары. 1943ж. - 40-бет.
    «Мұны көріп, - деді ... - ... ... ... ... келіп, Сейтқұлға қосылып, бес-алты жылда төрт жүз үйге таянды»1. Бұл
сөздерге қарағанда, оның басқаларға үлгі ... елі ... ... ... ... ... «Сейтқұл» әңгімесіндегі бұл айтылған отырықшылану мәселесі
Алтынсаринның негізгі нысанасы - ... ... де дәл ... ... ... ... ... көшіп» жұмыс істеуі қажет деп
Алтынсарин ... ... осы ... оқыту әбден қолайлылығын айтқан
жоқ, сол жағдайда онан басқа мүмкіншіліктің ... ... күні ... ... елде оқу ... дұрыс жолға қою, көшпелілік ... ... ... ... ыңғайлы екені тайға таңба
басқандай айқын нәрсе болатын. Сондықтан отырықшыланудың ... ... ... ... ... көзі ... ... деуге болады.
Демек, «Сейтқұл» әңгімесі - Алтынсаринның ... ... ... Бұл ... сауда-саттық мәселесі де қозғалады. Әңгіменің
бір жерінде: «Сейтқұл енді Бұхар, Қоқанға мал айдатып, ол кенттерден қазақ
қолы әртүрлі товар ... ... егін ... ... ... ... реуішті базар болды, көшпелі халық белгілі ... ... ... ... ... егіншілер оған астығын, товарын айырбас
етіп, осы қалыпты бір жағы егін, бір жағы ... ... ... ... болыпты»2 дейді.
            Бізше, бұл үзіндіден екі ... ... беті ... ... ... - өз ... қазақ даласына ене бастаған
капитализм элементін қолдаушы ... даму ... ескі ... ... анағұрлым прогрессивті жағы көп екендігін дұрыс
болжап, ... ... ... Бұл өз ... сөз жоқ, ... ...           ... өз еңбегімен күн көру, отырықшыланып, егін кәсібі
арқылы кедей шаруалардың тұрмысын жақсартуды ең ... ... деп ... оны ... орынға қойса, мал жиып қоңданған елге қосымша түрде сауда
кәсібін ұсынады. Сейтқұл ... бәрі ... ... ... ... ... баю мүмкіншілігін жоққа шығармағанда, сауда болған жерде қанау бар,
қаналу бар. ... ... ... ... ... қаншама жұмақ орнатамын деп
«боз торғайды қой үстіне жұмыртқалатпақ» болса да, ол жері - ... ... ғана ... Және ... жай ... ... ... ғана байитындығын
көре алмаушылық. Бұл жазушының өмірдің кейбір құбылысын ... ... ... де кезі ... ... ... шығармалары. 1943ж. - 41-бет. 
2Бұл да сонда, 41-бет
            Сөйтіп, жоғарғы айтылған пікірімізді ... ... ... жазушы Алтынсаринның ХІХ ғасырдағы қазақ әдебиетінің даму тарихында
негізгі ролі - өзіне ... ... ... ... ... дегеніміз
- идея» деп Горький айтқандай, жаңа мәселе көтеруінде өзінің алдындағы және
өз кезіндегі әдебиеттегі ... ... ... ... ... ісі, ... ... соққы беріп, өз
халқына болашағы мол прогрессивтік үлгі-өнеге ... Бұл - ... ... ... ұлы ... еңбектерімен танысып,
олардың революцияшылдық жолмен ескі өмір құрылысын өзгерту ... ... ... меңгеру, күреске шақыру дәрежесіне көтеріле алмаса да, ескі
өмірдің мызғымас салбөкселігін, діннің уы қорғасындай халықтың ой-санасын
уландырып бара ... ... ... қанауға ұшырап жатқан халық
көпшілігінің ауыр халін көріп, ескі ... ... ... жақтарына
ғана емес, оның негізіне қарсы шығуында. Келешегі жоқ, ... ... ... ескі ... ... былай өмір сүруіне правосы
аздығына өз ... үкім ... ... ұлы ... ... ... ... әсерін де біз осы мәселенің
айналасынан іздеуіміз керек. Үшінші, Алтынсарин - ескі ... ... тек ... ... ауыр ... көріп, налушы емес, сол шытырманнан
шығудың өз дәуіріндегі мүмкіншілікке сай дұрыс жол көрсетушісі.
            Ескі өмірге қарсы «Сейтқұл» ... ... ... ақ ... ... дәрменсіздікке айналдырғандарға қарсы -
Сейтқұл, оның маңындағы атсыз геройларды, ... ... - ... ... - ... ... ұсынды. Жұртшылыққа оқуды - өнеге,
«Сейтқұл елін» үлгі етті.
            Ыбырай Алтынсаринның бұл пікірлерінің қайсысы ... ... ... рет ... жаңа сөз, жаңа ... өзіне шейінгі
әдебиеттегі зиянды идеологиялық сарынға қарсы ашылған майдан, белдескен
күрес. ХІХ ғасырдың екінші жарымында ... ... даму ... ... ісі, ... ролі осы айтылған идеологиялық майданында жүргізген
күресінде деп білуіміз керек.
            Біз жоғарыда ... ... ... ... ... ... байланысы туралы қысқаша айтып өттік. Оның орыс
әдебиетімен үндес, туыстас жақтарын, тек жоғарғы аталған ... ... ... да ... көруге болады.
            Алтынсарин орыс халқын қалтықсыз шын жүректен сүйді, оның
мәдениеті дүниежүзі ... ... ... ... ... ... ... әсерін тигізе бастағанын, әлемді таңғалдырған
демократтық ұлы идеялардың ... ... да орыс елі ... ол ... Ұлы орыс ... оның ... деген сүйіспендік
Алтынсарин шығармасына өзек болып тартылды, оның шығармаларының бір саласы
- орыстың ақын-жазушыларынан аударма. Ақынның игілікті бұл ... де ... жоқ. ... ұлы ... ... ... ... үлгі алу арқылы
Алтынсарин қазақ әдебиетіне жаңаша леп беріп, жаңа бағыт ... ... ... ... ... ... фольклорлық қалпын өзгертпекші
болды.
   Ол ең алдымен, қазақ әдебиетіне басня-мысал өлеңінің түрін енгізді.
Оған шейінгі қазақ поэзиясындағы қара өлең, ... ... ... жыр ... орыс ... ... тәрбиеленген ақынға аз, жеткіліксіз 
көрінді. Екінші жағынан, бұл мысал өлеңдер оның ... ... ... дәл ... Өз ... қоғамның салтына айналған зорлық,
зомбылық, екіжүзділік, қаярлық, өзімшілдік, менмендік, жалқаулық, ... ... ... ... ... өлтіре сынап, бүккенін жазып,
бүкпегенін ашу үшін, улы сарказм, өткір ... толы орыс ... ... Иван ... ... ... ... оның көңіліне қона кетті. Өз
кезіндегі орыс ... ... ... ... ... ... ... әділ төре, қатал сыншылардың сотына тартқан орыстың дана
ақыны Крыловты ... ... ... деп білді. Өмірдің әр алуан
құбылысы жөніндегі Крыловтың көзқарасын ... ... ... үлгі
етті. Ыбырай аударған «Егіннің бастары», «Екі шыбын», «Қарға мен түлкі»,
«Қайырымды түлкі» өздерінің мазмұны ... да ... ... ... төрінен орын алады.
            Алтынсаринның орыс әдебиетінен ... ... ... және бір ... ... - табиғат лирикалары.
            Табиғат - тек байлық кені, адам баласы рызығының сарқылмас
қазынасы ғана ... ... ... да ... ... атқан таң,
қызара батқан күн, дірілдеген сәуле, үдере көшкен ... ... ... ... ... ... ... теңіз, дүлей орман - барлығында да
өзінше әдемілік, әр алуан сұлулық, ... ... ... күш, ... серпінтерлік қуат бар. Табиғат, оны ... мәні ... ұлы ... Белинскийдің: «Табиғат - ақынның алғашқы
оқытушысы, рух берушісі...», «Табиғатты сүйе білу - ... рух, ... ... ... ... де сондықтан.
            Мәдениетті елдердің ұлы ақындарының ... ... ... әр алуан кезі мен көрінісін шебер суреттеген, ақынның ой-пікір,
сезім күйін оқушыларына жай өлеңдерден анағұрлым тез ... ... ... ... ... аз ... Ал ... ХІХ ғасырдағы поэзиясын алсақ, шын мәніндегі
пейзаждық өлең жоқ ... ... ... кейбір құбылыстарын басқа
жағдайлармен байланысты:
«Мұнар да, ... ... ... ... ... күн» ... жоқ, өрі ... тайғанар жері жоқ,
Жазып салған кілемдей,
Аман бол қайран, жерлерім», -
дегендері тәрізді сөз арасында ғана суреттелетін табиғаттың ... ... ... ... өз ... жеке алынып, оқиға да,
герой да өзі, ақынның ой-пікірлері де сол пейзаждың өз ішінде ... өлең жоқ ... ... ... тау ... кетер балбырап.
Даланы жым-жырт, дел-сал қып,
Түн басады салбырап...»
    Пейзаждық ... ... ... ақындардың табиғатқа барулары,
табиғатты сырласар әлемі, сүйсінер керегі деп білушіліктің сан ... әр ... сыры мен шыны бар. Оның ... жеке ... ... ашу - өз ... жеке бір ... Сондықтан
Алтынсаринның табиғат лирикаларына келелік.
            Алтынсаринның бұл тақырыптағы бізге мәлім өлеңдері: «Жаз»,
«Өзен», «Жаз шыққанда». Бұл ... ... ... - шын мәніндегі
лирикалық өлеңдер. Мұнда негізгі тақырып та, ... да ... ... ойын да, ... де, ... деген пікірін де сол пейзаждың өзінен
көруге болады. «Жаз шыққанда» атты өлеңі - пейзаждан гөрі де ... жаз ... ел ... ... ... сол жаз ... қарым-қатынастары, күйініш-сүйініштері суреттеледі. Табиғат сол
қарым-қатынастардың фоны ... ... ... ... - ... ... ... салған, табиғаттың әр алуан кезі мен кезеңдерін құптау, не ... бәрі де өмір ... ел ... ... ... ... ойыншығы тәрізді қыста қысылып, жазда
ғана кеуде керіп дем алатын көшпелі елдің көңіл-күйлері мен өздеріне ... ... ... ... суреттелмеген деп таласу қиын.
            Алтынсаринның пейзаждық өлеңдерімен байланысты айта ... ... бір ... өмір ... пейзаж арқылы шебер суреттеу әдісі
де Алтынсарин, Абайлардан ... ХІХ ... ... ... негізгі тән, өлеңнің
негізгі түрлері - саяси лирика мен ... ... ... ... ... ... ... мен Біржанның айтысын ғана алмасақ, өмір
құбылысына ... оны ... ... ... ... ... объектісінің әрбір қимылы мен қыбын, кескіні мен түсін,
ісі мен ... ... ... ... жеткізе суреттеу болған емес. Өмір
құбылысын бұл ... ... ... мүлтіксіз етіп, тым шебер, аса
міскерлікпен және ... ... дәл етіп ... ... Алтынсарин,
Абайлардан бері ғана үлгісі салынды.
            Алтынсаринды орыс ... үлгі алды ... ... ... ... бір мәселе - оның қара ... Ең ... ... ... ... ... ... қазақ әдебиеті - түп-түгел поэзия.
Ауыз әдебиетіндегі ертегі әңгімелерді ғана айтпасақ, тарихқа аты ... ... ... ... ... де қара сөз ... емес. Тіпті ұлы
ақынымыз Абай да көркем қара сөзбен шұғылданған жоқ. Эпостық жанрдың бұл
түрін ... ... рет ... ... ... ... соныдан жол
салып, үлгі пішкен жазушы - Алтынсарин. Сондықтан оны қазақ әдебиетіндегі
көркем қара сөздің негізін ... ... ... ... ... шындық.
            Қара сөз жазудың үлгісін де Алтынсарин орыс әдебиетінен
алғаны ... ... ... ... Оның ... талданылып өткен «Бай баласы мен кедей
баласы», «Надандық», «Қыпшақ Сейтқұл» әңгімелері бізді ... ... ... ... ... ... ... де қызықтырады.
            Бұлардың бәрі де шебер жазылған новелла. Новелла - ... ... келе ... ... Оның ... даму тарихы, әр дәуір, әр
жағдай, кезеңдерге, авторларының таптық көзқарастарына байланысты әр алуан
болатындықтарын атап ... ... ... тән ерекшеліктеріне ғана
тоқталалық.
            Шын мәніндегі новелла өмір құбылысының жұртшылық үшін ең
керекті, ең ... ... ... да, әрі ... ... әрі ... ... лайықты оқиғаға құрады. Әңгіме көбіне бір не екі эпизодтан ... ... ... ... ... күтпеген жерінен шешіледі.
            Осы айтылған ерекшеліктер ... ... ... ... ... жазамын деушілерге, ... ... күні ... ... ... жағы көп.
            Біз өткен бөлімдерде Алтынсаринның өмір құбылысын шындық-
реалистік тұрғыдан суреттейтіндігін сөз арасында айтып өттік. ... ол ... ... ХІХ ... ... ... қазақ әдебиетінің
негізгі методы реалистік әдіс болды. Бұл жайт сол ... ... ең ... бірі Алтынсарин шығармаларында ... ... ... аша ... ... ... Алтынсаринның ел арасында көп болғандығы бізге
өмірбаянынан мәлім. Бұл оның ... ... ... ... үшін ең ... бірі ... Жаратылысында сезімтал, аңғарымпаз және өз халқының
ауыр халін көріп, оны жеңілдету үшін көркем туындылары арқылы ат ... ұлы ... ... ... ... ... ... - өз
кезіндегі әлеуметтік өмірдің жай-жапсарын жай ғана бақылаушы ... ... ... ... да ... Ең ... ол қазақ даласындағы
әлеуметтік теңсіздікті көре ... ... ... ... ... ... бері қарай
келе жатқандығын, үстемдік етушілер өз қожалықтарын жүргізу үшін қандай
сұмдықтан ... ... ... ... Өзінше өлтіре шенеді.
 
                        ***
Азған елдің хандары
Тақ үстінде отырғандары.
Жарлыдан алып ... ... ... ... ... ... болсаң алдына
Алым берсең тамағына,
Қарар ма ол сенің әліңе,
Қорадағы малыңа.
Төре берсе керек-ті...
 
                        ***
Азған елдің байлары
Ұлық тұтар басын-ай,
Қайда ... ... ... ... ... ... молдасы
Үлкен болар сәлдесі.
Аса бауыр қылмаңыз,
Оның рас емес алласы.
Көрмей-білмей біреуге,
Куәлік берсе керек-ті.
            Тағы басқа осылар тәрізді қожалық етуші, арамтамақтардың
көпшілікке шын ... ашып ... ... ... нақ ... ... болғандығы даусыз. Сондықтан мынау көрсеткені шындыққа
қайшы деп ешкім де таласа ... Өмір ... ... әдіспен суреттеуде оқушылардың
айрықша көңілін аударарлық ... ... бір ... ... - ... «Жаз ... «Өзен».
            Бұл өлеңдердің лирикалық жағы қырдағы жаз көріністеріне
сүйсіну, сезіне, толқына жырлау, құбылысқа өзінің ... ... ... ... елдің қыстан қысыла келіп, жазға жеткендегі тынысының кеңуі,
қуаныш-шаттықтары шындық түрде мейлінше шебер суреттелінеді.
 
... Бір малы ... екеу ... ауыл ... ... ... әзіл ... көш жөнелтіп кейін қалған.
Жүгіріп киік, құлан тау мен қырда,
Қуанып ықыласпен келген жылға...
Алыстан мұнарланған сағымдары,
Шақырып тұрар күліп, кел деп ... Осы ... ... ана ... ... де ... ... дәл берушіліктерімен құнды.
            Ыбырай Алтынсариндағы реалистік әдіс туралы сөз қозғағанда
және бір ... ... жайт - ... сөз ... өмір шындығына
сәйкестігі. Үздік теңеу, асқақ әсірелеу Алтынсаринде кездеспейді. ... де өмір ... ... жұртшылыққа таныс құбылыстар. Не өмір
көрінісінің, не адам қимылын көзге елестету үшін ... ... тыс ... не ... ... ... Қандай құбылысты болсын, сол
өз қалпында көрсетуге лайықты ... ... ... Бұл бірінші жағынан, оның өмір құбылыстарын суреттеудегі
реалистік әдісімен нық байланысты ... ... ... ... ... ... тіл дәрежесінде сақтау, оның тазалығы үшін
күресу идеясымен байланысты.
            1871 жылы 31 ... ... үшін орыс ... ... ... Н.И.Ильминскийге жазған бір хатында ... ... ... ... ... тіліне орынсыз кірген араб, татар ... Орыс ... ... ғана ... дұрыс жазылатын болды.
Қазір молдалар оқытып жүрген араб, парсы, татар тілдерінде шыққан ... ... кері ... таза ойымызды кірлетеді, басымызды ... таза ... ... деді.
   1Ыбырай Алтынсарин. Таңдамалы шығармалары. - Алматы, 1943ж. - 6-
бет.
            Бұл тарихи жағынан да, теориялық жағынан да ... ... ... ғажап болжампаздықпен айтылған пікір болатын. Бұдан
бір жүз отыз жыл бұрын ... ... ... ... бұл ... ... өзі дәлелдеп берді. Жалғыз ... қана ... ... қазір көпшілігі орыс тілінің графикасына негізделген жаңа
Әліппені қабылдап алды. Қай жағынан ... бұл ... ... ... ... іс, ... ... бірі екендігі сөзсіз.
            Қорыта айтқанда, Алтынсаринның өз халқын ... ... ... ... қарсы шығуы, сол кезде әлеумет өміріндегі
теңсіздіктің ... ... өмір ... көрсетуі, жастарды жақсылыққа,
адамгершілікке тәрбиелеуі оның ... ... жағы ... ... ержеткен проза жанрының және балалар ... ... ... салушы болды. Сондықтан да Ыбырай Алтынсарин ... ... ... ... орын алып ... ... ... әдебиеті тарихындағы орны
 
Әр заман, тарихи әр кезең әлеуметтік құбылыстар өзінің ... ... ... ... мәлім.Олар елдің мұң – мұқтажын көре
біліп, халқының сол мұқтажына перзеттік махаббаттын ... ... ... үшін бар күш ... жұмсаған ардақты азамат ретінде халық
тарихынан орын алып отырған. Мұндай ... ... ... ... жалғасып, елдің тарихи, мәдени өміріне елеулі ықпал етіп
келген.
Қазақ халқының тарихында аса көрнекті орын алған ... ... ... ... жаңашыл, дарынды ағартушы ғана емес,халқымыздың
теңіздей толқып ... інжу – ... ... ... ... еңбегіне арқау
еткен. Сүйтіп, өзі өмір ... ... ... ... кәдесіне,
ұрпақ тәрбиесіне жарата білген тұлға.
Ал оның заманы тарихтың бір аумалы – төкпелі ... ... ... ... шұбырынды, алқакөл сұламадан кейін- ақ енді қазақ жеріне
Ресей патшалығының сұғы ... ... ... ... ... зомбылық, зобалаңды басынан өткізіп жатты.
Намысқа шапқан қазақ батырлары бастаған азаттық ... ... бірі ... ... ... Кенесары- Наурызбай, Сырым батыр, Едіге, Есет пен
Бекет, Жанғожа, Сұраншы- Саурық тәрізді батырлардың ... ... ... ... ... ... ... алып,ат жалын тартып мінгесін- ақ Ыбырай Алтынсарин
білім ұранын көтерді.Елді қорлықтан құтқаратын, игілікке бастайтын тек
білім деп ... ... ол ... болған жоқ. Байтақ Қазақстанның әр
өңірінен ұлт басына төнген қауіпті терең ... ... ... ... ... ... ішінде ұлы Абайдың орны ерекше.
Абай мен Ыбырайдың ақындық,ағартушылық енбектері бірін ... ... ... бұл ... ... ... ... жазушы Мұқтар Әуезов болды.
Ыбырай Алтынсарин өзі ашқан мектептерде ана тілінің таза оқытылуына
көңіл ... ... ... ... ауыз әдебиетін пайдаланып, өзі ... ... ... әдеби шығармалар жазды.Сол әдеби шығармалары
арқылы тіршіліктің өзекті мәселерін көтеруге бет бұрды. Ол ... ... ... ... негізін қалаушылрдың бірі болды.Әдебиетке тың
тақырыптар әкеліп, озық ойлар негізді. Шиеленіскен тартыстар,соны бейнелер,
бұрын болмаған жанрлар ... ... ... ... ғана ... ... да дамытты.
Оның мазмұнды да мағыналы әсем лирикалық өлеңдері, қысқа да ... ... ... ... ... орын ... ... еңбектерінің жинағы "Қазақ христоматиясы" (1879)
ағартушылық мақсатта жазған әйгілі екі ... ... бұл ... ... "Сөз басы" деген атпен алған.Қазір бұл ... ... ... бар жұрттар" деген атаулармен мәлім. Ол халық
ағарту ісіне арнаған әдеби ... да оқу- ... ... ... ... ... білімнен кенже тұрған халық үшін ғылым мен
техниканың жетістіктерін насихаттай ... ... ... ... ... ... ... терең сезінді, сенді.Қазақ
жастарын білім алуға,мәдениеттің жаңа ... ... ... ақын ... ауыз ... дәстүрлерін
шебер пайдаланып,білім мен надандықты, жақсылық пен жамандықты ... ... ... ... болар қайыры
Бастасаңыз алдалап.
Оқымаған жүреді
Қараңғыны қармалап.
2) Надандықтың белгісі-
Еш ақылға жарымас...
Жөн білмеген адамға
Қыдыр ата ... ... ... ... ... ... оның ... ұғым өлшемі негізінде ... деп ... ... ... ... ... ... Мысалы мал байлығын ... ... ... ... ... бар ... өлеңінде сол тұстағы ғылым мен техниканың
ең басты жаңалықтары толық қамтылып, өнер мен ... ... ... ... ... әр салада көрсетеді.("Сарай салғызды",
"Айшылық алыс жер", "Көзіңді ашып ... ... ұшу", ... ... ... ... ... "Сіздерге бердім батамды" т.б.
Ыбырай Алтынсариннің бір ... ... ... ... Бұған "Өсиет өлеңдер", "Әй жігіттер" тәрізді т.б. өлеңдерін
атауға ... ... биік ... ... ұрлық-
қарлықты,астамсу, әділетсіздікті сынап, еңбексіздікті,естілікті салттардың
зияндығын көрсетіп, адал- ... ... ... ... ... ... бол, кедей болсаң, ұрлықпенен,
Кете бар, кессе басың, шыңдықпенен.
Қорек тал бейнеттен де, тәңірім жәрдем,
Телмірме бір адамға мұңдықпенен.
Әй, жігіттер, үлгі ... ... ... алыс ... ... ... ... қапыл қалмаңыздар...
Ыбырайдың мұндай өлеңдері бүгін де ескерді, мән –мағынасы көнерді деп
айта алмаймыз.
Ақынның бірлі – жарым өлеңдері табиғаттың сұлу ... ... ... лирикалық өлеңдер Ыбырайға дейін ... ... ... ... ... жазба әдебиетке
тән.Табиғат сұлулығын жырлау – орыс әдебиеттінде,т.б. елдердің әдебиетінде
ХҮІІІ ... келе ... ... ... ... ... өлеңдері көркемдік келісім жағынан
(халық өмірімен байланыс,өлкетану т.б.) оқушының жан дүниесінде
жайдары сезім ... ... әсер ... ... ... ... да ... мен Абайдың арасында үндестік бар.Олардың орыс
әдебиетімен жақсы таныстығы көрінеді.
Ыбырайдың табиғат тақырыбындағы өлеңдерінен ақындық ... ... ... бұл өлеңдердің халық арасына кеңінен таралғандығын
атап көрсетеді.
Сондай- ақ ... ... бала ... ... ... ... беріп, ана махаббатын терең сезіммен жырлап, сол арқылы баланың ата-
ана ... ... ... ... ... ... сөздер, пайымды ойлар
айтқан. Бұл өлеңдерді біз бастауыш сыныптардан-ақ жатқа айтып жүрміз. ... ... ... " ... ... Алтынсариннің жемісті еңбек етіп, едәуір жақсы шығармалар
қалдырған саласының бірі- проза жанры болды.Оның " Бай ... мен ... ... ... "Киіз үй мен ағаш үй", "Надандық", "Лұқпан
хакім", т.б. бірсыпыра шығармалары ... ... әр ... ... ... Бұл ... ... өз дәуірінің елеулі
мәселелерін ... ... ... халықтың қоғамдық санасын оятуды,
тәрбиелеуді мақсат етеді.
"Бай баласы мен жарлы баласы" - Ыбырай ... биік ... ... озық ... ... әңгіме оқушысын еңбек етуге, өмірін сырын
ұғына түсуге бағыттайды. Үсеннің іс -әрекеттін жазушы сүйсіне ... ... ... ... отырып, олардың
адамдық қасиеттерін еңбекке қатысына қарай бағалайды. Бұл әңгімеден
сол дәуірден өмір ... ... ... ... ... көреміз.
Қазақ энциклопедиясы жазушының бұл әңгімесіне орыстың сол кездегі озық ... ... ... ... ... ... орыс ... "Родник" журналының 1890 жылғы 6-санында жарияланғанын атап
көрсетеді.
Ыбырай Алтынсаринның ... ... ... ... ... оның өмірге жаңаша талаппен қарайтындығы
байқалады. Жер шаруашылығымен ... бұл ... ... ... ... ... арық ... сүйтіп, оның айналасындағылардың
орташа тіршілік етуге ... өзі ... ... ... ... ... ... жағы-осындай жаңашылдық бағытында. Сол
арқылы қоғамдық құбылыстармен ... ... ... мақсаты
көзделген.Әрі бұл әңгіме тарихи болған оқиғаның негізінде жазылса керек.
Оны автордың өзі атап ... ... ... жанры - әңгіме екені белгілі. Өйткені үлкен
жанрдағы шығармаларға қойылатын ... ... ... ... ... ... ... қысқа әңгіме) шағын шығармаларға да қойылады. Бұл
тұрғыдан алғанда ... ... түр мен ... ... ... негізгі мәселені жинақы, тартымды, әсерлі жеткізеді. Өзінің озық
идеяларын жеткізуде ... ... ... байлығын шебер пайдалана білді.
Оның шығармаларының бұндай қасиеттері олардың жастарға да, үлкендерге ... ... ... ... ... ... "Ыбырай Алтынсарин қазақ әдебиетінде
көркем әңгіменің негізін салушы ... ... ... ... ... ... етіп ... да оның өзінше еңбегі бар,"-деп
жазды.
Бұл ... ... ... ... ... ... оқулығы үшін жазылғандықтан, Ыбырайдың әдеби туындылары балалар
дүниесіне өте жақын. Сондықтан да ол қазақ ... ... ... деп
танылған. Оның шығармалары мұғалімдер даярлайтын оқу ... ... ... ... ... ... идеялық нысанасы жағынан жүйелер болсақ, еңбекті ... ... ... ... ... ... сүю махаббат- мейірім (ана-
бала) перзенттін парыз, т.б. ... ... ... қамтығанын көреміз.
Жазушының адамгершілік ... ... ... тәрбиемен
байланыста, бірімен- бірі ұштастырыла суреттеліп ... ... ... биік ... ... ... ... сүйсінеміз.
Өзінің өнегелі өмірі, тынымсыз ізденісі, жан- ... ... ... Ыбырай Алтынсарин шығармаларының қазақ әдебиеті тарихында алатын
орны расан зор.
Қорыта ... ... ... ... жазушы, ағартушы педагог,
қазақ балалар әдебиетінің негізін ... тіл ... үшін ... ... әдебиетші ғалым Қ.Жұмалиев өзінің "ХҮІІІ- ХІХ ғасырлардағы
қазақ әдебиеті" деген ғылыми – зерттеу еңбегінде педагог- ... ... ... ... ... ... ... мәдениетіне қолы жеткен
оқымысты, халық ағартушылар дәрежесіне көтерілген әрі педагог, әрі ... ... ... өз ... ... үшін ... еңбегі зор,"-
деп баға береді.
Оның еңбектері жан-жақты зерттеліп, ондаған ғылыми –зерттеу еңбектер
жазылған,докторлық, кандидаттық диссертациялар қорғалды.
Қазақ ... ... ... ... бейнесі жасалуда.Мысалы,
белгілі ақын Ғафу Қайырбеков " Дала ... ... " Ы.А" ... ... ... ... ... романы
жазды, Кинофильм түсірілген.Қостанайда ескерткіші бар т.б. т.б. Қадырдың
өлең шумағымен аяқтау...
Пайдаланған әдебиет
1. ↑ Биекенов К., ... М. ... ... ... ... ... 2007. — 344 бет. ISBN ... ↑ Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім,
мәдениет және денсаулық сақтау ... ... даму ... ж., 509 бет. ISBN ...... Ә. Ы., ... ... Өмірі мен қызметі туралы, А.,
1965;
4. ↑ Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. ... ... мен ... ... ... Тоғысбаев Б. Сужикова
А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN ...... Т. ... ... и педагогической мысли в Казахстане
во второй половине ХІХ века, А.-А., ...... ... сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3
7. ↑ Абай. ...... ... энциклопедиясының» Бас
редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9
8. ↑ ... ... (XVIII ... — 1914 жыл). ... ... беретін
мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. Қабылдинов З.Е., Қайыпбаева
А.Т.Алматы: Атамұра, 2008. — 352 бет, ... ... ISBN ...... Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006.
ІSBN 9965-34-515-5

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 37 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ыбырай Алтынсарин өмірі10 бет
Білімдендіру философиясы дүниетанымның жаңа моделі90 бет
Шәкәрім Құдайбердиевтің педагогикалық көзқарастары5 бет
Әлеуметтану ғылымының даму кезеңдері20 бет
"Ыбырай – шағын әңгіме шебері" тақырыбындағы ашық сабақ3 бет
XVIII ғасырдың аяғы ХХ ғасырдың басындағы Сыр өңірі ишандары мен пірлері және олардың ағартушылық қызметі71 бет
Абай мен Ыбырайдың ағартушылық ойлары мен оқу-білім мәселесі жөніндегі көзқарастары7 бет
Абай Құнанбаевпен Ыбырай Алтынсариннің педагогикалық көзқарастары4 бет
Абай Құнанбаевтың ағартушылық тағылымы (1845-1904)6 бет
Абай Құнанбаевтың діни-ағартушылық бағыттағы туындылары74 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь