Нарықтың түрлері, құрылымы және мәні


Пән: Экономика
Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 13 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге
Кепілдік барма?

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






2. Нарықтың түрлері, құрылымы және мәні. Нарықтық экономика туралы түсінік.

2.1. Нарықтың мәні
Нарық категориясын тереңірек ұғыну үшін оның шаруашылық (экономикалық) іс-
әрекетіндегі орнын анықтауымыз қажет. Экономикалық іс-әрекеттің 4 сферасын
атап кетуге болады:
1. Өндіріс.
2. Тарату.
3. Айырбас.
4. Тұтыну.
Экономиканың жалпы, әрі қарапайым мақсаты – тұтыну болып табылады. Ал
экономиканың ең маңызды саласы - өндіріс. Оның әсерінсіз ешқандай нарық
болуы мүмкін емес, тек өнерәсіп қана қажетті тауар массасын өндіреді.
Өндірістік сфераны өзгерту – басқа да экономикалық салаларды өзгерудің
кілті болады. Ол нарықтық қатынастардың, олардың жоқ жерде құрылуы үшін аса
маңызды фактор болып табылады. Егер бастапқыда ешқандай өндірістік нәтиже
болмаса, онда нарықтың болуы мүмкін емес. Бірақ өндіріс пен тұтыну арасында
басқа да салалар болады, өнеркәсіптен кейінгі тарату жүйесі өндіріс өнімін
кімге бұйыратынын, өндірілген тауардың иесін анықтайды. Тарату жүйесі
адамдар арасындағы әлеуметтік қатынастардың құрылуында маңызы зор.
Тарату жүйесі өндірістің нәтижесі ғана емес. Өнеркәсіп процесінің
тиімділігі еңбек өнімінің таратылуы нәтижесінде ғана жүзеге асуы мүмкін.
Айырбас экономика иерархиясы саласында үшінші орынға иеленсе де, оның
өндіріске тигізетін әсері таратумен де тепе-тең болады. Қалай болса да
нарық фукнцияларын қарастырғанда оның тиімділігі айқын көрінеді. Айырбас
сферасы барлық қоғамдық шаруашылықтың жүйесінде ең 13 маңызды рөлге ие.
Сондықтан, тауар айырбасы жиынтығы ретіндегі нарық дамуы аса маңызды тарихи
рөлге ие болған.
Нарықтың механизмі ең жалпы түрде экономиканың негізгі мәселелерін шешу
мақсатында өндірушілер мен тұтынушылардың нарық арқылы өзара әрекет ететін
шаруашылықты ұйымдастыру формасы деп анықтауға болады. Нарық дегеніміз не ?
Басында нарық дегенді әр түрлі тауарларды сатумен байланысты жұртқа жария
орын ретінде түсіедерді. Қоғамдағы экономика дамып, қиындаған сайын еарық
ұғымы да өзгеріп отырады. Қазіргі дамыған қоғамда нарық деген мінднтті
түрде сатушылар мен сатып алушылар кездесіп келісім жасайтын орын емес,
қазіргі заманда саудатер теледидар арқылы жарнама бере алады. Сатып
алущылар мен тікелей байланыспай-ақ айырбас жасаушылардың тапсырыстарын
телефонмен біліп және тауарларды почта арқылы жібере алады. Сонымен еарық
қоғамдық еңбек бөлінісінегізенде оқшауланған өндірушілердің арасындағы
үстемдік етуші және анықтаушы байланыс әдісі ретінде көрінеді. Ал кейбір
экономистер нарықамынадай анықтама береді: "Нарық шаруашыцлық жүргізетін
субьектілердің өз бетімен дербес шешім" Қабылдайтын өзара қарым-қатынастар
жиыны. Тауар өндірісі жағдайында нарықтың байланыстар экономикалық
қатынастардың барлық жүйесін және барлық субьектілерін қамтиды. Нарықтың
құрамна өз жұмыс күшін сатушы кәсіпкерлер де, еңбеккерлер де, тұтынушылар
да, қарыз капиталының және бағалы қағаздардың иелері де тағы басқалар
кіреді. Осыған сәйкес қазіргі нарықтық экономика нарықтардың бүгінгі бір
жүйесі тауар мен қызметтер, жұмыс күші,қарыз капиталдарының, бағалы
қағаздардың, валюталық нарық және басқалары. Жалпы нарық ұдайы өндірістің
барлық сатыларына түпкі нәтижесі мен тиімділігіне айтарлықтай әсер етеді.
Саяси экономикалық мағынада нарықты айырбас қатынасын білдіретін
экономикалық категория деп қарастырды. Ол экономикалық қатынастар жүйесінде
ұдайы өндіріс жүйесінің маңызды сатысы айырбасты сипаттайды. Сонымен нарық
туралы өндірістің құрамды компаненті, тауарлы өндірістің және айырбас
айналасының заңдарына сүйенетін айырбас процесі. Экономикалық дамудың
обьективті жағдайы нарықты және оның категорияларын яғни бағаны, ұсынысты,
сұранысты, бәсекені және тағы басқаларды өмірге әкелді. Көп уақыт бойы
біздің еліміздегі басқарудың экономикалық өмірде нарықтың дамуына кедергі
жасағанын білеміз. Өйткені елімізде басқару әкімшілдік-әміршілдік әдісте
болатын. Ал соңғы жылдары басқарудың экономикалық әдісіне көшу нарықтың
айырбасқа кең жол ашы отыр. Экономикалық өмірле шаруашылық қызметін
ұйымдастырудың бұл әдісі, батыстық модельдерді қайталау емес. Бұрынғы
социалистік елдердегі нарықтық қатынастардың ұлғаюы шаруашылық механизмін
қайта құру барысында заңды көрініс. Мысалы:Венгрияда 1988 жылдың өзінде
экономикалық реформа барысында өндіріс құрал жабдықтарына көтерме сауданы
енгізу арқылы нарықтық тепе-теңдік қалыптастырды. Әрбір өндіріс әдісіндегі
нарық меншікке байланысты өндіріс қатынастарының бүкіл жүйесінде әрекет
етеді. Біздің қоғамызда нарық өндірістің тиімділігіне халықтың әлеуметтік
тұрмыс дәрежесін жақсарту бағытында қызмет істей бастады. Соңғы уақытша
теориялық дискуссияларда нарық пен жоспар бір біріне орынсыз қарап қойылып
жүр. Шын мәнінде ұдайы өндіріс (жоспарлы ұйымдасқан процесс). Нарықты оның
икемділігін, экономиканың тиімділігін арттыруға пайдалануы аса маңызды
мәселе. Сондықтан нарық ұдайы өндірісті үйлесімді дамытудың басты тұтқасы.
Экономиканы нарықтық реттеу ұйымдасқан жоспарлы шарушылық механизмінің
құрамды бөлігі. Сонымен бірге шаруашылықтың механизмімен тығыз байланыста
әрекет етеді. Жоғарыда айтылғандай нарық болса да, оның нақты түріне
байланыссыз үш негізгі элементке : бағаға, сұраныс пен ұсынысқа, бәсекеге
негізделеді. Нарықтың механизмінің осы негізгі элементтерін талдап көрейік.
Әрбір экономикалық жүйе негізгі үш сұрақты шешу қажеттілігіне ұшырайды, не
өндіру керек ? Қалай өндіру керек ? Кім үшін өндіру керек ? Қалай өндіру
керек ? Нарықтық экономикада бұл сұрақтар негізінен нарықтың көмегімен
шешіледі, яғни баға, сұраныс пен ұсыныс және жалпы түрде, нақты мысал
арқылы көрейік. Айталық табыстар дәрежесінің өзінің нәтижесінде адамдар
ауқатты болып, тек картоппен тамақтанудың орнына етпен тамақтана бастады.
2.2. Нарық функциялары
Қоғамда өмір сүретін нарықтық қатынастар қазіргі функциялар жиынтығын
атқара отырып, шаруашылық іс-әрекеттің барлық жағынан әсер етеді.
Функциялар мынадай болады:
1. Ақпараттық. Әрқашан өзгеріп отыратын бағалар, пайыздың мөлшерлемесі
өндіріс қатысушыларына нарыққа өткізілетін қоғамға қажетті тауарлардың
мөлшері, құрамы, сапасы және саны туралы обьективті ақпарат береді.
Өтіп жатқан операциялар нарықты жинақтайтын және өңдейтін ірі компьютерге
айналдырады. Ол нақты өте көп ақпаратты өңдейді және оның ауқымындағы
барлық шаруашылық кеңістік туралы жалпы, әрі нақты ақпарат беріп отырады.
Бұл әрбір кәсіпорынға әрқашан өзінің өндірісін нарықтың өзгермелі
шарттарына байланысты бағдарлап отыруға мүмкіндік береді.
2. Делдалдық. Экономикалық ерекшеленген өндірушілер терең қоғамдық еңбектің
бөлінуі негізінде бір-бірін анықтап, өз іс-әрекеттерінің нәтижесімен алмасу
қажет. Нарықсыз қоғамдық өндіріс қатысушылары сол немесе басқа да
технологиялық және экономикалық тиімділігін анықтай аламыз.
3. Баға құрушы. Нарыққа түскен өнімдер мен қызметтер материалдық және еңбек
шығындары бірдей емес мөлшерде болады. Бірақ нарық қоғамға керекті
шығындарды ғана мойындайды, тек осы тауарды сатушы сатуға келіседі. Осыған
байланысты баға мен құн арасында тұрақты қатынастар орнайды.
4. Реттеуші функциясы – ең маңыздысы. Ол нарықтың экономиканың барлық
саласына, соның ішінде өндіріске қатынасында байланысты. Нарықты бәсекесіз
елестету мүмкін емес. Ішкі салаларға бәсекелестік өніс бірлігінің
шығындарының өтелуін реттейді, өндірістік еңбектің, техникалық дамудың,
өнім сапасының өсуі деңгейін қадағалайды. Салааралық бәсеке саладағы
капиталды алу жолымен экономикалық жағынан тиімді құрылымын құрады.
Бәсекелестік ортасының мазмұнын сақтауда нарықтық экономикасы дамыған
елдерде мемлекеттік реттеу тапсырмалары бірден бір маңызды.
Нарықты реттеуде маңызды рөлді бағаға әсер ететін сұраныс пен ұсыныс қарым-
қатынастары атқарады. Бағаның өсуі – бұл өндірістің ұлғаюын, ал бағаның
төмендеуі – сәйкесінше оның қысқаруын көрсетеді. Адам Смит: Кәсіпкер тек
өз мүддесін ғана көдейді, өз көзқарасын ғана есепке алады, бұл жағдайда ол
оның ойына да кірмеген мақсатқа көрінбейтін қолмен бағыт алады. Өз мүддесін
бақылай отырып, ол жиі қоғам көзқарастарына қызмет етеді, - деп жазған.
Осы көрінбейтін қол қазіргі таңдағы экономикада реттеуші қызметін
атқарады.
Қазіргі кезде экономика тек көрінбейтін қолмен ғана емес, сонымен қатар
мемлекеттік басқармалармен басқарылады, бірақ нарықтық негізгі реттеуіш
рөлі өзінде сақталады.
6. Сауықтырушы. Нарықтық механизм бұл – қайырылымсыздық жүйесі. Ол әрі
қатал, әрі қатты. Оған әлеуметтік, қабаттану, әлсіздерге қарағандағы
қайырымсыздық тиіс. Бәсекенің көмегімен нарық қоғамдық өндірісті
экономикалық тұрақсыз өндірістен, өмір сүруге бейімсіз шаруашылық
бірліктерінен, тазалайды, сонымен қатар тапқыр және тиімді блолып келеді.
Бұның нәтижесінде барлық шаруашылық тұрақтылығының орташа сатысы
көтеріледі.
ІІ Самуэльсон куәлендіруі бойынша, АҚШ-та дүкендердің ашылғанынан бастап,
олардың 3-тен 1 бөлігі өздерінің іс-әрекетін тоқтатуға мәжбүр болды. Шағын
бизнестің орташа циклі 6 жылдан 15 аспайды. Бәсекелестік талас-тартыста ірі
фирмалардың да өмірін тоқтатуы мүмкін. Әрине, өндірістің шоғырлануы
шарттарында және өзерістегі монополизация әлемінде еш жерде бәсекені ашық
түрде баса алмайды.
Қазіргі заманда теория нарықтық, нарықтық экономика және әлеуметтік –
реттелінетін нарықтық экономика түсініктеріне қандай экономикалық мазмұн
береді?
Нарық қазіргі кезде басты элементтері сұраным, баға және ұсыным болып
табылатын дербес қосалқы жүйеге айналды. Дәл осылардың бірлігі нарық
түсінігі мен аталады.
Нарықтық экономика түсінігі нарық түсінігіне тағыда екі саланың өндірісті
және тұтынуды қосу есебінен кеңейіп отыр.
Әлеуметтік реттелінетін нарықтық экономиканың түсінігі де ерекше кең:
нарықтық экономикаға (яғни сұранымға, бағаға, ұсынымға өндіріс пен
тұтынуға) ол нарықтық экономиканың реттеу миханизмін құрайтын факторларын –
мемлекетті, нарықтық мекемелерді, дүние жүзілік экономика ықпалын
үстемелейді.
Қазіргі заманғы нарықтық экономиканың дәл аталуы неліктен әлеуметтік
реттелінетін деген сөздермен толықтыруды қажет етеді, тым ұзақ сөз болмас
үшін осы екеуін үнемдеуге бола ма? Жоқ болмайды.
Реттелінетін сөз нарықтық экономиканың қызмет ету механизмінің маңызды
анықтамасын білдіреді, оның стихиялық, немесе директивалық сипатын, дәлірек
айтқанда бағытталатын, реттелетін, үйлестірілетін, өлшеп отыратын
сипаттарын көрсетеді.
Әлеуметтік реттелінетін сөдің өзі реттеудің субъектісін, объектісін,
мақсатын көрсетеді.
Өзі- өзінен түсінікті болатыны:
реттеудің субъектісі, тұтастай алғанда қоғамның өзі, реттеу объектісі –
қоғамдық экономика яғни фирманың ішкі өндірістік қызметі емес нарықтық
процестер, мекемелері мен факторлары:
реттеу мақсаты – қоғамдық тұтынуларды шешу, нарықтық экономиканың барлық
саласына ортақ проблемаларды жеңілдету.
Әлеуметтік реттелетін нарықтық экономиканың қалыптасуын және құрылымын
сызбалар арқылы да көрсетуге болады.
Сызбада екі сәтке назар аударылуы тиіс.
Біріншіден – нарықтық өндіріске бағындырылған экономика элементіне нарықтық
экономиканың ерекше және дербес саласына айналуы. Нарық қазірде сатып алу –
сату нысаны ретінде дәстүрлі тауарларды ғана емес қызмет түрлерін де,
еңбекті, ақшаны, капиталды, бағалы қағаздарды, ақпаратты, ақыл ой
жетістіктерінде қосады. Ал, бұлар айтарлықтай өзгеше, сатып алу - сату
нарықтық жаңа салық жағдайын – материялдық – техникалық жағынан да,
сатушылар мен сатып алушылардың кәсіптік білімдері жанынанда, айналым
механизмінің өзіндеде талап ететін таурлар.
Екіншіден, нарықтық экономика жүйесінде сұранымның міндеті өзгеруін көру
маңызды, әрине, өндіріс әркашанда кез – келген оң экономиканың жүрегі болып
қала бермек. Бірақ, нарықтық экономика үшін тұтынушының өндіріс нәтиждесін
бағалауы бұрын тарихта болып көрмеген ерекше маңызға ие болуда. Бұл ғылыми-
техикалық революция жетістіктерін меңгеру негізінде өндіріс технологиясында
жүргізілген түбірлі өзгерістердің салдарынан болып табылады. Мұндай
өзгерістер адамзаттың тарихында тұңғыш рет индустрияландырудан өткен елдер
тобы тұрғындардың көпшілігінің негізгі материялдық қажеттерін толықтай
қанағаттандыруға мүмкіндік жасады (бұл арада тұрғын үйге, тамаққа, киімге,
аяқ киімге, жоғары білім мен денсаулық сақтау қажеттіктері туралы сөз болып
отыр). Дәл осы жағдай өндіріс пен тұтыну орын ауыстырғандай көрінетін
нарықтық экономика сызбасында көрініс тапты.
Нарықтық экономика өзінің жоғары теңділігін, мына төмендегідей экономикалық
міндеттерді шешуде өзінің еш қандай балама жоқтығын іс жүзінде дәлелдеп
берді.
Өндіріс пен тұтынудың өзара байланысын қамтамасыз ету. Нарық бұл міндетті
төлем қабілеті сұранымның сатуға ұсынылған ұсынымның алуан түрлілігінің
сәйкес келуі арқылы жүзеге асырады.
Дербес шаруашылық жүргізуші өнім өндірушілердің еңбек нәтижелерін қоғамдық
бағалау. Мұндай бағалау механизмі қарапайым тиімді және шығындылығына:
сатып алу сату болғанына ие болмағанына қарайды. Дәл осы сатып алу мен
сатудың болжай білуге болмайтындығы нарықты экономикаға өнім өндірушілерді
және тұтынушыларды үнемі нарықтық формада болуға мәжбүр ететін жинақтық
береді.
Бағаның еркін қозғалуы. Бұл сұраным мен ұсыным еркін өзара әрекет етуі
процесінде нарықтық бағалардың көлемімен қозғалысы қалыптасатынын
білдіреді. Бағалардың еркін қозғалысы нарық қана қамтамасыз ете алады,
нарық дегеніміздің өзі де осы бағалардың қозғалысына жасалған кезкелген
кедергі нарықтық экономиканы бүлдіруге пара – пар.
2.3. Нарық түрлері
Нарық жүйесі – әр алуан шарттары мен іс-әрекеттерімен сипатталатын барлық
нарық түрлерінің жиынтығы. Нарық әр түрлі сатыда, барлық сфераларда және іс-
әрекеттің барлық түрлерінде мемлекеттің әр аймағында құралады. Сондықтан да
нарық жүйесі күрделі, әрі алуан түрлі болып келеді. Заңнамада салықтың
келесідей жүйелері көрсетілген:
1) ресми
2) ресмисіз (көлеңкелі)
Ресмисіз нарық –заңсыз және тіркелмеген іс-әрекеттермен айқындалатын
көлеңкелі экономиканың айырылмас бөлшегі.
Нарықтың екі типін ажыратады: жетілген және жетілмеген бәсекелестік.
Әрбір нарық түрінің жеке арнаулы міндетіне қарамастан, олардың барлығы
өзара тығыз байланыста ғана болып қоймай, сонымен қатар бірін бірі
шарттастырады.
Әрбір тауарөндіруші өзінің өндірісін дамыту мақсатында, өндірістік
шикізаттың, капиталдың және жұмысщылардың осыған сәйкес нарықта сатып бере
алатындай мөлшерде есептесе алады. Осылардың әрқайсысында, өз алдына
көршілес нарықта бар сұраныс және ұсыныс назарға алынады. Қоғамдағы
экономикалық өмір екі сатыда дамиды:
Айырбастау кезеңінде басқарушы субьектілерді анықтайтын микроэкономикалық;
2) Өндірістің жұмысын, оның ішінде нарықтың жағдайын, бүкіл ұлттық
шаруашылық көлеміндегі халық экономикасын сипаттайтын макроэкономикалы;
Нарық жүйесі меншіктің формаларының шарттарында, басқарушы субъектілер іс-
әрекеттерінің еркіндігіне және өз іс-әрекеттерінің жауап беру нәтижесінде
еркін баға беру, сәйкес экономикалық рычагтар көмегімен нарық процестерін
басқаруда мемлекеттік қатысуын құрайды. Ішкі нарықта ұлттық экономика
интеграциясы нәтижесінде гипермакроэкономиканың мазмұнын анықтаған микро
шаруашылық қатынастарының жүйесі әсер етеді. Нарық құрылымы шарттарынан
тәуелді нарық құралады. Бірақ, нарықтың барлығында да бір бірімен
байланысты болып келеді және бір- бірін толықтырып отырады:
1. Нарықтық қатынастар обьектісі бойынша:
o Тауарлар мен қызметтер;
o өндіріс элементтері;
o еңбек күші; o несие капиталы;
o қаржы;
o бағалы қағаздар;
2. Географилық жағдайына байланысты:
o жергілікті;
o аймақтық; o ұлттық;
o әлемдік;
3. Бәсекелстік деңгейі бойынша:
o еркін;
o монополистік бәсекелі;
o олигоплиялық;
o монополиялы;
4. Сауда көлемі бойынша:
o бөлшектік;
o көтермелі;
5. Басқару механизмі бойынща:
o жеткілікті бәсекелестік;
o жеткіліксіз бәсекелестік;
o реттелетін (мемлекет бақылауында)
Осылайша, нарық тауар айырбасының қатынастарының дамыған жүйесі ретінде ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Нарықтың экономикада қажеттігі, мәні, өту жолдары
Нарықтық экономика жағдайы
Нарықтық шаруашылықтың артықшылықтары және кемшіліктері
Маркетингтік зерттеулер мен нарық сегментациясы
Нарықтық шаруашылықтың артықшылықтары және кемшіліктері жайлы мәлімет
Нарықтық шаруашылықтың артықшылықтары және кемшіліктері жайлы
Нарық және иерархия
Нарық ұғымы, оның функциялары, даму тенденциялары
Нарық және нарықтық экономика
Нарықтық шаруашылықтың артықшылықтары мен кемшіліктері жайлы ақпарат
Пәндер