Батыс қазақстан облысының табиғат жағдайына қысқаша сипаттама

ЖОСПАР

Кіріспе

Батыс Қазақстан облысының табиғат жағдайына қысқаша сипаттама.

Батыс Қазақстан облысы омыртқалы жануарларының зерттелуінен қысқаша әдеби шолу.
К І Р І С П Е

Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ) Бас Ассамблиясы шешімі мен 1982 жылы тіршілік түрлерінің генефондысын, олардың қауымдастықтарындағы сандары ұрпақтарынан сақталатындай деңгейде болуы үшін қамқорлық пен қорғауға шақыратын Бүкіләлемдік табиғат Хартиясын алған болатын. Демек, туған табиғатымыздың тірі асыл мұрасы, оның генефондысы болмақ. Осы тірі мұрамыздың биосферадағы экологиялық жағдайы тұрақты дамуы үшін 1992 жылы Рио-де-Жанейрода Декларациясының 41 қағидасын (принципі) жарияланды. Бұнда, Бүкіләлемдік тұрақты даму БҰҰ-ң ұйымдастыруы мен әлемдік 136 елдері экологтарының басқосқан үлкен ғылыми конференциясы болып өтті. Осы қағидалардың 27-і мемлекеттер мен табиғат арасындағы қатынасқа тікелей байланысты болды. Бұдан туындайтын негізгі ұғым Бүкіладамзат қоғамы, биосферадағы биологиялық көптүрлілікті сақтауға және қорғауға міндетті болды. Егер биокөптүрлілік сақталса, жер планетасындағы биосфераның тұрақты дамуына жағдай жасалынатын болады. Олай болса, әрбір азамат, халық, ел, мемлекет өз территориясындағы тіршілік көзі болатын биологиялық көптүрлерді қорғай білуі керек, оларды ұрпақтарға сақтай білуі керек. Бұларды сақтай білмесең тірі мұра мен өлі мұра (қазбадағы табиғи-тарихи асыл мұра қазыналары) арасындағы байланыс үзіледі де, тіршіліктің биосферадағы сөнуіне әкелетіні болады. Осы ұғымды түсіндіру үшін декларация: «Мыслить глобально-действовать локально», бүкіл адамзатқа ортақ ұран тастаған. Ұранның қазақша мағынасы: Өзекті (биосфера) мәселні ойлау-өз ошағынан бастау ұғымын беретін сияқты. Бұрын да жануартану (биологиялық) сабақтарда оқушыларды сабақ тақырыбына қызықтыру (еліктету) үшін басқа жақтың экзотикасынан мысалды жиі беріп келдік. Ендігі жерде тек өз жеріңнің (өлкеңнің) мысалдарын көбірек келтіруіміз қажет. Себебі, туған жер қазынасы мен адам тарихы бірге тағдырлас байланысты болып келген. Осы байланыстылық, тағдырластық үзілмеуі керек. Байланыстылық үзілген жерде тұрақты даму болмай, керісінше делитанттық қағидаға қалыптасатыны өмірдің өзі дәлелдеп отыр.
Осы үлкен екі қағидаға қазіргі жастарды, мектеп оқушыларын тәрбиелеуде өлкелік тірі қазынаны жақсы біліп, олардың жанашыр қамқоршысы болатын қазақстандық жас ұрпақтың азаматтық сананы қалыптастыруда ұсынып отырған оқу-әдістемелік құралымыздың белгілі көмегі болмақ мақсатын көздейді. Өйткені, алқаптық жануарлар өз өлкеміздің өзімізге ең жақын жүрген, әдетте оларды жиі көріп жүрген жануарларымыз. Осыларды көруіміз, араластығымыз ұзаққа сақталса, біздің олар мен бірге тұрақты дамығандығымызды білдіреді. Біздің де, олардың да ұрпақтарымызға аяулы тіршілік ортақ табиғат кеңістігімізді сақтай білгеніміз.
1999 жылы жарық көрген Дебело П.В., Болатова К.Б «Животное Западно-Казахстанской области» кітабы өлкелік жануарлардың 53 түрі омыртқалы жануарлары мен 27 түрлі омыртқасыздарын (бунақтыденелілер). Республикалық «Қызыл Кітапқа» енгендері мен құрып кету қаупінде тұрғандары туралы биологиялық, экологиялық сипаттаулар берген. Олардың қорғау шараларын сөз еткен.
2002 жылы жарық көрген Байдулова Л.А., Болатова К.Б., Қарағойшин Ж..М «Батыс қазақстан облысының жануарлар дүниесі» (орысша, қазақша) мектептік оқушыларға арналған өлкелік қосымша оқу құралы да өлке жануарларының жүйелік қатары, ондағы жалпы тұқымдас, туыстарындағы түрлер саны мен бірқатар қысқа сипаттамалары, таралуы жәйлі сөз болды. Бірақ, өлке келбетін айқындай түсетін алқаптың түрлеріне көңіл аз бөлінген. Оның үстіне батыс Қазақстан М.Өтемісұлы атындағы университетінің жаратылыстану факультетінде ұзақ жылдар бойы өлке жануарлары туралы ғылыми-зерттеудегі жұмыстары көлеңкеде қалған.
        
        ЖОСПАР
Кіріспе
Батыс Қазақстан облысының табиғат жағдайына қысқаша сипаттама.
Батыс Қазақстан облысы омыртқалы жануарларының зерттелуінен қысқаша ... І Р І С П ... ... ... (БҰҰ) Бас ... ... мен 1982 ... түрлерінің генефондысын, олардың қауымдастықтарындағы сандары
ұрпақтарынан сақталатындай ... ... үшін ... пен ... ... ... Хартиясын алған болатын. ... ... тірі асыл ... оның ... ... Осы ... биосферадағы экологиялық жағдайы тұрақты дамуы үшін 1992 жылы
Рио-де-Жанейрода Декларациясының 41 ... ... ... Бұнда,
Бүкіләлемдік тұрақты даму БҰҰ-ң ұйымдастыруы мен әлемдік 136 ... ... ... ... ... ... ... Осы
қағидалардың 27-і мемлекеттер мен табиғат арасындағы ... ... ... ... ... негізгі ұғым Бүкіладамзат ... ... ... сақтауға және қорғауға міндетті
болды. Егер биокөптүрлілік сақталса, жер планетасындағы биосфераның ... ... ... ... Олай ... ... азамат, халық, ел,
мемлекет өз территориясындағы тіршілік көзі болатын биологиялық көптүрлерді
қорғай білуі керек, оларды ұрпақтарға сақтай ... ... ... сақтай
білмесең тірі мұра мен өлі мұра (қазбадағы табиғи-тарихи асыл ... ... ... ... де, ... ... әкелетіні болады. Осы ұғымды түсіндіру үшін ... ... ... ... ... ... ұран ... қазақша мағынасы: Өзекті (биосфера) мәселні ойлау-өз ... ... ... ... ... да ... ... сабақтарда
оқушыларды сабақ тақырыбына қызықтыру (еліктету) үшін басқа ... ... жиі ... келдік. Ендігі жерде тек өз ... ... ... ... қажет. Себебі, туған жер қазынасы
мен адам тарихы бірге тағдырлас байланысты болып ... Осы ... ... ... ... ... ... тұрақты даму
болмай, керісінше делитанттық қағидаға қалыптасатыны өмірдің өзі ... ... екі ... ... ... ... ... тәрбиелеуде
өлкелік тірі қазынаны жақсы біліп, ... ... ... ... жас ұрпақтың азаматтық сананы қалыптастыруда ұсынып отырған
оқу-әдістемелік ... ... ... ... ... ... алқаптық жануарлар өз өлкеміздің өзімізге ең жақын жүрген, әдетте
оларды жиі көріп жүрген жануарларымыз. Осыларды ... ... ... біздің олар мен бірге тұрақты дамығандығымызды білдіреді.
Біздің де, ... да ... ... ... ортақ табиғат
кеңістігімізді сақтай білгеніміз.
1999 жылы жарық көрген ... П.В., ... К.Б ... ... ... ... ... жануарлардың 53 түрі омыртқалы
жануарлары мен 27 түрлі ... ... ... Кітапқа» енгендері мен ... кету ... ... туралы
биологиялық, экологиялық сипаттаулар берген. Олардың қорғау шараларын сөз
еткен.
2002 жылы ... ... ... Л.А., Болатова К.Б., Қарағойшин ... ... ... ... ... (орысша, қазақша) мектептік
оқушыларға арналған өлкелік қосымша оқу құралы да өлке ... ... ... ... тұқымдас, туыстарындағы түрлер саны мен
бірқатар қысқа сипаттамалары, таралуы жәйлі сөз ... ... өлке ... ... ... ... көңіл аз бөлінген. Оның үстіне батыс
Қазақстан М.Өтемісұлы атындағы университетінің жаратылыстану факультетінде
ұзақ жылдар бойы өлке ... ... ... ... қалған.
Осы жетіспеушілікті ескере отырып, жоғары да аталған оқу ... ... ... ... Қазақстан облысы алқаптың жануарлары»
оқу-әдістемелік құралын ұсынамыз.
Бұл, өлке ... ... ... ... ... мектепте биология
(жануартану) пәні, сыныптан тыс және тәрбие жұмыстары үшін жаратылыстану
мамандықтарындағы, ... ... ... ... ... ... үшін
қажеттілігі мол оқу әдістемелік құралы болмақ..
Батыс Қазақстан облысының ... ... ... ... облысы Қазақстан Ресупбликасының қиыр солтүстік-батысында
орналасқан. Орал тауынан бастау алатын Орал (Жайық) өзенінің 1200 ... ... ... ... орналасуынан, осыншама өзен арнасының
облыс территориясын солтүстік-шығыстан оңтүстікке қарай екі бөлікке ... ... ... құюы нәтижесінде өлкенің климаттық құбылысына,
топырағына, ... мен ... ... ... болып келеді.
Облыс территориясының батыстан шығысқа қарай неғұрлым ұзындығы – 585 км,
түстіктен оңтүстікке қарай – 425 км. ... ... ... 5,9% ... алып ... ... ... көлемі 151,2 мың
шаршы км. Өлкеміздің осы кеңістігі 45030' және 51035' шығыс бойлықтары мен
51035' және 480 ... ... ... орналасқан. Демек, өлке
кеңістігінің географиялық орналасуы ... ... ... ... ... Батыс Қазақстан облысы рельефінің айырмашылығы оның тегістік болып
келуінде. ... ... ... ... және оңтүстік-батысқа қарай
ойпаңдай түсуі. Сөзімізді дәлелдей түсек, географиялық ерекшелігіне қарай
бес ірі ... ... ... ... ... 1. ... ... (Подуральское-Эмбенское) үстірті. 3. Сырт алды жарлы биіктік. ... ... 5. Орал ... ... және ... ағыстарының алабы.
Жалпы Сырттың Абсолюттік биіктігі 100-200 м аралығында. Кейбір биік жері
сиректеу болсада кездеседі. Мысалы, Ешкі ... ... ... ... ... ... ең биік жерлердің бірі. Жалпы Сырттың өлке территориясындағы
топырақ құрамы негізінен күрделі ауыр ... ... ... қалыптасқан,
немесе оны сырттық саздақ деп атаған.
Батыс Қазақстан облыс территориясының көпшілігі ... ... ... алып ... бұл түстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай көлбеу
бағытында орналасқан. Ойпат көлбеуінің абсолюттік биіктігі солтүстігінде 25
м.шамасында ... ... ... ... ... ... ... бағытына
төмендей түседі де, Тайпақ (Калмыково) елдімекенінен бастап ... ... ... төмендеуге) айналады, яғни – 10 м дейін күрт төмендейді.
Каспий ойпаты облыс территориясындағы көпшілік бөлігі, көктемде су ... ... және ... (лиманы 3-6 м, тереңдіктері, 0,5-2,0
км.диаметрі) кеңінен таралған. Осындай ... ... ... ... ... мен ... (мал ... шаруашылықтарға кеңінен
пайдаланады.
Өлкеміздің қырат аймақшаларында микрорельефтері жақсы дамыған, ... ... ... ... ... 20-25 см. ... 1-3 м шамасындай болып келетін микроойпатшалар жиі кездеседі.
Облысымыздың оңтүстік және шығыс бөлігі территориясында құм ... ... олар ... ... және ... тайызсулық
(қалдық су) жерлерінен қалыптасқан аймақшалар. Су кетіп, құмның ылғалды
жерге желмен келуінен құм ... ... ... ... ... ... құм ... қалыптасқан.
Өлкемізді Азия және Еуропа құрлықтарын бөліп жатырған Орал ... ... ... ... оңтүстікке Каспий теңізіне қарай, алдымен шығыстан-
батысқа қарай, Орал қаласынан бастап күрт оңтүстік бағытына енсіз ... ... ... ... ... (7-10 км) ... ауданында болса, ал
Елек және Утва өзеншелерінің Орал өзеніне құйылу алабының ені 12-13 ... ... Орал ... ... (Хвала теңізі атрауы) ені 50 км жеткен.
КЛИМАТЫ. Батыс Қазақстан облыс климаты ... ... ... көңіл аударсақ ... ... ... ... қарай бұл ерекшелік үдей түседі. Климаттық ... ... күні және ... қысы және жазы кезіндегі табиғи құбылыс тез
ауысуы байқалады. Өлкенің ... ( ... ... ... ... тән және ... ... ылғалына жеткіліксіздік
(дефицит) тұрақты болып келеді.
Облысымыздың барлық территориясы үшін территориясы үшін ауа ... ... ... ... +5,9 ... сәйкес келеді. Орташа айлық
температурасы (градус):
Салқындық кезеңдегі айлар: ... ...... ... + ...... + ...... + ...... + 22,0
ІХ + 15,1
Х + 5,9
Ең жоғарғы қар жабындысы наурыз да -25-30 см ... ... ал 10-20 ... ... кезінде ауаның төменгі минималді температурасы арктикалық ауаның
араласуынан – 30-35 ... ... ... болып тұрады. Кейбір өте
аязды қыстары сынап бағанасы -40-440 С дейін төмендейтін кездері болады.
Қыс айларында желдің ... ... 4,5-5 ... ... Орташа көпжылдық
қыс кезіндегі боранды күндерде: солтүстік аудандарда -30-35 күн, оңтүстік
аудандарда-15-20 күн мөлшерінде болып отырады.
Жаз ... ... ... Вегеративті кезеңдегі жылулық ресурсын 10
градустан жоғары мөлшерінен екпінділігін алсақ орташа жылу ... ... ... ... ... болып келеді.
Облыс топырағына түсетін ылғалдың орташа жылдық мөлшері: көпжылдық орташа
мөлшері: 300 мм-солтүстік ... 140 ... ... ... ... ... ... ылғалдықтың барлық өлке территориясына
ортақ-263 мм шамасындай. Ал, облыс ... ... ... ... деректер бойынша: 850 ... ... 1300 ... ... ... жағымсыз ауа райы күндері: кештеу аяқталған көктем,
ертерек ... ... ... ... және ... ... ... орын алуы, кейде 15 м/сек. Жылдамдықтары қатты
желдердің болуынан: құмды ... ... ... тұруы болады.
ГИДРОГРАФИСЫ. Облыстың территориясында 200 астам өзендер бар. Олардың ... ... ... ... түгелдей кеуіп қалатындар. Өзендердің көпшілігі
арнасы 10 км болмайды. Арна ұзындығы 200 км. Астам ... ... ... ... су ... ... Оның облыс территориясындағы арнасы
761 км. Осы ұзындықтағы арнаның облыс территориясындағы су ... ... ... ... 116678 ... км. ... бойынша Орал өзеніне сол жағалауына құятын өзендер: Елек,
Утва, Барбастау; оң жағалауына құятындар: Ембулат, ... ... ... ... ... ... бастау алып жылына (жазғы маусымда) – 1 куб км.
Суды Жалтыркөл көлдер ... ... ... ... ... Көшім
өзені бар.
Өлкемізде 150 тарта көлдер бар, олардың су көлемі бетінің жалпы ауданы 1532
шаршы км. Сонымен бірге, өлке ... ... су ... бар. Олар: Чижа жайылмасы -2200 шаршы км. ... ...... км. ... өзен ... шаршы км. Кіші Үзен-200-300 шаршы
км.
Облыс бойынша көлдердің орналасуы біркелкі емес: Елек ... ... ... ... ... көл, Қалдығайта өзені бассейінінде-20
көл;
Үлкен және Кіші ... ... ... ... жүйесі көлемі-200
шаршы км. Осы жүйедегі ірі көлдер: Балықты ... ... ... ... ең ... және терең көл-Шалқар. Оның ауданы-242 шаршы км.
Соңғы жылдары облыс көлемінде жасанды суқоймалары, тоғандар ... ... ... ... ... ... жалпы ауданы 1600 шаршы км.
болып ... Кіші Үзен ... ... ... жетті. Утва өзені
бассейінінде-20, 1 және 2-ші Шежін өзендер ... Елек ... ... ... өзендері бассейінінде-15; Көпір Аңқатыда-5.
Көктемгі су тасқыны кезінде Орал, Елек өзендер арнасы ... ... ... су ... тап болады. Жағалаулары су ... ... ... ... ... ... ... қалыптасады. Өзен
арнасы кеңи түседі, көптеген жағалаулық құлама материалдары ағын мен ... ... ұсақ ... ... өзен суы лайын (мутнасы)
күрт жағала
Судың арнамен ағу жылдамдығына кедергілер ... су ... мен ... ... ... срок) көшуін артып өзен арнасы мен судың ағуын
баяулатады, өзен арнасын жүйелі түрде ашып ... ... ... ЖАМЫЛҒЫСЫ. Облыстың территориясы солтүстіктен ... ... жүз ... ... ... ... әрі осы бағытта жер
бедерінің, климатының және өсімдік ... ... оның ... ... ... ... ... жамылғысы мынандай негізгі түрлерден тұрады: оңтүстік қара топырақ,
қоңыр қызғылт топырақ, ... ашық ... және сұр ... Облыс
топырағының жалпы өзіне тән сипаты, оның геологиялық қалыптасу жастығы және
бәрінің бірдей құрамында тұз қоспаларының көп мөлшерде болды.
Осы ... ... ... белгілі бір табиғат зоналарына немесе бір
зонаның ішкі ... ... тән. ... ... маңы ... ... Жалпы Сырттан, Орал маңы үстіртінен және Сырт алды ... ... ... жер асты суының ағыны келіп, топырақтың тереңдік
қабаттарының қалыптасуына үлкен ... ... ... ... тән өсмдік дүниесі мен топырақ қабаты кешенді түрде бір-
бірімен тығыз ... ... ... ... ... қара топырақ зонасы 95 мың
гектар жерді алып ... Бұл ... ... ең ... топырақ,
өйткені оның құрамында өсімдікке қажетті органикалық ... мол ... ... бұл ... ... ... жеткілікті.
Топырақтың құрастырушы жыныстардың ішінде көбіне-көп ауыр саздақ пен ... ... Ал ... қарашық қабаты 40-60 см. тереңдікке дейін
жетеді. Оның түсі қара сұрғылт болып ... Бұл ... ... ... ... 4-6,5% ... қара ... зонасы облыста Жалпы Сырттың тегістеу ... Ал ... ... мен өзен ... жер асты суы
жақын жатқан жерлерде шалғынды қара топырақ қалыптасқан.
Қаратопырақ зонасының ... ... Сырт пен Орал маңы ... қабаты қоңыр қызғылт топырақпен жабылған.
Бұл топырақтың алып жатқан жері шамамен 1190 мың ... ... ... ... ... ... ... пайда болады. Жер асты
суы 10 м.немесе одан да әрі ... ... ... қабатының қалыңдығы
49-60 см-ге жетеді. Құнарлы органикалық қарашірігі 4-5,5 %-ін құрайды.
Қызғылт топырақ – қоңыр және ашық ... ... ... Оның алып ... ... 934 ... бұл топырақтың құрлымы
жеңіл-құм, құмайт және ... ... ... Шөп ... түрі басым. Қарашірік қабатының қалыңдығы 40 см.шамасындай,
органикалық құнарлы бөлігі 1,5-2,5%. Осы қызғылт топырақ ... ... Сырт алды ... мен ... – Шалқар суайрығында таралған.
Ашық қызғылт топырақтың таралу ауданы облысың шөлейт зонасында ... ... ... ... ... Бұл ішкі зоналық топырақ қабаты
1784 гектар жерді алып жатыр. Топырақтағы құнарлы органикалық бөлігі 1,2-
2,2% ... Ашық ... ... ... ... сортаң өте көп
тараған. Сондықтан бұл жерлерде шөп жамылғысы, негізінен, жусандыбоз
топтарынан ... ... ... ... және бидайығы кездеседі.
Каспий маңы ойпатының солтүстігінде жер асты суының ... ... ... ... негізінде шалғынды қызғылт топырақ
қалыптасқан.
Қызғылт топырақтың осы ... ... алып ... ... ... егін ... дамыған аудандары. Бұл топырақ өзінің механикалық
құрлымы және органикалық құнарлы бөліктерінің сапасы жөнінен қара ... сәл ... ... ылғал көп болған жылдары егістен мол өнім
береді.
Сұр топырақ – ... ... ... шөл ... ... ... ... оңтүстік батыста қамысты-Самар көлдерінде шектесіп ... ... Сұр ... ашық ... ... айырмашылығы
қарашірік қабаты жұқа және түсі ақшыл, құрамында ... ... ... ... асты суы ішкі ... 10-15м. Тереңдікте жатады. Өсімдіктерден боз, ақ
жусан және ... ... ... ... кездеседі.
Сұр топырақтың қарашірік қабаты 40-50 см-ге дейін жетеді, ... ... ... 0,4-0,6% ... жерлердегі сұр топырақтардың ішінде шалғынды сұр топырақ қабаты
қалыптасады. Бұл түрінің қарашірікті қабаты 60 см-ге дейін ...... маңы ... ... және сұр ... ... көп
тараған.
Сортаңның ең көп таралған жері облыстың солтүстік-батыс бөлігіндегі тұйық
жазықтар, көлтабанды суайрықтары. Сортаңды қабаттардың астында оңай ... ... көп ... ... ... ... ... Жалпы сортаң сор топырақтың шайылуынан пайда болады. Олардың үстінде
қара жусанды-бозды ... ... ... ... 30-40 см, құнарлы органикалық бөлігі 0,9-2%.
Сор – облыста едәуір алқаптарды алып жатыр. Топырақтың беткі ... ... ... ... ... ... ... дейін жетеді.
Облыста сор топырақтың 2-түрі кездеседі: 1) Ашық сор, 2) ... ... ... ... ... ... жауып жатады оның бетіне ешқандай өсімдік
шықпайды.
Ал көлтабанды сор ... ... ... ... ... ... ... өсімдіктер- сарсазан, итсигек, бұзаубас, сораң
өседі.
Қарашірік ... ... 25-35 см, ... органикалық бөлігі 1-2,5%.
Сор облыстың оңтүстігіне қарай өте көп ... ... ... ... ... ... қабаты қалыптасады.
Батыс Қазақстан облысы өзендерінің ... ... ... ... ... Орманды-шалғынды топырақ өзен арнасына жақын орналасқан. ... ... және Елек ... ... ... ... тал, емен ... Қарашірік қабатының
қалыңдығы 40 см.құнарлы органикалық бөлігі 2,5%.
2. Жазықтағы кіші өзендердің ... ... ... ... бетіне шөптесін өсімдіктер: мия,
бидайық, қылтанақсыз арпабас, қияқ т.б. ... ... ... 50 см. ... органикалық бөлігі. 3,5-5%
Шалғынды жайылымдар көбіне малға азық ... және ... ... ... өте қолайлы.
Батыс Қазақстан облысы территориясының 10%-ін құмды алқап алып жатыр. Құм
оңтүстікте, оңтүстік-шығыста таралған.
Құмның қалыптасуына өзен суы ... ... ... өте зор. ... ... ... құрлымнан тұратын шөгінділер аққан судың,
желдің әсерінен құмды алқаптарға айналған.
Облыста Нарын және Қаратөбе құмды ... шөл және ... ... өсімдіктерге өте бай. Мұнда құм жуасы, жүзгін, қияқ, құмаршық
құм сағызы т.б. ... түрі ... ... ... ... ... ... негізінен дала
және шөлейт зоналарының өсімдіктері кең тараған. Сонымен бірге оңтүстік
бөлігіндегі құмды алқаптарда шөл ... ... ... ... ... ... әр ... ағаштардан тұратын орман алқабы бар. Бұл ... ... ... ... ... алқабы облыстың не бары 6 % ... ... ... қоңыр қызғылт топырақтың негізінде құрғақ дала
зонасы орналасқан.
Бұл дала зонасында ... ... боз, ... ... ... ... ... ішінде құрғақшылыққа төзімді: атқонақ,
мыңжапырақ, кәдімгі төскей, лерха жусаны т.б. ... ... ... дала ... ... ... әсерінен көпжылдық шөптер
кең тараған мұның ішінде жаздың орта кезінде қурап ... ... ... атауға болады.
Дала зонасының жалпы бейнесі жыл мезгілдеріне бірнеше рет өзгеріп тұрады.
Батыс Қазақстан өңірінің ақселеулі-бозды даласын өзіне тән ... осы ... ұзақ ... ... ... ... профессор В.В.Иванов
алты кезеңге бөледі:
1. Ерте көктем кезі (сәуір айының 10-20-сы аралығы). Далада қар жамылғысы
еріп, өткен ... ... ... ... ... ... тек ... жасыл мүктер теңбілденіп көрінеді. Дала ұлы өзгерістерді ... ... ... түсіп, жасыл кілемдей бидайықтың қаулап шығуы жақын
қалғаны сезіледі.
2. ... ... кезі ... ... 20-30-ы ... Астық тұқымдас
өсімдіктер тез өсіп жетіледі. Даланың жұмсақ жасыл кілемнің ... басы ... ... ... ... қызуы күшейіп, ауа
қызуы жоғарлайды.
3. Көктемнің соңы (сәуірдің 30-ы мен ... 10-ы ... ... ... гүлдері қурап, оның орнына даланы қызғалдақтар
түрлендіреді. Дөңес жерлерде әр түрлі дала ... ... ... (көк, ... ... көз ... ... дала келбеті
күн өткен сайын құлпыра түседі.
4. Ерте жаз кезі (мамырдың 10-ы мен маусымның 10-ы ... Бұл ... ... ... ... дала ... ақселеудің
күлтеленген бастарымен толқыған теңіздей ақшыл ... ... Осы ... ... ... ... шөптесін өсімдіктері бүр жарады. Сонымен
бірге сары және қызыл қандыгүл, ... ... ... ... ... бояу
т.б. дала өсімдіктері гүл атып жайнап тұрады. Осы кезде дала сан түрлі
бояуға ... Дала ... ... ... ... ... исі
мұрын жарады.
5. Толық жаз кезі (маусымның 10-ы мен ... 10-ы ... ... әлі де ... ... ... оның ... шағылысып тұратын
күмісті өңі таяды. Боз және басқа ... ... ... гүлденіп
бітеді. Бұл кезде шөптесін өсімдіктердің арасында бой көрсеткен қызғылт
гүлдері бар түйетікен топтарын жиі ... ... ... ... ... қурай бастайды. Оның енді негізгі бояуында көк, сия ... ... ... ... Каспий және Гмелин кермектерінің гүлдері басым
болады.
6. ... ... ... 10-ы мен ... 13-і ... Дала ... ... енеді. Кейбір жерлерде ашық жасыл түсті сүттіген топтары ... Осы ... дала ... ... Ал ... көп ... жылдары
даланың қайта оянып, жасару сәттері ... ... ... тұқымдас
өсімдіктердің жасыл сабақтары қайта көтеріле бастайды. Мұндай күзде жайылым
жаңарып, мал ... ... ... жетеді.
Қазіргі уақытта тың және тыңайған жерді жырту науқанының ... ... ... ... ... әсем ... ... жерлерде ғана
сақталған. Мұның өзі негізінен мал жайылымдарына ... ... ... бидайық пен арпа басты ... ... ... шөп ... ... ... ... ортаңғы бөлігінде шөлейт ... ... ... ... ... ... болады.
Бұл зонада: ақселеу, боз, ақ ... ... және ... ... ... ... ... Сортаңды жерлерде қара жусан, сор
маңында-көкпек, бүйірген топтары басым болады.
Шөлейт зонасында ... ... ... ... ... ... мен сордың кең
таралуына жағдай жасайды. Жер бедерінің кіші формалары да ... ... әсер ... ... оң жақ жағалауының өсімдік кешені ерекше ... ... ... ... ... ... ... және эфермерлі
өсімдіктерден: қоңырбас, қызғалдақ, жабайы жуа және т.б. түрлері кездеседі.
Ал сол жақ жағалаудың өсімдіктер кешені жұтаңдау. Мұнда ... ... ... ... ... шөлейт зонасының алқабында Қара және Сары, 1,2,3 - Шежін өзендерінің
арналары жатыр. Көктем кезінде тасыған су өз ... ... ... ... ... су ... Су тартылған кезде ойпаңдарға ... ... ... шөптер өседі.
Осы көлтабандарда сортаң топырақтар басым болғандықтан, бидайық, арпабас,
бекман айрауығы сияқты өсімдіктер кең ... Ал ... ... ең терең
бөліктерінде қамыс-құрақ өседі. Көлтабандар көктемде және күзде ... ... ... Жаз ... ... шауып, қысқа мал азығын
дайындауға өте ... ... - ... құмы ... ... ... ... Қазақстан облысының
едәуір территориясын алып жатқан шөлдің, ерекшелігі бар. Оның ... ... Бұл ... ең ... ... шөп өсетін қабаттың
біркелкі болмауы. Шөл ... тән ... ... ... ... ... ... жыңғыл, қызыл, тобылғы, құмаршық, қияқ, құм бетегесі,
түймедағы, құмның боз ... ... ... ... құм ... ... т.б.
түрлері кездеседі.
Құмды төбелердің арасындағы ойпаңдардың жер асты суы таяз жатады. ... ... және тал, ... жейде секілді ағаш өсімдіктерінің өсуіне
өте қолайлы. Сонымен бірге нарын құмдары дәрі-дәрмектік мия, қыша ... ... ... ... дүниесінің қой, түйе, жылқы малына табиғи жайылымы
ретінде маңызы зор. Қыс айларында бұл жерлердің қар ... өте ... ... ... ... ... ... жайылым ретінде пайдалану өте
тиімді.
Өзеннен алыстай түскенде екінші және үшінші сатылардың ... ... ... шегіршін, жөке ағашы, көктерек пен шетен және ... ... ... ... биіктеу өседі. Сондықтан көктемде ... ... 7-10 ... ғана су ... ... арасынан қып-қызыл жемістері бар долана, ырғай, ит жүзім,
шомырт, ит мұрын сияқты бұталар жиі ... ... ... ... ... ... қара бүлдірген басқаларына қарағанда анағұрлым көп
тараған.
өзен бойындағы орман ... ені 2-ден 15 ... ... ... ... ... алқаптарда бидайық, түлкіқұйрық, арпабас, беде,
қоңырбас, ... мия ... ... ... т.б. шөптесін
өсімдіктер кездеседі.
Батыс қазақстан облысындағы ... ... шоқ ... ... ... қарасу бойындағы Қуағаш, Қарағаш орман шақтарында негізінен ... ... ... Ал ... қаруын сынайтын полигон орналасқан Нарын
құмындағы Бөкейорда орман шаруашылығында бар болғаны 15 мың ... ... ... ... ... Қазақстан облысының территориясы 5
физикалық-географиялық аудандарға бөлуге болады:
1. Қоңыржай-құрғақ дала ауданы.
2. Өте ... дала ... ... ... ... ... ... Шығыс шөлейтті Көшім-Жайық ауданы.
5. Шөлді нарын құмы ауданы.
1.Қоңыржай – құрғақ дала ауданы – облыстың солтүстік бөлігін алып ... ... ... кристалды негіздің үстіне қалыптасқан
палеозой, мезазой, ... ... ... жыныстары жер бетіне ... ... ... ... территориясының үстіңгі қабаты төрттік дәуірдің
шөгінді жыныстарынан ... ... жер ... биік ... ... ... ... Сырт Орал алды
үстіртінің оңтүстік сілемдері көмкеріп тұрады. ... ... ... жер бедерінің геоморфологиялық жағдайы жер ... ... ... ... ... ... жылы ... ауданға жатады. (Климат деген тарауды
қара). Активті жылылықтық қосындысы (+10º) ... ... ... орташа температурасы қолайлы (Орал қаласында 4,4º) аязсыз күндер
саны 140 тәулікке ... ... ... ... 125-130 күн ... ... ... мөлшері 300 мм. (Ең ылғалды жылдары 400-450 ... ... 140 мм) ... егін егу ... қою ... ... қоры ... 115-150 мм-ге жетеді. Бұл ауданның агроклиматы ерте
пісетін дәнді-дақылдарға, ... өте ... ... ... 112,1 ... бір ... см-ге). Ауыл шаруашылығын сумен
қамтамасыз ... ... ... мен оның ... маңызы зор.
Топырағы негізінен қою қызғылт карбонатты механикалық құрамы сазды және
ауыр құмдауыт ... ... ... қарашірік қабаты 45-50 см, құнарлы
органикалық бөлімі 3-4% тей ... қою ... ... ... ... ... ... ақ селеулі-
бозды болып келеді. Гүлді шөптесінді өсімдіктермен ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан облысында ең негізгі егін
шаруашылығында қажетті жерлер.
Жануарлар ... ... ... ... ... дала ... ... жыртқыштардан: қасқыр, түлкі, ... ... бұл ... ... ондаған түрлері, бауырымен
жорғалаушылардың кейбір түрлері кездеседі.
2.Өте құрғақ дала ...... ... ... ... алып ... Оның ... жалпы Сырт қыратының бір бөлігі, ... ... ... ... ... Төменгі палеозойдан кайназой
эрасының соңғы кезіне дейінгі шөгінді ... алып ... ал ... ... кей ... юра мен бор ... жыныстары
жердің үстіне шығып жатады.
Өте құрғақ дала ауданының жер бедері биіктеу келеді. Ал батыс бөлігі кең
жазықты және көп ... ... суы мол ... ... ... ... дала физикалық-географиялық ауданының климат ерекшеліктеріне
қоңыржай ... дала мен ... ... ... ... ... ... негізінен құрғақ, өте жылы агроклиматтық аймаққа кіреді.
Активті ... ... (+10º) -2800º - ... ... ... +10º ... жоғары болатын тәулік саны 155-160-қа
дейін. ... ... ... мөлшері 220-230 мм. Қыс кезіндегі тұрақты
қар жамылғысы 110-120 тәулік шамасында, ал оның қалыңдығы 20-25 см. қардағы
судың қоры 75-90 мм. ... үшін бұл ... ... ... мөлшері
көбейеді де, ылғал мөлшері азаяды.
Геоморфологиялық ерекшеліктеріне қарай ойпаңды, көлтабанды жерлерінде ... суы ... ... ... ... ... қарағанда топырақ
және өсімдік жамылғысы өзгешелеу болып келеді. Ауданның шығыс бөлігінде жер
бедері биіктеу ... ... ... ... ... қызғылт және
сортаң мен сор алмасып кездеседі.
Жалпы осы өте құрғақ дала ... ... ... ... Бұл қоңыр
топыраққа қарағанда қарашірік қабаты жұқалау 40-45 см, ... ... ... осы ... ... ... ... жалпы жерінен 30-35%-
ін алып жатыр.
Сортаңды жерлердің өсімдік жамылғысы ... ... ... ... ... сортаң топырақ біршама жер көлемін алып жатқандықтан, құрғақ дала
физикалық-географиялық ауданында егістік жер 30-40%-ін ... ... ... ... шамасы.
Жануарлар дүниесі алдыңғы сипатталған ауданның құрамына ұқсас болып келеді.
3.Батыс шөлейтті ... өзен ... ...... ... ... ... шығысында Көшім өзенінің аңғарымен, ... ... ... ... территориясы Каспий маңы ойпатының ең төмен түсіп ... ... ... ... зерттеулердің көрсетуіне қарай
кристалды аналық жыныстар 15 км.тереңдікке дейін төмен түскен.
Жалпы территориясы төрттік дәуір ... ... ... ... ... ... ... қарағанда бұл ауданда шағын
(микроформалы) жер бедері аз. ... Сары және Ащы ... ... ... ... жазықтар, сор ... ... жер ... ... көп ... шөлейт зонасына тән қатаң континентті құрғақ болып келеді. Активті
жылылықтың қосындысы (+10º) - 3000º-қа ... ... ... ... 5,8º ... Қыс айының орташа температурасы -12,8º.
Климаттың континенттігі батыстан шығысқа қарай өзгереді.
Жылы кездегі жауын-шашын жылдық ... 2/3 ... ... ... ылғалдылығы күндізгі уақыттарда 30%-ке дейін жетеді. Жаз
айларында аңызақ 20-50 ... ... ... Тұрақты қар жамылғысы 80-
100 тәуліктей, оның қалыңдығы 15-20 см, қардағы судың қоры 40-75 ... ... ... Жәнібек аудандарының территорияларында ... ... ... ... ... ... ... жайылымдарға кең
түрде пайдаланады.
Жануарлар дүниесі шөлейт зонасына тән түрлерден және дала ... ... Бұл ... жаз ... ... ... топ-
тобымен жиі кездесетін еді, 2002 ... бері өте ... ... 2004 ... ... кәсіптік әуесқойлық аулауға тиым салынды.
4. Шығыс шөлейтті Көшім-Жайық ауданы – ... маңы ... ... және
Жайық өзендерінің аралығы мен Батыс қазақстан облысының ... алып ... Бұл ... ... ... ... ... бойында жатыр, ал солтүстігінде өте құрғақ дала ... маңы ... ... төменге түсу кезінде бұл жерлерді
бірнеше миллиондаған жылдар бойы ... суы ... ұзақ ... ... түбі ... ... ... теңіз
жануарларының қалдықтары көп ... Өте ... ... ... тұз ... ... ... қабаты төрттік дәуірдің
шөгінді жыныстарымен көмкерілген.
Шығыс шөлейтті Көшім-Жайық ауданы негізінен ... ... ... ... ... ... ... аңғары мен жайылмасы және тағы да ... ... ... ... ... тілімденген. Сонымен бірге әр
түрлі, микроформалы жер бедері көп кездеседі. (ойпаңдар, ... ... ... ... - өзіне ендік бойынша көршілес ... ... ... ... ... ... ... орташа ыссы агроклиматты алқапта
жатыр.
Активті жылылықтың қосындысы (+10º) ... ... ... ... орташа температурасы 6º-қа дейін жетеді. Батыс Қазақстан облысының
оңтүстігінде жатқанмен ауаның қыс айларындағы температурасы төмен ... ... ... Жаз ... ... ... +44º-қа дейін жетеді.
Жылдық ауа температурасының ... ... ... ... Жауын-шашынның
жылдық орташа мөлшері 214-215 мм. Оның көбі жылы айларда түседі. Бірақ
маусым ... ... ... ... ... өсімдіктердің
көктеуі мерзімінен кешігіңкіреп түседі де, ... ... ... ... ... ... ылғалдылығы тәуліктің жарық кездерінде 28-30º-
ке дейін жетеді. Аңызықты ыссы желді күндер жылылық кезінде 25-32 ... ... ... Қар ... ... 10-20 см ден аспайды.
Шығыс шөлейтті Көшім-Жайық ауданының топырақ жамылғысы ашық қызғылт,
шалғынды ... ... және ... ... түрлерінен
қалыптасқан.
Осы ашық қызғылт топырақ астында жер асты еспе суы 6-15 м. ... ... ... ащы ... ... де, үстіңгі топырақ жамылғысын
қалыптастыруға үлкен әсерін тигізеді.
Өсімдік дүниесі жусанды-боз және ... ... ... өсімдіктерден,
изен, қоңырбас т.б. тұрады. Кейбір құмды жерлерде орманды ... ... ... т.б.) ... қайың, көктерек, қарағаш сияқты
ағаш түрлері өседі. Сор мен сортаңды жерлерде қара жусанды өсімдік ... ... ... ... ... ... топырақта өсетін шөптесін
өсімдіктер, бұталар, қамысты-қоғалы және тоғайлы ... ... ... зонасының жануарлар дүниесі саршұнақ, ... құм ... ... ... ... және ... ... осы зонаға
тән түрлері кездеседі: жүндес ... ... ... каспий тасбақасы.
5.Шөлді Нарын құмы ауданы – облыстың оңтүстік бөлігінде орналасқан.
Солтүстігінде ... ... ... ... мен ... облысы территориясының аралығын алып жатыр.
Бұл-Каспий маңы синеклизасының платформалық кристалды қатты қабатының Батыс
қазақстан облысының территориясында ең ... ... ... ... түгелдей төрттік дәуірдің шөгінді жыныстарымен көмкерілген.
Қазіргі Ақжайық ауданының ең шеткі оңтүстік бөлігінде ... ... ... жақын жерде Пермь дәуірінің жыныстары – тас тұздары, ғанышты
ангидридтар жердің үстіне шығып ... ... құмы ... ... ... ... ... алқаптардан тұрады. Нарын құмының облыста алып жатқан жері
1425 мың гектар шамасындай.
Батыс ... ... ... ... ... ... 1584 ... немесе бүкіл облыс территориясының 10,6% бөлігін алып жатыр.
Нарын құмы жалпы Еділ-Жайық құмды алқабының оңтүстік-батысында жатқан ... Оның жер ... ... 20-30 ... ... құмды бұйраттардан
және арасында ені 10-12 шақырымға жететін ашық жерлерден тұрады. Оның шығыс
бөлігі ... ... ... ... ... құмының физикалық-географиялық ауданы өте құрғақ, ... ... ... ... ... ... Жауын-шашынның
жылдық мөлшері 220 мм. шамасында және оның көп бөлігі жылы кезде түседі.
Қар жамылғысының ... ... ... 80-105 ... ... Ал ... көп ... кезіндегі қалыңдығы 10-15 см-ден аспайды. Түскен қардағы су
қоры 40-50 мм. ... ... ... ... ... ... қар ... Жазы ыстық болғанмен, қыс айларының ... ... ... осындай жауын-шашынның аз түсуі, жазының ыстық болуынан бұл аудан
алғалға өне бойы ... ... ... ... созылып жіңішкеленіп келетін құмды алқаптары
Жайық ... сол жақ ... ... ... ... ... ауысады.
Өсімдік дүниесінде еркекті-ақжусанды, еркекті-теріскенді топтары ... ... және ... топырақтарда қарашірік қабаты 40-45 см-ге
жетеді, ал құнарлы қарашірік бөлігі тек қабаттарында 0,4-0,6%.
Жануарлар ... шөл ... тән ... ... Әсіресе бауырымен
жорғалаушылардың түрі: құмның құлаң құйрық дөңгелек басы, құлақты бат-бат.
Батыс Қазақстан облысы ... ... ... ... ... ... облысы (БҚО), Қазақстан Республикасының батысында, Орал
(Жайық) өзенінің төменгі, едәуір ... ... ... екі ... Жер ... ... Батыс қазақстан облысы республика бойынша 6-
шы орын ... ... ... ... ... бөлігін құрайтын Батыс
Қазақстан облысын ел арасында Ақжайық өңірі деп те атайды.
Қазақ халқы ... өмір ... ... қаны ... ... өлке табиғат
кеңістігі – ұлы даласы мен ерте заманнан бері ... ... Дала ... және ... обьектілерді сол жердің көзге түсерлік
ерекшеліктері мен атаған.
Жан-жануарларға ... ... ... Қазақстан картасында кездесетін
аңдар мен ... ... ... ... ... ... мәдени және экономикалық өмірінде зор қызмет атқаратындағы кім-
кімге де ... ... ... ... атаулары топонимдер
құрамында да келіп, облыс топономиясының құрамын байыта түскен. ... ... ... ... зоотопонимдер деп атайды
Батыс Қазақстанның жер-су атауларының құрамында төмендегідей аң, ... ... ... ... ... серке, бұлан, мәстек, ешкі,
қасқыр, айғыр, байтал, тайпақ, қой, сона, ... ... ... ... шошқа, киік т.б. Мысалы, Сырым ... ... жері ... ... ... көлі ... ... Тасқала ауданындағы ешкі
тауы (Ешкі) т.б.
Батыс Қазақстан жер-су атаулары ... ... ... ... ... алып, өлке топонимиясын ғылыми зерттеуде, үлкен
ғылыми еңбек иесі ... ... ... ... ... а) тағы ... аң ... қатысуымен қалыптасқан атаулар:
Қасқыртау, Қасқырсай, Бесқасқыр, Арыстан, Бұлан, ... ... ... ... ... ... ... т.б; ә) төрттүлік (үй жануарлары)
атауларының қатысымен қалыптасқан атаулар: Қарақойсойған, байтал, Ешкітау,
Қошқарсойған, Тайбұқа, Жастұлпар, ... ... ... ... ... ... атауларының қатысымен қалыптасқан атаулар: Шаянқұм, Шыбын, Соналы
т.б; в) құс атауларының қатысымен қалыптасқан ... ... ... ... Шағала, Қарлығаш, Жасқұс, Аққұс, Балапан т.б. деп бөлген.
Ақжайық өңірі аймағы ... ... ... ... сипаттайтын қарқымды тарихи еңбектер қатарына
Ресей Ғылым академиясының академиктері 1753-1757 жылдары арасындағы ... ... ... ... ... ... балықтарының өніп-
өсуін, кәсіптік аулауын, оны қорғау мәселесін зерттеген ... ... ... ... болды. Бұл ғылыми-кәсіптік экспедиция
қортындысы «Исследования о ... ... в ... деп ... ... ... ... болып шықты. Осы жинақта Н.Я.Маншевский оралдықтардың
балық аулау деңгейін, кәсіптік балық аулау ерекшеліктерін суреттеген. Орал
өзені ... ... ... Көшім көлдеріндегі тіршілік
ететін ... ... ... ... ... ... ... белгілі дәрежеде жиһанкез- ғалымдардың
еңбектері көзге түсерліктей. Солардың ... ... ... ... ... ... Азия және ... жасаған 7
экспедициясын айтуға болады. Осы 22 жыл экспедициялық зерттеулері ішінде
1860-1862 жылдары Орал ... ... ... ... ... (балықтар)
әлемін зерттеген. Қортындысында «Жизнь Красной рыбы в Уральских ... и ... для ... ... ... ғылыми еңбек жазылды. Осы
еңбегінде Северцов 1861 ж. көктемдік ықпа сумен шоқыр ... ... ... ... ... ... көп ... үміттеніп,
Гурьевке жақын өзен арнасынан 15-сәуірден бастап күтеді. Өзен арнасының 70
км. аралығына 182 балықшылар қайықтары ... ... ... ... 20-
сәуірде шоқыршылар аулау фонтын 100 шақырымға дейін ұзарта түскен. әдептегі
жылдардай теңізден үйір-үйір ... ... ... ... ... ... Северцовтың дерегіне қарағанда: Гурьевтен 156 км. ... ... ... ... ... Кулагиндегі балықшыларға
(225 км) ... ... ... казактардың бәріне бірдей ауланбайды,
Горскийде (278 км) ... ... ... бір ... ... ... ғана ауларына түскен. Бұлардан жоғарырақ тұратын бекіністерде-
Калмыковта (345 км) ... дана ... ал одан ... ... балықшылары ешбір шоқыр ауланбаған. ... ... ... ... ... Орал ... барлық шоқырлар, өзеннің
төменгі ағысынан ... ... ... Осы ... ескере отырып,
Северцов өзенге келген шоқырлардың белгілі бөлігін, олардың көбею аймағына
баруына ... ... ... ... ... ... ұсынған.
Осы заманғы Қазақстан территориясында көлемді экспедициялық зерттеулер
негізін ХУІІІ ғ. ... ... ... ... ... Ол 1768-
1773 жылдар арасында Петербургтен Байкалға дейін Ресей табиғатын жанжақты
зерттей отырып, жануарлар әлеміне қосқан ... ... ... Ол, ... ... Еділ, Орал (Жайық), Терек, Каспий теңізі, Ертіс, Обь,
Енесей өзендерінің ... ... ... мол ... ... ... екі ... сиғызған: «Путешествия по разным
провинциям Российского ... бұл ... ... 400 ... ... Орал ... өзені алқабының жануарлары туралы
сипаттама берген. Орал өзені бірқатар балықтарына ... ... ... ... ... Сол балықтардың бірі – шоқыр (Севрюга).
Палластың екінші ірі қолжазбасы өзі ... ... ... ... ... Осы ... үшінші томында «Ресейдің сонымен ... ... және тұқы ... балықтарының 300-ге тарта түрлері
сипатталып жазылған.
Орал өзені бассейінінде (Шалқар көлі) ХІХ ғ ... (1885) сол ... ... ... ... болды. Ол 1894 ж. Орал өзенінде
шоқырды қолдан өсіру жұмысын бастады, ал 1891 ... ... ... ... ... аяқтады. Осы жылдары Орал өзенінде сирек
кездесетін, бірақ белгісіз болып келген бекіре тұқымдастары ішіндегі түрі ... ... ... персидский) алғашқы болып анықтап, биологияны
сипаттап берді.
Орал қаласында Бородин ихтиологиялық зертхана ұйымдастырды және ... ... ... ... ... жинады. Ол Орал өзені теңізге
құяр атырау сағасына теңізден ... ... ... тұқымдас балықтары
жолына ахан (кең көз торлы) ... ауы мен ... ... ... ... ... шығып, бір мәрте уылдырық шашып, көбею ... ... ... ... ... бас көтерген ірілеріне дейін түгел
ауланып, аханның көзінен өткен ұсақтары (бірақ, олар ... ... ... Сондықтан өзендегі көбею алаңдары түсімсіз болып барады, бұл
балық үйірінде кәсіптік және ... ... ... ... әкеледі,
бекіре тұқымдастарының көбею ырғағы аралығы 8-16 жыл болуына байланысты,
таяу жылдар ішінде табиғи ... баяу ... ... ... Осы ... ... дәлелдей отырып, Бородин ХІХ ғ.екінші
жартысында, бұл бағалы балықтарды ... сол ... ... ... ... аулау тәсіліне қарсы шығып, 1895 ж.ахандық аулау ... ... ... ... ... аулауға қатысты 30-40 ірі бизнеспен
байланысатын жанұя ұйымдастырып келген. ... ... ... тобы қалыптасқан.
Ахандық аулау тәсілі тоқтатылғаннан соң, оның орнына сүзбе аумен ... ... ... Ау көзі ірі және ау ... көзі ... одан ... ... келуінен ауға түскендері көп жағдайда тек ... ... ... Ау ... ... соң ... балықтарға іріктеу
жүреді. Байқаусызда ілесіп келген ... ... әлі де ... ... ... босатып жіберуге мүмкіндік болған. Осы жерде
бағалы балықтардың бағалы ұрпақтарын ойлағандар, ... ... ... мен ... ... ... алаңына жіберуге
болады. Олар, қолға түстік екен деп, кері теңізіне ... ... шашу ... ... ... өзен ағынына қарсы бағытқа көбею
алаңына қарай сапар шегетіні (миграцияға) белгілі.
Ахандық құрма ауы мен аулауға көбіне ... ұсақ ... (2-3 ... ... ... қатысатын болса, сүзбе ауға іріленген бригадылар
тобы (әрқайсысы 20-25 ... ... ... ... баржалар
қатысатын болды. Сонда жаңа тәсілмен аулау жүйесіне 5-6 мың балықшылар,
жұмысшылар қатысатын ... Бұл ... ХХ ғ. бойы өз ... жоймаған ең
тиімді тәсіл болып алды. Бірақ, ... ... ... Бородиннің
құнды байлығымыз бекіре тұқымдас ... ... ... ... ... ... ... мен табиғи өніп-өсуін ұштастыру
жолындағы ... ... ... ... ... ... ... берілмей келеді.
Бұл пікірге мынау ХХІ ғ.талабымен қарап, Каспий теңізінің ... ... ... ... ... ... егер әлемдегі жалғыз-ақ
қалған бекіре тұқымдас балықтарының каспийлік үйіріне, ... ... ... ... ... сезетін болсақ, онда «сүзбе ау ... ... мол ... сыры мен қыры жүйеленіп, экологиялық тиімділігі,
толық зерттеліп ашылмаған, кәсіби, табиғи өніп-өсуі, ғылыми жақтары әлі де
әлсіз зерттелген. Балық ... әр ... ... сай сүзгі ауды
пайдалануы дамымай қалған.
Орал өзенінің балық шаруашылығының жақсаруы жолында Н.А.Бородиннің жанжақты
іс-әрекетін айтуға болады. Оның ... ... ... өзен ... ... ... ұсақ суларды (көл, көлшік, ... ... ... және ... да ... балықтар шабақтарын құтқаруды
алғашқылардың бірі болып ұйымдастырды, олардың қырылып қалуына жол бермеді.
Бородин Шалқар көлінің ... ... ... деректер берген, алғаш
рет шалқар майшабақшасы (чархальская ... және ... ... ... ... ... сипаттама берген
Шалқар майшабақшасы (Черхальская селедочка) осы уақыт ішінде өзінің
теңіздік (97,1) ... мен ... дене ... ... ... мм), ... статистикалық белгілерінен тек желбезек жіпшелерінің
азайғанын (41-48, орташа -47,4 болса, теңіздік формада 50-63, ... ... ... ортасына өзіндік бейімділік қабілеттілігінің ... тар ... ... ... ... нормасын) ауытқуы заңдылығына
сүйенсек, онда каспийдің ұсақ майшабағының ... ... ... ... ... ... Бұл, су ортасының кең диапозондағы
(су тұздылығы -0,5-36%); ... ... ... ағза екенін көрсетеді. Бұдан, Шалқар майшабақшасының ... ... тар ... емес, кең амплитуда мен бағыттағандығы
ықтимал деп, ойлаймыз. ... ... тірі ағза ... сан ... ... ... барлық табиғат құбылыстары мен (тәуліктік,
маусымдық, жылдық ... ... ... ... ... Олай ... жүз жыл ... өзгеріс шалқар көлі
майшабақшасының түр өзгерісіне анау айтқан із қалдыра ... ... ... ... ... ... жылдар арасында
табан -60-65% (барлық ауланған балықтар көлемінен), ... -5-8% ... ... Бұны көп ... бойы кәсіптік балықтардың
ықшамдалған комплексі ретінде қарап, шалқар көлінің түбектік (тупиковой-
замкнутом) ... ... ... деп ... болмайды.
Бұл ұзақ жылдар бойы биоэкологиялық қатнастық нәтижесінде қалыптасқан үштік
бірлестік деп ... ... Осы ... бірлестік пластикасы «одағының»
шалқар көлінде әлсіреуінен тізбектегі әлсіз байланыста ... ... ... ... ... ... жылдары қаракөз шығып
қалды, өйткені ... ... қоры ... кәсіптік үйірдегі саны аулану
мен күрт азайтылды.
Маңызды мәселе, бұл балықтардың қоректік тізбегінде болып отыр. ... ... ... өсімдік фитопланктоны - 42%, су ... ... ... - 18%, ауа насекомдары – 8,2%, зообентос ... 54%. ... ... ... ... зообентостар (хирономидтер,
бокоплавтар т.б.-82-88%).
Көксерке үшін қаракөз аса сапалы және ... ... ... ... ... қаракөз – 77,8% болып келеді. ... ... ... көп ... ... айырылу «қаупі» туады деген сөз. Себебі,
қаракөз көлде азайған сайын, көксерке қоректігінде табанның бір жастық, ... ... ... ... ... ... ... көлінде көксеркені
жоспарлы түрде аулап алу көлемі ең алдымен қаракөздің табиғи қоры мен ... ... ... ... ... ... ... кәсіптік аулау мөлшерін
жылына 30 тоннадай болуын ұсынған едік. ... ... ... ... үш жыл ішінде жоспарланған 90 тонна ... ... ... ... аулау ұжымы – 260 тонна қаракөзді аулап алды.
Ендігі жерде қаракөздің ... ... ... қалпына келтіру үшін
олардың көбею аймақшасын қалпына келтіру қажет. Әсіресе ... ... ... арнасын лас заттардан, тазарту, қаракөзді аулауды 5-7 жыл
мөлшеріндей уақытқа қатаң тиым салу, ... ... ... де, ... де ... ... ... болуы қажет.
Орал өзенінің бассейіні бойынша балықтардың неғұрлым толық тізімін жасап
және олардың қысқаша ... ... ... ... ... (1912) іске асырды.
Кеңестік кезеңнің алғашқы жылдарынан бастап республика территориясындағы
балық кәсіпшілік ірі ... ... бірі ... ... ... ... және балық қорының қалыптасуындағы табиғи
өніп-өсу деңгейін айқындау бағытында болды.
1925-1928 жылдары Шалқар көлінде Орал өзенінде комплексті зерттеулер ... ... ... ... ... (1927) «Возрост и рост
уральского леща»; К.А.Киселевич (1930) ... ... и его ... ... ... ... көреді. Бұл еңбектердің нәтижесі
Шалқар көлінде 18 түрлі – Маркуннің дерегі бойынша, ол ... ... -
22 ... ... кездескен.
Шалқар көлі кәсіптік балықтары жөнінде, ... ... ... ... ... ... және ортаңғы, төменгі Орал өзені
ағысындағы кәсіптік балықтардың биологиясын ... 1923 ж. ... ... ... ... ... үлкен маңызы болды. Шалқар
көлінің кәсіптік балықтарының ... мен ... Орал ... ... ... ... ... (Всесоюзный науч.иссл.институт
озерного рыбн.хоз-ва) жоспары мен іске асқан ... ... ... ... ... ... комплекті
зерттелуі болды. Нәтижесінде Қазақстанның ... ... ... мен Бүкілкаспийлік балықшаруашылық экспедициясы құрамында
Солтүстік Каспий ... ... ... ... ... ... мақсат, балық ауланып келген ... ... ... ... ... ... дәрежесін айқындау,
болашақтағы мүмкіндігін білу, сонымен бірге, ... ... ... еді. Нәтижесінде М.Н.Тихийдің (1938), «Использование и экологии рыб
р.Урала в связи с проектом решулирования реки» атты ... ... ... Отан ... ... алдында және соғыс жылдары (1941-1945) кезінде,
еліміздегі азық-түлік өндірістері шаруашылықтары, кәсіпшіліктері өте қатаң
кестемен жұмыс ... ... ... ... қамтамасыз етуде белгілі үлес қосқан
өндіріс саласының бірі-балық ... ... ... ... теңіздік балық
аулау кәсіпшілігіндегі балықшыларды-екінші соғыс фронтына санап, қысы-жазы
кәсіпшілікпен айналысты: Мысалы Каспий ... ... ... жаз, күз ... ... ... бағалы балықтарымен қоса басқа да
кәсіптік балықтарын: сазан, табан, майшабақ, қаракөз т.б. ... ... ... ... ... ... тапсырып отырды. Қыс айларында
ат шанамен Каспийдің Қарабұғаз бөлігіне таман барып, Каспий ... ... ... ... ... Бұл, балықшыларды бірінші (соғыс) ... ... ... ішкі, ұсақ суқоймаларындағы (көл, көлшік бөлінді
сулар, өзен тұйық өзеншелер т.б.) бөлініп қалған кәсіптік балықтарды аулау
«Кіші ... ... ... ... ... ... водоемов») болды.
Батыс Қазақстан кіші балықкәсіпшілік шаруашылықтары 1934-1940 ... ... ... ... ... ... аулау
жұмыстары іске асқан болатын. Бұларға Жайық өзені мен қоса оның ... ... ... ... Көшім көлдері жүйесін т.б. жалпы
көлемі – 25800 га.зерттеген су кеңістігін айтуға болады.
Қазақ ССР ... ... ... арнаулы экспедициясы
шалқар көлін зерттеген (1941). Осы ғылыми ... ... ... ... водоемов малого рыболовства
Западно-Казахстанской области» тақырыбы мен ... ... ... ... территориясындағы балықты ... ... ... ... Ұлы Отан ... ... кейін қарқын алады. Бұған себепші болған КазССР Ғылым Академиясы
1945 ... ... ... ... ашылып, ал 1948 ж.су
жануарларын зерттейтін бөлімі болып қайта құрылуынан, кейіннен бұл бөлімді
зоология ғылыми ... ... ... және ... бөлімі
деп, қайта құрғаны, іріленгені болды.
Зоология инстиуты болып, қайта құрылуы оның жаңа бөлімдеріне үлкен зерттеу
жұмыстары ... ... ... ... 50-шы ... ... ... Орал өзені
бассейініндегі Шалқар көліне (1949-1952). ... (1956) ... ... ... ... ... және ... көлдер
жүйесін (1959) зерттеген.
Қазақ ССР Ғылым Академиясының зоология институтындағы Ұлы Отан ... ... (1946) ... ... ... ... және гидробиология
бөлімі (1948-1959 ж) Казахстанской научно-исследовательской ... ... ... ... ... ... ғылыми зерттеу
институты-КазБШҒЗИ) болып, қайта құрылып, академияның зоология инстиутынан
бөліп, Каз ССР ... ... ... ... бесжылдық жоспарлардың, әсіресе азық-түлік бағдарламасы жасалып, оны
орындап шығу жолында бағалы балық ... ... ... ... ... ... мен үйлесімді бейімділік
қауымдастық тізбегіне зиянсыз араласуы, кәсіби ... бар ... күрт ... өскелең талабына сай, тұщы суқоймаларына
бағытталған күрделі индустриялық бетбұрыстар басталуы мен ... тұщы су ... ... сайын өндіріс пен кәсіпшілік
шаруашылықтар қажжетіне көптеп ... ... ... ... ауыр ... көзі ... ... ілгері даму мүмкін
емес. Демек, ірі өзендерге СЭС (ГЭС) ... ... ... көлдердің
сулары ауылшаруашылығына жиі қолданылып, көлдер ... ... ... ... ... ... ... күйзеліс
жағдайлары үдей түсті.
ХХ ғ.60-шы жылдары ... ... ... бір ... ... ... ... яғни тоған шаруашлығын тездетіп дамытуда деп,
білді. Осыны іске асыру үшін қазақстанның ... ... ... жақын
жерден карп тоған шаруашылықтарын жедел қарқын мен сала ... ... ... асуы үшін ... ... ... ... т.б.) қажет болды. Нәтижесінде, 1961 ... ... ... және ... кафедрасын ашты, жас мамандар
даярлана басталды.
1949-1954 ж.арасында Орал өзені бассейінінде ... (1964) ... ... ... ... ... ... кәсіби балықшаруашылық
Жалтыр-көлді 1960-1961 жылдары Г.П.Трифонов (1966) ... ... ... ... .
1967-1968 ж.Орал облысының, кіші суқоймаларындағы ихтиофауналық жағдайы мен
оларда болашақта балықтардың өніп-өсуіне жағдайларын Г.М.Дукравец ... ... ... әрбір колхоз, совхоз, аудан, облыс
экономикалық жоспарының мақсатына айналды. Сол ... Орал ... ... ... ... сулы, тұқы шаруашылығы 1963-1966 жылдары
салынып, іске қосылды. Бұл ... Орал ... ... ... ... ... ... Өлкемізде алғашқы салынған мен жалпы қазақстан
жеріне тұңғыш рет ... ... ... ... ... білеміз. Бұл
өскелең, бағалы кәсіби, балықтардың жетілген уылдырықтарын (аналықтарынан
алып), аталықтарынан алынған жыныстық ... мен ... ... ... ... шабақтарын арнаулы жасанды су қоймаларында
(тоғандарда) қосымша жемдеп өсіру арқылы алынған жас ... ... ... ... зауыттық тәсілімен өнім алу болып саналған.
Бұдан басқа да табиғи тәсілі мен ... ... алу жолы ... тоған шаруашылығының өмірге келуіне ... ... ... ... қабілетті аталық және аналық балықтарды таңдап алып,
арнаулы әзірленген (субстраты ... су ... бар, ... ... ... т.б.) кіші тоғандарға уылдырық шаштырып, барып
қажетті тұқымдық шабақтарды алуды айтады. Осы екі тәсілмен ... ... ... ... ... балық өсірілуі басталады. Осы жас
тоғандық балықтарды арнаулы автокөлікпен (живая рыба) сауда орнына жеткізу
де, ... ... ... мәселесінің бірі. Арнаулы автокөлігі мен
дүкенге апарлыған жас тірі тұқы (карп) балығының тірі ... ... да, ... ... ... үшін ... табуға тиісті
қажетті мәселесінің бірі болмақ. Сонда, осы үш мәселенің ... іске ... ... ... ... ... тұрақты
дамуының кепілі болмақ. Шындығына ... бұл ... өте ... өсіру мен тұтылушыларға сапалы тарату (сату) жақтары көп, жан-
жақты ғылымдар практикасын ... ... ... ... ... Ал, ... өндіру технологиялық кескіні жағынан жербетіндегі ... төрт ... ... ... ... ... Айырмашылығы,
малдардан алатын өнім жербеті кеңістігінде болса, балық өнімі су ... Бұл, Орал ... ... алғашқы өмірге келген жаңа тоған
шаруашылығы кеңестік ... ... ... бірі ... Орал тоған шаруашылығының (ОТШ) бастапқы
жылдары тоғанды балық өсіруге сәйкесті ... ... және ... ... биотехникалық, биотехнологиялық жағынан ... ... ... ОТШ ... ... ... (карп) ақамур,
дөңмаңдай балықтарын өсіріп, жылына орта есеппен 1500-2500 ... ... ... орындарына тапсырып отыратын болды. Өзін тұрғызуға, ауыр
және ... ... ... шығындарын түгелдей (артығы мен) қайтарды.
Бірақ, ұйымдастырылу жағынан нарықтық заманның талабына сәйкесті келмеуінен
Қазақстандағы ... да ... ... ... ... 1995 жылы тоқтатты. Дегенмен де, шаруашылық негізі қаланып, өнім
беретін шаруашылық ... ... ... ... ықтимал. Себебі,
құлағанды тұрғызатын қаржы жағы жанданып келеді, тек жаңа заман ... ... ... балық өсірудің мамандары керек.
Орал өзені бассейініндегі балықтардың ихтиофаунасын зерттеуде, ең алды мен
бекіре тұқымдастар туралы ... ... ... ... ... келген Бүкілодақтық бекіретұқымдас шаруашылықтың орталық ... ... ... Орал-Каспий бөлімшесі Н.Е.Песепиди
болды.
Орал облысы территориясындағы ... ... ... көлдері,
суқоймаларындағы (водохранилища) балықтар түсімін арттыру жағын зерттеген
1971-1974 жылдар ... ... ... ... ... ... ... Г.С.Трофимов бастаған экспедицияысы болды. Ал, 1978-
1980 жылдар ... ... ең ... ... ... көлі ... шалқар көлінің кәсіби балықтар түсімін арттыру мен балық ... ... ... одан ... ... зерттеген С.М.Мудатов
болды. Осы зерттеудің нәтижесінде ... ... ... ... келді.
ХХ ғ.80-ші жылдары өлкеміздің табиғат қоршаған ортасы экологиялық ... жиі ... ... ... ... ... ауа, су орталары
ластануы үдей түсті. Бұл, Шалқар көлі сияқты кәсіби ... ... ... ... ... байланысты жиі бақылауға алуға
мәжбүр етті. Осы мақсатпен шалқар ... ... ... және ... ... ала ... ... қалпына келтіру мәселесін
зерттеуді 1996 ж. К.М.Мамина ... ... ... жылдары көлдің
балықшаруашылығын, балықтарының қоректік ... және ... ... ... келеңсіз экологиялық өзгерістерді өлке тіршілік әлемінің
сирексуінен байқауды «Қызыл кітаптың» санақ бағытынан сезіну ... ... ... ... 1978 жылы бірінші қазақ ССР-ы территориясының
жануарлар «Қызыл кітабы» шыққанда, ... ... ... ... ... ... балықтәрізділер мен балықтар әлемінен тек 4-ақ
түрі , құрып кету қаупіне саналып, олардың ... ғана ... ... қазақстан суларынан енген болатын. Бірақ 13 жыл өткеннен соң (1991
ж.) қызылкітаптың екінші басылымында ... ... 10 жыл ... ... ... ... басылым көріп тұруы керек) тағы да үш түрі өте
сирексіп кеткендіктен, құрып кету қаупіне ... ... ... ... каспий ақбалығы, еділдің көпжіпшелі майшабағы. Жалпы Қазақстандық
суқоймаларынан қызылкітапқа енуші балықтар ... 16 ... ... ... 13 жыл ... 12 ... ... (орташа есеппен бір
жылда, бір түрге жуық) Ұлттық «Қызыл кітапқа» еніп отырған. Бұдан тек Батыс
Қазақстандық сулары ғана емес ... ... ... ... ... ... ... бара жатқанын байқаймыз. Соңғы кезде
суқоймаларындағы балықтардың азаюы судың ластануы мен ... да ... ... ... ... табиғат қазынасын
пайдаланудағы өзгерісіненде болар, адамның табиғатқа «қысымы» барған ... ... ... бағалы жануарлар тағдыры күйзеліске келуі көбейді..
Әлемдік қызыл балық ... ... ... ... ... ... ... жылдардан бері азайып келеді. 1980-2000 жылдар арасында Орал-Каспий
бассейінінде 24 есе ... ... азаю ... жылдар арасында да
тоқтар емес.Осы мәселесінде 1200 км. Жайық өзені ортаңғы, ... ... ... 2400 га. ... тұқымдас балықтарының уылдырық шашатын
құнарлы аймақшалары мен 120-ден ... ... ... ... ... ... зерттеу жұмыстары ұзақ жылдар бойы қолға
алынбай келген. Кейбір маңызды ... ... ... ... ... ... шашу аймағында дүниеге келгеннен ... ... ... шабақтық бастапқы тіршілк мезгіліндегі
өзен арнасы ағынымен теңізге қарай ығуы, ... ... ... болатыны байқалған. Бұл Еділ өзеніндегі бекіре тұқымдастарының
дернәсілдерін су ... ... ... ... ... Бұған өзен
арнасы суының ағу жылдамдығы жылуы, лайлығы, химиялық құрамы, шөгіндісі, су
түбінің бедері (рельефі) т.б. көп ... ... ... ... ... ... ... өзені бекіре тұқымдастары балықтарын ғылыми
зерттеуден ... ... ... ... ... ... қалғанын
байқаймыз.
Өлкелік ихтиофауна (балықтар фаунасы) саны мен сапасының ... ... ... ... ... ... болған,
егер қоректік бәсекелестік, ... ... ... ... Осы ... Орал ... ... қалыптасқан кезінде оңтүстік
шығыс өзендерінен (Амур өзені, Қытай елінен) әкеліп, Түрікмения, Өзбекстан
табиғатына ... ... ... ... Орал ... өсіріліп
бір жаздық шабақ (сеголетка), біржастық шабақ (годовик), екі ... ... ... ... ... ... жылдары (10,15 мыңдап)
жіберудің нәтижесінде 2000 ж.бері Ақдөңмаңдай (кәдімгі, немесе ақ дөңқабақ
деп те ... ... ... ... ... ... бауыр басқанын байқатып келеді.
Жайық өзеніне жіберілген үш түрлі балықтар ішінде (ақ және сұр ... ... ... бұл өзенде бәсекелесі болмағанын, болса да аз
болғанын (қылыш балық) байқатты дей аламыз. ... сұр ... ... ... ... ... ағзалар көбірек керектігінен,
осы планктондық ағзалардың мөлшері амурлық деңгейден мол ... ... ал ... ... тек су ... ғана ... су жағалауы жоғарғы
сатыдағы өсімдігі қажет-ақ. Жайық жағалауы өсімдігі болған мен кейде тік
жағалаулық жарқабақтары ... ... ... амур өзеніне қарағанда
аздау болуы, оны тек жарқабақтың ... ғана ... ... ... бірі ... ... ... көбірек болуы (салончаковая почва)
өзен алқабының ... ... ... жағалаулық өсімдіктері қалың
емес, сиректеу болуынан, болса керек.
Алайда, ақдөңмаңдайдың Жайық өзені төменгі ағысына жерсініп, оның табиғи
өсіп-өнгенін білу үшін ... ... ... ... ... ... әуесқой балықшылардың ұстағандарынан 1-7 ... ... ... ихтиологиялық өлшемдерінде алдық, бірақ аз даралардан көп ұғымға
келу қиын болды.
Әдетте, жерсінуге жіберілген ... ... ... ... болғанына
ғылыми көз жеткізіп, кәсіби рұхсат алмай тұрып, аулаудың барлық түріне ... еді. Бұл тез ... еті ... де, ... бағалы балық.. Әсіресе,
қолдан өсіруге тиімді, тоған ... ... ... ... ... (Түркімения), «Аққорған» (Өзбекстан) Шымкент тоған
шаруашылықтарынан арнаулы ұшақтармен әкелініп Орал тоған шаруашылығында
өсіріліп, ... тірі ... ... ... ... Орал ... дастархандарына 20 жылдай бойы, әсіресе күз айларында таратылып
тұрғанын жерлестеріміз біледі.
Жалпы өткен ғасырдың 80-ші ... ... ... су ... ... ... ... ағысында балықтардың экологиялық
көбею жағдайларына бірқатар қиындықтарды әкелді, соның ішінде ... ... ... ... көбею орындары (нерестилищелер) ұсақталып
кетті. Бұл жағдай өзеннің сүйекті ... үшін ... ... ... ... Сол жылдардан бастап ХХ ғ.аяғына дейін кәсіби
балықтардың ... ... ... ... ... есе азайтты.
Нәтижесінде Жайық өзені төменгі ағысы, жалпы ихтиофауналық ... ... өзен ... ... төменгі деңгейі кезіндегі (суға таршылық
мезгілдеріне) зерттеуге мәжбүр етті. Осы табиғи құбылысты ... ... ... СССР ... ... А.Н.Северцов атындағы эволюциялық
морфология және жануарлар экологиясын зерттейтін ғылыми ... ... ... ... «Особенности развития молоди
костистых рыб реки Урал» тақырыбы мен үш жыл бойы зерттелген материалдарды
жинақтауынан барып, өмірге ... ... ... ... ... ... ортаңғы, төменгі ағыстарын гидрологиясын, ихтиофаунасын зерттеу
тарихында елеулі үлес қосқан ... ... дала ... ... ... ... Осы ... ландшафтылық
мелиорация және табиғат қорғау ғылыми зертханасы ұйымдастыруы мен оған
Атрыаудағы (Гурьев) Орал-Каспий ... ... ... ... (ЦНИОРХ) ихтиологтары қатысуы мен өзеннің далалық ... ... ... ... ... ... Орал ... км.ортаңғы ағысы мен Елекке дейін ... ... ... ... қыстайтын шұңқырлары мен уылдырық шашып көбею
аймақшалары ... жоқ, деп ... ... ... ... ... өзен ... арасында 59 д қыстау шұңқырлары мен 800 га тарта ... ... ... ... ... ... балықтар үшін
бұндай бағалы да, түсімі мол аймақшалар бұрын-соңды Жайық өзені ортаңғы
ағысында болғанын ... ... ... ... ... көп бағалы
жерлерді (қыстау шұңқырлары мен нерестилищелерді) бекіре тұқымдас ... ... ... аз ... ... тауып
алмаған шығар, осындай олардың іздемпаздылығы мен көбеюге ыңғайлы жерлерге
сапалы бейімділіктері ... ... ... ... ... сияқты. Оған дәлел ХХ ғ.90-шы ... ... ... ... бекіре тұқымдастарына пайдасы есепке алынбай келген.
Десекте, мына жаңа ... ... ... ... ... үшін ... ... маңызды өніп-өсу аймақшалар негізіне қосылмақ.
Осы кезде КазГУ-ң ... және ... ... КазССР балық
шаруашылық министрлігі тапсырысы мен Орал өзені төменгі ... сол ... ... ... балықтарын бірнеше жоқ зерттеуге алған.
Қазақстанның балық өндірісі мен балық шаруашылық саласында және ғылыми-
зерттеу жұмыстары белгілі ... ... ... біріктіріліп, ғылыми
жүйелік маңызы бар бес томдық «Рыбы Казахстана» («Қазақстан балықтары»)
1986-1992 жылдар ... ... ... ... келді. Бұл, Қазақстан
ихтиологтары үшін үлкен де, көзге түсерлік ғылыми еңбек ... Бұл ... ... ... ... ... редакторлары: Қазақстан
ғылым Академиясының академигі Е.В.Гвоздев пен проф.В.П:Митрофанов болды.
Қазақстан балық байлығы ... ... ... ... ... ... суқоймалары оның балық шаруашылық сулары, тоған шаруашылықтары,
жерсінген ... ... ... ... жоқ. ... ... ... негізі қаланды. Қазақ ... ... ... мен ... практикалық істерді меңгерген мамандар жетіспеуде, 1999
ж.жарық көрген ... ... ... атаулары мен анықтаушы
(определитель) өмірге келді. Бұл маңызды оқу-құралының төлиелері: ... ... ... ... мен ... О С М Е К Е Н Д І Л Е Р
Жалпы жер беті омыртқалы жануарлар ... ... ... айырықша орны бар. Десекте, олар жербеті төртаяқтылары ... ең аз ... ... ... Көп ... зерттеушілердің назары
адамның кәсіби, шаруашылық қажеттілігіне орай, әдетте өндіріске пайдалы
жануарларды алып ... ал ... ... аз ... болатындарына көңіл
адарылмай, немесе аз көңіл аударылып келген. Осы ... ... ... мен ... ... бола алмайтыны ақиқат.
Дейтұрғанмен, бақаның етін (әсіресе ... сан ... ... ... ... ... Осы ... болса керек, күні бүгінге дейін
Қытай, Еуропа және ... ... ... ... ... ... ... аулау мен өндіріп ... ... ... ... ... зерттеулерді деректерінің шалуынан
пікір білдірсек, кәсіби қолданылуы кеңи түсуде, әсіресе ғылыми ... оқу ... ... ... да (ХХғ) жаңа ... ... ішінде жалпы жаратылыстану (биология) ғылымдарына қосқан
үлесі ... ... ... ... ... ... ... Ұлттық Академиясы жануартану ... ... ... бойынша болмақ. Себебі, ... ... ... ... ... кездестіре алмадық. Сонымен бірге, өзіміздің көп
жылдық студенттерді далалық сараман (машықтандыр) кезіндегі ... ... ... ... тындаған
материалдарды салыстырып беруде тырыстық.
Қосмекенділер алғашқы жербеті (құрлық) омыртқалылары. ... ... ... тек ... ағзалар тастап кетуі ықтимал, ... ұзақ ... ... ... ... ... ... болса. Ондай бейімділіктері қалыптасқан ағзалар ерте заманда
саусақ қанаты (Сosmoidei ... ... ... ... оттегісі
күрт (азайып) өзгеріп кеткен тұщы суқоймаларының тұрғыны болған. Суының
оттегісі тез ... сол ... ... ... өсімдік жабындысынан ғасырлар
бойы жинақталуынан сутүбі шіріндісінің үдемелі салдары әсер еткен. ... төрт ... ... ... болып сүйектенуінен) балықтардан, -
девон дәуіріндегі алғашқы төрт аяқты амфибиялар бастау алған. Осы, алғашқы
төртаяқты қосмекенділерді – ... деп ... ... ең ... с жануарларының көптеген белгілері сақталып қалған. Олардың
балықтарша жақсы жетілген бүйір сызығы болған және мықты ... ... ... ... ... ... ... Осыған қарамастан, бұл
ағзаларда әлсіздеу болсада өкпесі және бынды (шар ... ... ... ... ... ... ... өкпесі көмегімен тыныс алуы
және денесіндегі қанның айналу ... ... ... ... ... мен
сәйкесті болып, екі қан айналу шеңберін (балықтарда біреу) қалыптастырған.
Осы прогрессивті үш ... ... үш ... ерекшеліктері:
дернәсіл кезіндегі кейде сирек болса да, ересек кезінде болатын желбезекті
тыныс алып, су ортасында тіршілікке қабілеттілігі, ұрықтануы, су ... осы ... ... ... ... ... ... су ортасында болып қала беруі қосмекенділерді ... тұщы ... ... жануарлары (балықтар) мен ұқсастықтарын, солар мен
бірлігін айқын ... ... ... ... ... ... кеңістігінің
екі ортасына (су және ауалы құрлық) мекендеуінен ... ... ие ... да, ... ... жануарларының бастапқысы
(алғашқысы) болған. Осы тұрғыдан ... ... ... ... ... мен ... ... болып келеді. Қоректенуі-құрлықта, көбеюі –
су ортасында. Осы биологиялық ерекшелігі, ... ... ... екендігін байқатады.
«Екі кеменің құйрығын ұстаған суға кетеді»-деген, халқымыздың ... бар. ... ... ... ... бұл ... ... емес)
болған мен Қосмекенділер әлемінде су ортасы мен жербеті ... ... ... ... ... да, екі ... ... өзгерте білген.
Демек, қосмекенділер үшін табиғаттың екі ... ... ... ... ... «анонсқа» (мүмкіндікке) жеткізген. Осындай ... мен ... ... ... ... жүйелері үшін
де, адамзат қоғамы үшінде аса бағалы да, ерекше маңызды прогерсті басташы
көш басы болып қала ... ... ... ... ... берген А.Г.Бонников
және М.Н.Денисованың «Очерки по биологии земноводных» студенттер ... ... оқу ... ... ... ... зоология институты 1949-1957 жылдары
Қазақстанның ... ... ... ... жұмыстарын
жүргізді. Қазақстан Батыс өңірінде Жайық өзенінің төменгі ағысы алқабы Орал
қаласынан Атырауға (Гурьев) дейін.
Қосмекенділердің дене жылуы ... ... және ... ... ... ... физиологиялық жағдайына да байланысты. көпшілік
қосмекенділерде тері жабындысы жалаңаш, жұқа болып келеді. Дене жабындысы –
терісінде өте көп ... ... ... ... аяқтары-бес, алдыңғы
аяқтары-төрт сасақты. Дамуы метаморфоз құбылысы мен жүреді. Ұрық қабы жоқ.
Балықтар сияқты омыртқалылардың Anamnia (AHAMIA) тобына ... яғни ... ... ... ... ... құрайды. Бассауыты бір-ақ
мойын омыртқасы мен оның екі ... ... ... іске асады.
Сондықтанда, басының оң және сол, немесе жоғары ... ... ... екі төмпешік басының екі бүйір бетіне қарама-қарсы орналасуынан.
Жүрегі үшкамералы, екі құлақша, бір қарыншасы бар. ... ... ... ... ... бар. Соңғысы балықтарға ұқсастығын білдіреді.
СҮТҚОРЕКТІЛЕР КЛАСЫ НЕМЕСЕ АҢДАР – МАММАLIA LINNAEUS, ... ...... ... ... ең ... ... класы.
Олардың дене мөлшері де әр алуан. Ең ... ... ... (Suncus
etrus Savi) дене тұрқы 38-45 мм, салмағы 1,2-1,7 г болса, ең ірі ... ... ... musculus L.) ... ... 33 ... ... тоннаға дейін жетеді. Сүтқоректілердің формасы да ... ...... ... ... ... ... бейімделген
жарқанаттардың алдыңғы аяқтары ұшу жарғағына айналғандықтан ... ... Десе де, ... ... ... ... формасы – салмағы төрт
аяқтарына түсетін денесі жер бетінен көтеріңкі. Денесі ... ... ... ... терідегі жүн инеге, қабыршаққа немесе
қылтанаққа айналған. Терілері әртүрлі бездерге (сүт, ... май және ... ... ... ... тән ... ... қоректендіруге
арналған сүт бөлетін бездерінің болуы.
Астыңғы жақ бас сүйегімен бір жұп ... ... ... ал ... ... Орта ... төрт есту сүйегінен тұрады (балға, төсше, жасымық
тәрізді сүйек және үзеңгі). ... ... ... ... тіс, ит тіс ... тіс болып бөлінеді. Аңдардың көптеген өкілдерінде сүт тістері ... ... ... Олар жақ ... ... ... тамырларымен бекіген. Сүтқоректілердің көптеген түрлерінде мойын
омыртқа жетеу. Бірінші мойын омыртқа яғни ауыз ... ... ... ... ... ... ... (эпистрофея) тіс тәрізді өсіндісі
арқылы айналып, қозғалып тұрады.
Сүтқоректілердің ... ... ... мыналарды атап өтуге
болады. Өкпесі жарғақты құрылысты, жүрегі төрт камералы, бір ... ... жақ) бар, ... ядро ... ... және құрсақ қуыстары
көк ет – дифрагмамен ... ... ... ... ... ... мидың алдыңғы бөлімі (әсіресе, мишық) күшті
дамыған. Сүтқоректілердің ... (тек ... ... топтарынан
басқалары) жылы қанды, денелерінің температурасы тұрақты, қан айналысы
араласпаған ... қаны вена ... ... Барлығы да іштей
ұрықтанады әрі балаларын тірі туады. Анасының ... ұрық ... ... ... ... тегі – Перм ... жер бетінде тіршілік еткен аңтістілі
ұсақ қарапайым бауырымен жорғалаушылар (Тheriodontia). Көне дәуірдегі
алғашқы ... ... ... ... ... табылған.
Олар – көпбұдырлы жәндіктер (Мultiuberculata). Бірақ, морфологиялық жағынан
қазіргі аңдарға аз да ... ... ... ... жер бетінде юра
дәуірінің орта кезінде ... ... ... дене ... ... ... ғана ... Азу тістерінің үш бұдыры болған:
насекомдармен қоректеніп, аздығын аулауға түнде ... ... ... ... ... ... ... бор дәуірінің басында қалталы және
плацентті сүтқоректілер шықса керек деген болжам айтады.
Қазірде сүтқоректілер жер шарының барлық ... ... ... ... ... адам ... бұл хайуанаттар маңызды орын алады. Олардың
көптеген түрлері кәсіптік және әуесқойлық жолмен ауланатын бағалы ... ... ... арқылы олардың дәмді ... ... ... ... құнды терілерін, дәрі-дәрмектік шикізаттарын және тағы да басқа
өнімдерін халық шаруашылығына ... ... Аса ... аң ... жерсіндіру немесе арнаулы аң фермаларында өсіру кең етек алып
келеді. Кейбір ұсақ ... ... ... ... ... ... ... де пайдаланылады. ... және ... ... ауыл және ... шаруашылықтарына зиян
келтіретін және түрлі аурулар таратуға себепкер ... ұсақ ... ... пайдасын да тигізеді.
Сүтқоректілердің ішінде зиянды түрлері де бар. ... ... ... ... ... ... ал ... адам мен жан-
жануарларға ауру таратушылар болып табылады.
Сүтқоректілер класының өкілдері бүгінгі күні өмір ... 19 ... ... және ... ... ... біріктіреді. Қазақстанда бұл кластың 8
отрядына (насекомжегіштер, қолқанаттылар, ... ... ... ... ... жататын аңдардың 178-
дей түрі тіршілік етеді.
Батыс Қазақстан өңірінде 6 ... 75 ... ... Осы ... ... тек жиі ... ... келбетін беретін, түрлеріне
ғана тоқталамыз.
НАСЕКОМЖЕГІШТЕР ОТРЯДЫ – INSECTIVORA BOWDICH, ... ... ... ...... және орта ... ... Сына тәрізді болып келген кішкене бастары етті тұмсықпен
жалғасады. Аяқтары төрт ... ... ... саусақтарында тырнақтары
бар. Насекомжегіштердің көптеген түрлерінің денесіндегі қоңыр түсті ... ... ... ал ... – ине тәрізді тікенекті келеді.
Денесінде май, қарапайым тері және басқа да арнаулы бездері, 2 ден ... ... ... ... ... онша ... ... Ит тістері күрек және азу тістерінен
айырыла қоймаған.
Тіс формуласы: І 3_ С 1-0 Р 4-1 М 3-2 = ... 1-0 ... ... ... екі ... жыныс мүщесі сүйексіз. Қазақстанда
кездесетін насекомжегіштердің барлығында да ... ... – көне ... бері келе ... ... ... шығу тегімен барлық плацентарлық сүтқоректілердің шығу тегі ... ... ... ... ... ... бор ... бастап
белгілі (Соколов, 1973; Гуреев, 1979)
Насекомжегіштер – ... ... ... ... ... бейімделген негізінен түн хайуанаттары. Жылына көбіне 1-2, сирегірек
3 рет көбеюге қатысып, 2-ден 10-ға ... өсім ... ... ... ... Оңтүстік Американың көп
бөлігінен, Гренландия мен Антарктидадан басқа барлык, жер шарында таралған.
Көптеген түрлері ауыл және ... ... ... ... ... пайдасын тигізеді. Қазақстанда бұл отрядтың үш тұқымдасына
(кірпілер, көртышқандар, жертесерлер) жататын өкілдері мекендейді.
КІРПІЛЕР ТҮҚЫМДАСЫ- ... FISCHER ... ... ... дене ... ерекше, орта мөлшерлі аңдар жатады. Олардың
терісі астында денесін шар тә-різді қалыпқа келтіретін ... ... ... ... ... ... жалғасады. Арқасы мен буйірлері
тікенекті ... ... ... ... жұмсақ жүнмен қапталған;
аяқтары мен күнрықтары шолак.
Кірпілер Европа, Азия және Африкада гаралған. Қазба ... ... ... (Громов және басқалар, 1963). Көбіне ашық жерлерде мекен-
дейді.' Тіршілігі ... ... ... бүл ... бір туыс ... жатады.
КІРПІЛЕР ТУЫСЫ — ERINACEUS EUROPAEUS, 1758
Кәдімгі кірпі — Егіпасеиз еигораеиз Linпаеиз, І758
С ы р т қ ы п і ш і н і. Дене ... ... мм, ... 780—1000 г.
Қоңырлау түсті, инелі сауыты бүкіл бүйірін жауып тұрады; басында ... ... бар. ... ... ... бір ...... тіршілік етуге ... ... дала және ... ... мен сан ... Европа мен Азия елдерінің орманды аймақтарында
таралған. Қазақстанда солтустік-батыс және ... ... ... ... ... бұл ... Қамыс — Самыр көлі, Калмыково селосы,
Орда, Орал ... ... ... ... ... кәдімгі
кірпінің саны өте аз. Мекендейтін жерлерінде ... ғана ... ... ... ... мекендеуге бейімделген кірпі. Сондықтанда оны
орман ішінен, далалық аймақтан ғана көреміз.
І-сурет. Кәдімгі (1) және қара (2) кірпілердің, ... ... (3), ... ... (4), кіші (5) және ... (6) ... жарқанаттарының Қазакстанда таралуы (келесі суреттерде
де аңдардың республикамызда таралуы ... ... ... ... ... ... көл ... арасын мекендеуді ұнатады. Қоныстарында тұрақты тіршілік етеді.
Тас арасында, бұталар ішінен, ағаштар қуысында ұя ... ... ін ... сүреді.
Жатақтарынан көбіне кеш түсе шығып, түнімен жем іздейді, Негізгі азықтары-
әртүрлі омыртқасыз жәндіктер. ... ұсақ ... ... да ... ... ... кеміргіштерді, қосмекенділер мен бауырымен
жорғалаушыларды, ұсақ кұстарды, кейде ... ... ... да ... ... қоңданған кірпілер қазан-қараша айларында қысқы, ұйкыға
кетеді. Бұл ... ... дене ... ... ... ... дейін төмендейді; 31,2%-ке дейін салмақтарын жоғалтады.
Қысқы ұйқыдан наурыз-сәуір айларында оянып, өніп-өсуге кіріседі. Күйлеуге
түскен кезде еркектері ... ... үшін ... ... ... ... 5-6 жеті ... соң, 2-ден 10-ға дейін жас кірпілер
дүниеге келеді. Кірпілер көбіне ... ... рет ... ал ... ... ... жылдары жылына екі рет те ... ... ... ... ... 12-25 г, денесінің ұзындығы 55-95 мм болады.
Жалаңаш, соқыр, жәрдемсіз болып туса да, кірпі ... тез ... ... соң ... ... ... көздерін ашады, бір айдан соң
ұяларынан шығып, тіршілік ете береді.
Кәдімгі кірпілерді ... ... және үкі ... ... хайуанаттар
аулайды. Бұларда түрлі аурулар таратуға себепкер болатьш паразит ... ... ... ... ... ... Dегmасепtог mигgіпаtпs, D.
рісtиs, Іхоdеs гісіnus және ... ... ... ... көп ... а л ы қ ш а р у а ш ы л ы қ м а ң ы з ы. Ауыл және ... зиян келтіретін насекомдар мен ... ... ... ... ... ... ... бойында әртүрлі ... ... ... ... ... ... кірпі — Еrіпасеиs (НетІесһіпиs) аигіtиs Gmelin, 1770
С ы р т қ ы п і ш і н і. ... ... мм) мен ... ... ... кірпіге қарағанда 3,5—2 еседей кіші ... ... ... ... ... жаппайды. Қүлағы бас ұзындығының жартысынан сәл
артық.
Т а р а л у ы ж ә н е с а н м ө л ш е р і. ... ... кең ... ... ... мен ... ... даласына дейін кездессе, ал оңтүстікте Солтүстік ... ... ... ... мекендейді.
Қазакстанда бұл кірпі солтүстікте Жайық өзенінің орта ... ... ... ... ... кірпінің саны да өзгеріп
отырады. Қазақстанның далалық аймағында саны өте аз. ... ... ... Мәселен, Шалқар маңынан бір түнде 7-10 –ға дейін ... ... ... ...... ... ... далалық аймақты
мекендейтін аң. Сусыз қоныстарда тұрақты тіршілік етуге беімделген. Ол
сексеуіл, ... ... ... ... ... ... ... құрғап
қалған өзен, көл аңғарларын, бұталар арасын, каналдар мен арықтар бойын
қоныстанады.
2-сурет. Құлақты кірпі.
Ауыл-село ... ... ... Тауға 800—1000 м биіктікке дейін
көтеріледі. Көбіне індерде тұрады. ... ... ... түсе шығады да,
түн бойы қозғалыста ... ... ... - ... талғамайтын аң. Негізгі
қоректері - насекомдар (қоңыздар, ... және т.б.). ... ... ... мен ... де азық ... Бір ... әр кірпі 200-
250 г ет жейді. Күзге қарай жаксы семіріп, қазан айында ... ... Одан ... айының аяғында немесе сәуір айында оянып, өніп-өсуге
кіріседі. Қазақстан жерімде бұл ... ... бір рет ... ... ... ... өсім ... Жас кірпі тезөсіп дамып, бір ай шамасында өз
бетімен ... ... ... ... ... ...
ұрғашыларынікі - 12 айда, ... 2 ... ... ... ... ... ... - түлкі, қас-қыр, күзен және түнгі жырткыш
кұстар. Сонымен бірге, олардың денесінде ... ... ... ... кенелер, бүргелер, ішкі құрттар көп ... ... ... ритіііо, Нуаlomma, Echidnopkaqa ... ... ... ... а л ы қ ш а р у а ш ы л ы қ м а ң ы з ы. ... ... де ауыл
және орман шаруашылығын зор зиянын тигізетін насекомдармен қоректену арқылы
шаруашылыққа ... ... ... Десе де, түрлі паразиттер ... ... ... ... де түрлі аурулардың таралуын себепкер болуы
мүмкін.
ЖҰПАР ТЫШҚАН ТУЫСЫ - DESMANA ... ... – Desmana moschata ... 1758
Сыртқы пішіні. Орта мөлшері насекомжегіш. Дене тұрқы 180-226 мм, салмағы
320-480 г. Дене құрылысы суда ... ... ... ... ... Түймедей сығырайған көзі өте кішкентай. Сүйірлене ... ... ... жалғасады. Артқы аяқтары алдыңғы ... ... ... ... ... ... жүзу ... бар. Терісінің жүні
жылтыр, жібектей жұмсақ, түсі сұр немесе бурыл ... ... ... астыңғы жағында тері безі орналасқан. Осы безден хош иісті зат
бөлінеді. Бұл ... ... ... да ... ... міне ... жұпарды басқа аңдармен шатастыру мүмкін емес.
Таралуы мен сан мөлшері. Жұпар көне дәуір өкілі, бұдан 30 миллион жыл бұрын
пайда ... Ол ... ... ... ... тіршілік еткен. Қазірде
жұпардың бір түрі Пиренейде, ал екінші түрі – орыс жұпары ... ... ... ... ... ... ... Сондай-ақ, Литва, Беларусь, Украйна
және Ресейдің біраз жерлерінде жерсендірілген.
Қазақстанда негізінен, ... ... ... та-ралған. Аздап Еділ
атырауында мекендейді (3-сурет). Соңғы жылдары Обь ... ... ... ... да ... бастады. Тошзақ, Тобыл, Обағап
өзендері жағалауында да ... ... ... жупардың қазіргі
қоры 2,5—3 мыңдай (Бекенов, 1991). Бұл бағалы ац корының азайып ... ... ... ... ... кесу, мал жаю, балық ... ... ... ... етіп отыр. Табиғи әсерден — су
деңгейінін, жылма-жыл ... ... атап ... ... Тяньшань (1), тундра (2) жертесерлері және жұпар (3).
Б и о л о г и я с ы. ... суда өмір ... ... ... ... ... ағаштар өскен өзен, көлдер - бұл аңның негізі ... ... ін ... ... ... Оның аузы су ... ашылады. Жұпарлардың
тіршілігіне көбіне тереңдігі 1,5— 2 м болатын сулар қолайлы, өйткені бұл
өзен, көлдер қыс айларында. ... ... ... ... Бір інде ... бірге олардың ұрпақтары қыстап ... ... жас ... ... ... ... сонда ауысады.
Жұпар тамақ талғамайды. Мекендейтін жерінде кездесетін жәндіктердің ... ... 18 ... қоректенетіні анықталып отыр. Негізгі
қоректері – насекомдар, олардың личинкалары, ... мен ... ... жебе ... ... ... жемісін ұната
жейді. Аздап тамақ рационында балық, бақа сияқты қоректер де кездесіп
қалады. Қомағай ... ... 300-450 ... ... ... Азык
іздеуге түнде шығады.
Өніп өсуі көктемнен күзге дейін созылады. Жылына екі рет ... ... ... Буаз ... 45-50 ... ... 1-ден 5-ке ... балаларын
туады. Жас жүпарлар баяу өсіп, тек бірер жылдан ... ғана ... ... ... ... олар 4-5 жыл өмір ... Бұл ... ететін өзен, көлдерде оның санының азаюына аз да болса жаулары -
түлкі, қаскыр, ақкіс, жыртқыш құстар, шортан ... ... ... әсерін
тигізеді. Денесінде зиянды паразиттер (Lаbіdорhогиs dеsmапае, МасгоlаеІарs
mигіs, ... ... ... етеді.
Халық шаруашылық м а ң ы з ы. Жұпар – ... ... аң, ... саны өте аз
болғандықтан, оны аулауға 1920 жылдан бастап тыйым салынған. ... ... ... ... ... кітабына» енгізілген. Оны корғау үшін
Жайық ... ... ... корықтар ұйымдастырылған.
ЖЕРТЕСЕРЛЕР ТҰҚЫМДАСЫ – SORICDAE FISCHER VON
WALDHEIM, 1817
Насекомжегіштердің ішіндегі майдалары, дене ... 18 ... ... ... ... 1,4-4,5 г ғана келетін ең кішкентай өкілдері -
көптісті және ... ... де ... ... ... аяқтары
қысқа. Басы денесіне карағанда өте үлкен, көзі кішкентай, ... ... ... ... ... ... ерекше құрылысты - ішкі жағы ... ... ... ... ... жүні ... ... жұмсак, кез-келген бағытта жата береді. Түгі қоңыр, сұр ... ... ... жан-жағына қарай тікірейіп тұрған түктермен жамылған
(ақтісті ... ... ... ... ... оның ... құйрықтың астында ұзына бойы созылып жатқан
осындай түктерден тұратын жолақша болады (су ... ... қос ... ... тән иіс ... арнайы бездер
орналасқан. Жыныс және артқь тесіктері сакина тәрізді тері ... ... ... ... эоценнен белгілі. Қазіргі жертесерлер
Евразия, Африка, ... және ... ... Оңтүстік Американык
солтүстік-батысында кең таралған. Тундрадан бастап, тропикалық ормандар мен
шөлді ... ... ... бір-бірінен ажырататын ерекше белгісі - тістерінің түсі:
жертесерлер туысы өкілдерінің тісі ... ... ... ... ақ.
Бұл тұқымдаска 20-ға жуық туыс жатады. Қазақстанда ... 5 ... ... ... ... ... 3 туысы 5 түрі кездеседі. Олар:
1. Кәдімгі жертесерлер – Sorex araneus Linnaeeus, 1758
2. Кіші жертесер – Sorex minutus ... ... Кіші ... жертесер – Crocidura suaveolens Pallas. 1811
4. Ала жертесер – ... ... ... ... Су ... – Neomys fodiens Pennant. ... Қазақстан облысы жерінде жертесерлер алқабын ... ... ... және кіші ... ... ... - SОRЕХ LІNNАЕUS, 1758
Кәдімгі жертесер — Sогех агапеиs Liппаеиs, ... ы р т қ ы п і ш і н і. Дене ... 60-83 мм, ... 7,5-15,2 г. ... ... бауыр, бүйір жақтарының түсі өзгеріп отырады. Басқа
жертесерлер-ден ерекшелігі-денесі ірі, тері ... 3 ... ... ... ... ... реңі ... анық бөлінеді.
Т а р а л у ы мен сан мөлшері. Скандинавия түбегі, Франция мен ... ... ... ... мен ... ... тараған (Гуреев, 1979).
Қазақ-станда солтүстік облыстарда, ... және ... ... ... кездеседі (4-сурет). Сан мөлшері мекендейтін
аудандарына және ауа райына байланысты жылма-жыл өзгеріп ... ... ... ... бір ... 5-ке дейін, ал ауа-райы қолайлы болғанда сол
мекеннен 70-ке дейіи жертесер ұс-талады.
4.-сурет. ... ... (1) және ... ... ... ... орманды-бұталы және су жағаларындағы биік және су
жағаларындағы биік шөптесін есімдіктер өскен ылғалды ... ... қыс ... ... ... мен ... да ... Жазда тұрақты баспанасы болмайды; кез келген жерді паналай
береді. Ұрғашылары туатын кезде және күз ... күн ... әр ... 3-20 м ... орналасқан, жылы ұясы бар 3-тен 7-ге дейін
баспана жасап, оларды ... ... - ... мен ... ... Сондай-ақ омыртқасыздардан
өрмекші тәрізділерді, жауын құрттарын, ұлуларды, ... ... ... ... де азық ете ... (Юдин, 1962). Қолда
ұстағанда қорегінің тәуліктік мөлшері салмағынан 1,5 есе көп; ... ... ... ... ... етеді. Жыл бойы азық іздеп кимылда
болады. Мамыр - тамыз ... 2-3 рет ... ... әр көбейгенде 5-
тен 8-ге дейін кішкентай балалары дүниеге келеді (Қарасева, Ильенко, 1960).
Ерте көктемде туған жас жертесерлер маусымның ... ... ... ... ... ... Кей ... буаз жас жертесерлер
кыркүйек, қазан айларында да кездеседі. Жыртқыш аңдар мен құстардың қосымша
азығы. ... ... ... сезімтал. Бүргелер мен кенелер
бүлардың ... ... ... ... ... ... ... sibirica,
Catallagia dacencoi, Ceratophyllus penicilliger және Ixodes ... ... көп ... ... ... ... ... зиянды насекомдарды, олардың
личинкаларын жаппай қырып, орман шаруашылығына үлкен пайдасын ... ... аз ... ... ... бағалы аңдардың негізгі қорегі.
Кіші жертесер — Sогех тіпиtиs Liппаеиs, 1766
С ы р т қ ы п і ш і н і. Дене ... 54-68 мм, ... 3,8-6,5 г. ... қарағанда денесі кіші, ұзын құйрықты.
Таралуы мен сан мөлшері. Европа, Батыс ... ... және ... мен ... ... ... ... солтүстік, шығыс және
оңтүстік-шығыс аудандарында кездеседі (6-суретті қара). Сан мөлшері шамалы.
Б и о л о г и я с ы. ... ... ... ... ... ... ... пен қоға өскен жерлерде, қайың, ... ... ... ал ... ашық ... мен ... бұталы
беткейлерін мекендейді. Бірыңғай ... ... ... ... ... ... ... тамыр астынан қазылған індерде тіршілік етеді.
Қорегі - түрлі насекомдар. ... ... ... ... мен ... ... ... Қыс айларын-да шырша тұкымдарын да жей береді.
Тәуліктің барлық мезгілінде ... ... ... ... ... кіші ... ... айларында I-2 рет өніп-
өсуге қатысып, әрқайсысында 4-тен 9-ға дейін жас балалары дүниеге келеді.
Мамыр ... ... ... ... ... ... ... айдың
екінші жартысында өз бетінше өмір сүре бастайды. ... жас ... ... ... ... ... ... азығы; тас
сусары, түлкі, ақкістер де аулайды. Бұл жертесер денесінде бүрге, ... ... ... ... bігиlаі, Сегаtорhуllиs реnісilligег,
Регgаmusus sр., Rоdеп-tоtаеnіа ... ... ... а л ы қ ш а р у а ш ы л ық м а ң ы з ы. ... ... ... мен ... үлкен пайда келтіреді. Түрлі
індеттердің қоздыр-ғыштарын тарататын қансорғыш насекомдар мен кенелерді
қоректендіруші.
ҚОЛҚАНАТТЫЛАР ... ...... ... ... Арктика мен Антарктика құрылықтарынан басқа жерлерде кеңінен
тараған. әуеде ұшып тіршілік етуге бірден-бір бейімделген сүтқоректілердің
өкілдері. ... ... ұшу ... айналған. Артқы аяқтары ерекше
құрылысты: ... ... ... сол ... ... ... ... кішісі –
ішкі жағында орналасқан. Денесі жалпақ, төсінде бұлшық еттер бекінетін қыр
сүйегі болады. Бұғана ... ... ... ... ... етуіне байланысты есту мүшесі жақсы дамыған. Құлақтары да
үлкенді-кішілі болып келеді.
Тіс формуласы: І _ 2-1_ , С 1, Р 3-1 , М 3-1 ... 1 ... ... ... ... орны ерекше. Көзі нашар жетілген.
Ішектері қысқа, дене мөлшерінен 2-3 есе ғана артықтау. Ас өте тез ... 4 ... ... ... ... толық қорытылып үлгереді.
Қолқанаттылардың дене температурасы қыста қоршаған орта температурасынан
бар-жоғы 1-2 ... ... ... Барлық өкілдері қысқа ұйқыға кетеді
немесе жылы жақтарға ұшып қоныстарын аударады. Жылына 1 рет ... ... ... ... күзден басталып, көктемге дейін созылады. Жатырға
түскен ұрық көктемде дейін ... ... ... ... ... өніп-өсу кезінде, әсіресе қыста, топ-топ болып жиналып,
саны ... ... ... жетеді.
Дене температурасының өзгеріп тұруы, ұзақ мерзімге ұйықтау зат алмасуының
төмендеуі қолқанаттылардың көпшілігінің 20, ... 27 ... ... өмір
сүруіне себебін тигізеді (Sluiter және басқалары, 1971). Қазба қалдықтары
Европа мен Солтүстік америкада алғашқы эоцен ... ... ... түн ... ... ... пайда келтіруімен
қатар, адам үшін қауіпті індеттер таратуда да алатын орны үлкен.
Қазақстанда бұл отрядтың үш ... ... ... ... ... 25 түрі мекендейді.
Батыс қазақстан облыс территориясында бір жалтыртұмсықты ... ... ... 8 ... 21 ... ... 6 ... жарқанаты; құлақты жарқанаты; жалпаққұлақты жарқанаты; ... ... ... қостүсті жарқанатты) 10 ... ... ... – VEPER ... ... мүшелері әртүрлі. Құлақ қолқанының ішіндегі ... ... ... аузы арқылы шығарады. Бірқатар түрлерінде тепкілерінен
құйрық жағына ... ... деп ... тері ... өсіп ... Тұқымдас
өкілдерінің көбі-насекомқоректілер.
Ақжайық өңірінде жалпы ... 10 ... ... ... ... ... ... су, қоңырқұлақты, кіші кешкі жарқанаттары,
кәдімгі, қостүсті жарқанаттары.
Сиректеу кездесетіндері: ... ... ... ... ... ... Бұлар көбіне өлкеміздің оңтүстік, оңтүстік ... ... ... да кездеседі.
Тоған жарқанаты – Муоtis dasycneme Bole, 1825
С ы р т қ ы п і ш і н і. Дене ... 51-73 мм, ... 15-22,5 г. ... сұр, қара ... ... ... ... түймесі қысқалау,
ұзындығы құлағының жартысындай. Су қоймаларының үстінде өте ... ... ... а р а л у ы м е н с а н м ө л ш е р і. ... құрылығында – Бельгия,
Голландия мен оңтүстік Швециядан бастап Енисейге дейінгі аралықта тараған.
Қазақстанның батысында, ... ... ... ... саны ... бірнеше мыңға жетеді.
Б и о л о г и я с ы. ... ... өзен мен ... ... ... ... шатырында, қабырғаларының қуыстарында паналайды. ... ... ... ... ... отырықшы; кейде жақын
жерлерге қоныс аударады. Кешке ... ... ұшып ... ... ... су ... бағыт алады: қалықтай ұшып жемін аулайды. ... түн ... ... ... 1 рет ... 1 ғана өсім ... мекендерде негізгі жауы-үй мысығы.
Х а л ы қ ш а р у а ш ы л ы қ м а ң ы з ы. ... ... ... ... онша ... ... да оларды жоюда атқаратын
орны онша ... Десе де ... үшін ... ... ... тобын (мысалы, Орал
қаласындағы) қорғап, тіпті бұл түрді Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізуді
де ойлану ... ... – Myotis ... Kuhl, ... ы р т қ ы п і ш і н і. Дене ... 47 мм, қары ... ... ... мм. ... көкшіл сұр, бауыры сұр түсті. Ұшу жарғағы мен құлақ
қалқанының түсі – ... ... ... түйме кішкентай. Тепкісінде
тері өсіндісі болмайды. Су қоймаларының ... өте ... ... ұшу ... әрі ... ... ... ұстайды.
Т а р а л у ы м е н с а н м ө л ш е р і. ... ... ... Испания мен Франция жерлерінен бастап Камчатка мен ... ... ... ... ... ... және шығыс аудандарында
кездеседі (9-сурет).
Б и о л о г и с ы. Су ... бар ... ... мекендейді.
Ырғай мен қайың ағаштарының қуысында, үңгірлерде, тұрғын ... ... ... ... ... ... – майда қосқанаттылар, соның
ішінде – масалар. Көбеюі жөнінде ... ... жоқ. Десе ... ... ұрғашылары 2 жаста ғана өніп-өсуге қатысса, еркектері
11 айда жыныстық жетіліп, шағылысуға дайын ... ... 1982). ... рет ғана ... ... ... басқа жақтары жөнінде мәліметтер
өте аз.
Х а л ы қ ш а р у а ш ы л ы қ м а ң ы з ы. Сан ... ... ... ... орны онша ... Бірақ та ғалым үшін маңызы
ерекше.
Мұртты жарқанат – Myotis mystacinus Kuhl, 1819
С ы р т қ ы п і ш і н і. Дене ... 40-49 мм, ... 4,5-8,9 г. ... ... ... 32-36 мм. ... түсі арқа жағында ақшыл, сарғыш,
бауыры ақ немесе ақшыл сұр. Ұшу жарғағы мен құлақ қалқанының түсі – ... сұр. ... ... ... – дене ... ... ... ықшам, айқыш-ұйқыш қалықтап ұшады.
Т а р а л у ы м е н с а н м ө л ш е р і. ... ... Орта ... Азияда тараған. Қазақстанда көптеген ... ... ... мен ... ... ... ... топтардың мекендейтін жерлері осы күнге дейін белгісіз. Дегенмен де
кездестіру деректеріне сүйенсек, бұл ... ... ... ... сол сияқты Ақтау мен Маңғыстауда сан мөлшері біршама деуге
болады.
Б и о л о г и я с ы. ... және ... ... ... ... ... мен тауларда, елді мекендерде кездеседі. Көбіне күмбездер мен
қорғандардың жарықтары мен қуыстарында ... ... Күн ... ... түсе ... аулауға шығады. Р.Т.Шаймардановтың (1985) бақылауына
қарағанда, баспанасынан шыға салысымен-ақ су қоймаларына қарай ұшып, бірден
су ішеді. Қорегі – ұсақ ... ... бір рет ... бір ғана ... Балқаш өңірінде бұл жарқанат маусымның соңғы аптасында жаппай
туады. 18-20 күн сүт ... ... ... жартысында өз бетінше ұша
бастайды. Денесінде майда кенелер (Ichoronyssus mirabilis, ... ... ... қан сорғыш шыбындар (Basilia sp.,
Penicillidia dufourii) мен ... (Cimex) ... ... ... деректер жоқ.
ҚҰЛАҚТЫ ЖАРҚАНАТТАР ТУЫСЫ – PLECOTUS E.GEOFFROV, 1818
Қоңырқұлақты жарқанат - Plecotus auritus Linnaeus, 1758
С ы р т қ ы п і ш і н і. Дене ... 42-49 мм, ... қары ... 39-43,3 мм. Құлақ қалқаны үлкен. Желкесінің екі бүйірінде ... бар. ... ... үсті жүн ... ісік тәрізді көмпиген.
Көздерінің алдында ұзын мұртшалар өскен сүйел ... қос ... ... түсі ... немесе көкшіл, бауыры-құм түстес сарғыш. Бұлар мекендейтін
жерлерде құлақты жарқанаттардың басқа өкілдері кездеспейді.
Т а р а л у ы м е н с а н м ө л ш е р і. ... ... ... ... ... ... ... тараған.
Қазақстанда Алтайда, сол сияқты республикамыздың солтүстік-шығыс (Ертіс
бойы), сотүстік-батыс (Жайық бойы) ... ... ... ... ... деректер жоқ.
Б и о л о г и я с ы. ... ... ... Жаз ... ... ... ағаш ... паналаса, қыста үңгірлер, жартас қуыстары,
үйшатырындағы пеш мұржаларының қабырғаларына ... ... ... ... ... алыс ... ... қорегі-көбелектер мен олардың
жұлдызқұрттары немесе личинкалары. ... ... ... ... бір орында қалықтап тұра алуына байланысты. Қазан- қараша айларында
қысқы ұйқыға кетіп, наурыздың соңы мен ... ... ... ... жақтары ғылымға әлі белгісіз.
Х а л ы қ ш а р у а ш ы л ы қ м а ң ы з ы. ... үшін ... ... ... ... ... – NYCTALUS BOWDICH, ... кешкі жарқанаттар туысы- Nyctalus leisleri Kuhl, 1819
С ы р т қ ы п і ш і н і. Дене ... 58-72 мм, ... 16 г. ... қары
сүйегінің ұзындығы 42-46 мм. Жүні қалың әрі ... ... ... ... ұшы ... ... түбі-қаралау, бауыры ақшыл. Қанаты ұзын әрі
жіңішке, ұшу жарғағы қара сұр.
Т а р а л у ы м е н с а н м ө л ш е р і. ... ... мен ... ... ... аралықта тараған. Қазақстанда өткен ғасырда Еділ
мен Жайық өзендерінің аралығында табылған (Огнев, 1928). ... ... елді ... маңынан (Батыс Қазақстан облысы) 1 ғана жарқанат
ұсталған. Соған қарағанда, ... ... ... ... ... ... Саны өте аз.
Б и о л о г и я с ы. Жапырықты ... ... ... ... ... ... ... тіршілік етеді. 2-ден, кейде 1-ден өсім
береді ... және ... 1963). ... ... жақтары әлі
зерттеле қоймаған.
Х а л ы қ ш а р у а ш ы л ы қ м а ң ы з ы. ... үшін ... ... ... – Nyctalus noclula ... ... ы р т қ ы п і ш і н і. Дене ... 70-79,3 мм, салмағы 19-47 г. Қолдың
қарының ұзындығы 52-59,9 мм. Денесі бір түстес ... ... ... ашық ... ... қою ... ... дейін боялған, бауыры-
ашықтау. Құлақ түймесі түйреіш тәрізді, ұшу ... қара ... ... әрі ұзын. Өте шапшаң тұра ұшады; ұшып жүріп адам ... ... ... ... ... ... ... дыбысы арқылы
басқа қолқанаттылардан оңай айыуға болады.
Т а р а л у ы м е н с а н м ө л ш е р і. ... мен ... ... мен ... ... аралықта тараған. Қазақстанның оңтүстік-
шығысы мен шығысында Қаратаудан Алтайға дейін ... Сол ... ... ... ... жерлерден ұсталған.
Оңтүстік және оңтүстік-шығыста сан мөлшері біршама.
Б и о л о г и я с ы. Өзен ... мен тау ... ... ... ... елді ... ... Жайлауы мен қыстауын
ауыстырып отырады. Көшіп-қонуы ... ... және ... тау ... ... өтеді. Жемін аулауға әртүрлі құстар
тынышталып, түнеуге кеткен соң шығады. Қорегі-ірі ... ... ... Өте ... Қолда ұстағанда өз салмағының жартысына
жететіндей 99 ұн құртын жеп қойғаны белгілі. Қыркүйек-қараша ... ... ұшып ... ... ... ... ... ұйқысынан оянып, жазда мекендейтін жерлерінде ұшып келеді. Тамыз-
қазан айларында ... ... ... жылы ... ... ұрпақ береді.
5-6 жасқа дейін өмір сүреді. Қызғылт жарқанатқа қырғи, мықи тәрізді жыртқыш
құстар шабуыл жасайды. ... ... ... (Argas ... ... ... (Cimex ... бүргелер
(Nicteridopsylla calceata, ... ... және ... құрттар
(Plagiorchis vespertilionis) тіршілік етеді.
Х а л ы қ ш а р у а ш ы л ы қ м а ң ы з ы. ... ... ... зауза қоңызын көптеп аулап, санын кемітеді. ... ... ... да ... ролі ... ...... nathusii Keyserling et Blasius, 1839
С ы р т қ ы п і ш і н і. Дене ... 42-48 мм, ... ... ... 33-36 мм. ... ... қара қоңыр, бауыры қызғылт
сұр. Ұшу жарғағы қоңыр қара. Қанаты сүйір. Тепкіріндегі тері өсіндісі жақсы
дамыған және ... ... ... ... ... ... ортасына
қарай жуандаған сәл ғана үлкендеу.
Т а р а л у ы м е н с а н м ө л ш е р і. ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанда Жайық
өзенінің бойында, Орал қаласында табылған (13-сурет). Сан мөлшері ... ... и о л о г и я с ы. ... ... ... көк майса шалғында,
орман арасындағы алаңдарда қорегін аулайды, ағаш ... мен ... ... ... соңы маусымның басында көпшілігі 2-ден өсім әкеледі.
Тіршілігінің басқа жақтары әлі зерттеле қоймаған.
Х а л ы қ ш а р у а ш ы л ы қ м а ң ы з ы. ... үшін орны ... ... жарқанаты-Pipistrellus kuhl, 1819
С ы р т қ ы п і ш і н і. Дене ... 40-55 мм, ... 6,6-9,1 г. ... ... ... 34-37 мм. Арқа түсі бозғылт, сарғыш, бауыры-ақшыл.
Түктерінің түбі қара қоңыр. Ұшу жарғағы мен құлақ қалқаны қара көк. Екі ... ... ... жарғақтардың шеттері ақ түсті. Ол ... ... ... ... ақ даққа айналады. Мұндай белгі тек осы жарқанатқа
ғана тән. Бірден жоғары ... ... күрт ... ... қайта көтеріліп
ұшып, жоғары төмен қалықтайды.
Т а р а л у ы м е н с а н м ө л ш е р і. ... ... ... ... ... ... ... таралған. Сол сичқты Қырым,
Кавказ, Каспий өңірінің солтүстік батысында және ... ... ... ... ... Қамыс-Самар көлінің маңынан,
Ганюшкин, Орда мен ... елді ... ... ... ... ... жылдары республикамыздың батысында жиі-жиі көріне бастады;
болашақта сан мөлшерінің көбейюі мүмкін.
Б и о л о г и я с ы. Өзен ... ... ... ... ... ... Ешкім бара алмайтын әртүрлі қуыстарда топтанып
тіршілік етеді. Отырықшы. ... ... ... ... ... ... басында оянады. Өте сақ; секем алған жағдайда
қуыстың түкпіріне қарай кетеді. ... бір рет ... ... ... ... көбіне 2-ден, кейде бірден өсім береді. Жаңа туған
жарқанаттың салмағы 1,5 ... Олар ... ... өз ... ... Тіршілігінің басқа жақтары туралы мәліметтер аз.
Х а л ы қ ш а р у а ш ы л ы қ м а ң ы з ы. ... үшін ... ... ... ... – Ерtesicus serotinus Schreber, 1775.
С ы р т қ ы п і ш і н і. ... ... ... ... ең ... Дене ... 60-75 мм, ... 13-31 г, қолдың ... ... 45,3-55 мм. ... әрі ... әрі ... ... ... ақшыл сұр. Үлкен топ құрып тіршілік етеді. Қанаттары жалпақ, ... жай ... ... а р а л у ы м е н с а н м ө л ш е р і. ... ... Кореяға
дейін кездеседі. Біздің республикамызда шөл, шөлейт, дала және ... ... ... Сан ... ... и о л о г и я с ы. Елді ... ... оған жақын маңда кездеседі. Су
қоймаларының болуы олардың тіршілік ... бір ... ... ... ... жоқ. ... бірнеше жыл қатарынан ... ... күн ... ... ... аулауға кіріседі. Қорегі-
қоңыздар, көбелектер және жұлдыздқұрттар. Өз салмағының 25-30 % ... жем ... Су ... ... ... ... туа бастайды. Жаңа
туған жарқанаттардың көзі ашылмаған, денесін ақшыл түсті сирек түсті сирек
таалшықтар басқан. ... ... 3,5-3,7 г. ... ... ... ... тұрады.
ҚОСТҮСТІ ЖАРҚАНАТТАР ТУЫСЫ –
VESPERTILIO LINNAEUS, 1758
Қос түсті жарқанат - Vespertilio murinus Linnaeus, 1758
С ы р т қ ы п і ш і н і. Дене ... 50-60 мм, ... 8,2-17,9 г. ... ... 42-46 мм. Арқасы өте жұмсақ, сәл бұйраланған, түбі ... ... бар, ... ... ... ақшылдығы бірден байқалады,
бауыры ақшыл. Ұшу жарғағы мен құлақ қалқаны – қара ... ... ... жүн ... а р а л у ы м е н с а н м ө л ш е р ... қылқан жапырақты,
аралас, жалпақ жапырақты ормандарда, далалы-орманды, дала, шөл және таулы
аймақтарда ... ... ... ... мен Арал ... басқа жерлердің бәрінде кездеседі ... Сан ... и о л о г и я с ы. Елді ... мен ескі қыстаулардағы үйлердің
шатырында, ағаш, тасқуыстарында ... ... ... етеді. Күн
батып, қараңғы түсе жемін ... ... ...... ... көкек айының басында ұшып келеді. Жылына бір рет ... ... ... 2-ден, жастары бірден өсім береді. Олар
тез ержетіп, маусым ... ... ұша ... ... ... ... glasgovi, jchoronyscus flavus, Argas retlexus, Ornitodoros
papillipes) болады. Тіршілігінің басқа ... әлі ... а л ы қ ш а р у а ш ы л ы қ м а ң ы з ы. ... ауыл ... ролі әлі ... Жұқпалы аурулар таратуға қатысуы мүмкін.
КЕМІРГІШТЕР ОТРЯДЫ -RODENTIA BOWDICH, 1821
Дене турқылары кіші және орташа келген сүтқоректілер. Дене формалары да ... ... бес ... ... төрт және үш ... ... жақсы жетілген. Әдетте бұғанасы бар. Тістері - азу және күрек
тістері болып бөлінген. Ит ... жоқ. ... ... ... болмайды
да, олар үнемі өсіп отырады. Жатыны екі тармақты.
Кеміргіштер-әртүрлі орта жағдайында тіршілік етуге бейімделген ... жер ... ... ... ... сулы ... ағаш басында өмір
сүре береді. Сандары да ауа ... адам ... ... үнемі
езгеріп отырады. Бүгінде кеміргіштер бүкіл дүние жүзіне ... бұл ... 15 ... ... 82 түрі ... ... тек біздің республикамызда таралған түрлері (жалман, қосаяқтық
бірнеше ... ... ... ... ... орны ... ... біразы аса
бағалы терісі үшін ауланса, ... ... ... шаруашылықтарының
зиянкестері, әртүрлі ауруларды таратушылар болып саналады.
САРШҰНАҚТАР ТУЫСЫ – CITELLUS OKEN, ... ... Citellus ... Pallas, ... ы р т қ ы п і ш і н і. ... сәл ... дене ... ... ... 110-133 мм, ... 200-420 г ... кеміргіш. Басқа
саршұнақтарға қарағанда құйрығы үлпілдек жүндес, ... әр ... ... түсі ... ... жүні ... сұр болса, жазғы жүні
көгілдір күрең, ақшыл ... ... а р а л у ы м е н с а н м ө л ш е р і. ... ... және ... ... тауларынан бастап Монғолияға, Солтүстік
және Солтүстік-шығыс Қытайға дейін таралған. Қазақстанда Жоңғар Алатауында,
Оңтүстік Алтайда. Қалбы ... ... ... ... ... өскемен қаласына дейін одан әрі Лениногорға дейін мекендейді (20-
сурет) Жоңғар Алатауы мен Алтынемелде ... ... 800-900 м ... ... ... ... және альпі белдеулерінде кездеседі.
Әсіресе, аршалы бұталар ... және тау ... ... жерлерде сан мөлшері (1 гектар жерде 15-20 саршұнақ) көп болады.
Б и о л о г и я с ы. ... ... – биік тау ... ... ... ... ... ойпаң жазықтар. Қоныстарында тұрақты
тіршілік етеді. Жазда таудың ... ... ... ... ... ... беткейіне қоныс аударады. Ұзынқұйрықты
саршұнақтар індерде мекендейді. Індерін тастар мен ... ... ... ... тау ... үйінділердің маңызы бар.
Соларға шығып саршұнақтар айналасын бағдарлайды. Жауларынан жасырынады және
жауын-шашынында тас ... ... ... өте сақ және шапшаң. Қауіпті жағдайды сезсе
болғаны, ініне кіріп, күні бойы ... ... ... ... және кешкі
мезгілде жайылса, ерте ... мен ... күн ... ... ... ... 34 түрімен қоректенеді. Шөптердің жапырағын,
бүршігін, тұқымын, дәнін, жидегін жейді, ... да азық ... Жыл ... ... жейтін өсімдіктердің түрлері де өзгереді.
Көктемде өсімдіктің 14 түрімен азықтанса, жазда 23, ал ... 21 ... ... қоңданып алған саршұнақтар қыркүйек-қазан айларында
қысқы ұйқыға кетеді де, одан келесі ... ... ... ... ... бір рет ... ... кейін 30 күн өткесін 2-ден ... өсім ... Жас ... салмағы (1-5 күндік) 0,3-0,4 г, ұзындығы
3-5 мм, жалаңаш, соқыр, ... ... ... Бір ... кейін өз бетімен
азықтанып, інінен шығады.
Қазақстанда ұзынқұйрықты саршұнақтың жаулары – ... дала ... ... аю, ... ... ... ... ақкіс, аққалақ және
шұбар күзен. Денесінде паразиттерден бүргелер (Ceratophyllus ... ... ... ... ... жиі кездеседі.
Х а л ы қ ш а р у а ш ы л ы қ м а ң ы з ы. ... ... ... саны ... ... мал жайылымына зиянын тигізуі мүмкін.
Сондықтан да ... ... 150 ... ... үшін ... отыруға болады.
Бірақ, республикамызда ол әлі де жолға қойылмаған.
Кіші саршұнақ – Citellus pygmaeus Pallas, 1778
С ы р т қ ы п і ш і н і. ... ... ең ... ... ... см, салмағы 300-400 г, құйрығы қысқа (3-4 см). реңі сұр,
арқасында теңбілдерә бар; бауыры ақшыл-сары.
Т а р а л у ы м е н с а н м ө л ш е р і. ... ... ... ... бен ... ... ... таралған. Қазақстанда Атырау, батыс
қазақстан, Ақтөбе, Қызылорда, Қостанай, Торғай, ... ... ... (20-сурет). Кең таралған бұл саршұнақтың әр облыста
сан мөлшері де әртүрлі. әсіресе, батыс облыстарда оның қоры мол (1 га ... ... ... аудандарда 1 га жерде 8-10 ға дейін бұл ... ... и о л о г и я с ы. ... ... келген жусанды далада жайылымдық
жерлерді, жол бойында және егіс ... ... ... Шөбі аласа,
жазық жерлерде ін қазып соны бірнеше жыл бойы қатарынан пайдаланады. Күні
бойы азық ... ... ... Жабайы шөптердің 60
түрімен ... ... ... жүгері, тары, сұлы, қарбыз,
асқабақ, капуста сияқтылармен де азықтана береді. Рационында-құмырсқа,
қоңыздар және ... ... да ... Кіші ... ... ... ... наурыз-сәуір айларында оянады. Ұрғашылары індерінен
шыққан соң шағылысуға кіріседі. 26 күн буаз ... 4-5 ... ... ... бала ... ... ... 60-80 грамға жеткенде,
өздері ін қазып, жеке тіршілік етуге көше бастайды.
Кіші саршұнақтың жаулары - сары ... дала ... ... ... ... Онын ... ... (Neopsylla setosa, Ceratophylius
tesquo-rum), кенелер (Ixodes redicorzevi, ... ... ... ... ... ... ... көптеп кездеседі.
Сондықтан да бұл кеміргіштер оба және туляремия ауруларын ... ... а л ы қ ш а р у а ш ы л ы қ м а ң ы з ы. ... жайылымдыққа зор
зиянын тигізетін кеміргіштер. Ін қазу аркылы жер қыртысын қопарып, оның
құнарлылығын ... Ауыл ... ... ... бұл
саршұнақтар мен күресудің бірден-бір жолы - оларды көктемде терісі ... ... ... ... ... ... ... жылына 10 миллионға дейін бұл аңның терісін дайындауға
болатынын көрсетеді.
Зорман — Citellus fuluus ... ... ы р т қ ы п і ш і н і. ... ... ең ... Дене ... см, салмағы 700-1600 г. Реңі арқасыыда құм түстес сары ... ... ... ... ... ашық ... Таралу аймағына қарай
зорманның дене мөлшері де ... ... Ірі ... оның ... ... ... ал ұсақ ... республикамыздың оңтүстік және
оңүстік-шығыс бөлігінде таралған.
Таралуы мен сан ... ... ... бастап, Оңтүстік және Орталық
Қазақстанда, Орта Азияда, Солтүстік ... және ... ... Ол
республикамызда негізінен, Атырау, Батыс Қазақстан облыстарынан ... ... ... аралықта жатқан шөл және шөлейтті өңірлерді мекендейді.
Зорман, әсіресе, Ақтөбе (Ырғыз, ... ... ... ... ... ... (Жезді, Ұлытау аудандары), Алматы (Жамбыл,
Қаскелең аудандары) облыстарында өте көп (21-сурет) таралған. Ғалымдардың
көп ... ... ... ... Батыс Қазақстан, Атырау
облыстарының ... оның қоры 3 ... ал ... ... ... бір ... ... облысында Қордай, Шу, Мерке, Луговой
және Мойынқұм аудандарында бұл кеміргіш көптеп кездеседі.
21-сурет. Зорман
Б и о л о г и я с ы. ... ... - ... топыракты шөлді қоныстар, кұмды
төбелер, шөлейтті жазықтар. Мал фермаларының маңайын, жол мен арық, ... ... ... ... Қоныстарында тұрақты тіршілік етеді.
Тұрақты және уақытша ... ... ... ... ... және
кешкілік мезгілдерде шығып жайылады. Негізінен шөптесін өсімдіктердің 30-40
түрімен қоректенеді. Олардың ішінде ... ... ... - бидайық,
бетеге, жусан, жабайы жуа, изен, ... және т. б. бар. ... ... ... турлі қоңыздарды, шегірткелерді, кұмырсқаларды және
тағы басқа жәндіктерді де қорек етеді.
Зорман ... ... ... кеміргіштердің бірі, ал құрғақшылық жылдары
жазда да ұйыктайды. Батыс және ... ... ... ұйкыдан наурыз
айының екінші жартысында ... ... және ... ... ... ... ... бір-ақ рет көбеюге қатысып, шағылысқаннан
кейін 30 күн өткесін 1-9-ға дейін өсім ... ... ... ... туғандағы салмағы 15 г, денесінің ұзындығы 60 мм болады. 10
күннен ... жүні ... ... 22 ... кейін көздері ашылады; 25 күнде
зормандар інінен шығады.
Зорманнын жаулары — сасык ... ... ... ... қарсақ, қасқыр,
жамансары, тілеміш, қарақұс, бүркіт, кезқұйрық және т, б. ... ... ... ауыл ... малдарына және адамға ауру ... 9 түрі ... ... Hyalomma ... ... және т. б.) және ... ... артық түрі (Огорsylla
ilovaiskii, Ceratophyllus trispinus, Neopsylla setosa және т. ... ... ... ... - ауыл ... ... ... Ол
бидай, қара бидай, арпаны, қарбыз, қауын, жүзім, отырғызылған жас ... ... Десе де; ... ... ... ең ... ... өте құнды кеміргіш болып саналады. Оны кәсіптік жолмен аулау наурыз
- сәуір айларында өтеді. Республикамызда жыл сайын орта ... 450-500 ... ... ... ... бұл ... ... әлде қайда
төмен. Ғалым мамандардың есебіне қарағанда, Қазақстанда бұл ... ... ... ... терісін дайындап тұруға әбден болады. Ол үшін
аңшылық шаруашылығын республикамызда ... ... ... шешу ... Оның ... әйелдер мен балалардың сырт киімдері және бас киімдері
тігіледі. Терісі ... ... аң ... түсіне келтіріліп те өңделеді.
Бүл аңның сондай-ақ еті мен майы да сапалы.
Балпақ - Citellus major Pallas, ... ... Дене ... 250-340 см. ... түсі сары ... ... келеді. Көзінің үсті мен астында қоңыр теңбілдері бар.
Таралуы мен сан мөлшері. ... ... ... ... ол ... Қазақстан, Ақтөбе, Атырау, Қостанай және Ақмола
облыстарында мекендейді (22-сурет). Қоныстанатын ... оның саны ... ... ... ... ... өзендерінің алқабында бір гектар
жерде 6- 8, ал Ақтөбе облысында 12-18 балпақтан кездеседі.
Биологиясы. Балпақ көбінесе ... ... бай ... ... ... ... ін қазып, жеке-жеке тіршілік етеді.
Тек ... ... ... ... олармен біраз уақыт бірге тұрады,
Індерінен жер бетіне ... ... және ... ... шығады.
Негізгі азықтары-өсімдіктердің жапырағы, сабағы, тұқымы, жемісі.
Жәндіктерден құмырсқаны, ... ... ... Шамамен 40-қа жақын жабайы
өсімдіктердің түрімен, сол
22-сурет. Балпак (1) және кызылүрт сариіұнак (2).
сияқты мәдени ... ... ... ... ... ... жаңа шығып келе жатқан көгімен де қоректенеді. Қазақстанда
денесін ... ... май ... ... ... ... ... саршұнақтар
сияқты ересектері маусым айының екінші жартысында, ал биылғы ... ... ... ... ... ұйқыға кетеді. Одан олар наурыздың
аяғында сәуірдің басында оянып, өніп-өсуге кіріседі. Көктемде ... 25-26 күн ... соң ... ... ... балпақтар дуниеге келеді.
Жаңа туғандар тез өсіп, тез дамиды. Туған балаларының салмағы 11-14 ... ... ... 110 г, ... ұзын-дығы 210-215 мм, үшінші
онкүндікте салмағы 330 г, денесінің ұзындығы 250-260 мм болады. Ал, ... ... ... ... негізгі жауы - сасық күзен, түлкі, қасқыр, ал жыртқыш құстардан -
дала қыраны, ... ... ... кезқұйрық және құладындар.
Бұлардың денесінде түрлі аурулар таратуға себепкер болатын ... ... ... ... ... ... schulzei,
Oropsylla ilovaiskyi, Cera-tophyllus tesquoruni, Ctenotaenia citelli).
Х а л ы қ ш а р у а ш ы л ы қ м a ң ы з ы. Бұл ... ... ... ... ... ... ... Оба індетін таратуда да айрықша орын алады. Десе де
әдемі терісін бас және сырт киімдер жасау үшін ... ... ... ... ТУЫСЫ — MARMOTA BLUMENBACH, 1779
Дала суыры — Marmtia bobas Muller, 1776
С ы р т к ы п і ш і н і. Ірі ... ... Дене ... 45,5-57,0 см,
салмағы денесінде майдың жиналуына карай әртүрлі - 2,5 кг-нан 6,5 кг-ға
дейін жетеді. Арқа ... реңі құм ... ... қыр ... қара
немесе қара бурыл қылшықты, жүні жұмсақтау болып келеді.
Т а р а л у ы м е н сан ... ... ... ... ... ... ... Қырым мен Кавказда, солтүстікте Польша жеріне
дейін кездескен. Қазірде Европада таралу ... ... ... ... аудандарда ғана сақталып қалған. Қазақстанда дала суыры ... ... ... ... Солтүстік Қазақстан, Қөкшетау, Ақмола,
Қарағанды және Павлодар ... ... ... Орал ... саны аз.
23-сурет. Дала (1) суыры және сұр (2) ... ... ... 16 мың, ... ... 130 ... суыр
бар. 750-800 мыңдай Ақмола және Қарағанды ... ... ... ... ... Қазақстанда дала суырының қоры шамамен бір миллиондай
деп есептелінеді. Әрине, бұл бағалы аңның ... ... саны ... ... ... тың және ... ... игеру және браконьерліктің
етек алуы.
Б и о л о г и я с ы. Дала суыры, негізінен далалық ... ... ... ... ... ... Жоталы таулардың ашық беткейінде
қоныстанады. Тіршілігі күндіз өтеді. Күндіз жер ... ... ... онша алысқа кете коймайды. Семьялы суырдың бір-екі тұрақты және
уақытша пайдаланатын індері болады. Тұрақты жатақтарында суырдын, ... өмір ... Бір ... 10 ... суырға дейін болады.
Негізгі азықтары шамамен 46 түрлі өсімдіктердің жапырағы, сабағы және гүл
сияқты ... Ерте ... олар ... ... ... ... көк
шыға жасыл шөптермен қоректенеді. Оның қорек құрамында ... ... ... ... ... орын ... Су іше қоймайды, ... ... ... ... ... ... бойына жеткілікті мөлшерде май жинап алып, ... ... ұзақ ... ұйқыға кетеді. Ұйқыға кетер алдында әр суыр денесіне
1,5- 2 кг-нан май ... ... ... оянғанда оның 100 - 200 грамдайы
ғана қалады.
Қысқы ұйқыдан ... - ... ... ... ... сыртқа шықпастан
індерінде шағылысады. Бір ай өткеннен соң 2-ден 9-ға ... жас ... ... Туғанда олардың салмағы 30-35 г, денесінің үзындығы 7,0 см
болады. Бір ... ... ... ... ... көк ... ... Суырлар жыныстық жағынан 2-3 ... ... Дала ... - ... ... және ... күзендер. Денесінде кенелер (Ixodes
crenuiatus, Dermacentor pictus, D. marginatus), ... ... ... setosa), ... ... ... ... kutassi, Eimeria monacus) кездеседі.
Х а л ы қ ш а р у а ш ы л ы қ ... Дала ... - ... мен майы үшін
ауланатын өте бағалы аң. Оларды шілдеден бастап, ... ... ... Суырдың майы халықтық медицинада ... ... ем ... Республикамызда осы ғасырдың 20-шы жылдары 250 ... ... ... ... ... ... ... тың және тыңайған
жерлерді игеруге байланысты Қазақстанның солтүстік ... ... ... ... саны да ... ... Соған байланысты біздің
өңірде қазірде жылына 110-150 мың ғана суыр ауланады. Егерде ... ... де көп ... және ... ... оны ... мәселесін қолға
алса, оның санын көбейтіп, жыл сайын республикамызда етімен шипалы ... 250-300 ... ... ... ... ... ... — CASTORIDAE HEMPRICH, 1820
Бұл тұқымдасқа дене құрылымы ерекше, салмағы 30 кг-ға жететін, жартылай
суда тіршілік етуге ... ... ... Дене ... ... ... ұқсас, басы біршама кішілеу, мойны айқын ... ... жағы ... Мүйізді қабаршақтап тұратын, түксіз
жалаңаш, ескек ... ... ... бар. ... аяқтары қысқа әрі әлсіз,
ал артқы аяқтары қуатты. Артқы ... ... ... ... ... ... өте қалың жүнмен қапталған: жүндерінің
арасында ірі ... ... бар; ... ... жүннің ерекше жылтылдап
тұруына әсерін тигізеді.
Қамшаттар Европа, Азия және ... мен ... ... ... ... ... ... белгілі. Тіршіліктері сулы ортамен
байланысты болғандықтан көбіне ... тал, ... ... ... ... ... ... Тіршілігі түнде - өтеді. Қазақстанда бұл
тұқымдасқа бір туыс - қамшаттар жатады.
ҚАМШАТТАР ТУЫСЫ - CASTOR LINNAEUS, 1758
Қамшат — Castor fiber ... ... ... Дене ... ... құйрығы 28 см, салмағы 18-26 кг. Кейде
ірілерінің салмағы 30 килограмға ... Дене ... ... ... дөңгелек, үлкен, құлақ қалқаны ... ... ... ... ... ... сулы ... тіршілік етуге бейімделген.
Таралуы мен сан мөлшері. Қазақстанның жерінде ертеде ... ... ... ... ... ... үшін көп ауланып, ХІХ ғасырдың аяғында жойылып
кеткен. Көне ... ... ... солтүстігінде орманды-тундрадан
бастап, Орталық Азияның шөлді аймақтарына дейін кең тараған. XVIII ғасырға
дейін қамшат Қазақстанның батыс, солтүстік, ... ... және ... ... өзен-көл суларында кеңінен таралғандығын тарихи жазба
деректер, сүйек қалдықтарынын табылуы нақтылы дәлелдеп беріп отыр.
Республикамызда XIX ғасырдың аяғы мен XX ... ... ... кеткен
қамшат 1963 жылы көршілес Орынбор облысынан Жайык өзеіннің бойымен ... ... ... ... (26-сурет). Қазірде оның саны 1000-нан
асып отыр. Сондай-ақ бұл аң көршілес ... ... ... Үлкен
және Кіші Қобда өзендеріне де қоныс аударды. Бұл жердегі оның саны ... и о л о г и я с ы. Тұщы ... ... ... ... ... Тек ауа райы қолайсыз болғанда және азық қоры азайған ... ... ... ... Биік ... ... ін ... мекен
етсе, ал жағалауы жазық жерлерде «күрке» не тоған салып тіршілік етеді.
Қамшаттар -өсімдіктермен қоректенетін ... ... ...... ... ... және су ... семья құрып өмір сүретін аңдар. Семьясы 5-6 мүшеден тұрады. Олар
2,5-3 жаста жыныстық жағынан жетіліп, ... бір рет ... ... ... бір айдан соң 4-5 өсім береді. Жаңа туған балаларының
салмағы 380-620 г болып, көзі ашық әрі ... ... ... ... Балалары
бірнеше күнен кейін-ақ өз алдына жүзе алады. Үш айлық қамшаттың құнайлары
(балалары) өз «ата-аналарына» тоған ... ... ін ... ... ағаштарды кеміріп құлатуға және бұтақтарды тасымалдауға
көмектеседі. Қазан-қыркүйек ... ... дене ... 57-62 см, ... ... ... ... жаулары – қасқыр, түлкі, құндыз. ... ... ... пен субүркіті шабуыл жасайды.
Денесінде кенелер (Schizocarpus ... ... ... ... ... және паразиттік құрттар (Stichorchis tetriquetrus,
Travassosius rufus, Dicrocoelium Lanceatum) тіршілік етеді.
Х а л ы қ ш а р у а ш ы л ы қ м а ң ы з ы. Өте ... аң. ... ... ... ... аң болғандықтан, қорғауға алынып,
қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Оны бұрын ... ... ... (бобровая струя( және дәмдә еті үшін көп аулаған. ... ... ... ... ... өзенінің орта ағысында 1974
жылы Кирсанов шағын қорығы (заказник) ұйымдастырылды. Кейінгі жылғы ... ... алу ... ... ... ... қамшат санының 2,5-
3,0 мыңға дейін өскендігі анықталып отыр. Енді оны Республикамыздың басқа
аудандарына ... ... күн ... тұр.
ТЫШҚАНДАР ТҰҚЫМДАСЫ - SMINTHIDAE BRAND,1855
Бұл туқымдасқа жататын кеміргіштердің кұйрығы, денесінен әлде ... ... ... ... ... сәл ғана ұзындау. Аздап тістерінде өзіндік
ерекшеліктері бар. ... ... ... мен Солтүстік Америкада
таралған. Қазақстанда тұқымдастың бір туысына жататын бес түрі мекендейді.
ТЫШҚАНДАР ТУЫСЫ - SICISTA GRAY, ... ... — Sicista subtilis Pallas, ... ы р т к ы п і ш і н і. Дене ... 59—72 мм, құйрығының ұзындығы 67—82 мм.
Арқасының жүні қызғылт түсті; онда желкеден құйрығына дейін ... ... ... бар. ... ... ақ ... мен ... Евразияның далалық және шөлді ... ... ... ... ашык ... ... Ол,
әсіресе, Шығыс Қазақстан, Талдықорған және ... ... ... кең ... ... қара). Іле Алатауының етегінде бидай,
жүгері, күнбағыс, беде дакылдары егілген жерлерде мекендейді. Зерттеулерге
қарағанда, Қазақстан жерінде олардың саны едәуір.
Биологиясы. ... ... ... далалық жерлерде - тал,
итмұрын және тағы ... да ... ... ... ... ... бақтарда қоныстануды ұнатады. Дала тышқаны тереңдігі 30—40 см
келетін індерде тұрады. Жатақтарынан көбіне ... ... ... ... ... қалады. Қысқы ұйқыға денесіне май ... ... ... ... ... ... ... 8—8,5 айға созылады. Негізгі
азықтары - әртүрлі ... ... ... ... өсімдіктердің жапырақтары, жемістері, тамырлары.
Жылына бір рет балалайды. әр жолы 2-8 ге дейін бала ... Үш ... өсіп ... ал бір ... ... өз ... ... етуге
көшеді. Жаулары-саз жапалағы, үкі, түз құладыны, күйкентай, аққалақ, ... ... ... ... ... ... marginatus,
Rhipicephalus schulzei, Ixodes crenulatus, Hirstionyssus criceti), паразит
құрттар (Rictularia sp.) кездеседі.
Х а л ы қ ш а р у а ш ы л ы қ м а ң ы з ы. Дала ... ... ... ауыл ... ... ... Саны ... жыртқыш құстар мен сүтқоректілерге таптырмайтын азық қорыы болып
саналады.
ҚОСАЯҚТАР ТҰҚЫМДАСЫ — ... ... ... ... артқы аяқтары ұзын, секіріп жүруге бейімделген майда не
орташа денелі кеміргіштер жатады. Дене ... ... ... ... см. Жай қозғалғанда 4 аяғын тең басса, жылдам жүргенде тек артқы
аяқтарымен ... ... ... 5 ... 3 ... 5 ... алдыңғы
аяқтары қорегін ұстауға, ін қазуға қатысады. Баспаналарын күрек тістерімен
қазады. Ұзын құйрықтарының ... екі ... ... біткен ұзынша
қылшықтары — «жел-пуіштері» болады. Құлақ ... ... ... (ергежейлі қосаяқтар) олардың ішкі жағы қатпарланып
қысқарған. Көздері өте ... ... ... әрі ... Түсі ... құм ... ... ақшыл дақтары бар.
Тіс формуласы; 1 1 С 0 Р 0-1 М 3 ... 0 0 ... ... түсі ақ ... ... ... Африка, Аравия, Кіші, Алдыңғы Азияда, Оңтүстік-шығыс
Европада, ... мен ... ... шөл, ... және ... кең ... ... түнде қимыл-қозғалысы артады. Қыста
ұйқыға кетеді. өсімдіктермен, аздап насекомдармен ... ... ... ... ... топырақпен тығындап жауып қояды.
Жылына көпшілігі 2-3 рет көбеюге қатысып, әрқайсысында 2-ден 8-ге ... ... ... ... 9 ... 16 түрі ... ... - ALLACTAGA F. CUVIER, 1836
Үлкен қосаяқ — Atlactaga jaculus ■Pallas, 11778
С ы р т қ ы п і ш і н і. ... ... ең ... Дене ... см, ... ұзындығы 23,9 — 29,2 см. Түсі - мекендейтін жеріне
байланысты ақшыл сарыдан құм түстес сұрғылт, ... – ақ. ... ... ... ... қосаяқтардан ерекшелігі: құйрығы әрі жіңішке, әрі
үзын, «желпуіші» жақсы жетілген, құлағы үлкен. Өте ... ... ... а р а л у ы мен caн м ө л ш е р і. ... ... ... Сібір мен
Қазақстанға дейінгі аралықта тараған. ... тек тау мен ... ... ... ... кездеседі. (32-сурст).
32-сурет. Үлкен (1) жэне Северцов (2) косаяқтары.
Сан мөлшері әртүрлі. Арал өңіріндегі Қарақұмда бір ... бір ғана ... ... және ... 1972), терістікте 5 - 6 (Әлімбаев, 1968),
Оңтүстік Балқаш өңірінде 8-ге ... бұл ... ... ... 1973).
Б и о л о г и я с ы. Түрлі-түрлі жерлерде - ... ... ... ... ... ... ін ... жеке-жеке мекендейді. Уақытша
ін-дерін жыртқыштардан, ауа райының колайсыз жағдайларынан қорғану ... ... ... күрделі кұрылысты; олардың ұзындығы 3-4
метр-ге, тереңдігі 2,5 метрге дейін жетеді. Өсімдіктердің ... ... және ... ... ... ... 36 түрімен қоректенеді. Тәулігіне бір қосаяқ 70 г азық ... ... ... қар ... ... күн ... бастасымен қысқы ұйқыға
кетіп, көктемде жер беті қардан арылғанда оянады. Одан ... ... ... мен ... 2 рет ... әр көбейгенде 2-ден 8-ге дейін
ұрпақ береді. Сәуірдін аяғы мен мамырдың басында ... жас ... ... ... 40-45 ... ... өз бетінше тіршілік етуге көшеді. Биылғы туған
жас ... тек ... ... ғана ... ... толық жетіліп,
көбеюге қатысады. Негізгі жаулары - жыртқыш құстар, сасық және ... ... ... ... ... ... ... жыландар да ұстап
жейді. Саршұнақтар мен үлкен құмтышқандарының індерін ... ... ... ... оба ауруын таратуға қатысады. Денесінде
бүргелер (Mesopsylla hebes, М. tuschkan, Ophthalmopsylla ... ... және ішкі ... ... ... (Mastophorus
muris) тіршілік етеді.
Халықшаруашылық маңызы. Ауыл шаруашылығы ... ... ... ... ... ... ... тигізеді. Терісі бағалы аңдардың
негізгі азықтары болып та саналады.
Секіргіш қосаяқ — Allactaga sibirica Forster, ... ы р т к ы п і ш і н і. Дене ... ... құйрығының ұзындығы 19,0 -
25,0 мм. Үлкен және Северцъв қосаяқтарынан ... - дене ... ... құйрығындағы қара түсті «желпуіштің» алдында ені -3,0 см ... ... ... ... ... аяқтарының табаны ... ... ... ... ... мен сан ... Монғолия, Солтүстік Қытай, Байқал ... ... ... және ... ... шығыс, орталык, және батыс аймақтарында мекендейді. (33-
сурет). Caн мөлшері тіршілік ететін жерлеріне байланысты 1 ... 1-ден ... ... отырады.
33-сурет. Секіргіш косаяқ.
Б и о л о г и я с ы. Қатты топырақты, тасты, ... ... ... ... ... ... Баспанасы сыртынан қарағанда үлкен қосаяқтыц
ініне ұксас, бірақ мөлшері кіші; ал ұсақ ... ... - ... ... ... ... ... ұзындығы 70 - 150, тереңдігі 20 -
50 см. ... ... мен ... ... жеп ... ... қатар ауыл шаруашылық дақылдарының ішінен бидай мен
дәрілік көкнәрді де жейді (Мазин, 1973). ... ... ... ... ... ... ... ұйқыға кетіп, наурызда оянады. Бірінші рет сәуір
айында көбеюге катысып, 20 күннен аса буаз ... ... ... жартысына
дейін 2 рет көбейіп, ұрпақ береді. Әр көбейгенде 1-ден 7-ге ... ... ... ... - ... және төрт ... ... Денесінде Ophtalmopsylla
туысына жататын бүргелер, ішкі ... ... ... туыстарында жататын жұмыр құрттар тіршілік етеді. ... ... ... орны ... а л ы қ ш а р у а ш ы л ы қ м а ң ы з ы. Ауыл ... ... ... Оба және басқа індеттерді таратуға қатысуы мүмкін.
Мекендейтін қоныстарында терісі бағалы жыртқыш аңдарға азық болып, секіргіш
қосаяқ ... роль ... ... NEHRING, ... ... — Alactaqulus acantion Pallas, 1778
С ы р т қ ы п і ш і н і. Дене ... 8,5 —13,2, ... ... 11,4 ... см. Кіші ... ... бірақ одан айырмашылығы «желпуіші» ... ... ... ... Денесінің түсі құм тәрізді сарғыш, бірақ
кылшықтарының ұшы қаралау (35-сурет). Кіші қосаяққа қарағанда асықпай, баяу
қозғалады.
Таралуы мен сан ... ... ... ... ... мен ... Кавказдан
бастап, шығыста Зайсан ойпаты мен Қытайдың Синьцзян ... ... кең ... ... ... Алашань мен Ордаста да кездеседі (Виноградов, Громов, 1952).
Республикамызда ... және ... ... кең тараған (36-сурет) және
сан мөлшерінің көптігі жағынан кіші қосаяктан кейін екінші орында - 1 ... 13-ке ... ... ... ... Тікқұлақ қосаяқ.
Биологиясы. Тақыр және сортаңды сазды ашық жерлерде жеке ін қазып, ... көп ... ... ... кеміргіш. Індерініқ құрылысы
жыл маусымдарына қарай өзгеріп отырады. Жаз айларында ұясы 20 - 40, ... 120 - 135 см; ... ... ... ... орналасқан
жеріне байланысты 2 - 4 м-ге жетеді. Қорегі 20-ға жуық ... ... ... ... ... да (2-3%) ... азықтанады. Қолда ұстаған
бір тікқұлақ қосаяқтың 17 г шөп жейтіні белгілі болды. Қысқы ұйқыға кетер
алдында тері асты мен ішкі ... ... ... ... ... 5-
6% болады. Азығын түнде іздейді. Қазан - қараша айларында кыскы ұйқыға
жатып, ... ... ... Қысы жылы ... ... ... өңірде
басқа қосаяқтар сияқты тіпті қаңтар мен ақпан айларында да оянады. Ұйқыдап
оянысымен-ақ шағылысуға кіріседі. Ұрық даму ... – 25-27 күн. ... 3 ... ... ... әрқайсысында 1-ден 7-ге дейін ұрпақ
береді. Жер бетіне ... жас ... тез ... маусым айынын
ортасында дене тұрқы 95, ... ... 141 мм ... ... ... ... ... жыныстық жағынан жетіліп, көбеюге қатысады.
Жаулары - байғыз, жапалақ, үкі, түлкі, мәлін, құм және боз ... - шөл ... ... ... ... ... ... tuschkan, Xenopsylla gerbillf,
X.skrfabini), кенелер (Rhipicephalus schulzei), қанында қан паразиті ... ... ... а л ы қ ш а р у а ш ы л ы қ м а ң ы з ы. Сан ... ... ... дала өсімдіктернің қорын азайтады, індеттерді қоздырғыштар қатарына
жатуы мүмкін. Десе де, терісі бағалы аңдардың ... ... ... ҚОСАЯКТАР ТУЫСЫ -PYGERETHMUS GLOGER,1841
Майқұйрық қосаяқ — Pygerethmus platyuras Lichtenstein, 1823
C ы р т қ ы п і ш і н і. Дене ... 7,5 — 11,2, ... ... 6,4 ... см. ... ... ... ең кішкентайы. Қүйрыгы ерекше
фор-малы: түбІ мен үшы жіңішке, орта ... май ... өте ... да ... ... деп аталады). Аркасы — сүр, бауыры — ақ
сары. Құлақ қалканы ... ... ... тағы бір ...... ... бұғып қалады. Таралуы мен сан мөлшері. Өзбекстан мен
Қазақстанда таралған; Қытайда ... ... ... де ... батыста Жайық өзенініқ теменгі ағысынан шығыста Үлытауға
дейін, те-рістікте Қостанай облысындағы ... және ... ... ... мен ... ... ... (37-сурет). Солтүстік және солтүстік-шығыс Балқаш өңі-
рінде және ... ... ... Сан ... ... Ол жыл
жағдайына байланысты өзгеріп отырады: 1 га-да 1 — 5 қосаяқ кездеседі.
37-сурет. Майкұйрық (1) және ... (2) ... ... жусан, соралар ескен та-қырлы, сазды алқаптарда жеке
ін қазып, түрақты ме-кендейді. ІнІнІң ұзындығы 4 — 10 м, үясы — 50 — 85 ... ... ...... түқымдары, жуашықтары мен
жапырақтары. ТіршІлігі түнде өтедІ. Қысқы ұйқыға ... және ... ... ... ... және көктемдегі шуақ-ты күндердің молаюына
байланысты 4 айға жуық со-зылады. Жылына бір рет ... 2-ден 7-ге ... ... ... ... Жаулары — түн жыртқыш қүс-тары мен жыртқыш аңдар.
Қорегі жағынан бақталас-тары — түяқтылар .мен кеміргіштер. Денесінде кеие-
лер ... ... Hyalomma ... ... етеді.
Маңғыстау түбегінде оба індетін таратуға қатысқаны ... ... ... а л ы қ ш а р у а ш ы л ы қ м а ң ы з ы. Саны ... ... түрлі
індеттер таратуға қатысуы мүмкін. Ауыл шаруашылығына тигізетін зияны
шамалы. ... ... ... ... ... жиі ... ... зерттеу ғылым алдында тұрған міндеттердің бірі.
ТАҚЫЛДАҒЫШ КОСАЯК ТУЫСЫ-SCIRTOPODA BRANDT, 1844
Тақылдағыш қосаяқ — ... telum ... ... ы р т қ ы п f ш і н і. Депе ... 9,5 — 15,3 см, ... үзындығы
11,2 — 16,3 см. Арқасы — қүм түс-тес, көзге әрең көрінетін ... ... — ақ. ... ... ... ...... аяғыныі[
саусақтарындағы және қүйрығыныц үшында-ғы кылшықтар жаксы жетілмегеи,
күлағы кішкене; атына сай ... ... ... мен сан мөлшері. ДнепрдІң төмен-гі ағысы, Орта және ... ... ... ... мен ... Батыс Қытай мен Моң-
ғолияда тараған. Қазақстаішың батыс, солтүстік және ... ... ... оқтүстік-шығыс Үстірттен бастап Жетісу бойымен Зайсанға
дей-інгі аралықта ... ... Сан ... әр-түрлі. Бір шакырымда
І-ден 10-ға дейін тақылдағыш қосаяқ кездеседі.
39-сурет. Тақылдағыш косаяқ.
Биологиясы. Шөл мен шөлейтті жерлердегі ... ... ... ... ... жеке ін ... сонда өмір сүреді. Інінің үзындығы 4 м-ге
жетсе, үясы 70 см тереңдікте орналасады. Қореғі —-өсімдіктің жасыл ... және жер асты ... ... 25 г-ға жуық азық ... ... ... үйқыға кетіп, одан наурызда оянады. Жылына бір немесе 2 ... 2-ден 8-ге ... ... береді. Көбеюі жөнінде деректер өте аз.
Жаула-ры — тунгі жыртқыш қүстар, үсақ ... ... ... ... ... ... қосаяқтар және басқа да ұсақ ... ... ... ... ... tesguorum,
Neosopsylla hebes, M. tuschkan) табылған.
Х а л ы қ ш а р у а ш ы л ы қ м а ң ы з ы. Ауыл және ... ... ... ... ін-деттер таратуда да алатын орны,
тіршілігінің ... ... ... ... Ғылым үшін маңызы зор.
Жыртқыш құстар мен аңдардың қорегі.
КӨРТЫШҚАНДАР ТУЫСЫ – SPALAX GULDENSTAEDT, 1770
Алып ... – Spalax ... Nehring, ... ы р т қ ы п і ш і н і. Дене ... ... ... ұзындығы 0,6-
0,8 см. дене пішіні ұршық ... ... ... басы ... көзі және
құлақ қалқаны жоқ, жер астында ... ... ... ... ... өте ... ... олардың түсі ересектерінде сары, жастарында ... ... ... ... – жер бетіне шығаратын топырақ
үймелерінің көлемі үлкен (диаметрі 32-120, биіктігі 10-50 см)
Т а р а л у ы м е н с а н м ө л ш е р і. ... ... ... ... тек батыс қазақстан, Атырау, Ақтөбе
облыстарында мекендейді (41-сурет). Сан мөлшері өте аз. 10 ... 8 ... ... (Ырқалиева, 1974).
Б и о л о г и я с ы. Ылғалы мол құмды ... жер ... ... ... ... өте ... ... көп қабатты. Қорегін іздеп
қазатын жер асты жолы 30-75 см тереңдікте орналасып, оның ұзындығы 292 м-ге
дейін ... ... 170 ... ... ... Бір алып көртышқан
көктем айларында тәулігіне 7-9 ... ... жер ... шығарады.
Қорегі – 38 түрлі өсімдіктердің тамыры мен жер асты бөлімдері ... ... ... алатын орны ерекше. Қолда ұстағанда картоп, ... ... ... ... ... ... қозғалыста болады. Жылына 2 рет көктем, жаз,
күз айларында көбеюге қатысып, ... 2-3 жас ... ... ... ... ... ... байланысты жаулары жоқтың қасы. Оны оқта-текте
сасық күзен және шұбар күзен ұстап жейді. Денесінде бүргелер ... C. ... Pulex ... ... (Dermacentor sp.,
Gamasidae) тіршілік етеді.
Х а л ы қ ш а р у а ш ы л ы қ м а ң ы з ы. Алып ... ... ... ... ... 30-шы ... оның 25 ... жуық терісі дайындалғаны
белгілі. Кейбір жерлерде шөп дайындау алқаптарында топырақ үйінділерін жер
бетіне ... ауыл ... ... зиян келтіреді. Саны сирек,
тіршілігі жан-жақты толық зерттелмеген, сондықтан да қазақстанның «Қызыл
кітабына» ... ... ... ТҰҚЫМДАСЫ - MURIDAE JLLIGER, 1811
Дене мөлшер әртүрлІ кеміргіштер. Тұқымдастын, кейбір түрлерінде артқы
аяқтары ... ... сәл ... ... ... ... жүнмен жабылған; онық түсі көбіне қоңыр сүр болады.
Қаптесерлер ... ... ... ... ... және
субтропикалық елдерде көп тараған. Көпшілігі ... ... ... ... ... ... ... дәуірінен белгілі. Өкілдері
ауыл шаруашьілық зиянкестері және түрлі қауіпті ауруларды қоздырғыштары
болып ... ... ... бес ... ... ... ... ТУЫСЫ — RATTUS FISCHER, І802
Сүр егсуқұйрык, — Raiius norvegicus Berkenhout, ... ы р т к ы п і ш і н і. Дене ... ... ... ұзындығы 14,1
-19,5 см. Салмағы 520 кг-ға дейін жететін Қазакстанда ... ... ... ең ... ... сай түсі - ... мен сан ... ... ... ... бәрінде
кездеседі. Қазақстанның батыс және солтүстік аудандарында кеңінен ... ... ... ... ... ... (41-сурет). Сан мөлшері
солтүстік аймақтарда жоғары және ол жылма-жыл өзгеріп отырады.
Б и о л о г и я с я. ... елді ... мен ... ... ... мол ... мен көлдер жағалауларында ін қазып, бір орыннан екінші
жерге көшіп-қонып ... ... ... жылы ... ... ортада
көптеп кездессе, суық түсе елді мекендерде қоныстанады. Баспаналары еден
астында, қабырға бойында, түрлі ... ... ... астықтардың
дәндері және етпен қоректенеді. Басқа кеміргіштерден ... ... ... Сол ... де ... ылғалы мол жерлерге байланысты. күндіз-
түні және жыл бойы активті тіршілік ... ... ... маусымдарында
көбейеді, бір ұрғашы егеуқұйрық жылына кем дегенде 2 рет ... ... 5-тен 16-ға ... өнім береді. Олар жыныстық жағынан тез
жетіліп, салмақтары 160 г-нан асса көбеюге қатыса бастайды. ... ... ... үкі, саз ... Сол ... елді ... ... да оларды ұстап, санын кемітуге үлестерін қосады.
Бақталастары – үй ... ... ... ... ... ... mokrzeckyi, C. fasciatis, C. walkeri), кенелер
(Haemolaelaps qlasgowi, Eulaelaps stabularis), ал ішкі ... ... мен ... да қарапайым паразиттер (Balantidum coli, Entamoeba
histolytica) тіршілік етеді. Сұр егеуқұйрықтар оба, ... ... ... ... ... және ... тері ... ауыратыны
белгілі.
Х а л ы қ ш а р у а ш ы л ы қ м а ң ы з ы. Сұр ... адам ... ... аса қауіпті аурулар таратуда алатын орны ... ... ... егін мен мал ... ... зияны едәуір.
Сан мөлшерін кемітіп, сұр егеуқұйрықтар мекендейтін қамбалар ... ... ... ... дәрілеп, олардан құтылу жолдарын реттеп
отыру керек.
ОРМАН ЖӘНЕ ДАЛА ҚАПТЕСЕРЛЕРІ ТУЫСЫ -APODEMUS KAUP, 1829
Дала ... — Apodemus agrarius Pallas, ... ... Дене ... 91-117, ... ... 63-99 мм, салмағы -
27-44 г. ... ... түсі ... қызылдау, ұзына бойына созылып
жатқан қара ... бар ... ... қимылдайды.
42-сурет. Дала қаптесері.
Т а р а л у ы м е н с а н м ө л ш е р і. ... ... ... ... ... ... ... Біздің өңірде Солтүстік және ... ... ... ... Іле Алатауының етектерінде
көбірек, ал қалған қоныстарда сиректеу ұшырасады.
Биологиясы. Дала қаптесері тіршілігіне қолайлы кез келген жерлерді ... Оны ... ... ... ... ... ... бар өзендер бойында,
бидай, жүгері, арпа, күнбағыс, ... ... ... ... ... кездестіруге болады. Қоныстарында ін ... ... ... Дала ... жыл бойы қимылда болады. Азығын ... ... ... - ... өсімдіктердің тұқымы, жеміс-жидектер,
өсімдіктердің жапырағы, сабағы, тамырлары. Азық қүрамында насекомдар ... Дала (1) жэне Азия ... (2) ... ... жыл бойы көбейеді. Солтүстік облыстарда бір жазда 3-4 рет
балалайды. Әр балалағанда 6-9 дейін бала туады. Балаларының саны әр ... ... Жас ... ... ... 1,8—2 г, денесінің тұрқы
30-35 мм. Туғанда соқыр, қызылшақа жәрдемсіз болады. Жаулары - ... мен ... ... ... (Ixodes persulcatus, Poecilochirus
necrophori, I.aelaps hilaris), биттер ... ... ... (Syphacia abvelata, Trichomonada minu(a) тіршілік етеді.
X a л ы қ ш а р у а ш ы л ы к м а ң ы з ы. ... саны ... - ауыл ... ... ... ... ... кейбір
ауруларды таратуда эпидемиологиялық және ... ... ... ... ... ... тежеп отыру керек.
Орман қаптесері - Apodemus sylvaiicus Linnaeus, 1758
С ы р т к ы п і ш і н і. Дене ... 82-115 мм, ... ... ... ... 16-28 г. Сырт қарағанда құлағы мен көзі үлкен болып көрінеді.
Арқа жоны жирен сары немесе қоңырлау, арқасында қара ... жоқ, ... а р а л у ы м е н с а н ... ... көпшілік орманды алқабында
таралған. Қазақстанның солтүстік жартысындағы ... ... ... солтүстігін, Алакөл ойпаттарын, Сауыр, Тарбағатай, Жоңғар
Алатауын, Тянь-шань тауын, Іле, ... ... Ақсу ... ... ... ... Кездесетін жерлерде сан мөлшері едәуір.
44-сурет. Орман (1) және кішкентай (2) қаптесерлер.
Б и о л о г и я с ы. ... ... ... ... ... ... тіршілік етеді. Інін бұталар мен ағаштардың арасынан
қазады. Кейде ... ... мен ... ... да ... ... азық ... қараңғы түсе шығады. Негізінен барлық ... ... және ... ... Қысқы үйқыға кетпейді.
Өніп-өсуі сәуірдің бірінші онкүндігінде басталады. Ұрғашы қаптесер 4 - ... ... бала ... ... түлкі, қарсақ, күзендер сияқты ... ... ... ... ... ... (Ceratophyllus
consimilis, C. penicilliger, Leptopsy.lla taschenbergi), кенелер (Ixodes
stromi, i_ persulcatus, ... ... ішкі ... құрттар
(Syphacia obvelata, Mastophorus muris, Brachylaemus musculi) табылған.
Х a л ы қ ш a p y a ш ы л ы қ м а ң ы з ы. ... ... ... ... ... орналасқан аудандарда егінге ... ... ... ... - MICROMYS DEHNE, 1841
Кішкентай қаптесер — Micromys minutus Pallas, 1771
С ы р т к ы п і ш і н і. Дене ... ... мм, ... ... мм, ... 6,5-9,9 г. Арқа ... түсі қызғылт сары, кейде
қоңыр, бауыры - ақ немесе жылтыр сұр.
Т а р а л у ы м е н с а н м ө л ш е р і. ... ... ... және ... ... жерлерінде таралған. Бұл тышқан Қазақстанның,
солтүстік және солтүстік шығыс бөлігінде таралған ... Ол ... ... ... бойында, Семей қаласының маңында, Алакөл ... Саны ... и о л о г и я с ы. ... ... биік ... ... арасынан
көруге болады. Қоныстарында тұрақты тіршілік етеді. Ол кейде өсімдіктердің
биік сабақтарында орналасқан ұяларда, ... мен ... ... ... ... Бұл тышқан көбіне інінен ... ... ... Негізгі қоректері — мәдени және ... ... мен ... ... ... ... ... кейін 18—20
күн өткен соң 3-7-ге дейін бала туады. Туғандағы ... ... ... 1 - 1,5 см. 15 ... кейін салмағы 3-3,5 г жеткенде өз
беттерімен тіршілік ете бастайды.
Кішкентай қаптесерді сарғыш ... ... ... ... ит, ... дала
құладыны, күйкентай, бөктергі сияқты жыртқыш аңдар мен құстар азық етеді.
X а л ы қ ш а р у а ш ы л ы қ м а ң ы з ы. Саны аз ... ... ... ... ... жас ... ... үшін бақылауға
және зерттеуге өте қолайлы және ыңғайлы аң болып саналады.
АЛАМАН ТУЫСЫ - CRICETUS LESCE, 1779
Аламан — Cricetus cricetus ... ... п і ш і н і. Ел ... бұл ... ... деп те атайды. Дене
тұрқы 239-280 мм, ... 312-536 г. ... жүні ... ... ... дақты, бауырының жүні - қара.
Таралуы мен сан мөлшері. Европаның оңтүстік және ... ... ... ... таралған. Қазақстанда барлық ... ... ... Қазақстан, Ақтөбе,. ... ... ... және ... ... ... ... (47-сурет).
Шөлді және шөлейтті аймақтарда өзен, көлдердің жағасында тіршілік етеді.
Тау мен тау ... ... ... ... ... ... дәнді дақылдардың арасында жиі мекендейді. Кейде тұрғын үйлерде, астық
қоймаларында да кездеседі.
47-сурет. Аламан.
Б и о л г и я с ы. ... ... ... ... ... ... шөбі биік ... қалайды. Қоңыстарында ін қазып тұрақты тіршілік
етеді. Тек жаз айларында азық іздеп қоныстарынан 2-3 шақырымға ... ... ... көкөніс қоймаларында кездестіруге болады. Аламан інінің
басқа ке-міргіштер ... ... - ... азық ... ... ... Олар ... інінде жатып тек түнде тіршілік әрекетіне
кіріседі. Неше түрлі азықпен коректенеді. ... көк ... ... және жабайы өсімдіктердің тұқымы мен ... ... ... ... 10-18 кг ... азық ... жинайды. Бұл кеміргіш терең қысқы
ұйкыға кетпейді. Қыстың жылы ... ... рет ... інінен жер
бетіне шығып жүреді. Аламаннын көбеюі наурыздың аяғында басталады. Аламан
жылына 2-3 рет көбейеді. ... ... 20 күн ... соң, ... ... ... бала туады. 20 күннен кейін жас аламанның салмағы
55,8 г, дене тұр-қы 125 мм ... ал 25 ... ... өз ... етуге көшеді.
Аламанның қалдықтары саз құладыны, саз жапалағы, ... ... ... ... ... ... табылған. Денесінде көптеп
кенелер (Dermacenior marginatus, D. pictus, ... ... ... Hirslionyssus criceti, H. musculi), бүргелер (Neopsylla pleskei,
Ctenophtalmas arvalis, Leptopsylla segnis) жоне паразит құрттар ... ... ... ... Moniliformis moniliiormis) кездеседі.
X a л ы қ ш a p y a ш ы л ы қ м а ң ы з ы. ... - ауыл ... ... ... ... ... ... маусым сайын әр аламан 8 кг-
дай астық дәнін жейді. Жыл сайын аулап, санын ... ... ... ДТЖАЛМЛНЫ ТУЫСЫ — ALLOCRICETULUS ARGYROPULO, 1937
Эверсман атжалманы— Allocricetulus eversmani -Brandt, 1859
С ы р т қ ы п і ш і н і. Дене ... 150 мм, ... 95 г. Түсі ... ... қара ... ... а р а л у ы м е н с а н мө л ш е р і. ... Моңғолия мен Солтүстік-
батыс Қытайда кең таралған. Қазақстанда Ақтөбе, Қостанай, Ақмола, Қарағанды
облыстары шеңберінде кездеседі. Зайсан ... да ... ... ... ... ... жерлерде де ұшырасады. Өлкеміздің
көпшілік жерлерінде саны көп.
48-сурет. ... ... и о л о г и я с ы. ... ... және ... ... ... егістік мацын, бау-бақшаларға жақын қоныстарды
мекендейді. ... ... ... ... ... тұракты тіршілік
етеді. Олар қосаяқтың, саршұнақтардың және тағы басқа да кеміргіштердің бос
қалған індерін жатақ есе-біыде пайдаланады. Негізгі ... ... ... ... қоңыз, құрт-құмырска-лар. Қысқы үйқыға
кетпейді. Көбеюге ерте көктемде қар ... ... ... 3—4 рет
балалайды* 3—12 бала туады. Соқыр, жалаңаш жәрдемсіз ... ... 1,3 г, ... ... 37.4 мм. ... ... ... мен
құстар және жыландар жем етеді. Денелерінде ... ... Hi. ... ... ... ... ... C. tesquorum, Ctenophthal-mus arvalis), паразит ... ... ... ... ... етеді.
X a л ы қ ш a p y a ш ы л ы қ ... ... ... саны ... ... ... ... едәуір зиянын тигізіп отыр. ... ... да ... ... да ... ... ... жүргізіп отыру қажет.
Тірісі бағалы ацдардың қорегі, сол сияқты зиянды насекомдарды жеп ... да ... ... ... ... ILLIGER, ... ... — Meriones tamariscinus Pallas, 1773
Сыртқы пішіні. Дене ... ... мм,; ... ... г. ... қарағанда үлкендеу. Арқа жүнінің түсі қызғылт сұр, ... ... ... екі ... ... жағы қара сүр ... асты — ... ұшында шашағы бол-майды. Артқы ... ... ... қара дағы бар.
Таралуымен сан мөлшері. Кавказда, Тө-менгІ Еділ ... Орта Азия ... ... ... ... ... орталық, оңтүстік және оңтүстік-шығыс ау-дандарда кездеседі (49-
сурет). Жыл маусымына, мекен-деген жерлеріне байланысты бір ... ... ... ... ... ... ... құмтышқаны.
, Биологиясы. Бүта-ағаш өскен ылғалды жерлер-де ін қазып тіршілік' етеді.
Әрбір жыңғыл ... 2—5 ... ... ... ... ... 50—80 см, ... 16 м-ге дейін жетеді (Ралль, 1941). ... ... см) ... ... ... Бұл құмтышқан
өсімдіктердін, 41 түрімеи қоректенеді. Азық құрамында жыл маусымдарына бай-
ланысты ... ... ... ... мен ... ... кездеседі. Іидеріне қоректік қор жинайды.
КөбІие тіршілігі түнде өтеді, қыс айларыыда күндіз де кездестіруге болады.
Акпан — қазан ... 2—3 рет ... ... 24 күн үрық ... 1-ден 10-ғе ... ұрпақ береді. Жаңа туған тышқан-дар
дәрменсіз, 40—45 күн сүт ... екі ... өз ... ... ... ... және жаздың басында туған жас жыңғыл қүмтышқандары шілде
айында жыныстық ... ... ... ... — байғыз, үкі, түлкі, қарсак, сасық күзен, сарғыш күзен, ... ... ... ... ... lamellifer), ішкі
органдарын-да түрлі қүрттар (Hymenolepis ognewi, Coenurus endo-thoracica,
Mactophorus muris) кездеседі. Оба, ... ... ... ... ма ңы з ы. Саны ... . жылдары ауыл шаруашылық
өсімдіктеріне көп зиян. ... Сол ... ... үй маньшда
мекендеп түрлі ауру таратуға да себепші болады. ТірісІ бағалы жыртқыш ... азық ... ...

Пән: География
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 108 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«ҚазМұнайГаз» ҰК» АҚ-ның 2007 жылы қаңтар-қыркүйек айларында атқарған жұмысының қорытындысы34 бет
Жер заңнамасы5 бет
Қазақстан облысы2 бет
Жерді табиғи – ауылшаруашылық аймақтарға бөлу60 бет
Инвестициялық жобалар, шешім қабылдау және оны жүзеге асыру құрылымы8 бет
Марков құбылысы16 бет
Түйенің жүн өнімділігі. Жүнді өндіру технологиясы3 бет
Тұрғын үйдің техникалық жағдайын тексеру жұмыстарының жалпы ережелері және оларға қойылатын талаптар7 бет
Қоршаған орта факторлары11 бет
IX-X ғасырларда Батыс Еуропа елдеріндегі феодалдық құрылымның нығаюы. IX-XI ғасырлардағы Франция, Германия,Италия X-XIғасырдың ортасына дейінгі Англия. Испания мен Византия дамуының тарихи ерекшеліктері9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь