Түркі тайпаларының тілдік ерекшелігі


Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 9 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге
Кепілдік барма?

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






Жоспар

Кіріспе
І. Диуан лұғат ат-түрк
ІІ. Түркі тайпаларының тілдік ерекшелігі
ІІІ. Махмуд Қашқаридың Жинағы
Қорытынды.
Махмуд Қашғари
Түркі хақының ХІ ғасырда өмір сүрген аса дарынды
перзенттерінің бірі Махмұт (Махмұт) әл –Қашғари. Ол Жүсіптің
тұстасы, замандасы. Өкінішке орай күні бүгінге дейін ғалымның туған
жылы белгісіз.
Махмұт Талас-Шу алқабындағы Барысхан қаласында туған. Бірақ
неге екені белгісіз өте жас кезінен бастап туған
мекеінен шығандап шығып, түркілер уалаятын (қазіргі қазақ
сахарасын) аралап кетеді.
Махмұт Қашғари Саман әулетінен Орта Азияны тартып алған
бектің де аты Хамир тегін екендігін көрсеткен..Осындаи
паиымдаулардың бәрі автордың оғыз таипаларының бірінен шығуы
мүмкін екедігіне меңзейді- дейді..
Махмұт Қашғари-тегі жағынан ұйғыр емес, оғыз- қыпшақ
тайпасынан шыққан Орта Азия мен Қазақстанды мекендеген түркі
халықтарының ортақ перзенті. Махмұт өз шығармасына материал
жинау кеінде түркі әлемін көп аралаған. Көргені мен көңілге
түйгендерін қағазға түсіре берген ол бір кездегі әдеби,
мәдени, рухани орталық болған Бағдадқа барады. Оның да
себебі бар. Өйткені бұл кез Бағдадты түркілердің селжүктер
тайпасының басып алған, түркі тілінің дәулеп тұған тұсы еді.
Ғалымның Диуан... құрылысы туралы айтқан тұстары да өте қызық. Мен
бұл кітапты құрастыру үстінде сөздерді әліппе тәртібімен орналастыра
отырып, оны нақыл сөздер, ырғақты қара сөз (садж), мақал, өлең, ұйқасты
қара сөз (раджаз) немесе көркем прозамен әшекейледім. Сөйтіп қолжетпес
қиынды оңайлаттым, құпия, тереңдегіні түсіпікті еттім. Үйренушілер мен
талапкерлердің өзіне қажетті сөздерді оңай табуы үшін біраз жыл
машақаттанып, әр сөзді өз орнына қойдым. Махмут Қашғари Исхақ әл-Фарабиді
немесе оның Диуан әл-адабын еш жерде атамаған.
Ғалым бабамыз алғашқы тараушадан түркілер тілінде негізгі деп
сапалатын 18 әріп бар, түркі жазуы сол 18 әріпке негізделген... Одан басқа
да екінші кезекте келетін 7 әріп бар. Ол хатқа түспегенімен, көптеген
сөздердің олдарсыз күні жоқ, - деп отырып, ол әріптерді де келтіре кеткен.

Махмұт бабамыздың түркі тілдерінің түрлі говоррлары жайлы айта келіп,
мысал ретіиде берген сөздерінің ішінде қазіргі қазақ тілінде де айна-
қатесіз қолданылып жүрген төмендегідей сөздерді де ұшыраттық. Мысалы:
арық, ақыр, қар, қара, азық, қозы, қыз, қашты, көмді, білді, тірілді,
өлік, су ақты, топырақ, ат, ер, барды, келді, ер оқ атты, оқ атылды, бөз
тоқылды. Coған қарағанда, қазақ тілі де түркі тілдері ішінде ата сөздерін
көп сақтаған таза тілдердің бірі деуге әбден болады.
Ғалымның түркі тайпалары жайлы жасаған шолулары да өзіндік сонылығымен
ерекшеленеді. Түркілер негізінен жиырма тайпадан тұрады, - деп жазады
Махмұт Қашқари. Олар өз руларын Алланың алғысына бөлінгір Нұр
(пайғамбардың) баласы Йафис, оның баласы Түріктен таратады... Әрбір тайпа
руға бөлінеді. Алла тағала болмаса, олардың санына жеткен ешкім жоқ. Мен
кейбір қауымға тоқталмай-ақ, негізгі тайпаларды ғана саралайын. Оғыз-
түрікпендердің рулары жайлы әрине айтпаса болмайды. Олардың руларын
малдарының тамғаларымен қосып саралай кетем, өйткені оны жұрттың бәрінің
білгісі келеді. Олардың руларының әрқайсысын мұсылман немесе мұсылман
емесетігіне қарамай, рет-ретімен, шығысында Рум (Византия - Ә.Д.)
шекарасынан бастап қайсысы қай жерді алып жатқандығына дейін түсіндіре
кетем.
Ар-Рум маңында тұратын бірінші тайпа пешенектер (бежданек), сосын
йамактар (йемек), сосын башқұрттар (башгирт), сосын басмилдар (басмил),
сосын қай (қай), сосын йабаку (йабаку), сосын татарлар (татар), сосын
киргиздар (қиргиз) – соңғы тайпа ас-Син (Қытай -Ә.Д.) маңында тұрады. Бұл
тайпалардың бәрі де ар-Румге қарама-қарсы шығыс жаққа қоныс тепкен. Сосын
шігілдер (шигел), сосын тухеи (тухси), сосын йагма, (йагма), сосын ограктар
(ограк), сосын ұйғырлар (уйгур), сосын таңғұттар (таңғұт), сосын хитайлар
(һитай) – олар ас-синда (Қытайда-Ә.Д.) тұрады. Сосын табғаштар (табғаш),
олар Ма Синде (Қытайдың арғы жағында - Ә.Д.) тұрады. Бұл тайпалар оңтүстік
пен солтүстік аралығына орналасқан.
Бір қызығы Махмұт бабамыз жоғарыда өзі жүйелеген түркі тайпаларының
тағы бір тілдік ерекшеліктері жайлы айтуды да ұмытпаған.
Парсылармен араласпай, өзге жұртқа қоныстанбай, бір тілді ғана (ана
тілі - Ә.Д.) білетіндердің сөзі таза боп келеді.екі тіл біліп, қала
жұртымен араласқандардың сөздері шұбарланған. Оларға соғдылықтар, кеншектер
және аргулар жатады. Екінші топқа түркілер елінде тұратын хотандықтар,
тибеттіктер және таңғұттардың бір бөлігі кіреді, - дейді ол.
Әрі қарай – қырғыздар, қыпшақтар, оғыздар, тоқсылар, йагмалар,
шігілдер, ограктар, шаруктар – олардың тілі біреуақ (ана тілі), яғни таза
түркі тілі. Ймактар мен башқұрттар да тілі жағынан осыларға жақын.
Баласағұн және Талас (Тараз) һәм Аққала (Исфиджаб) халқы соғды және
түркі тілдерінде сөйлейді.
Қашғар маңында ауыл аймақтар да бар, олардың халқы кеншек тілінде, ал
орталық, өлкесінің халқы түркілердің хақани тілінде сөйлейді.
Махмұт Қашғаридің түркі халықтарының мекен-жайлары мен тау-теңіздері
туралы айтқап мағлұматтары да көңіл аударарлық.
Мысалы, Еділ жайлы ол: Қыпшақ еліндегі өзен. Бұлғар, (Каспий)
теңізіне құяды. Бір тармағы орыс елінен бастау алады. Бұл сөз жыр
жолдарында билайша өрнектелген:
Еділ суы ағып тұрар,
Жарқабаққа соғып тұрар.
Балық, бақа толып тұрар,
Көлшіктері де тасып тұрар. –
Десе, Іле мен Ертіс өзендері туралы: Ила – іле, бір өзеннің аты екі
жағалауына түркі тайпаларының яғма, тохси рулары және шігілдердің бір түрі
орналасқан. Бұл өзен түркі елдерінің Жейхуны... Әртіш (Ертіс) – Йамак
даласындағы өзеннің аты. Бірнеше тармақты осы өзен сондағы үлкен көлге
барып құяды. Бұл өзен негізінде Ертіс суы - Әртіш суы деп аталады. Әртішмәк
етістігінің түбірі әртіш – ерту болады. Судан тез өту үшін маған еріп,
менімен бәстес, қанеки, кім тез өтер екен, деген мағына білдіреді, - дейді
ол.
Диуан луғат ат-түрікті оқи отырып, Талас маңында Атлұқ, Баласағұнға
жақын жерде Орда секілді шаһарлар да болғанын білдік. Сондай-ақ ғалым
бабаның осы күнге дейін тілімізде қолданылып келе жатқан кент сөзі мен
соған байланысты айтқан деректері де сонылығымен есте қалады: Оғыздар мен
оларға жақын жерлердегі халықтар тілдерінде кент ауыл деген сөзді
білдіреді. Түркі елдерінің көпшілік тайпалары (бірақ) шаһар дейді. Ферғана
шаһарына Өзкенд деген ат берілген. Бұл өз шаһарымыз деген мағынаны
білдіреді. Үлкен болғандықтан Семізкенд деп аталатын шаһарды парсылар
Самарқан дейді.
Махмұт Қашқари Талас-Траздың екі шаһар екені, біріншісінің ұлы Талас –
үлкен Талас..., екіншісінің Кәми Талас – Кіші Талас деп аталатынына да
тоқталған.
Сыр бойындағы Сауран, Қарнақ, Қаражұқ (Түркістан маңындағы Қарашоқ па
екен?! - Ә.Д.), Сығынақ, Сүткентті ол оғыздар шаһарына жатқызған. Шынында
ІХ-Х ғасырларда Сыр бойын оғыздар мекен еткен. Ал Ташкент жайлы ол:
Ташкент – Шаш шаһарының аты. Ташкент – Тасқала деген ұғымды білдіреді. Әбу
Бәкір әл-Шаши сол жерде туып өскен...
Сайрам – Исфиджаб деп аталатын Байда атты (Аққала - Ә.Д.) шаһардың
аты. (Кейде ол) Сариям деп те аталады, - дейді.
Махмұттың түркіпен тайпасы мен Талас, Баласұғұн өңіріндегі қазіргі Шу
шаһары жайлы атйқан декректері де оқушылар үшін қызық болғандықтан, оны
үзіп-жарамай-ақ түгел келтіре кеткенді жөн көрдік. Түрікмән – түрікпен.
Бұлар – оғыздар. Олардың түрікпен деп аталуы жайында мынадай аңыз бар:
Зұлқарнайын Самарқаннан өтіп, түркі шаһарларына жол таратқан уақытта
олардың Шу есімді жас хақаны бер еді. Ол көп қосынға ие болатын.
Баласағұнға жақын (жерге - Ә.Д.) Шу шаһарын салдырып, оны өзі басқарды. Осы
шаһарда күн сайын бектердің құрметіне үш жүз алпыс мәрте дабыл қағылатын.
Халқы одан: Зұлқарнайын жақындап келеді. Онымен соғысамыз ба, қандай
жарлық бересіз? - деп сұрайды. Сөйтсе Шу хақын ходжент (Сырдария - Ә.Д.)
өзенінің бойына қарауыл қою, Зұлқарнайының сол өзеннен өтер уақытын
хабарлап тұру мақсатымен шолғыншы топ – қырық тарханды жіберген екен. Мұны
хақан жасағының ешқайсысы да білмейді. Сондықтан да хақанның көңілі орныөты
еді....
Зұлқарнайын өзеннен өтіпті. Шолғыншылар оның өткенін сол түні-ақ
хабарлапты. Хақан дереу қағып, түн жарымында шығысты бетке ұстап жолға
шығыпты. Хақанның дайындықсыз ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Көне түркі тілі – түркі халықтарының алғашқы жазба - әдеби тілі
Ескі қазақ әдеби тілінің дереккөздері хақында
Қазақ этнонимдерінің этимологиясын айқындаудың танымдық негіздері
Этимологияның зерттеу объектісі және оның шығу тарихы
М.Қашкаридің түркі тілдерін топтастыру классификациясы
Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері туралы ақпарат
Түркі тілдерінің жіктелуі туралы ақпарат
Қазақ этногенезінің сақ кезеңі
Түркі тілдерінің, оның ішінде қыпшақ тілдерінің, әсіресе, қазақ тілінің сөздік қоры ғасырлар бойы қандай жолдармен дамығанын зерттеу
Түркі тілдерін топтастырудың теориялық және практикалық мәселелері
Пәндер