ХVІ ғасырдағы жетісу аймағындағы Қазақ хандығының саяси жағдайы

Бұл мақалада Қазақ хандығының қалыптасып, даму тарихымен тығыз байланыста болған Жетісу аймағының қазіргі таңда тарихи деректер мен ғылыми зерттеулерде зерттелу деңгейіне тарихнамалық шолулар жасалынған. ХVІ-ғасырдың басындағы бірінші онжылдықта да қазақтың ханы Керей ханның баласы Бұрындық өзінің хандық билігін жалғастырған. Алайда оның Жетісу жерінде ешбір билік жүргізген әрекеттері жазба деректерде кездеспейді. М.Х.Дулатидің жазуына қарағанда бұл кезде хан Бұрындық еді, бірақта хандық билік Қасым ханның қолында еді дейді [1]. Ал екінші бір жерінде Қасым ханның билігінің зор, беделінің күшті болғандығын жазса, ал Бұрындық ханды ешкім де хан деп ауызға алмайтынын жазады. Сондай ой тууы мүмкін неге Бұрындық ханның беделі төмен түсіп кетті. Ол неге қазақ хандығының ата жауымен (Мұхамед Шайбани) құда болып М.Шайбани ханның інісіне бір қызын, баласына екінші қызын беріп достасып кетті? Мұның түбі келешек хандық билікке таласта жатыр еді. Біріншіден Бұрындық хан Жәнібек ханның Қасымнан бастап балаларының беделінің өсіп келе жатқандығын көріп олардың ұлыстық жерінің кеңейіп бара жатқандығын байқап оларға қолайлы болса ылғида кедергі жасауға тырысты. Сондықтан да ол Жәнібектің балалары Таныш пен Жаныш сұлтандарды Шайбани хан шауып талқандап жатқанда оларға көмек берудің орнына тайқап Сыр бойынан Солтүстікке қарай жылжып кетуі. Ал қыздарын М.Шайбани ханға берудегі мақсаты да соның әскер күшімен Жәнібек ханның ұлдарын әлсірету еді. Алайда Қасым әлі хандық дәрежеде болмаса да өзінің бауырлары Жиренше, Қамбар, Махмұт,, Әдік сұлтандармен бірге отырып Шайбани ханға бірнеше рет соққы беріп Түркістан аймағындағы қалаларды өздеріне қаратып алған. Міне осындай жағдайды көріп отырған қазақ халқының алдында Бұрындық ханның ешбір беделі қалмаған еді [2]. Ал мұндай жағдайда Қасым хан Бұрындықтың жанында болуды қаламайтын. Егер жанында болса оған құрмет жасауға тура келетін. Оған құрмет көрсетілмесе аға алдында немесе хан алдында сынға ілінуі сөзсіз. Сол себептен Қасымхан Бұрындық ханнан іргесін аулақ ұстауға тырысатын. Бұрындық ханның ордасы Сарайшық қаласында орын тепсе [3], ал Қасым хан Жетісу аймағында Қарайол өзенінің бойында орналасқан. Ханның мұнда қыстауы да бар еді. Бұл көрсетілген хабарлардан Қасымның беделінің қандай зор болып Бұрындықтың тірі кезінде-ақ хандық дәрежеде болғандығын көреміз. Мұндай жағдайға шыдамаған Бұрындық хан Самарқандтағы Михр Сұлтанханым деген
        
        ХVІ ҒАСЫРДАҒЫ ЖЕТІСУ АЙМАҒЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ХАНДЫҒЫНЫҢ
САЯСИ ЖАҒДАЙЫ
Н. Дәуірбаева
Қ.А.Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті,
Түркістан қ.
Бұл мақалада Қазақ хандығының ... даму ... ... ... Жетісу аймағының қазіргі таңда тарихи деректер мен ғылыми
зерттеулерде зерттелу деңгейіне тарихнамалық шолулар жасалынған.
ХVІ-ғасырдың басындағы бірінші онжылдықта да ... ханы ... ... ... ... ... билігін жалғастырған. Алайда ... ... ... билік жүргізген әрекеттері ... ... ... ... ... бұл кезде хан Бұрындық еді,
бірақта хандық билік Қасым ханның ... еді ... [1]. Ал ... ... Қасым ханның билігінің зор, беделінің күшті болғандығын жазса, ал
Бұрындық ханды ешкім де хан деп ауызға алмайтынын ... ... ой ... неге ... ханның беделі төмен ... ... Ол неге ... ата ... ... ... құда ... М.Шайбани ханның
інісіне бір қызын, баласына ... ... ... достасып кетті? Мұның түбі
келешек хандық ... ... ... еді. ... ... хан Жәнібек
ханның Қасымнан бастап балаларының беделінің өсіп келе жатқандығын көріп
олардың ұлыстық жерінің ... бара ... ... ... ... ... кедергі жасауға тырысты. Сондықтан да ол Жәнібектің балалары
Таныш пен Жаныш ... ... хан ... талқандап жатқанда оларға
көмек берудің орнына тайқап Сыр бойынан Солтүстікке қарай жылжып кетуі. Ал
қыздарын М.Шайбани ханға ... ... да ... ... ... ... ... әлсірету еді. Алайда Қасым әлі хандық дәрежеде болмаса ... ... ... Қамбар, Махмұт,, Әдік сұлтандармен бірге отырып
Шайбани ханға ... рет ... ... ... ... қалаларды
өздеріне қаратып алған. Міне осындай жағдайды көріп отырған қазақ халқының
алдында Бұрындық ханның ешбір беделі ... еді ... ... жағдайда Қасым хан Бұрындықтың жанында болуды қаламайтын.
Егер жанында болса оған ... ... тура ... Оған ... аға алдында немесе хан алдында сынға ілінуі сөзсіз. Сол
себептен ... ... ... ... ... ... тырысатын. Бұрындық
ханның ордасы Сарайшық қаласында орын ... [3], ал ... хан ... ... ... бойында орналасқан. Ханның мұнда қыстауы да ... ... ... ... ... ... зор ... тірі кезінде-ақ хандық дәрежеде болғандығын көреміз. Мұндай
жағдайға ... ... хан ... Михр ... ... ... ... кеткен. Оның онда вакфтық жері болған [4]. Бұл шамасы
1511 жылы күз айында болса керек. Бұдан соң ... ... ... ... ... күзінде толыққанды хандық дәрежесіне көтеріледі.
Қасым ханның билік басына келген кезі Орта ... ... ... ... тура келген. Оның біріншісі Мұхамед Шайбани хан Иран шахының
қанжалына түсіп 1510 жылы Мерв ... қаза ... Оның ... ... ... талқандауымен аяқталып Бұқара, Самаркандт және
Түркістанның бірсыпыра қалаларында ... ... ... ... ... да ... ... жағдайлардың Қасым хан дер кезінде ... ... ... ... ... тырысты. Алайда дәл осы кезде тілегенге
сұраған дегендей Сайрам (Испиджап) ... ... ... ... ... ... ... жіберіп қаланы өзінің қарамағына алуды сұраған. Хан
Сайрамның кілтін алған кезде Кеттебек ... адал ... ... ... [5]. ... ары Қасым Ташкенді алуға аттанды.
Алайда оны билеп отырған Әбілхайыр ханның баласы Сүйінші хан ... ... ... хан ... бір күн ... одан ... уақыт өткізбеуді
ойлап Сайрамға қайта оралады. Қасым ханға қаланың аймағының мал ... ... ... ... ... жайды деп жазады. М.Х.Дулати [6].
Қасым ханның Сүйінші ханға шабуыл жасағанын естіген моғол ханы ... ... ... үшін ... ... ... Алайда Қасым ханнның
қайтып кеткенін Кендірлік ... ... ... ... енді ... ханның
Ордасы тұрған Шу бойына ат басын бұрады.
Бұл М.Х.Дулати ауырып бара алмаған. Саид ханның Қасым хан өзін қалай
жақсы ... ... ... айтып бергендігі туралы өзінің «Тарихи Рашиди»
еңбегінде жазған. Моғол ханның Қасым ханға ... ... ... ... ... жорыққа шығып оған соққы беру іді. Алайда Қасым хан өте
сыпайыгершілікпен бұл жорықтан бас тартқан. Оған біріншіден күз айы ... алда қыс келе ... бұл ... ... жинаудың қиын екендігін,
екіншіден қысқа дайындалып ... ... ... ... ... ... ... жасы да ұлғайып қалған еді. Осындай себептерді айтып Моғол
ханы ... өте ... ... ... еді. ... ханның М.Х.Дулатиге
айтуына қарағанда Қасым хан Моғол ханын өте жақсы ... алып ... ... қонақ күту дәстүрін көрсеткендігін ұзақ жылдар бойына
өмірінің соңғы кезіне дейін ... ... деп ... ... ... ... ас алу кезінде де әңгіме-дүкен құрылады.
Қасым хан ... ... ... ... ұсынып тұрып, егер дәмін татсаңыз біз
үшін үлкен мәртебе болмақ дейді. ... ... ... ол ... ... ... ... айтып қымызды ішуден бас тартады. Қасым хан бұл
ішімдіктің басқадай ішімдіктерге ұқсамайтынын ... ... ... ... қасиетінің күшті екендігін айтып, қымызды ішпесе
ренжігендей түр көрсетіп отырады. Саид хан ... ... ... ... ... ... Қасым хан Моғол ханына риза болып қуанып ... ... ... ... шипа ... болуы керек. Саид хан жиырма
күндей қонақ болып күнде кесе таусып қымыз ішіп екі хан әртүрлі мемлекеттік
жағдайда ... ... ... ... ... ... хан ... жайылып жатқан үйір-үйір
жылқысын көрсетіп, біздің қымбат байлығымыз жылқы, оның еті ... ең ... ... ал сүті ең ... ... оның ... «Менің екі
арғымағым бар әрбіреуі бір үйір жылқыға татиды» деп екі ... ... ... Саид ... ... ... сәйгүліктерді ешқашан
көрмегендігін айтады. ... хан Саид ... ... ... ... алыңыз.
Сіз менің құрметті қонағымсыз дейді. Саид хан ... ... ... ... ... екі ... ... достық қарым-қатынас орнаған. Бұл кез
жаз айының аяғы еді. Қазақтар Қасым ханның ... ... ... бет
алған [8].
Жазба деректерге қарағанда Қасымхан жаулаушылықпен ешбір елдің ... ... тек ... ... ... ... отырып, өзінің жерін тыныштықты ұстай отырып кеңейтуге ... ... ... ... шабуыл жасағандарға қарсы аттанып оларға тойтарыс беруге
тырысқан.
Сонымен Қасымханның Жетісу жерінде ... ханы Саид ... ... өзара келісімге келуінің өзі Қазақ хандығы үшін Орта Азиядағы
халықаралық ... ... ... өте зор ... ... қателескен
болмаймыз. ¤йткені көрсетілген аймақта бұл ... ... өте ... кезі еді. Ал ... ... ... ... халықаралық аренаға
көтеріліп, саяси жағдайда беделі өте түсті. Сондықтан да Қасымхан ... ... ... ... жорыққа шықпаудағы басты себеп біріншіден
өзбектерді өзіне қарсы қойғысы келмеді. Екіншіден егер жеңген ... ... ие ... сол ... ... Мұндай жағдайда моғолдар күшейіп
Жетісу жерінде қазақ хандығының ие ... ... ... ... ... ... ие ... әрекет жасауы мүмкін. Үшіншіден
егер бұл жолы моғол ... ... ... ... онда ... ... ... қол астында болағн жерлерді қайтарып алу үшін ... ... ... қатысуға тура келер еді. Міне осындай жағдайларды
алдын-ала ойластырған Қасымхан қыстың таяп келе ... ... ... ханы Саид жылы ... ... ... ... Қасымхан Моғол ханының ұсынысын қабылдаған болса, ... ... ... қол ... ... мүлде жоққа шығарып
алуы сөзсіз еді. Бұл жағдайды да ... ... ... іс еді. ... бұл ... көптеген тарихшылар ат үсті
қарастырып оған ... ... ... ... Тек орыс ... ... ... түбіндегі сәтсіздігі, енді оның асығыс
шешімін қабылдаудан абай болуға ... ... [9]. ... ... ... ... жеріндегі кездесуден кейін Қасымханның іс-әрекеті бұл
аймақта ешбір ... ... ... Енді оның аты ... ... үшін 1516-1517 жылдары Шайбанилердің жасаған жорығына
қарсы ... ... ... ... [10]. ... ... ... 1518-
1521 жылдарда Батыс Қазақстан жерінде ноғайларға қарсы ... ... ... кездеседі [11].
Сонымен Қазақстанның біресе Жетісу аймағында, бірде Оңтүстік
Қазақстанда, ... ... ... болуының өзі оның Қазақ хандығының
территориясының көрсетілген аймаққа ие ... ... Бұл ... ... ... Жошыдан кейін атақты Қасымдай хан болған
жоқ. Ол бүкіл Дешті Қыпшаққа билік ... ... [12]. ... ... ... кезінде Қазақ хандығының нығайып жері кеңейіп,
халқының саны бір миллионнан ... ... ... ... шыққанын
көреміз. Сонымен Қасымханның кезінде Қазақ хандығының шекарасы ... оң ... ... Түркістан аймағындағы қалаларды өзіне
қосып, оңтүстік-шығысында Жетісудың таулы етектері мен жазықтарының едәуір
бөліктерін қосып алған. Ал ... ... ... ... мен ... ... ... тауларына дейін, ал терістік батысында Жайық өзені
аңғарына дейін алып ... ... ... ... ... ең биік ... ... дейін ол туралы
жоғарыда айтылды. Оның және бір басты дәлелі ел аузында аңыз ... ... ... ... ... ... ... деген аңыз. Бұл жол
туралы әртүрлі талас та бар. Бірақта оның жазба деректерде ... ... ... ма жоқ әлде ... ... байланысты ойлап ... ... ... ... А., 1984 ... ... Қасымханның қасқа
жолынан деп бес түрлі ережені көрсеткен онда [14]: 1. ... заңы (жер ... ... 2. Қылмыс заңы (ұрлық, кісі өлтіру, талау, ... 3. ... ... ... ... ... т.б.); 4. Елшілік жоралары (шешендің,
халықаралық қатынаста сыпайылық, майталмандық, ... 5. ... ... той, ... ... ... т.б.). Міне ... ел ішінде заңдар
қолданғандықтан да Қасымхан мемлекетті басқаруда оны ұйымдастыруда көптеген
жетістіктерге жеткен атақты парасатты хан. Бұл ... ... ... ... ... дейін жерін Тәуке хан өз кезіндегі билер кеңесінде ... мен «Құн ... ... «Жеті жарғыға» жеткізген деген пікір туады.
Қасымханның туған, қаза болған жылдары ... ... ... ... ... болжау пікірлеріне қарағанда 1445 жылы туып 1521 жылы
қаза болған [15]. Сарайшық қаласына жерленіп ... ... ... кезінде Қазақ хандығының беделінің өсіп жері кеңейгенімен,
бір орталыққа бағынған тас-түйін мемлекет болмаған. Оны ол қаза болғаннан
кейін ел ... ... ... ... ... ... көруге болады. Қазақ Ордасын алғаш тұтастырушының жолын көп жылдарға
созылған қантөгістерден соң, соң ... хан ғана ... ... ... история исследования развития Казахского ханства на территории
Семиречья в ХVІв.
В статье сделан ... ... ... исследований и
исторических источников связанных с становлением и развитием ... на ... ... level of ... of Kazakh khanste in Zhetisu ... Х‡І
centuries
This article is considered review of ... ... and sources ... with lecoming and ... of ... in Zhetisu ... ... М.Х.Дулати. Көрсетілген еңбек, 270 бет.
2. М.Х.Дулати Көрсетілген еңбек, А., Тұран баспасы, 2003, 270-бет.
3. М.Х.Дулати ... ... ... ... ... ... А., 1992, 374-бет. (Академиялық ... ... ... ... бес ... ... ... еңбек, 307-бет.
6. М.Х.Дулати Көрсетілген еңбек, 307-бет.
7. М.Х.Дулати Көрсетілген еңбек, 309-310-беттер.
8. М.Х.Дулати ... ... ... ... ... по истории казак-киргизского народа в связи ... ... ... ... ... ... Ч.1. Древнее время
и средние века. Оренбург, 1924, 125 бет.
10. МИКХ, 177 бет.
11. А.Исин. Материалы ... ... ... ... о ... ... Х‡ІІІ вв. Мына кітап: Вопросы ... ... ... ... А., 1988, 165 ... М.Х.Дулати Көрсетілген еңбек, 111-бет.
13. Қазақстан тарихы, 2-том, А., 1998, 375-376 беттер.
14. Қазақ ССР қысқаша энциклопедиясы, І-том, А., 1984, 295 ... ... Аты ... ... хан. ... ... №2, 1996, 29 бет.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 4 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Оңтүстік Қазақстанға өзге ұлттардың қоныстануы5 бет
Каспий аймағындағы мұнайқұбыр коммуникациялар геосаясатының экономикалық астары16 бет
ҚР Арал аймағындағы қоршаған ортаны қорғау мен табиғи ресурстарды пайдалануды құқықтық реттеу22 бет
"Жетісу" газеті78 бет
"Қазақ хандығының құрылуы және нығаюы."14 бет
18 ғасырдағы ерте буржуазиялық мемлекеттер(еуропа), Британдық Үндістан(18-19 ғғ.)5 бет
18 ғасырдағы қазақ әдебиетінің даму жөніндегі сипаты18 бет
19 ғасырдағы реформалар13 бет
19-20 ғасырдағы Қазақстан баспасөзі81 бет
19-ғасырдағы қазақ музыкасы. 20-ғасырдағы қазақ музыкасы8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь