М.Әуезов қазақ әдебиетінде драматургия жанрының негізін салушы


Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 17 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






Кіріспе
Туған халқына мәңігілік мұра болғандай ғасырлық туынды сыйлау тек қадау
– қадау ұлылардың ғана үлесіне тиген. Солардың бірі М. Әуезов екенін біз
білеміз. Абай жолы романы Әуезовтың бас кітабы. Ол өзінің осынау ұлы
шығармасын жазып, үлгеріп кетті. Оның суреткер ретінде бақыты да осыда.
Абай жолы – халық жолы. Абай туралы романдар, Абайдың ел жұрты, қоғамдық
ортасы, әлеуметтік қоршауы, дәуірі һәм заманы туралы романдар. Абай -
Әуезов қолындағы шамшырақ Әуезов сол шығармашылықты қолына ұстап, көшпелі
феодализмнің небіреу меңіреу түпкірлері түпкірлері мен қараңғы қапастарын
аралып кетеді де, зорлық – зрмбылық, қатал – жауыздық әделеттісіздік сияқты
қара күштердің ошағы болған неше түрлі бұралаң шатқалдарды көз алдына
жарқыратып әкемді: Міне бұдан біз Абай жолы эпопеясы Абайдан гөрі кең
... Абайдың адам, азамат, ақын ретінде қалыптасуы сол жарты ғасыр ішіндегі
қазақ қоғамының барлық саласындағы өмірдің барлық ойы – қыры, қия
–қалтарасымен өріле суреттейді. Абай арқылы біз, өткен ғасырдыңекінші
жартысындағыф және осылардың басындағы бүкіл халық тіршілігін, оның көп
бұралың тағдырын, ой – араманын, мақсат мүддесін, күрес тартысын ... бәрін
– бәрін түгел шарлап, көз алдыңа қатарынан тізілген тауі өркештерін
елестетеміз. Бұл шындық ә Халық дегенде бұл ұғымының негізінде ұлттың әдет
– ғұрып ғана емес, рухы жататыны сөзсіз. Осылай болса абай жолында
біздің дәуірге дейінгі қазақтардың тұрмысы, әдет – ғұрпы ғана емес, күллі
ұлттық рухы сайрап тұр. М. Әуезов шебер жазушы тіпті төрт кітаптың бойында
адам образдарын жасауға қызмет етпейтін бір де бір штрих, керек десең артық
сызық жоқ.
Абай жолы қырық екі тілге аударылып осы тілдің халықтарының тілін
тақылдатуға мәжбүр қылған. Абай жолы ғасырлық мәңгі өшпес Мұхтардың халққа
тастаған ұлы мұрасы, мұқны қазақ халқы қадір тұтып, мақтан етіп, төрдегі ақ
сандыққа салғаны да осыдан.
Мұхтар Әуезов Омарханұлы (1897-1961) – қазақтың әйгілі жазушысы,
қоғам қайраткері, филология ғылымдарның докторы, профессор. Туған жері –
бұрынғы Семей үйезінің Шығыс болысы (қазіргі Шығыс Қазақстан облысының Абай
ауданы).
Мұхтар Әуезов – тұла бойына ақындық дарын мен ғұламалық ойшылдық
қатар біткен суреткер екені әлемге әйгілі. Саналы өмірін ғылыми-
творчестволық іздену жолына бағыштаған қайталанбас талант иесі.
Жазушы өзінің шығармашылық жолында талай жанрға, тақырыпқа із салып,
қыруар очерк, әңгіме, пьесалар жазған, тамаша аудармалар жасаған, әдеби
сынға, әдебиет тарихын зерттеу жұмысына белсене ат салысып, көптеген
мағыналы мақалалар жариялаған, баяндамалар жасаған, оқулықтар құраған,
жоғары оқу орындарына дәріс беріп, теориялық білімін жетілдіріп отырған.
Сөйте жүре, үлкен дарын өзінің шығармашылық асқарына апаратын Абай
тақырыбына қалам тартады. Үлкен жұмыстың алғашқы қарлығашы болып –
Татьянаның қырдағы әні келеді өмірге. Бұдан кейін жазушы Абай образын
кең аумақта алып, бірнеше жанрда бейнелеуге кіріседі. Сөйтіп, Абай
трагедиясы туады. Бұл – ұлы ақынның образын сахнада тұңғыш бейнелеген
шығарма болатын.
Қазақ әдебиетінің іргелі саласына айналған абйтанудың негізін қалаушы
ғұлама ғалым Мұхтар Әуезов ұлы ақын мұрасын жинау, зерттеу жолына жүргізген
ұланғайыр еңбегін ғылыми-творчестволық өмірінің рухани нәр алар бұлағы
десе болғандай. Сонай алыстағы бабалық балғын шағында Абай өлеңдерін түгел
жаттап, аты аңызға айналған ақын жайындағы әңгімелерге құлағы қанығып өссе,
1914 жылы Абай туралы тұңғыш әдеби кешке қатысып та үлгерген.
Бүгінгі күнде қазақ әдебиеті тарихының аса күрделі де өнікті саласына
айналып отырған абайтануды, шындығын айтқандай, 1933 жылғы басылым көрген
Абай шығармаларының тұңғыш толық жинағынан басталады деп жүрміз. Ал
шындығына келсек, осы толық жинақтың негізі 1924 жылы-ақ даярланып, Абайдың
ғылыми өмірбаяны да сол жылдары жазыла бастаған-ды.
Мұхтар Әуезов Ленинград университетінің сол кездегі қоғамдық ғылымдар
деп аталатын бөлімін 1928 жылы бітіріп шығады. Бұдан кейін Мұхтар Әуезов
баспасөзде мақалалар, зерттеулер, оқулықтар, повестері басылым көреді.
Әсіресе, тұңғыш рет басылым көріп, әдебиет танудағы ,ылыми ойға қозғау
салған Әдебиет тарихы деп аталатын көлемді монографиясын жариялап
үлгерген.
Абай шығармаларын ғылыми зерттеу нысанасына алу жұмысына Мұхтар Әуезов
Қазақстанда жаңа дәуір орнасымен-ақ қызу ат салыса бастады. Алғаш рет
Абай журналына ақын мұрасы жайлы жазылған мақала, деректерімен араласса,
1922 жылы Шолпан журналында жарияланған Қазақ әдебиетінің қазіргі дәуірі
деген нағыз зерттеушілік тұрғыдан жазылған Абай мұрасы жайлы ойлы
пікірлерге толы мақаласында алғаш рет теориялық негізінде батыл барлау да
жасады. Осы кезеңде-ақ Абай өмірі мен ақын шығармалырының табиғатын терең
танушы білгір әрі ол мұра туралы нақтылы мағлұматы молы да Мұхтар Әуезов
деген пікір баспасөзде қалыптасып еді. Осы еңбектерінде Мұхтар Әуезов Абай
мұрасының басты ерекшеліктерін дер кезінде көтеріп, әрі дұрыс танып,
білгірлікпенен бағалай алған сергек қалам иесінің қалпын танытты.
Мұхтар Әуезов жалпы қазақ әдебиетінің даму жолдарын халық ауыз
әдебиеті, көшпенді дәуір әдебиеті, жазба әдебиеті деп үш салаға бөліп
қарастырған. Шығыс қатынасын да үш салаға топтастырған 1) Абай және Шығыс
классиктері, 2) Абайдың исляматқа қатысы, 3) Шығыс хакімдерінің, ойшыл
даналарының ортасында ғасырлар бойы мол сөз болған мораль философия жайлы
мәселерге қатысты.
Мұхтар Әуезов ұзақ жылдары бойы деректер көзін қазбалау, ақын өмір
сүрген заман сырын ұғыну, оны ақын шығармаларында реалистікпен
суреттелген өмір шындығымен өзектес үндестігін табу жолындағы қажырлы
ізденістері оны тарихи қайнарлар мен ақын мұрасы жайлы сан салалы деректер
көзіне үңілтпей қоймайды.
Ұзақ зерттеп, кең тыныспен кіріскен Абай жолы романдарын Мұхтар
Әуезов он бес жылға жуық жазады. Жазушының өзі айтқандай, Абай және Абай
жолы романдарын жазу – жазушының шығармашылық өміріндегі сүйікті ісіне
айналған – ды. Абай жолы – халық жолы, халық жолы – Абай жолы. Осы бірлікті
тарихи шындыққа сай асқан көркемдік шеберлікпен көрсету Мұхтар Әуезовтың
шығармашылық жеңісі еді. Сол жеңісіне сай ол туған халқының құрметіне
бөленді, өз заманының ең жоғарғы сыйлықтары – КСРО Мемлекеттік сыйлығы мен
Лениндік Сыйлықты иеленді.
Мұхтар Әуезовтың шығармалары көптеген тілдерге аударылған. Көксерек,
Қорғансыздың күні, Қаралы сұлу сынды үздік әңгімелері. Қараш-Қараш
оқиғасы, Қилы заман сияқты әйгілі повестері қазақ әдебиетін дүние жүзіне
даңққа бөлеген.
1961 жылы қайтыс болғаннан кейін Ремпублика Үкіметі қаулы алып, ұлы
жазушының есімін мәңгі еске қалдыру мақсатымен Ғылым академиясының Әдеби
және Өнер институты мен Қазақстан мемлекеттік академиялық драма театрына
Мұхтар Әуезов аты берілді, әдеби-мемориялдық мұражайы ашылып, бірқатар
мектеп, көше және Алматының бір ауданы Мұхтар Әуезов атымен аталды.
Абай арқылы қазақты әлемге танытқан ғұлама жазушы Мұхтар Әуезовтың 110
жылдық мерейтойы туған жері Семей өңірінде аталып өтті. Еліміз бен Қытай,
Ресей сияқты мемлекеттерден жиналған ғалымдар Әуезов шығармашылығы және
мәдениеттер диалогы атты халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференцияға
қатысып, әйгілі қаламгердің мұраларын зерттеп зерделеу жөнінде пікір
алмасты. Ал түстен кейін Абай атындағы театрда салтанатты жиналыс өтіп,
соңынан Еңлік – Кебек спектаклі сахналанды. Өткен ғасырдың басында ұлт
үшін от пен суға түскен Алаш арыстарының бірі мен бірегейі Мұхтар Әуезов
өмірбаяны туралы шындық ел тәуелсіздігімен бірге айтыла бастады. Әлихан
Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов, Міржақып Дулатовтармен бірге азаттық үшін
күрескен Мұхтар Омарханұлы кеңестік империяның пәрменіменАбай ішкен уды
ішуге мәжбүр болған. Сол кездегі үкіметке ұнамай қалған алғашқы
түпнұсқасынан бөлек, тарихи шындығы астармен көмкерілген,Абай жолы романы
бүгінде қазақ өмірінің энциклопедиясына айналды. Шығарма арқылы қазақ деген
халықтың барын әлем таныды. Көрші Қытай еліндегі бір жарым миллион
қандасымыз да орта мектепте осы кітапты оқып өседі екен.
Сұлтан Жанболатұлы, ҚХР Шыңжан Университетінің профессоры:
- Қытай тіліне аударылғанына 10 шақты жыл болды Абай романының. Оны Қабай
деген дағур деген ұлттан шыққан мықты аударды. Одан сырт, Абай романынан
басқа, Абайдың ғақлияттары, Мұхтар Әуезовтың әңгімелері, еңбектері қазақ
тіліндегі төте жазумен шығатын басылымдарда жарияланып тұрады.
Мұхтар Әуезов мұраларын зерделеп зерттеуге арналған ғылыми-тәжірибелік
конференцияда ғалымдар жазушы мұрасын ұлттық және ғаламдық дүниетаным
тұрғысынан тану мәселесіне көбірек ден қойды.
Георгий Майер, Томск Мемлекеттік Университетінің ректоры, профессор:
- Мен еліме оралған соң, өз студенттеріміз бен ұстаздарымыз алдында
міндетті түрде Қазақстандағы Әуезов күндері жайлы әңгімелеп беремін. Менің
ойымша, мұндай кездесулер бұрын мүлдем кітабын оқымаған адамның өзіне
Мұхтар Әуезовты жақын тануға мүмкіндік береді.
Семейдегі Мұхтар Әуезов атындағы Университетте жаңа ғылыми-зерттеу
орталығы ашылды. Ол ғұлама жазушының еңбектерін жастарға оқытып, бұрынғы
қозғалмай келген тақырыптарды терең зерттеуге
арналған, дейді оқу орнының басшылары. Мұрат Әуезов бастаған белгілі
жазушылар мен мерейтойға жиналған қауым Абай атындағы театрда осыдан 90 жыл
бұрын Ойқұдықта қойылған МұхаңныңЕңлік – Кебек пьесасын тамашалады. Ал
ертең мәдени шаралар жазушының туған жері Абай ауданында жалғасады
Менің аңдауымша, бір кезде орыс мәдениетінің өсіп- өркендеуіне Пушкин
әсері қандай болса, бүгінгі Орта Азиялық көркем ойдың, іргелес
халықтарымыздың күллі рухани өмірінің қалыптасуына Әуезов әсері де дәл
сондай болды.
( Шыңғыс Айтматов)
Қазақ халқының мәдени даму тарихында жазушы, драмашы, публицист,
зерттеуші, аудармашы әрі қоғам қайраткері Мұхтар Омарханұлы Әуезовтың
алатын орны ерекше.
М.Әуезов - ауыз әдебиеті мен классикалық әдебиеттің, батыс пен шығыс
көркем сөз мұрасының озық дәстүрін жете меңгеріп, қазіргі дәуірдегі қазақ
әдебиетінің реалистік сапасын артттыруға, әдеби тілді байытуға ересен еңбек
сіңірген ұлы жазушы.
Жазушы 1897 жылы 28 қыркүйекте бұрынғы Семей облысының Абай
ауданындағы Шыңғыстау деген жерде туды. 1908 жылы Мұхтарды немере ағасы
Қасымбек Семейге алып келіп, орыс мектебіне түсіреді. Оның тұңғыш күрделі
шығармасы - " Еңлік-Кебек" драмасы 1917 жылы, семинарияда оқып жүргенде
жазылды. 1923 Ленинград университетінің филология факультетіне оқуға түсіп
1928 жылы бітіріп шығады. Оқуды бітірісімен Ташкентке келіп, орман
техникумында әдебиеттен сабақ береді, 1929 жылы Орта Азия мемлекеттік
университеті туркология кафедрасына аспирантураға түсіп, онда 1930 жылдың
октябрьіне дейін болады.
Кемеңгер жазушының өмір жолына көз жіберсек, оның бір кездерде қилы
кезең, қиын асуларға тап болып, қысылып- қиналған сәттерін еске алмай өте
алмайсың. 30- жылдардың басында жазықсыз жаламен екі жыл түрмеде отырды.
Қазақтың бетке шығар қаймағы " халық жауы" атанған кезде ендігі бетке ұстар
азамат М:Әуезовке де құрық түсуге шақ қалды. Алашордашыл, ұлтшыл жазушы деп
қудалағандар аз болған жоқ. Соның салдарынан жазушы 30- жылдары өзінің "
Еңлік-Кебек", " Көксерек", " Қилы заман" сияқты тамаша туындыларынан бас
тартса, 40-шы жылдары " Қаракөз"," Айман-шолпан", " Түнгі сарын" сияқты
ғажайып пьесалары сахнадан түсіп қалды.
Жазушының әңгімелеріне тән оқиғалық, тартыстық жүйелер драмалық
шығармаларында да кездеседі. Бұл да суреткердің өмір ақиқатын неғұрлым
шыншыл әрі толық бейнелеу ниетінен туған көрініс. Творчестволық жолының
алғашқы кезеңінің өзінде- ақ М.Әуезов көп қырлы талантын айқын танытты. Ол
бұл тұста, әсіресе, көркем прозаның майталман шебері болып қалыптасты. Өмір
оқиғаларын қаһарман мінезімен ұштастырып, қайталанбас сом тұлғалар жасау
дәстүрін тереңдетті, прозаның әңгіме- повесть түрлерін жетілдірді. Тарихи
тақырыпты да, заман шындығын да өзіне ғана тән өрнектеп жырлайтын арнаға
түсті.
М.Әуезов қазақ әдебиетінде драматургия жанрының негізін салушылардың
бірі болды. "Еңлік-Кебек", "Қаракөз", "Түнгі сарын", "Ақ қайың", "Тас
түлек", "Тартыс", "Алма бағында" сияқты шығармаларында кеңес адамдарының
жаңа өмір қалпын, жасампаз еңбегін бейнелейді. Осы салаға ерекше көңіл
бөліп, қаламгерлік жолының әр кезеңінде бас-аяғы жиырмаға жуық пьеса жазды.
М.Әуезовтың "Абай жолы" роман-эпопеясы- бүкіл кеңес әдебиетінің аса
көрнекті шығармасы. Романның идеялық- көркемдік биік жетістігін жер жүзінің
прогресшіл әдебиет, өнер қайраткерлері жоғары бағалады. Француз жазушысы Л.
Арагонның: " Эпикалық "Абай" романы ... . ХХ ғасырдағы ең мәнді романдардың
бірі ",- деген сөздері демократиялық бағыттағы шетел жазушыларының ортақ
лебізі болып естіледі. Бұл ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Мұхтат Әуезов өмірі, қазақ әдебиетінің негізін салушы
Әуезов Мұхтар Омарханұлы ( 1897- 1961 жж.)
Қазақ драматургиясы
Қазақ балалар драмасының шағын түрлері
Драмадағы тарихи тұлға.қазіргі қазақ комедиясы (конспект)
Алғашқы қойылымдардың көркемдігі мен дәстүрі
Тарихи трагедия табиғаты
Әуезов Мұхтар Омарханұлы
АЛҒАШҚЫ ПЬЕСАЛАРДАҒЫ ТАРТЫСТЫҢ ЕРЕКШЕЛІГІ
ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІНІҢ ТАРИХЫ. ПӘННІҢ ОҚУ-ӘДІСТЕМЕЛІК КЕШЕНІ
Пәндер