Астрономияның қазақстанда даму жолы

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4

1. Ұлы Отан Соғыс жылдарындағы Қазақстандағы астрономия ... ... ... ...6
1.1. Алғашқы қадамдар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6
1.2. В.Г.Фесенковтың Қазақстан астрономиясының дамуына қосқан үлесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .16
1.3. Экспедиция ұйымдастырудан алғашқы астрономиялық институтың ашылуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...18
1.4. Жаңа астрономияның Қазақстанда пайда болуы ... ... ... ... ... ... ... ... ..20

2. Қазақстан астрономияcының даму тарихындағы тұлғалар ... ... ... ... ..23
2.1. В.Г. Фесенков. алып астроном ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 23
2.2. Г.А.Тихов Қазақстанда және оның астроботаникасы ... ... ... ... ... ... ...37

3. Қазіргі астрономия: Дәстүр мен болашаққа бағдар ... ... ... ... ... ... ... ... .41
3.1. Релятивисттік космология және гравитациялық жүйе динамикасы...41
3.1.1 Айнымалы масса тығыздығы бар ғарыштық жілік жүйелері ... ... ...41
3.1.2 Гравимагнетизм гипотезасына ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 42
3.1.3 Эфир құрылысының мәселесіне ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..43
3.1.4 Стационарлы екілік жұлдыз жүйелерінің динамикасына ... ... ... ... .43
3.2. Жұлдыздар физикасы және жұлдыздар ортасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... 44
3.2.1. Қазіргі астрофотометрия: мақсат, әдіс және проблемалар ... ... ... .44
3.2.2. Планеталық масса компаньоны бар жұлдыздардың эволюциялық статусы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 45
3.3. Күн физикасы және күн мен жер байланысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 46
3.3.1. Астрофизикалық иститутта алып планеталарды зерттеу ... ... ... ... ..46
3.3.2. Күн жүйесін зерттеудің кейбір мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .48

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .50

Әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..52
Кіріспе
Астрономия – мыңжылдықтар өмір сүрген ежелгі ғылым. Бірінші астрономиялық бақылаулар туралы қолжазбалар б. э. д. VIII ғасырға қатысты. Ал Ежелгі Қытай астрономдары б. э. д. 2 мың жыл бұрын Ай мен Күн қозғалысын зерттеп толық Күн және Ай тұтылуларын жоғары дәлдікпен есептей білген. Азияның көшпенді тайпалары, оның ішінде қазақ халқы, күндіз Күннің, түнде Ай мен жұлдыздардың орналасуымен, өздерінің көшіп-қону бағытын дұрыс ұстап отырған. Уақыт пен жылдарды санақ жүргізу қажеттілігі астрономияның дамуына әкелді. Мысалы Ежелгі Грецияда астрономия біршама дамыған ғылымдар қатарында болды. Планеталардың көрінетін қозғалысын түсіндіру үшін, грек астрономдары геометриялық эпициклдердің теориясын құрды. Бұл теория кейіннен Птоломейдің әлемнің геоцентрлік жүйесінің негізі болады.
Азия мен Кавказда астрономияның дамуы әйгілі Аль-Баттани (850-929жж.), Бируни (973-1048 жж.), Ұлықбек (1394-1449 жж.) сияқты астрономдардың еңбектерімен байланысты.
Астрономия ХХ ғасырдың бірінші онжылдықтарында астрономиялық инструменттерінің дамуымен байланысты алға басты. Астрономияның күрт дамуы, ХХ ғасыр ортасында космостық техника жетістіктері, астрономиялық инструменттерді Жер атмосферасынан тыс жоғары көтеруге мүмкіндік беруімен сипатталады. Бұл кезде астрономия ғылым салаларының алдыңғы қатарында болды, ол жерде болмайтын ғаламдағы процесстерді зерттеуге мүмкіндік туғызды.
Қазіргі кезде астрономиялық зерттеулер кең ауқымды, көптеген мекемелер қатысатын халықаралық бағдарламалар арқылы жүргізіледі.
Астрономияның қазіргі жағдайын бағалай отырып, оның әдістерінің бірнеше онжылдықтар бұрын ғана ашылғаны таңғаларлықтай. В.К. Цераский, А.П. Ганский, А.А. Белопольский, Г.А. Тихов, Х. А. Әбішев, С.Н. Блажко, А.Р. Орбинский жұмыстарымен астрономиялық зерттеулер басталды. Астрономияның бастапқы қадамдарында В.Г. Фесенков жұмыс істей бастады, ал ғылым тарихына ХХ ғ. бірінші жартысының алып астрофизигі ретінде енді.
Қазақстан өз алдына ғарыш саласында жан-жақты дамып, алып ғарыш державалар қатарына ену мақсатында атқарылып жатқан шаралар аясында Қазақстанда Астрономияның даму тарихын бір жүйеге келтіру – маңызды мәселелердің бірі болып есептеледі. Біз осы бағытта жұмыстар қалай жүргізілгенін түсінбей, ары қарай ілгерілеу мүмкін емес екенін түсінеміз.
Осы орайда мен өз дипломдық жұмысымда Қазақстандағы алғаш ғылыми астрономиялық институттардың ашылуын, қазақ жерінде бірінші зерттеулердің қалай болғанын жаздым. Еліміздегі Астрономия саласын көтеруге бірден-бір себепкер, ірі тұлғалардың өмірі мен ғылыми зерттеулерін де көрсете кеттім. Ал 3 ші тарауда Қазақстанда қазір жасалып жатқан және жасалатын актуалды жұмыстар, зерттеулер мен мәселелер келтірілген. Көп ғалымдардың ізденістері мен ой түіндері де тыс қалмаған.
Жалпы бұл жұмыста Қазақстандағы Астрономияның кешегісі мен бүгінгісі, үлкен септігін тигізген ғалымдар мен осы саланың болашаққа бағдары көрсетілген.
Әдебиеттер:
1. Отчет Института астрономии и физики Казахского филиала АН КазССР, 1942 // Астроном. журнал. – Т. ХIХ. № 5. – С. 45-46.
2. Фесенков В.Г., 1947; Теория вертикальной видимости // Известия Академии наук Казахской ССР. Сер. астроном. и физ. – вып. 1. – С. 63-82.
3. Парийский Н.Н., 1943; К вопросу о происхождении Солнечной системы. Астроном. журнал. Т. 29. № 2. – С. 9-29.
4. Воронцов-Вельяминов Б.А., 1943; Астрофизические наблюдения кометы Тевзадзе II 1942 // Астроном. журн. – Т. 20, № 2. – С. 30-33.
5. Фесенков В.Г., 1947; Метеорная материя. В межпланетном пространстве. – М.; Л.: Изд-во АН КазССР.
6. Дарчия Ш. П. Флуоресценция растений при облучении светом разной длины волны. Изд. АН КазССР, Алма-Ата, 1956, 174 с.
7. Кучеров Н. И. Выбор места для постройки планетной обсерватории. В кн.: Труды сектора астроботаники АН КазССР. Алма-Ата, 1953, т.1, с.73-83.
8. Тихов Г. А. Основные труды. Изд. АН КазССР. Алма-Ата, 1955, т.2, с.61.
9. E. Verdaguer, P. Letelier Phys. Rev.D. 1987, V.36,P. 2981-2985.
10. P. Letelier CQGra. 1987, V.4, P. L75-L77.
11. D. Gal’tsov, P. Letelier Phys. Rev. D. 1993, V.47, P.4273-4276.
12. М. В. Сажин и др. Письма в АЖ, 2005, т.31, №2, стр.83
13. Abdildin M.M. Gravitations & Cosmology. 1999, V.5, No.3 (19), P.219-221.
14. Omarov T.B. (Editor). Non-Stationary Dynamical Problems in Astronomy, Nova Science Publishers Inc. New-York, 2002. 248 P.
15. Bekov A.A., Omarov T.B. Astronom. and Astroph. Transactions, 2003, V.22(2), P. 145-153.
16. Bekov A.A. Order and Chaos in Stellar and Planetary Systems, ASP Conference Series, 2004, V.316, P.366-370.
17. Омаров Т.Б. отв. ред. «Современная астрофизика: традиции и перспективы» (тезисы докладов). Алматы. 2005. С.10-75
        
        АСТРОНОМИЯНЫҢ ҚАЗАҚСТАНДА ДАМУ ЖОЛЫ
Мазмұны
Кіріспе …………………………………………………………………...……4
1. Ұлы Отан Соғыс жылдарындағы Қазақстандағы астрономия...............6
1.1. Алғашқы
қадамдар....................................................................
.................6
1.2. В.Г.Фесенковтың Қазақстан астрономиясының дамуына қосқан
үлесі.......................................................................
......................................................16
1.3. Экспедиция ұйымдастырудан алғашқы ... ... Жаңа ... ... пайда
болуы..................................20
2. Қазақстан астрономияcының даму тарихындағы
тұлғалар..................23
2.1. В.Г. Фесенков- алып
астроном................................................................23
2.2. Г.А.Тихов Қазақстанда және оның
астроботаникасы...........................37
3. ... ... ... мен ... Релятивисттік космология және гравитациялық жүйе динамикасы...41
1. Айнымалы масса тығыздығы бар ғарыштық ... ... ... 42
3. Эфир ... ... ... ... ... ... Жұлдыздар физикасы және жұлдыздар
ортасы....................................44
3.2.1. Қазіргі астрофотометрия: мақсат, әдіс және проблемалар………....44
2. Планеталық масса ... бар ... ... Күн ... және күн мен жер
байланысы........................................46
3.3.1. Астрофизикалық иститутта алып планеталарды
зерттеу..................46
3.3.2. Күн ... ... ...... өмір ... ежелгі ғылым. Бірінші
астрономиялық бақылаулар туралы қолжазбалар б. э. д. VIII ғасырға қатысты.
Ал ... ... ... б. э. д. 2 мың жыл ... Ай мен Күн ... ... Күн және Ай тұтылуларын жоғары дәлдікпен ... ... ... ... оның ... ... халқы, күндіз Күннің, түнде
Ай мен жұлдыздардың орналасуымен, өздерінің көшіп-қону бағытын дұрыс ... ... пен ... ... ... қажеттілігі астрономияның дамуына
әкелді. Мысалы Ежелгі ... ... ... ... ... ... ... көрінетін қозғалысын түсіндіру үшін, грек
астрономдары геометриялық эпициклдердің теориясын құрды. Бұл ... ... ... ... ... ... ... мен Кавказда астрономияның дамуы әйгілі Аль-Баттани (850-929жж.),
Бируни (973-1048 жж.), ... ... жж.) ... ... ... ХХ ғасырдың бірінші ... ... ... ... алға ... Астрономияның күрт дамуы,
ХХ ғасыр ортасында космостық техника ... ... Жер ... тыс ... көтеруге мүмкіндік беруімен
сипатталады. Бұл кезде астрономия ... ... ... ... ол ... ... ... процесстерді зерттеуге мүмкіндік
туғызды.
Қазіргі кезде астрономиялық зерттеулер кең ауқымды, көптеген ... ... ... ... ... ... ... бағалай отырып, оның әдістерінің бірнеше
онжылдықтар бұрын ғана ашылғаны таңғаларлықтай. В.К. ... ... А.А. ... Г.А. ... Х. А. ... С.Н. ... ... жұмыстарымен астрономиялық зерттеулер басталды. ... ... В.Г. ... жұмыс істей бастады, ал ғылым тарихына
ХХ ғ. бірінші жартысының алып астрофизигі ретінде енді.
Қазақстан өз ... ... ... ... дамып, алып ғарыш
державалар қатарына ену мақсатында атқарылып ... ... ... ... даму ... бір жүйеге келтіру – ... бірі ... ... Біз осы ... ... қалай
жүргізілгенін түсінбей, ары қарай ілгерілеу мүмкін емес екенін түсінеміз.
Осы орайда мен өз ... ... ... ... ғылыми
астрономиялық институттардың ашылуын, қазақ жерінде бірінші ... ... ... ... Астрономия саласын көтеруге бірден-бір
себепкер, ірі тұлғалардың өмірі мен ғылыми зерттеулерін де ... ... 3 ші ... ... ... ... ... және жасалатын актуалды
жұмыстар, зерттеулер мен мәселелер келтірілген. Көп ғалымдардың ізденістері
мен ой түіндері де тыс ... бұл ... ... ... ... мен ... септігін тигізген ғалымдар мен осы саланың ... ... Отан ... ... ... астрономиясы.
1.1. Алғашқы қадамдар.
1941ж. 21 қыркүйекте Қазақ ССР ... Күн ... ... ... ... мен ... ... Нарынқолғға дейін жерді
қамтыды. Оны бақылауға академик В.Г.Фесенков басқарған арнайы комиссия КСРО
ҒА президиумы қарамағында ... ... ... ... бақылау тематикасын жүйелеу, құралдар дайындау мен ... ... ... ... жүргізді. Күннің
тұтылуын 28 жуық ... ... ... ... ... ... ... бақылауға 7 ғана экспедиция шықты, олар ... мен ... ... ... атындағы обсерваторияның экспедиция
басшысы Д.Я.Мартынов өз ... сол ... ... ... ... 1941 жылы 21 қыркүйекте күн тұтылу бақылауына дайындық тоқтатылған
жоқ. 1940 жылы ... 1941 ... ... ... ... ... ... екі рет жиналды, онда ғылыми сұрақтар, таспалар ... ... ... ... ... ... ... басталғаннан кейін комиссиядан хабар келмеді, біз күн
тұтылуын бақылауды ойлайтын кез емес деп шештік. В.Г.Фесенковтың ... ... ... терістеді. Оның айтуы бойынша, КСРО ҒА ... ... ... ... ... ... ... Күн тұтылуын
бақылауға 20 шілдеде Техснаб КСРО ҒА Алматы қаласына бізге ... ... ... ... ... де хабарлады”.
Күн тұтылудың бақылау жұмысы жақсы өтті, барлық бақылау ... райы ... ... ... ... эвакуация қызметін экспедицияның ... ... ... ... ... ... ... ҒА және Мәскеу планетарийінің астрономиялық институты.
Академик ... пен ... ... ... ... ұсынысымен Алматы қаласында астрономия және
1941жылы 21 қыркүйектегі Күн тұтылуы
физика институтының ашылуы көзделді. Институт құруда Мәскеу университетінен
күн ... ... ... ... Н.Н.Парийский ... ... ... ... ... ... ... 1941 жылы қыркүйек айында Қазақ ССР
Совнаркомына институт ... ... ... мен ... басты
ғылыми қызметінің бағыттары туралы хат жіберілді. 1941 жылы 10 ... ... ... құрамында Астрономия және Физика институтын ашуға
шешім қабылдады. 1941 жылы 16 ... ... ... ... ... ... КСРО ҒА президиумы қолдады. ... мен КСРО ҒА ... ... Күн ... бақылау
туралы қызметшілер комиссиямын институт штатына ауыстыруға рұқсат ... ... ... және ... ... КСРО ҒА ... ... желтоқсанның басында бекітілді. Институттың ғылыми жұмыскерлер
құрамына В.Г. Фесенков, Г.А. Тихов, Б.А. ... ... А.В. ... М.С. Зельцер, А.А. Калиняк, М.Д. Лаврова және ҚазМУ
профессорлары В.Ф. Литвинов пен А.А. Рухман кірді.
1941 ... ... ... ... КСРО ҒА ... ... ... Ондағы қарастырылған мәселе Астрономия
және Физика институтын қаражатпен қамтамасыздандыру.
Алғашқы жылдар институт үшін ауырға түсті. Институт қызметкерлері ... ... ... олар ... қарамастан,
институтың жетілуіне бар күштерін салды. Әр ... ... ... онда ... ... шет ... журналынан хабарлар
қарастырылды. Ал 1942 ... ... ... ... ... ... ... шықты. Қазанда, кейіннен Алматыда
басылды. Көптеген ғылыми ... ... ... ... кітапханасының кітаптары түгелімен Институтқа сыйланды. 1942
жылдың басында академик Н.И.Лазаревтің оптикалық ғылыми құрылғылары алынды.
ҚазМУ ... ... ... ... М.П.Леонтовский
жүйесінің небулярлық ... үшін ... ... ... ... пен К.Н.Шистовский Луммердің
кубигі мен бейтарап клинді қолданып, қарапайым микрофотометрді ... ... ... пайдаланды. 1941 жылы қарашада Институттың
жақын уақытқа атқарылатын ғылыми бағыттары айқындалды. Олар:
1. Күн тұтылуды бақылайтын ... ... Әуе ... ... ... әуе күштеріне қарсы қорғаныс жұмыстары.
3. Соғыс алдында басталған теориялық жұмыстар.
1941-1942 жж. ... бар ... алты ғана адам ... ... ... жоспары бойынша Пулков обсерваториясы мен КСРО ҒА Астрономиялық
институтының қызметкерлері жұмыс істеді. 1942 ж. ... ... ... және 7 ... ... ... адам болды. 1941ж. мен 1942-
1943жж. есебі бойынша институттың ғылыми жұмыстары 14 ... ... оның ... ... ... ... ... жж. жүргізілген
жұмыс нәтижелері:
1. Көптеген кестелер, графиктер құрастырылды. ... ... ... ... ... ... ... көмегімен
жұлдыз уақытын, сағат бұрышын, биіктігі мен жарық ... ... ... ... аэро суретке түсіру уақытында күннің биіктігі мен
бұлттану ... ... ... экспедицияны есептеу әдісін ұсынды. Бұл үшін
жер бетінің спектрлік жарықтандырылуы мен атмосфераның ... ... Н.Н. ... ... ... прожектор көмегімен
қиыстырылған поляроидтармен көрінбейтін, тымшаланған байланыс әдісін жасап,
тексерді. Сигналдар Морзе әдісі ... ... ... ... ... ... пен М.С.Зельцов түрлі-
түсті целлюлоза ацетилі фильтрлерін алу әдісін үйренді.
6. В.Г.Фесенковтың зерттеулері көріністің ... және ... ... ... тұманының оптикалық қасиеттерін ... ... ... Зерттеулер әскери және астроклиматты тану
мақсатында жүргізілді. В.Г.Фесенковтың тігінен көрініс теориясын ... ... ... ... қолданды.
Жұмыс нәтижелері Қазақстан қорғанысы Наркоматына, ПВО штабына және
басқада мүдделі ұйымдарға берілді.
Алғашқы жылдары АФИ ... ... ... қоса, басқада
бағыттарды жетілдірді. ... ... ... ... ... ... ... өнімі ретінде қарастырып, жұмыс
істеді; Н.Н. Парийский бұл ... ... ... ... ... ... мақала жазды. Б.А.Воронцов-Вельяминов жаңа
жұлдыздар ... ... ... 1942 ж. ... ... ... алғаш кандидаттық диссертацияны М.Н.
Гневышев қорғады, бір жылдан соң А.А. ... пен К.Н. ... ... ... ... ... астрономиялық бақылау жүргізе
алмайтыны айқындалды, өйткені ... ... қала ... ... әсіресе
қыста кедергі жасады. 1942 жылы жазда Мәскеу Институтының ... ... ... Н.П. ... мен Н.Л. ... ... бастауына, биік тауларға экспедицияға шыққанда, бақылау үшін жаңа
тұрақты орын ізделді; резинамен туған ... ... ... ... ... ... ... қарастырды.
Бұл экспедиция кезінде АФИ мүшелері қорғаныс ... ... ... жаңа ... ... стандартты объектілердің ауа
тұманынан көрінісі мен контрастылығын зерттеді. Бұдан басқа астроклиматты
бағалау жұмыстары ... ... ... ... ... ... ... бақыланды, атмосфераның спектральдік мөлдірлігі
мен түнгі аспанның жарықтығы анықталды. (Бұл ... ... ... ... ... Бутаковкадағы бақылау
станциясы қаладан 30 км ... 2000 м ... ... ... болу қиынға соқты. Бақылаушылар көбіне жаяу жүрді, жүкті атпен
тасымалдады.
1943 жылдан бастап астрономиялық обсерватория ашу ... ... ... Ғалымдар кеңесінің отырыстарында обсерватория ашу мәселесі
бірінші рет қарастырылды. Б.А. Воронцов-Вельяминов Қазақстан ... ... ... ... және оның маңы, Зайсан,
Қарқаралы, Бурабай, Жаркент, Ащысай, Қаратау. Соңғы екі ... ... көп; 1943 ж. ... осы ... ... пен ... ... жіберілді, олардың астроклиматты зерттеулері ... ... ... мен көрініс сапасының жоғары ... ... ол ... алыс болғандықтан, ол жерде обсерватория соғуға
болмады.
1943 ж. көктем мен жазында Каменский платосына (8 км қаладан, 1400 ... ... ... ... сол ... ... Қазақ шаруашылық институты территориясынан жер алды.
Сол жерде басшылық келісімімен ... ... ... ол ... болды.
1943 ж. күзде Каменский платосында бақылау базасын ұйымдастыруға рұқсат
берілді; кейіннен ол « ... ... » ... ие ... ... жаз ... осы
жерге экспедиция ұйымдастырылды. Бақылаушылар және директор палаткаларда
тұрды. Құралдар үшін өз ... ... мен ... ... 1943 ж. ... астроклимат зерттеулері басталды: жұлдыздардың
көрініс сапасы бағаланды, түнгі аспан жарығы мен ... ... ... ал ... ... ... бақылады. Қазақ
астрофизикалық обсерваториясының алдында қойылатын ... ... мен ... ... 1947 ж. ... ССР ... ... «Астрономиялық және физикалық» сериясында
басылып шықты. 1942 ж. ... ... ... ... ... ... ... эталоны көмегімен 5577А сызығындағы 35-46n экспозициясы түнгі
аспан суреті алынды, ал М.Д. Лавровтың ... ... ... ... ... 33-100n ... алынды. Бұл түнгі аспан ... ... ... еді, ... бар ... құралдармен,
экспедиция ұйымдастырудағы көлік қиыншылықтарымен Тұйықсу метеостанциясына
қаладан 40 км ... жету оңай ... ... ж. ақпан-сәуірінде Б.А. Воронцов-Вельяминов қатты жарықты камера
(объектив «Гелиос» 1:2) көмегімен Тевзадзе II 1942 ... ... ... жасалған экваториалды штатифте бекітілген. ... ... Б.А. ... өз ... ... ... жасауда тек
екі металл қолданылған - дөңгелек подшипник сағат осі үшін және теодолиттің
микрометрлік винті. Осы ... ... ... ... түсірілді, көрініс
кезеңі бойы бинокльмен визуалды фотометрлік бақылау ... ... сол жылы ... журналында» басылып шықты. В.Г. Фесенков
Ай ... ... ... ... ... ... ... алғаш бақылау жұмыстары жасалынды. 1943 жылдың отчетінде осы жұмыстың
мазмұны жазылған: «Тақырып А I-3. ... ... ... ай
атмосера тығыздығын анықтау. Орындаушы В.Г.Фесенков.
Ай дискісінің ... ... ... ... жақын
орналасқан диффуздық жарықтың поляризация ... ... ... Ай мен ... ... ... бірдей деген ұйғарымнан
Ай атмосфера тығыздығының Жердікіне қатынасы шығады...»
«Тақырып А II-3. Айдағы шағылысу ... ... ... ... ... ... ... Айдың жарық түспеген
бөлігінің поляризация дәрежесін анықтау. Жұлдыз көрінісінің ... ... ... кубигі бар фотометр және салыстыру үшін
жарық шамы орналастырылды. Бірнеше ... бойы ... ... ... ... жұмыстары жүргізілді, ал көмекші объектив алдындағы
поляроидтың орналасуын өзгертіп ... ... ... ... ... ... ... диффузиялық жарықтың еш өзгерісі байқалмады.
Осыған ұқсас бақылаулар 3-дюймдік рефрактор көмегімен жүргізілді. Онда
поляроид көз бен ... ... ... Кешкілік аспан фонына приборды
орналастырғанда поляроидтың бұрылғандығы фон жарығының өзгерісі поляризация
әсерінен екенін байқауға ... Бұл ... Ай үшін ... әсер
байқалмады. Осыдан қорытынды, Ай атмосферасының тығыздығы жердің миллионнан
бір атмосфера тығыздығынан аса алмайды ».
Осындай реферактар 1941-1944 жж. ... ... ... Олар ... ... әдістемесі және зерттеу
нетижесімен ... ... ... АФИ ... ... ... ... өзгерді,
олардың мазмұны жеңіспен аяқталатын соғыстың ... ... ... ... мынадай болды:
1. Атмосфераның оптикалық қасиеттерін тану, аэрофотосуреттеу мен
қашықтан ... ... ... ... жаңа ... Зерттеудің фотосуреттеу әдістерін жетілдіру;
3. 1945 ж. 9 тамызда күн тұтылуды бақылауға дайындық;
4. ... ... ... ... ... ... жарық пен түнгі аспанның жарықтығын бақылау.
Осы бағыттардың ... ... ... ... ... әдісі ұсынылып, тексерілді.
Көптеген бақылаулардың нәтижелі болғанынан, таулы станцияны ... ... ... мен ... көмегімен жол жөнделді, электр
желісі жүргізілді, аккумулятор зарядтау құрылғылары ... ... ж. ... күн ... ... ... ... Мұнда
1941 ж. қолданылған құралдарды пайдаланды, олар: үлкен күн спектрографы,
төртінші коронограф, Леонтовский жүйесінің небулярлық спектрографы, ... ... Бұл ... столбтар мен павильондар соғылған Таулы
станцияда тексерілді. Әсіресе ... ... ... ... көп күш ... тұтылуды бақылаудың ғылыми бағдарламалары ... ... бір ... ... ... ... ... айтылды. Г.А. Тихов оптиканы қымтап ұстау керектігін айтты, ол бос
сөз болмады.
Күн тұтылуды бақылау үшін 2 ... ... : ... пен Г.А. Тихов басқарған, 10 адам ... ... ... - В.С. ... пен М.М. ... ... ... Біріншісі ауа райының құбылмалығына байланысты еш нәтижеге жете
алмады, ал ... ... ... күн ... ... алды.
Экспедиция құрал - жабдықтары Иваново қаласына және кері қарай
поездің тауар тасымалдайтын вагонымен ... ол А.А. ... ... бақылауында болды. Олар жоқта балалар вагонға кіріп, ондағы
спектрограф призмаларын ... ... ... ... Мұны ... ... ... ашуланды. Бұл оқиғадан кейін А.А. Калиняк Ленинградқа
ауысты. ... үшін бұл ... ... ... ... жж. Б.А. ... пен Н.Н. ... Мәскеуге кеткен болатын.
Планета аралық зат пен зодиакалды жарықтың В.Г. Фесенков ... ... ... ... қажет болды. 1943 ж. басталған
бірнеше жылдың бақылаулары Таулы станциясында және басқа экспедиция кезінде
жүргізілген. Бұл ... ... ... ... ... ... анықтау, бақылаудағы ... ... мен ... ... ... ... ... үшін түнгі аспан
жарығының ерекшелігін анықтау қажет ... Бұл үшін ... ... ... ... және ... ... жиналды. Фотометрлік
бақылаулар жайлы туған дискуссиялар В.Г. Фесенков үшін ... ... ... ... ... ... ... Теория
бойынша аспанның әр нүктесіндегі атмосфера құрамаларының жарықтығын
бағалауға болады, егер ... ... ... анықталған
атмосфера мөлдірлігі, жарық эффектісінің ... ... ... жарықтығы белгілі болу керек. Зерттеулер нәтижесі В.Г. Фесенков
монографиясында жазылған.
Соңғы ... ... Е.В. ... жер атмосферасының
оптикалық қасиеттерін зерттеу бойынша жұмысы жанданды. Таулы станцияда да,
экспедицияларда да көптеген ... ... ... Күн ... мен аспан жарықтығы бойынша атмосфера мөлдірлігі коэффициентін
анықтау тікелей және жанама ... ... Әр ... түрлі
метеорологиялық жағдайларда алынған бақылау материладары жер атмосферасының
оптикалық құбылыс заңдылықтарын ... оның ... ... ... ... ... ... жарықтық кестесін құрастыруға
көмек болды.
1943 ж. қыркүйекте ... ... ... ... үшін Каменко плато ауданынан жер бөлуге шешілді. Сондықтан 1944-
1945 жж. АФИ тапсырмаларының бірі - ... ... ... 1944 ж. ... ... В.Г. ... ... КСРО ҒА
Астрокеңесінде келешек құрылыс пен Қазақстанда ... ... ... ... Институт жоспарын қолдап, зерттеулер актуалдығын байқады,
Таулы астрофизикалық обсерватория ... ... ... ... ... ... КСРО Министрлер Кеңесімен бекітілді.
Осы жылдың жазында құрылыс басталды.
АФИ қажетті тапсырмаларының ішінде ... ... ... ... да бар ... көрсетуіміз қажет. Бұған Ғалымдар
Кеңесінің әсері ... ... ... ... ... ... ... жылдан бастап Алматыда «Астрономиялық ... ... онда ... ... ... шетелдік журналдарынан
рефераттар да басылып ... ... орай ... ... шет
мемлекеттердегі астрономиялық жаңалықтармен таныс болды. АФИ қарапайым
құралдармен ... ... ... ... ... ... тапсырмалар зерттелді (В.Г. Фесенков пен Г.А. Тихов басшылығымен):
зодиакалды жарық зерттеуі, түнгі аспан жарықтығы, Ай ... мен ... ... ... Академик В.Г. Фесенковтың Қазақстан астрономиясының дамуына
қосқан ... ж. ШМАИ ... ... 1941ж. 21 қыркүйектегі күн тұтылуын
бақылауға дайындалды. Сол ... ... ... Н.Д. Моисеев А.А.
Михайлованы экспедиция басшысы етіп ... 22 ... ... ... ... ... ... Б.А. Воронцов-
Вельяминов 3 маусымда ауруханадан жазылып шығып, бірденнен халық ... ... көз ... ... медициналық комиссиядан өте ... ... ... 10 км ... балалар санаториясынан орын берілді, алыс
емес ... ... ... Дайындық уақытысында
В.Г. Фесенков бәрімен қатар жұмыс істеді. Ол ... ... ... ... ... ... ... Тұтылуды аспан ашық кезде бақылады, көп
ғылыми материалдар алынды. В.Г. ... ... ... ... ... ... түсірді және хромосфера спектрінің суреттерін
алды.
Бақылау ... ... ... В.Г. ... ... өз ... келді. В.Г. Фесенков көп ғалымдарға көмек берді, өзінің басынан ... оның бір ... ... қаза ... ... ... ... қайтыс болды.
1941 жылдың аяғында В.Г. Фесенков КСРО ҒА Қазақ филиалының төрағасы
Қ.И. Сатпаев пен Н.Н. ... ... ... ... ... және
Физика Институтын ұйымдастырды.
В.Г. Фесенков институт штатына жергілікті ... ... ... Н.Н. ... ... ... етіп, Б.А. Воронцов-
Вельяминовты шаруашылық бөлімшесінің директор орынбасары етіп, кейіннен
астрофизикалық сектор басшысы етіп ... В.Г. ... ... ... бастап шығатын «Астрономиялық журнал» басылымын жалғастырды. Б.А.
Воронцов-Вельяминовты журнал өмірінің басындағыдай редколлегия хатшысы етіп
сайлады. АФИ ... ... ... ... көп ... онда
қызметкерлер өз жұмыстарының нәтижесін ... шет ... ... ... ... тоқталды. Бұл жиналыстар сұраныста
болды, кейде отырыстағы жаңалықтар жергілікті ... ... А.А. ... пен М.Н. ... ... ... кандидаттық
диссертациясын қорғаған), Қызылордадан Харьков астрономы Н.П. Барабашов
келген.
Отырыстардың бірінде Н.Н. Парийский Джинс ... ... ... ... есептемелерін баяндады. ... ... ... ... ... ... ... туған
планеталардың жаңа космогониялық ротациондық гипотеза жайлы баяндады. 50
жылдары ол осы ... О.Ю. ... ... гипотезасына қарсы
шығарды. Қызығы, ол Шмидтің гипотезасын соғыс жылдарында өзі де ... ... ... жеке идеяларын жетілдірумен
айналысқанды қолдамайды. Оған қарамастан, ол Б.А. ... ж. ... ... ашқан жаңа жарық каметасын суретке түсіріп
алғанын бағалады. Қолынан ағаштан параллактикалық штатив жасап, оған ... ... ... ... ... ... оның құйрығының
суретін алды. Бұл жұмысты В.Г. Фесенков кезекті жиналыста мақтап, атап
өтті.
1942-1944 жж. АФИ ... ... ... көп ... Экспедициялар әр жазда ұйымдастырылды. Жұмыс бағдарламасына
күндізгі және ... ... ... ... ... мөлдірлігін,
аспероклиматтық зерттеулер және әскери органдардың сұранысымен жүргізілген
жұмыстар – тұман мен ... ... ... бағалау, құпиялы оптикалық
сигнализацияны жетілдіру және т.б. ... ... ... ... ... ... ат ... тасылмандады. Сол жылдары
Алматыда қиын кездер болып еді – тауарлар жиі ... ... ... ... ... ... ... бау-бақша болды. Фесенковтың
Мәскеуге сапарларының бірінде, АФИ-ң директор ... Б.А. ... ... ... ... 3 бөлмелі үй салуды ұйымдастырды,
кейіннен ол көп жылдар бойы АФИ-ң таулы ... ... ... (соңынан онда жаңа үлгіде астрофизикалық обсерватория құрылды).
В.Г. Фесенковтың артта қалған көпжақты ... ... ... ... көп ... амалсыз таңдандырады. Аштық кезеңде
Мәскеудің жалаңаш жерінде ол Кучинский ... ... ... ... ... ... жеткіліксіз ғылыми
институтын ұйымдастырып, ол қазақ халқының ... ... ... ... ... ... ... ғалымдар астрономдардың арасында
кезіктірген емес. В.Г. Фесенковтың ... ... мен өмір жолы ... толығымен көрсетіліп кеткен.
1.3. Экспедиция ұйымдастырудан ... ... ... ... Воронцов-Вельяминов ғылым академиясы президиумының 1941 ж. 21
қыркүйектегі ... ... ... комиссиясының ғылыми хатшысы болды.
Комиссия төрағасы Василий Григорьевич жүргізген қызу ... ... 1939 ж. ... ... ... ... фаза трассасын
зерттеу үшін арнайы ... ... Бұл ... ... ... ... ... Кеген, Сарыжаз, Нарынқол, кері Пржевальск,
Фрунзе, Қаскелен, Алматы маршрутын жүк машинасымен ... ... осы ... ... жүргізілді.
В.Г. Фесенков басқарған комиссия аппаратура дайындауда көмек көрсетті,
импортты фототаспаларын экспедиция мүшелеріне таратуды ұйымдастырды. ... үш жыл ... ... жоспарлары талқыланды. Василий Григорьевич
фотометрлік бақылауларды ұнатқанымен, спектроскопиялық бақылаулар жүргізілу
керектігін айтты. 1939 ж. ... ... 1941 ж. 21 ... күн
тұтылуды бақылау тематикалық жоспары құрастырылды.
22 маусымда басталған соғыс ғылыми академия ... кең ... ... кедергі жасады. Дегенмен Үкімет пен Академия
зерттеулерді тоқтатпау бұйрығына сүйене отырып, В.Г. ... ... ... ... келгенін жасады. Өзі профессор А.А. ... ... ... ... ... Мәскеуден Алматыға соғыс басында жіберілді, ал
қызметкерлері Мәскеуден тамыз айында эвакуация қатарында арнайы ... ... ... Мәскеуден Алматыға Экспедиция жабдықтарын
жіберген шілде ... ... ... ... алғаш бомбамен атқылау кезі
еді.
Басында Мәскеу экспедициясынан барлық мүшелерін Камен платосындағы
Алматы мединститутының ... ... ... ... ... ... төбешікте күн тұтылуды бақылау жүргізілді. В.Г. Фесенков Күннің 8
радиус ... ең ... ... ... ... Бұл суреттер күн
коронасындағы жарық таралуын ... ... ГАИШ ... ... ісін ... ... бастау болды.
Қазақстандағы алғаш обсерваториялар
В.Г. Фесенков КСРО ҒА президиумында Қазақ ... жаңа ... ... 1941 ж. ... ол Б.А. Воронцов-Вельяминовті Қазанға
жаңа институттың статусын ... және ... ... ... ... ... ж. ... астрономиялық секторы Бутаковка өзеніне экспедиция
ұйымдастырды, онда атмосфераның оптикалық ... (В.Г. ... ... ... ... ... Воронцов-Вельяминов) зерттеу, құпиялы бағытталған
сигнализацияның поляризациялық әдістерін ... (Н.Н. ... ... ж. ... ... ... үшін 3 ... үйшіктер мен
құралдар үшін соғылған ... ... ... ... ... орны, складтар, астрономиялық бөлмелер мен
жұмысшылар үйлері соғылды.
1.4. Жаңа астрономияның Қазақстанда пайда болуы.
Жаңа ... ... ... ... мен даму ... ... ... Астрофизикалық институтпен байланысты. (1989 ... 100 ... орай В.Г. ... аты ... Фесенков атындағы Астрофизикалық институт
Академик В.Г. Фесенков басынан институтқа комплексті көзқарас бергісі
келді, жер атмосферасының оптикалық әсерлерін, ... ... ... ... планеталар физикасын, күн жүйесі динамикасын, космогония
мен космология басты мәселелерін тәжірибе барысында көрсетті.
В.Г. Фесенков тек бақылау мағлұматтарына көңіл бөлмей, оларға ... ... ... да ... Оның шығармашылық активтілігі
таңғаларлықтай болды. Өзінің шығармашылық өмірінде ол 700-ден артық ... ... ... ... Ол жұмыстарды ешкімнің көмегінсіз
жүргізді.
В.Г. Фесенковтың ғылыми шығармашылығын жауапты ... ... ... ... ... ... ... бірінші емес, бірақ соңғы
ғылыми жаңалығы болды. Оның арқасында Институтқа Д.Д. Мақсұтов ... ... ... ... ... ... көбейткіштерді
сезімталдықты жоғарлату және астрономиялық ... ... ... Ол ... ең жаңа ... ... өзінің диффузиялық газ
тұманының арнайы атласын ... ... ... ... ғылыми
семинарлар жүргізілді, онда әлемдік ... ... ... ... жетістіктері талқыланды. «Астрофизикалық институт
жаңалықтары», «Астрофизикалық институт еңбектері» периодты түрде басылуын,
институт кітапханасын қажетті ... ... ... да ... ... ... ... Институт кеңестік және
халықаралық ғылыми конференцияларға қатысты. Оның ... де ... ... ... ... бәрі В.Г. ... еңбегінің жемісі,
барлық қызметкерлер оны үлгі тұтты.
АФИ-ң бірінші ... КСРО ҒА ... ... ... ... Сессия астрономияның Қазақстанда дамуына арналған
(1955). Сессия ... В.Г. ... ... ... ... ... баяндаманы талқылады.
Институттың жан-жақты жұмыстарын баяндама атауларынан байқауға болады.
«Жұлдыздардың пайда болуы туралы» (В.Г. Фесенков); «Жанған ... болу ... және ... (Г.М. ... ... ... ... және «Тұманның жарықтануы мен құрылысы»
(Д.А. Рожковский); екі баяндамамен Е.В. Пясковская-Фесенкова ... ... ... ... ... анықтау» және
«Жоғарғы қатардағы жарықтың таралу есептемесі».
Ғаламдағы қажетті талаптар мен принципиалдық шекаралар мәселесі, ... ... ... ... ... В.Г. ... пен
Г.А. Тихов арасында пікірталас тудырды. Бұл пікірталаста олардың оқушылары
мен шәкірттері де ... ... шегі ... ... ... ... автор рецензиясы болып табылды.
В.Г. Фесенковтың бірінші жасанды серіктерді жіберуден бұрын, болашақ
космостық зерттеулер ... ... ... ... үлкен аудитория
жиналды. Сондықтан баяндаманы оқуды ҚазССР ҒА ... ... ... ... Бұл адамзаттың космостық кезеңіне жетуінің тек
басы ғана ... ... ... даму ... тұлғалар.
2.1. В.Г. Фесенков – алып астроном.
В.Г. Фесенков 1889 ж. 13 қаңтарда ... ... ... ... пәндер мұғалімі жанұясында дүниеге келді. Оның балалық шағы
Ростов-на-Дону ... ... дон ... ... ... ... бала ... далада көп уақыт өткізген, дені сау, мықты бала болып
өскен. Көп ауырмайтын, ... ... ... училищесінде оқығанда, оны ғылыми сабақтар қызықтырды,
онымен қоса ол ... ... ... ... Астрономияны ол мектеп
кезінен қызығушылықпен оқыды. Өзі телескоп жасап, ... ... ... Ол 1906 ж. осы телескоптың көмегімен ... ... Ол ... астрономиялық күнтізбе жасайтын астрономия
үйірмесі мүшелерімен байланыс ұстады.
1907 ж. В.Г. ... ... ... Харьков университетінің
физика-математикалық факультетіне оқуға түсіп, ... ... ... ... ... ... ... параллаксын анықтау
әдісі » жұмысын 1908 ж. II курста жасады.
Университеттің II курсында В.Г. Фесенков ... ... ... ... ол ... ... жүргізілген
бақылауларды қолданды. Бұл жұмыс 8 айдан соң бітті, сөйтіп университеттің
алтын ... ие ... ... ... ... ... мен Мерц
бақылауларын Харьков обсерваториясында жүргізді. Оның ... ... ... жүргізуі оның өмір бойындағы ғылыми ерекшелігі болды.
Сол кезде Харьков обсерваториясын ашқан В.Я. ... ... ... ... Обсерваторияда Н.Н. Евдокимов, И.И. Сикора,
Б.И. Кудревич жұмыс істеді, олар ... ... ... ... ... ... ... жұмыстар жүргізілмеді.
1911 ж. В.Г. Фесенков Харьков университетін Алтын медальмен бітірді,
сөйтіп онда профессор атағына дайындыққа қалдырылды. Бір жылдан соң ... ... ... ... ... Ол ... ... дәрістер тыңдады, стажер ретінде Париж бен Мон ... ... ... Ол ... ғалымдардың дәрістерін тыңдады:
А. Андуай, П. Аппель, Э. Борель, П. Пьеза.
В.Г. Фесенков Парижде классикалық ... мен ... ... ... ... ... астрономияның бұл салалары оны қызықтырмады.
Оның ұстанған бағыты астрономияның әлі ... ...... ... шет елде ... зодиакалды жарықты зерттеуде үлкен
жұмыс ... Ол бұл ... ... ... ... ол ... объектілерді анықтайтын фотометр құрастырды. Ол бұл фотометрді
Медон обсерваториясындағы зодиакалды жарық ... ... ... 1914 ж. ... ... қорғаған
«Зодиакалды жарық» докторлық диссертациясында қолданды. Оның бұл ... ... ... ... ... ... ... бастау
болып келеді.
1914 ж. Франциядан Ресейге оралып, 1915 ж. ... ... осы жылы ... ... приват-доцент болып қабылданды.
1915-1920 жж. В.Г. Фесенков ... қоса ... ... ... 1914 ж. ... ... тұтылуды бақылау экспедициясына қатысты. Ол Жер ... ... ... ауыспалы жұлдыздардың өзгермелі жылтырын зерттеді,
космогонияның кей ... ... ... табиғаты мен Айға
байланысты міселелерді қорытындылады. 1916-1919 жж. ... ... ... ... ... ... көмегімен бақылаулар жүргізді,
кейіннен 90 мен 79,5 ... ... ... 1155 ... каталогін
құрастырды. Осылай В.Г. Фесенков жұмысының бастапқы жылдарында ... ... ... ... ... ж. В.Г. ... Харьков университетінде «Юпитер табиғаты туралы»
атты магистрлік диссертациясын қорғады, онда осы планетаның физикалық
мінездемесі ... ... ... ... ... игерілген. Осы
жылы ол астрофизика курсын оқыды, оған дейін курс Харьков ... ... ж. В.Г. ... ... ... Дон ... институтына
механика профессоры мен Новочеркасск педагогикалық институтының астрономия
профессоры ... ... 1920 ж. ... ... «Күн ... атты ... диссертациясын ұсынды, бірақ оны қорғай алмады,
өйткені ол кезде ғылыми дәрежелер алынып тасталды.
1922 ж. В.Г. ... ... ... Бұл ... оның ғылыми және
ғылыми ұйымдастырушылық қызметі жанданды. Ол астрофизикалық орталық ... Ол 1921 ж. ... ... ... болып табылады. 1923
ж. бұл институтқа мемлекеттік астрофизикалық институт атағы беріледі.
Алғашқы жылдары институт қарамағында Ташкент ... ... ... В.Г. ... ... ... ... болды.
Онымен бірге болашақ атақты астрономдар С.В. Орлов, В.А. Костицын, ... ... ... Келесі жылдары институт қызметкерлері қатарына С.К.
Всехсвятский, Г.Н. Дубошин, Р.В. Куницкий, Н.Д. Моисеев, Н.Н. ... ... К.Ф. ... К.Н. ... Б.М. ... ... Фесенков ғылыми зерттеулермен айналыса отырып, мұғалім қызметін
тоқтатпады. 1933-1948 жж. ол Ломоносов ... ... ... ... және астрофизика кафедрасының жетекшісі болды.
Кафедрада ғылыми жұмыстар ұйымдастырып, оған студенттерді ... ... ... ... ... олардың индивидуалдық қасиеттерін ашуға
тырысты. Ол ешқашан студенттер мен ... ... өз ... Ол ... еңбектерін ғана атынан жариялайтын. Оның
басшылығымен жүргізілген бақылауларды, ол ... ... ... ... ... ... жетілдіруін ұсынып, дайын жұмысты
кідіріссіз басылымға жіберетін. Бұл нәтижелерді ол өз ... ... ... ... 1923-1964 жж. В. Г. Фесенков редакторы
болған «Астрономия ғылымының жетістіктері» басылып шығуын ... Г. ... КСРО ... ... ... көп көңіл бөлді.
1927 ж. ол КСРО ҒА корреспондент-мүшесі ... ... 1935 ... А. Белопольский мен В. И. Вернадский академиктер ұсынысымен оның
толық мүшесі ... ... жж. ол КСРО ҒА ... ... ... ... ... 1939-1941 жж. КСРО ҒА физика- математикалық
ғылым бөлімшесінің академик-хатшысының орынбасары болды.
1941-1945 жж. КСРО ҒА ... ... ... эвакуацияланған
академиялық мекемелерінде жолдаушысы болды.
ҰОС басында В. Г. Фесенков КСРО ҒА ... ... ... ... кейіннен Алматыға көшті. Бұл жерде ол эвакуацияланған
жұмыскерлер мен академия ... ... мен ... жұмыстарын
атқарды.
1941 ж. В. Г. Фесенковпен ұйымдастырған Астрономия және Физика
Институтының Қазақстан үшін ... ... ... өте ... Ауыр ... қарамастан институт В. Г. ... ... ... ... Онда әр түрлі зерттеулер ... ... ... кадрлар дайындалды. 1950 ж. Институт екі тәуелсіз ... ... және ... ҒА ҚазССР Институттары.
В. Г. Фесенков Астрофизикалық Институтының құрылысына көп күш ... ... ... өзі бақылап, жұмыстың дұрыс жүруін қадағалады.
Кешірек ол Үлкен Алматы өзенінің жағалауында Күн ... ... ... ... ... ... үшін орын табудағы мақсатпен
астрономиялық және метеорологиялық бақылаулар жүргізді. Экспедиция Крестов
тауында кең ... ... ... жұмыс істеді. Осы экспедицияға
қажетті ... ... жеке ... бұйрығымен берілді.
Келесі жылдары В. Г. ... ... ... ... ... (Сухой Лиман, 1927), Китаб экспедициясы (1934 ж.), Қарадақ және
Алматы маңында Бутаковка ... ... жж.), ... ... ... ... (1946 ж.) экспедицияларға шықты. 1947 ж. В. Г. Фесенков Сихотэ-
Алинский метеоритінің құлау орнын ... ... ... 1948 ... ... экспедиция ұйымдастырылды. 1957 ж. жазда Аксенгір
ауданына ... обл.) ... ... ... үшін ... жүргізді,
ал күзде В. Г. Фесенков Ливия құмында ... ... ... ... аттанды. Бұл экспедиция 1957 ж. 26 мамырда КСРО ... ... ... ... төрағасы академик И. П.
Бардин ұсынысымен ұйымдастырылды.
Египетте бола тұра, В. Г. Фесенков ... ... ... ... ... ... орнатты. Ол Каир Университеті мен ... ... ... ... Онда ол Египет ... ... ... КСРО-да планета аралық кеңістіктк зерттеу
жұмыстары туралы баяндады. ... ... ... жер ... ... қызықтырды. В. Г. Жергілікті ... ... ... ... ... ... ... зодиакалды
жарықты бақылауды кейінде жалғастыруға ұсыныс жасады. Ол үшін ... ... ... берілді.
В.Г. Фесенков Сихотэ-Алин метеоритінің құлаған жеріне ... ... ... Өте ауыр ... Е. Л. ... ... Уссурий
тайгасында метеориттерді жинау, кратерлерді қазу, ... ... ... ... ... Осыдан алған мәліметтер нәтижесінде
В. Г. Сихотэ-Алиский ... ... ... ... ... ... және жерге дейін ол астероид болғанын көрсетті.
В. Г. Фесенков 1914, 1927, 1936, 1941, 1945 жылдары толық күн ... 5 ... ... ... ... ол ... жете
бермеді. Ауа райы құбылмалы ... екі рет күн ... ... ... ... 1936 ж. Күн ... ... Қостанай аспанын бұлт
қаптады, дегенмен В. Г. Фесенков аспанда фотометрлеу арқылы ... ... ... 1 с дейін дәлдікпен анықтады.
Экспедиция кезінде В. Г. ... ... ... ... да болмасын жағдайларда жұмысты дұрыс орындай білді. Ол ... ... тез ... баспаға жіберетін. Мысалы, зодиакалды
жарықты түнде бақылап, келесі күні ... ... ... ... ... бір ... ... оның қолында дайын нәтижелер болды,
оларды ... ... ... ... не ... ... Мысал ретінде
Египеттегі зодиакалды жарықты бақылау экспедициясын еске түсірейік. Түнде –
бақылау, күндіз - ... ... ... орай ... ... ... ... жасады, 1947 ж. мамырында Сихотэ-Алинский
метеоритін зерттеу экспедициясынан кейін, ол Уссурий тайгасында жүргізілген
жұмыс нәтижелері ... 5 ... ... Ол өз ... мен күшін дұрыс
жұмсап, өзінің оқушыларында солай ... « ... ... ... ... » ... сөздері экспедиция уақытында жиі айтылатын.
В. Г. Фесенков үлкен ... және ... ... жүргізіп,
жастарды да тартты. Оның қарамағында өз бетінше жұмыс істей алатын оқушылар
болды. Оның басшылығымен әр ... А. Б. ... Э. ... А. Г. ... Ю. Н. ... Г. Ф. ... Д. А. ... Н.
Б. Дивари, Г.М. Идлис, В. И. Мороз, З. В. Карягина және т.б. жұмыс істеді.
Ол ондаған ... ... Г. ... ... ... ... дұрыс көрді. Ол өз
жұмыстарын журналдарда басып, клубтар мен ұжымдарға дәріс оқитын, ... мен ... ... Еш экспедиция оның жергілікті
халық алдында экспедиция мақсаты мен астрономиядан дәріссіз өтпейтін.
В.Г. Фесенков жас ... ... Г. ... ... ... үлкен көңіл бөлді, түрлі
конференцияларға, симпозиумдарға, семинарларға ... Оның ... сөз ... ... ... ... Ол жаңа ... жақсы біліп, оларды басқаларға да ... ... мұны ... ... ... математик және поляр зерттеушісі – О. Ю. Шмидт, 1944 ... ... ... шаң материясынан түзілді деген гипотезасын ұсынды.
В. Г. Фесенков бұл ... ... ... күн ... ... болуын,
эволюцияның заңды процессімен еш ... күш ... ... ... ... гипотезасын ұстанды. Бұл гипотезаға В. Г. Фесенков
1919 ж. басталған көп жылғы зерттеулер ... ... ... Күн мен оны ... ... газ тұманынан бір уақытта
түзілді. Басында барлық планеталар химиялық құрамы бірдей болды. ... ... ... ... ... ... (сутегі, гелий)
жоғалтты, ал ауыр элементтер сақталды. Күн ... ... ... ... ... сақтап, қазірде сутегі мен гелийден тұрады.
Планеталардың құрылуымен қатар, Күнде өзгеріске ұшырады.
В. Г. Фесенков ... Күн ... бір ... ... ... болды деген көзқарасты ұстанды. Бұл көзқарасты жаңадан
алынған мәліметтермен бекітіп ... ... ... ... жұмысынан алынған мәліметтерді қолданды. Оның зерттеулері бойынша
метеориттік заттың құрылысы мен ... ... оның ... ... ... ... болғанын көрсетеді. Мұндай масса Марс пен Юпитер
орбиталарының аралығындағы кезінде орналасқан ... ... ... ... ... көптеген майда бөліктерге шашырады. Ірі
бөліктері алысқа ұшпай, бастапқы орнында астероидтар белбеуін жасады. ... Күн ... ... ... ... Массасы 10^15
бөліктері мыңға жуық астрономиялық бірліктерге қашықтады.
В. Г. Фесенков жұлдыздардың пайда ... ... ... шығарды,
олар Ғалам өмірінің әр периодында пайда болып, ... газ ... ... ... Пайда болған жұлдыздардың арақашықтығы тұрақты ағыс принципі
бойынша анықталады. Жұлдыздар, планеталар сияқты, ... ... ... ... жоя ... ... орналасады. Массивті жұлдыздардың тез
айналуы, олардың тұрақтылығын сақтау үшін, ... ... ... ... ... не жұлдыз серігі ретінде бөліп тастайды. Ғалымдар
ротациондық тұрақсыздық принципін ... және ... ... ... ... пен басқа планеталарда өмір бар деген тұжырым қалыптасты.
Г. А. ... 40 ... ... ... бар ... ... Ол жер өсімдіктерін зерттеп, олар ... ... ... ... ... Осы ... нәтижесінде Г.А. Тихов
ғылымның жаңа саласы – астроботаниканы ашты. В. Г. Фесенков Г. А. ... ... пен ... ... өмір жоқ»,-деді. Екі ғалымның арасында
пікірталас туды, бұл үлкен қызығушылық тудырды. Зерттеулер ... ... ... ... ... ... жоқ ... дәлелденді.
В. Г. Фесенков студент кезінен-ақ ... ... ... Юпитердің көрінетін детальдарын қағаз бетіне түсіруден бастады, ол
түрлі факторларды (дифракция, жер ... ... ... ... ... ... планеталардың жоғарғы қабат фотометрия методикасын
жасады. 1924 ж. ол ... ішкі ... ... ... ... ... мен экваторлық жылдамдығын қарастырды. 1952 ж. ол Юпитер
сызықтарының пайда болу ... ... ол ... ... ... ... конденсациясы әр түрлі сатыларда өтті. Интенсивті
турбуленттікке байланысты ... саты ... ... ... қабатқа
көтеріледі де, атмосфера фонында сызық күйінде бейнеленеді.
1922 ж. В. Г. Фесенков Венера ... ... ... ... ... ... емес, планета атмосферасында жарықтың таралуы екенін
анықтады.
Самуриды В. Г. ... ... жж. ... ... рефрактормен
бақылап, дөңгелектің шығыс бөлігі жұлдызды көлемнің 0,1-ге батысынан
жарығырақ, ол ... ... ... ... Г. ... ... жұмыстарын Марсқа арнады. Марс ... ... ... ... 1926 ж. ... ... әсері мен жарықтың
планета дискісі бойымен таралуы жайлы ... ... ... ... ... ... контрасттың азаю фактісіне сүйене отырып
(спектрдің ультрафиолет диапазонында бақылаған), ол осы диапазондағы
атмосфера ... ... ... Ол дәл ... ... көрінетін дискілердің диаметріне спектрдің ... ... өз ... ... салыстыра отырып, дәлелдеді.
Бұл планетада таралатын газдық атмосферамен ... және ол ... ... болуын анықтады. 1944 ж. В. Г. Фесенков жарықтың Марс
дискісімен таралу дәлірек теориясын жасады, теорияны ... ... ... Марс ... ... Жер қызыл құмдарына
ұқсайтындығын байқады. Марс ... ... ... ... ... ... ... еместігін анықтады. Мұндай қорытындыға «Өмір
факторы » демекші, Марс ... ... Күн ... ... ... Г. ... ... су сұрағын шеше отырып, егер ... 300 ... ... ашық су ... ... оларды телескоппен су бетіне
түскен Күн ... ... ... ... ... жарықтар
байқалмағандықтан, ашық су қоймалары жоқ екендігі зерттеулер ... Г. ... Ай ... ... тығыздығын анықтау әдісін
ұсынды, ол Ай дискісінің терминаторға жақын, Күн сәулесі тік түспейтін
бөліктердің ... ... ... ... Осы Жер
атмосферасынын 10^-6 тығыздығынан артық ... ... ... беретін әдісті Ю. Н. Липский пен Б. Лио француз астрофизигі
қолданған. В. Г. Фесенков Айды ... 20 жж. ... ... Н. ... мен П. П. ... бірге бастады. Ташкент обсерваториясында
қарапайым ... ... Ай ... қолданып, ол Ай
материктерінің Ай ... ... ... ... ... ... ж. Ай бетінің термиялық қасиеттеріне анализ жасап, В. Г. Фесенков
Ай беті қабаттарының қарапайым, жылу өткізу механизмінің қатысы жоқ ... бұл ... ... ... ... тұрады деген қорытынды
жасады. Ол осы өте ... жылу ... ... қабаты Ай түнінде жылу сақталуын
қамтамасыздандыратынын айтты.
В. Г. ... ... ... үшін көп ... ... 1913 ж. ... мен оның эволюция мәселесі Күн туралы бірінші жұмысы жарияланды.
1934 ж. В.Г. Фесенков Күн ... мен ... ... ... ... әдісін жасады, олар Күн дискісінің фотосуреттері арқылы анықталды.
Кучино обсерваториясында түсірілген суреттерден дақ пен факел ... Күн ... ... тәуелсіз екенін көрсетті.
Күн радиациясын зерттеу үшін В. Г. Фесенков ... ... ... Күн дақтарының жарық бөлуін өлшеу, Күн тұрақтылығын, Күннің жұлдызды
көлемін анықтады.
Күн коронасын ... Күн ... ... ... ... ... В. Г. Фесенков Жер атмосферасымен шашыратылған
коронаның нағыз ... ... ... ... ... ... ... күн сақинасының жарығымен, Жер атмосферасының ... ... ... таралуымен түсіндіріледі. 1926 ж. Фесенков ... күн ... ... корона жарықтығын Күннен алыс қашықтықтан
анықтау мүмкіндігін корона жарықтығы мен ... ... ... ... ... ... Мұндай бақылаулар тек 1941 ж.
толық күн тұтылу кезінде жүргізілді. Сафир-Бойе фотокамерасы көмегімен күн
дискісі ... 8 ... ... ... ... ... ... рет
өлшеді. Жарықтың таралуы Күннен алшақ жерден күн ... ... ... ... ізі ... ... ... зодиакалды
жарық ұшақтан бақылағанда анықталды, онда күн сақинасы ... ... 1914 ж. ... кезінде С. Н. Блажко алған Күн коронасының
суреттерін ... ... Күн ... поляризациялану дәрежесінің
бұрыштан тәуелділігін тауып, сфералық симметриялы корона туралы тұжырымды
теріс екендігін дәлелдеді. Ол ... ... ... ... деп ... ... ... құбылыс екендігін көрсетті.
1934 ж. Фесенков поляризация дәрежесі мен күн ... ... ... анықтау поляроидтың үштік орналасу әдісін ұсынды. Ол
бойынша поляроидті осі бойымен 60 ... ... ... ... ... үш өлшемін алу керек болды. Бұл әдіс ... ... ... ... ... ... зерттеу
үшін қолданды.
В. Г. Фесенков ... ... ... ішінен зодиакалды
жарықты бөліп көрсеткен жөн. ... ... ... ... ... ... құралдарды қолдану керек? Көптеген сұрақтар ғалымды қызықтырды.
Зодиакалды жарықты зерттеу жұмыстарын университетті ... ... ... 1913) , өмір бойы ... ... Ол зодиакалды жарықтың
фотометрлік бақылауларын планета аралық кеңістікте шаң ... шаң ... ... ... ... ... Жердің жоғарғы атмосферасы туралы қорытындылар жасауда
қолданды. Фотометрлерді зодиакалды жарықты бақылау үшін жасап, ... ... әр ... ... бақылады, бақылау материалдарын өндіру
әдісін шығарды. Әдіс ... ... ... жалпы көрініс жарығының оны
құрастырушыларға бөлінеді: ионосфералық, атмосфераның ... ... ... ... ... ... жұлдыздардың жалпы жарығымен
анықталатын ... Жер ... ... ... және ... Жер ... осы үш бастаудың жарығының
таралуының нәтижесінде пайда ... ... ... ... В. Г. ... ... ... келді:
зодиакалды жарықтың басты бөлігі планета аралық кеңістік шаңымен жарық
таралуымен негізделеді, ... ... ... Ол ... кеңістікте күннен 1 а. ө. Қашықтықта шаң ... ... ... бірге шаңның жалпы массасын Жер массасының 10^-10 жақын екендігін
тапты. Шаң ... ... ... ... ... ... ... анықтауға көп көңіл бөлді, ол бойынша шаң бөлшектері
Күнге қарай оралған ... ... ... ... В. Г. ... бойынша Жер орбитасының ішіндегі планета ... ... ... заттар толығымен Күнге 100 000 жыл (астрономиялық ең қысқа
уақыт периоды) ... ... ... орай ... ... ... ... толтыру бастауларымен
қиындық туды. Фесенков бұл мәселеге жан-жақты ... және шаң ... ... ... қарастырды. Нәтижесінде В. Г. Фесенков 1958 ж.
зодиакалды бұлттың материясы астероидтардың ... ... ... ... жасады.
Зодиакалды жарықтың фотометрлік ... ... Г. ... зодиакалды жарықтың изофоты, оған атмосфера
табиғатының ... ... ... ... ... Осыған байланысты ол
«зодиакалды кеш әсерінің» есептемелерін жүргізді, Жер ... ... ... ... ... таралуын есептеді. Дегенмен
алынған жарық көлемі мағынасыз болды. Изофоттың формасының өзгеруінің басқа
себебі – ... ең ... ... ... ... ... бөліну
әсерімен байланысты болуы мүмкін. Осы мүмкіндікті қарастырып, ғалым ... ... ауа ... сферасында ерекшеленуі керек. Оның
ойынша, атмосфера ... ... ... ... ... таралған. Атмосфераның осы бөлігіндегі жарық бөлуін ол түнгі
аспан ... ... ... деп ... В. Г. ... ғылыми
істерінің ерекшелігі бірінші қарағанда ұқсастығы жоқ екі ... ... ... ... 1947 ж. ... ... ... кеңістіктегі
метеорлы материя» монографиясын жатқызамыз. Онда теориялық астрономия
әдістерімен, бақылау ... ... ... ... ... ... ... сұрақтар қарастырылған.
Монографияда мынадай сұрақтар қарастырылған: зодиакалды жарықтың бақылау
әдісі мен оны ... ... ... ... ... жұлдыздардың жалпы
санын бағалау, Жер атмосферасында жарық экстинкциясын есептеу ... ... ... ... ... ... Күн ... мен кометалар, комета мен астероидтар дезагрегация процесі.
Осыған байланысты В. Г. ... ... ... ... Ол ... ... мәселелерге
мыналар кіреді: Жер атмосферасының күндіз жарық бөлуін зерттеу, түнде және
кешке Жер ... ... Жер ... ... ... ... ... озон құрамын анықтау, Жер мен басқа
планеталардың ішкі құрылысын ... ... ... ... ... ... Ол ... қабықшасыз атмосферасы бірінші жақындағанда екі
параметрмен суреттеледі – таралу индикатрисасы мен мөлдірлік ... Г. ... осы ... ... әдіспен жетілдіріп, бақылауға
қажетті приборлар құрастырды. Олардың ішіндегі ең әйгілісі ореолды фотометр
болды. Оны ... ... ... ... ... үшін,
Күн ореолының жарық өлшемдері бойынша атмосфера мөлдірлігін анықтау үшін
қолданды.
В. Г. Фесенков бірінші ретті таралу ... ... ... ... ... ашып, оны горизонтальды және ... ... Жер ... ... күн ... шартында атмосферада
жарық таралуды зерттегенде қолданды.
В. Г. Фесенков күндізгі аспан жарық өлшемдеріне көп ... бөле ... ... ... ... Ол ... төрт параметрін өлшеуге
арналған. Бақылаулар күндізгі аспан жарығында поляризация элементтілігі жоқ
екендігін көрсетті.
В. Г. Фесенков астрономиялық және ... ... ... ... ... қатыспаса да, ол Жер орбитасы ... ... ... қолдану керектігін көп ойлады. ... озон ... ... ... ол ... жасанды серіктерді Жер
көлеңкесіне екі спектрлі интервалға (Шапюн және одан тыс) кіру ... ... ... ... В. Г. ... Жер бетінен 20-30 км
биіктіктен кешкілі жарықты ... ... ... ... оны
тәжірибеде қолдануда үлгермеді.
1972 ж. басында В. Г. ... ... ... ... жатты.
1972 ж. 12 наурызда жүрегі тоқтап қаза болды. Өмірден әйгілі ... ... ... ... Адам ... Оның ... ... осы күнге дейін мағынасын жоғалтпады.
2.2. Г. А. Тихов Қазақстанда және оның астроботаникасы.
Ұлы Отан ... ... ... ... ... шығыс
региондарында тұрып, қызмет етті. Соғыстан кейін осы региондарда жаңа
бағыттар мен обсерваториялар ... ... ... ... ... ... күнде де жаңа обсерваториялар соғылар еді, ... олар ... еді – ... да, ... жері де. Бұл ... ... Тихов (1875-1960) жатады. Ол ескі Пулков ... КСРО ... ... (1927 ж. бастап), 1941 ж. бастап Алматыда тұрды.
Г. А. Тихов соғыс басталмай тұрып, планеталарды ... үшін ... ... ... ... ... ... орналастыратын орын
керек болды. Оның ойынша, планетаның ең тыныш көрінісін құмда көруге
болады. ... ... ... ... бірінші экспедиция
ұйымдастырылды. Мемлекеттің азиаттық ... ... ... ... үшін орын табу ... (Кучерово 1953) барды.
Жақсы бақылау пунктері табылды. Көп жылдардан кейін ... ... мен ... жүргізген экспедиция нәтижесінде, соңғы
жылдары Сібір ... ... тек ... ғана ... мен ... ... үшін ... жерлер табылды.
Г. А. Тихов ашқан ғылымның жаңа бағыты – ... ... Марс ... арналған астрофизикалық жұмыстары жақсы белгілі.
Бірақ барлық уақыттағы барлық ... ... ... Ғаламдағы өмір
мәселесіне көп көңіл аударды. Сөйтіп, 50 жж. бұл ... ... ... ... ... ... мезгілдік өзгеруі
қызықтырды, бұл құбылыс Марста өсімдік болу ... ... ... ... ... ... ... дәрістерінде ол: «Марста ... ал ... ... ал ... енді ғана ... деді. Ол Марста
ең төменгі сатыдағы өсімдіктер ... ... ... ... Г. А. ... ҒА президиумымен астроботаника хатшысы болып тағайындалып, өмірінің
соңына дейін болды. 1946 жылдан бастап Г. А. Тихов ... ҒА ... ... ... бар деген тұжырымға қарсы факт – Марс ... жұту ... жоқ ... ... осы ... ... айналысты.
Оның айтуынша, оған аспаннан жерге түсіп, айтылған сұрақты шешіп, ... ... ... Ол Марс ... ... байланысты, спектрінің
тар учаскесінде хлорофилл жұту белдеуі болмау керек деген тұжырымға келді.
Терісінше, өсімдік өмір сүру үшін ... ... ... ... Бұл ... ... коэффициентінің күрт төмендеуіне алып келеді. Жерде
кең ауқымды ауыр жағдайларда ... ... ... ... ... да, Субарктика мен Памирде экспедициялар осыны дәлелдеді.
Осылай Марстағы өсімдік ... ... ... қарсы факт алынып тасталды.
Марс теңіздерінің ... түс ... ... гипотезалармен
түсіндіріледі (Марс ... ... ... әр дәрежедегі
ылғалдануы, шаң борандары және т.б.). ... ... ... ... ... олар гипотеза болып қалады.
Г.А. Тихов жүргізген акстроботаника секторының ғылыми жұмыстарын қалай
бағалау керек? ... ... ... дәрежедегі ғалымдар тиховшыл
астроботаникалық мектебіне ... ... қате ... ... шығар.
Дегенмен Марста өсімдік бар деген идея қате болса да (мұны әлі дәлелдеу
керек), Тихов пен оның ... ... мен ... ... ... ... ... ғылымның қай саласында – астрофизика немесе ... ... ... ... ... ... ... әдісінің жаңалығын бөліп көрсету жөн, өсімдік ... ... ... ... ... ... бұзбай, ашық
аспан астында зерттелді. Мұндай тапсырмаларды шешу аппаратураның жаңа
констукциясын ... ... ... Бұл ... ... жаңа
спектрографтар мен басқа оптикалық приборлар құрастырды. Осы приборлар
көмегімен Жер атмосферасының оптикалық ... ... Г. А. ... ... ... ... ... енгізді, бұл оған және
оның оқушыларына жаңа нәтижелерге жетуіне ... ... ... ... ... ... ... мемлекетте адам космосқа енуіне ... ... ... ... ... климат камерасын, Марс климатына ... ... ... ... ... Ғылым Академиясының президентінің ауысуы (Қ.
И. ... ҒЗЖ ... ... ... бағаланбауы (Тихов
өлімінен кейін тек материалды емес, моральдік қолдауын жоғалтуы) ... ... ... және оның ... «Марсқа оралуға»
үлгермеді. Тихов астроботаника ... ... ... жоғары маман
дайындап үлгерді. Аталып өткен себептер үшін олардың көбісі астрофизика мен
ботаника саласында ... ... ... ... ... ... мен ... нәтижелер өсімдік физиологиясын және
космобиологияны зерттеуде қолдануда.
3. Қазіргі астрономия: Дәстүр мен ... ... ... ... және ... жүйе ... ... тығыздығы бар ғарыштық жілік жүйелері.
Ғарыштық жілік N жүйелерін ... ... ... ... бірі ... ... Идеалды сұйықтықтың «Шаң тозаң бұлттары»
үшін бұл жұмыстарда релятивистік модель зерттелді. Бірақ дене ... ... ... ... ... бұлт ретінде берілген. «Жіліктік
бұлттар» түріндегі материямен ... ... ... зерттеуде 3
себепті бөлуге болады. Ол ... ... ... релятивистік
жіліктер классикалық дәрежеде көптеген өзара әсерлесу мүмкіндігін туғызады.
«Жіліктік ... ... ... ол ... ... концепциясына
негізделген теоретико-өрістік модель. Бұл формализм бөлшектердің әсерлесу
зерттеулерінің идеяларына негізделіп жасалған. Сондықтан, біз осы ... ... ( ... ... ... гравитациялық өріс қасиеттеріне
дұрыс түсініктеме беруіміз керек.
Екіншіден, ғаламды кеңістіктік денелер қосындысы деп қарастыруға
болады. ... біз ... ... ... ... үшін «жіліктік
шаң-тозаң» космолгияның жақсы модельі ... ... Оған ... ... ... ... ... болғаны қазіргі
астрономяның фундаменталды проблемаларының бірі болып табылады.
Үшіншіден, жаңа зерттеулер ғарыштық ... бар ... ... ... беріп отыр.
Жоғарыда айтылған жұмыстар жіліктік бұлттарды жалпы салыстырмалы
теориясында зерттеуде оның ... ... ... ... және ... ... ... модельін құруға жол ашты. Бірақ,
бұл жұмыстарда тұрақты ... ... бар ... қарастырылды, ал ол
уақытқа тәуелді.
2. Гравимагнетизм гипотезасына.
Кезінде, ғалымдармен ... ... көзі бола ... ... ... магнетизмін түсіндіру үшін гравемагнетизм гипотезасы ұсынылған
болатын. Бірнеше аспан денелеріне қолданылатын гравимагнетизм ... ... ... ... ... Бұл ... жалпы
қабылданған салыстырмалы теория интерпретациясына белгілі бір өзгерістер
енгізеді. ... ... Жер, Күн, ... ... және ... ... байланысты теориялық нәтижелер мен ... ... ... ... талқыланады.
Мұндай жағдай айналмалы біртекті сұйық шар – қарапайым аспан денесінің
модельі қарастырылғандығымен байланысты. Біз Күн, планета және ... ішкі ... ... ... ... ... осы
аспан денелерінің ішкі және сыртқы қабаттарының ... да ... ... да, ... ... ... Жер ... оның
бірден сегіз көлемін алып жатқанын айқындайды. Онда зат сұйық күйде ... және ... ... ... ... Жер ядросы Жердің сыртқы қабатына
қарағанда шамалы өзгеше жылдамдықпен айналады деп есептелінеді.
Дәл ... ... ... жұлдыздарда болуы мүмкін.
3. Эфир құрылысының мәселесіне.
Эфирдің өзара әсерлесетін айналмалы материалдық жүйелермен (АМЖ)
біртекті толған ... орта ... жаңа ... ұсынылды – мысалы
Галактика, Күн, атом, электрон, фотон және т. б. ... ... ... бар, ... және ... массалардың өзара әсерлесуін
сиппаттайтын праполь. Орталық және ... ... ... ... праполь Нюьтон заңында анықталған, ол Күн жүйесі
Прапольда бір-біріне ... ... ... ... ... заңы ... және Күн мен планеталардың, атом ядроларының
фотонмен өзара әсерлесуін көрсететін математикалық формуласы ... ... және ... ... перифериялық массалар
жылдамдығы туралы түсініктемелер берілген.
Шектік, қажетті және жеткілікті шарттар формулалары прапольдың бар
екендігін ... ... ... ... ... ... уақытта екпінді түрде астрономияның стационарлы ... ... ... ... ... ... өтуіне
қарай массаның өлшемінің, формаларының және басқа физикалық параметрлерінің
өзгеруі ... ... ... ... ... осы
физикалық өзгерістерді ескере отырып, динамикалық мәселелерді зерттеп,
есептеу қажет. Бұл ... ... ... қозғалысының динамикалық
модельі ретінде масса, өлшем және формасы баяу өзгеретін галактика немесе
екілік ... ... ... қоса фотогравитациялық формулалық
есебінде берілген гравитациялық және сауле шашатын денелердің параметрлер
редукциясының ... ... ... ... екі және ... ... ... емес фотогравитвциялық есебінің шегінде
зерттеледі. Полярлы және компланарлы шешімдердің түрі табылды. Олар ... ... ... ... жұлдыздар мен галактикаларды динамикалық және
құрылымдық интерпретациялауға ... ... ... ... ... ... ... гравитацияның әсерін сандық және
сапалық анлизін жүргізуге ... ... ... ... және ... ортасы.
3.2.1. Қазіргі астрофотометрия: мақсат, әдіс және проблемалар.
Қазіргі астрофотометрия айтарлықтай табыстарға жеткен. Ол ... ... ену ... 28 ші ... өлшемге дейін жетті,
өлшемдердің дәлдігі көп жағдайда 1 mmag ... ... ... ... ... жүз мың обьектіге ... ал орта ... ... обьектілері 10 9 жетті.
Қазіргі астрономиялық фотометрияның ... ... ... кіреді: Галактиканы зерттеу үшін ... ... ... ... үшін ... мен квазарлардың
жаппай интегралдық фотометриясы; физикалық ... ... ... жаңа ... ... ... шығару; айнымалы және
стационарлы емес жұлдыздардың ... Күн ... ... ... ... ... ... жасанды
обьектілер фотометриясы, және т. б.
Қазіргі астрофотометрия жергілік және ғарыштық обсерваториялар, әр
түрлі жолақ ені және түрлі ... ... ... ... жүйелер негізінде орындалады. Астрофотометрияның бақылайтын
обьектілеріне түрлі аспан денелері жатады, және ... ... ... өзіндік
аппаратура, бақылау, ықшамдау және стандарт әдістері ... ... ... ... және ... ... туады.
Трансформация дегеніміз жұлдыздың өлшемді бір фотометриялық жүйеден
екіншісіне аудару. Бұл ... шешу ... ол – ... ... ... моделінің параметрлерін анықтаймыз.
Мәселенің шешімі фотометриялық жүйелер мен әдістердің ... ... ... Жұлдыздық өлшемдердің бір жүйеден екіншісіне
трансформациялау әдістерін ... және ... ... жолақтарды қолдану нұсқауларын жасап шығару өте маңызды мәселе
болып табылады. Физикалық ... ... ... ... ... ... үшін, Жер атмосферасының оптикалық
қасиеттерін зерттеу үшін әр түрлі лабораториялық және ... ... ... ... ... керек.
Әр түрлі авторлардан алынған нәтижелерді салыстыру мүмкіндігіне ие
болу үшін ... ... ... және ықшамдалу
процедураларын баяндап, барлық ... ... жеке ... ... шығару керек. Бірақ фотометристердің алдында, басылым ... ... емес ... та ... туып ... қазіргі
журналдарда мұндай мағлұматтарды жазуға мүмкіндік жоқ. Сондықтан мұндай
мағлұматтарды интернет жүйесінде ... сайт ... ... орналастырған жөн.
ХАО ның арнайы комиссиялары фотометриялық бақылаулар мен оларды ықшамдау
әдістерінің ұсыныстарын жасап ... ... ... ... ... бар ... ... статусы.
Саулелік жылдамдық қызметімен табылған 108 планеталық масса компаньоны
бар ... ... ... қарастырылған. Бұл мақсатта Mv ... ... ... ... олардың хромосфералық
активтілігі және айналым жылдамдығы ... ... ... ... ... ... абсолютты өлшемдер және B
– V түсінің көрсеткіштеріне негізделіп Mv – түс диаграммасы құрылған. Гиад
басты ілгерілемелігін құру үшін V - клас ... ... ... ... ... Жеке ... паралакстарды қолдана отырып,
олардың абсолютты өлшемі есептелді.
Планеталық компаньоны бар жұлдыздар үш топқа ... ... МК – ... ... ... жұлдыздар
(61 жұлдыз), екінші топқа субгиганттар (25 жұлдыз), ал үшінші ... ... ... ... (22 ... кіреді.
Әрбір топтағы жұлдыздардың орналасуы түс диаграммасында абсолютты
өлшемі жеке ... ... топ ... M = Mvh – ... ... ... Mvh – ... жұлдыз өлшемі.
Бірінші топтағы 60 жұлдыздың тек жартысында -0.2 0.2
және металдар бар. Бұл жұлдыздардың хромосфералық ... және ... ... ... жасы ... емес ... және сутектік жану
стадиясында екендігін көреміз. Екінші жартысындағы жұлдыздар оңға ... M 0.3 ; Осы ... ... ... ... ... ... мұқият зерттеуді талап етеді, өйткені олардың
жоғары ... мен тез ... ... ... қасиеті немесе жас жұлдыз
екендігінің белгісі болуы мүмкін.
Екінші топтағы 6 жұлдыз Гаид ... ... ... ... ... ... Күн ... жоғары немесе
тең. Бұл жұлдыздарды субгигант ретінде ... ... ... және ... ... оларды сутегтік жану стдиясында
деген жорамал жасауға ... ... ... 18 ... ... ... бара жатқан сяқты.
Үшінші топтағы 6 жұлдыз жағары хромасфералық активтілік пен тез
айналуын ... ... Бұл ... ... ілгерілемеліктің жұлдыздары
болуы керек. Қалған 16 ... ... ... 0,6 m ге ... ... ... баяу ... және басты ілгерілемелікті тастап бара жатқан
жұлдыздар.
Сонымен біз ... 108 ... 42 ... ... ... ... 30 жұлдыз әлі зерттеуді қажет етеді.
3.3. Күн физикасы және күн мен жер байланысы.
3.3.1. Астрофизикалық иститутта алып ... ... ... ... қалаушы академик Фесенковтың ғылыми
ізденістерін Күн жүйесіндегі ... ... ... да ... ... Юпитер планетасы да бар. Дәл осы планетаға Фесенковтың 1917 жылы
Харьков ... ... ... табиғаты» атты алғаш монографиясы
арналғн болатын. Кейіннен 50 жылдары ... ... ... ... ... ... Юпитер атмосферасында болып жатқан ... ... ... ... Алып ... ... және
фотометриялық бақылаулары 1959 жылдан басталды, кейіннен ол планеталық
жұмыс ... ... ... біріне айналды. Бұл зерттеулер тек Одақ
көлемінде ғана емес, шет ... де ... ... 60 ... соңында
КСРО ҒА шешімімен АФИ Одақ бойынша алып планеталарды ... ... ... ... орнына айналды, «Алып планеталар» жұмыстық тобы мен
«Күн жүйесі» секциясы құрылды, ... ... ... ... ... өте бастады. Халықаралық деңгейде де АФИ ... ... жоқ, ... комиссия мүшелігіне енді, шет ел әдебиеттеріне
публикация жазды.
Жасалған жұмыстардың негізгі бағыты, бүгінгі ... ... ... нәтижелерінде алынған атмосфера мен бұлт қабатарын
зерттеу болып қалып ... ... мен ... спектрлеріндегі молекулярлы
жолақтардың пайда болуы, планета дискісінің ... ... ... ... ... ... дәлелденген болатын.
Сондықтан жұтылу жолақтары, тек бұлтасты атмосферада ғана емес, көпшашырау
процессі арқасында бұлт қабатында да, ... ... ... метан мен
амиактың жұтылу жолақтарын бақыланатын ... ... жаңа ... ... Осы жаңа модель негізінде алып
планеталар атмосферасындағы көміртегтің көлемі Күндегі ... ... ... ... ... ... ... Сатурн үшін, ішкі процесстермен
қатар аэрозоль құрамасының ... ... ... ... ... бұл ... және оңтүстік жарты шеңбердегі оптикалық
және жұтылу қасиеттерінің нақты, айқын ассиметриясына әкеліп соғады. ... мен ... ... ... ... ... ... және зоналы варияциаларды табуды, көпжылдық зерттеулер мүмкіндік
берді.
Юпитер мен ... ... ... ... ... ... атмосферасының тұрақсыздығын зерттеу, түрлі халықаралық
бағдарламаларға қатысумен, алып планеталарды зерттеу жалғасып жатыр.
3.3.2. Күн жүйесін зерттеудің кейбір мәселелері.
Күн жүйесін ... ... ... оның ... және кіші ... ... ... қолданумен, үлкен жетістіктерге жетуімен
сипатталады. Дәл осы ғарыштық аппараттар жақын ара ... ... ... – Ай, Марс, Титанның үстіңгі ... ... ... ... ... ... беріп отыр. Сонымен бірге ірі
телескоптардан (10 ... ... ... 8,2 ... ... 4 ... телескоптар және т. б.) және орта телескоптармен жұмыс ... ... ғана ... даму ... ... құралдарынан алынатын ақпараттың «ғарыштық»
ақпараттан бірнеше арзанға ... ... және ... күнге тек
жергілікті бақылау құралдары ғана тұрақты және ... ... ... ... онда NASA және ... ... ... осы салаға, оның
ішінде үлкен телескоптар салуға, неге ... ... ... түсінуге
болды.
Қазіргі кезде, біздің Жер көптеген ғарыштық факторларға әсер ... ... ... ... ... жоқ, ... ... да, бірақ
Жердің астероид немесе кометалық ядро ... ... ... қалу ... бар. ... ғарыштық апаттың жақсы мысалы 1994 жылы
Шумейкер-Леви кометасының Юпитермен соқтығысу ... ... ... ... ... ... бар обьектілерді іздеу және зерттеу ... ... ... ... бірі ... ... ... мәселенің бірі ол Жер ... ... ... ... және сезінетін осы ... алып ... ... ... ... ... ... басқа ғарыштық
факторлардың, айта кетер болсақ Күн активтілігі, Күн мен Ай ... ... ... аз ... ... ... сияқты
құбылыстардың әсер ететінін ұмытпауымыз керек. ... ... ... зерттеуден тыс маңызды болып есептелетін басқа планеталардың
метеорологиялық және ... ... ... ... ... ... - Жерден өзгешілігі бар, зат құрамасын зерттеуге ... ... Бір ... дәл осы ... Жердің климаттық
өзгерісін түсіну үшін, салыстырмалы обьект бола алады. Бұл тапсырма ... ... ұзақ және ... ... ... ... Мұндай
бақылаулардың керектігі Халықаралық Астрономиялық Одақ пен ... ... ... ... ... тағы бір ... ... – ол жерден тыс кеңістікте өмірдің
бар болу – болмау ықтималдығы. Бұл ... ... ... ... ... ... ... құрамы мен шарттарын зерттеу
үшін, арнайы ғарыштық экспиерименттер ... мен ... ... ... Қазақстанда даму жолын ... ... ... ... осы ... ... бір ретке келтірілді.
Ғылыми астрономияның Ұлы Отан ... ... КСРО ның ... ... ірі ... ... бастау алғанын көрсеттік.
1941 жылы 21 қыркүйекте Алматыда болған Күн тұтылуы да осы алғашқы қадамға
өз септігін тигізді. Ал ... ... ... В. ... ... ... алып ... Қазақстандағы Астрономияның негізін ... тек ... емес ... ... қосқан үлестерін көреміз.
Қазақ астрономиясының терминологиясы мен ежелгі қазақ халқының ... ... бір ... ... ... ... зерттеулермен өз үлесін
қосқан Х. Әбішевті айта кетуіміз керек.
Қазақстанның ... ... ... ... ... ... ... назардың төмендеуі және жастардың
ғылымға деген қызығушылығының ... ... әсер ... ... ... ел ... тұрақталған сәтте, ғарыш саласының болашағы айқындалып
отыр. Қазақстан алдынғы уақытта алып ... ... ... мақсатында,
алдымыздағы атқарылған ғылыми жұмыстардың нәтижелерін қолданып, жасалып
жатқан зерттеулерге дұрыс баға беріп, ... ... ... ... ... осы салаға үлкен көмек көрсетіліп отыр. Осыған
орай менің ... ... ... ... ... жас ... ... тигізеді деген ойдамын.
Астрономияның Қазақстанда даму жолдары тақырыбындағы дипломдық ... ... ... ... негізінде мыныдай қортындылар
жасаймын:
1. ... ... ... даму ... ... ... мен ... мүмкіндігінше толық
қарастырылып, оған ... ... ... ... ... ... ... негізін қалаған үлкен
ғалымдардың ғылыми жұмыстары мен өмір ... ... ... рет жүйелі түрде баяндалды.
3. Астрономия саласында бүгінгі таңда ... ... ... мен ... ... Жинақталған материалдарды қазақ тіліне аудару барысында
біршама ... ... ... ... Отчет Института астрономии и физики Казахского ... АН ... // ... ... – Т. ХIХ. № 5. – С. ... Фесенков В.Г., 1947; Теория вертикальной видимости // ... наук ... ССР. Сер. ... и физ. – вып. 1. – С. 63-82.
3. ... Н.Н., 1943; К ... о ... ... ... ... Т. 29. № 2. – С. 9-29.
4. Воронцов-Вельяминов Б.А., 1943; Астрофизические наблюдения кометы
Тевзадзе II 1942 // ... ... – Т. 20, № 2. – С. ... ... В.Г., 1947; ... ... В межпланетном
пространстве. – М.; Л.: Изд-во АН КазССР.
6. Дарчия Ш. П. ... ... при ... ... разной
длины волны. Изд. АН КазССР, Алма-Ата, 1956, 174 с.
7. ... Н. И. ... ... для постройки планетной обсерватории. В
кн.: Труды сектора астроботаники АН КазССР. Алма-Ата, 1953, т.1, с.73-83.
8. Тихов Г. А. Основные ... Изд. АН ... ... 1955, ... E. ... P. Letelier Phys. Rev.D. 1987, V.36,P. ... P. Letelier CQGra. 1987, V.4, P. ... D. Gal’tsov, P. Letelier Phys. Rev. D. 1993, V.47, ... М. В. ... и др. ... в АЖ, 2005, т.31, №2, ... Abdildin M.M. Gravitations & Cosmology. 1999, V.5, No.3 (19),
P.219-221.
14. Omarov T.B. ... ... ... Problems in
Astronomy, Nova Science Publishers Inc. New-York, 2002. 248 P.
15. Bekov A.A., Omarov T.B. Astronom. and Astroph. ... ... P. ... Bekov A.A. Order and Chaos in Stellar and ... Systems, ASP
Conference Series, 2004, V.316, P.366-370.
17. Омаров Т.Б. отв. ред. ... ... ... ... ... докладов). Алматы. 2005. С.10-75.

Пән: Астрономия
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 48 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Астрономия4 бет
Күн жүйесі эволюциясы3 бет
Ресей құрамындағы Қазақстан3 бет
Ғалам эволюциясы идеясының қалыптасуы5 бет
Қазакстанның Ресейге қосылуы14 бет
Қазақстанның оқу-ағарту жүйесі12 бет
Галактикалар мен жұлдызды жүйелердің эволюциясы14 бет
Спектралды тығыздайтын оптикалық мультиплексордың құрылысын есептеу38 бет
Философия (лекциялар)150 бет
1917-1920 жылдар аралығындағы Астрахан қазақтары158 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь