Ағылшын және қазақ мақал-мәтелдерінің аударылу мәселелері

КІРІСПЕ
1.АҒЫЛШЫН ЖӘНЕ ҚАЗАҚ МАҚАЛ.МӘТЕЛДЕРІНІҢ АУДАРЫЛУ МӘСЕЛЕЛЕРІ
1.1 Қазақ тіліндегі мақал.мәтелдердің зерттелуі
1.2 Мақал . мәтелдердің ағылшын тілінде зерттелуі
2.АҒЫЛШЫН ЖӘНЕ ҚАЗАҚ МАҚАЛ.МӘТЕЛДЕРІНІҢ ҚҰРЫМДЫЛЫҚ, МАҒЫНАЛЫҚ ЕРЕШЕЛІКТЕРІ ЖӘНЕ ҰҚСАСТЫҒЫ
2.1 Ағылшын және қазақ мақал . мәтелдерінің құрылымдық, мағыналық ерекшеліктері және оларды топтастыру
2.2 Ағылшын және қазақ мақал . мәтелдерінің этнолингвистикалық сипаттары
2.3 Қазақ және ағылшын тілдеріндегі мақал . мәтелдердің құрылымдық жэне мағыналылық ерекшеліктері мен ұқсастықтары
ҚОРЫТЫНДЫ
ГЛОССАРИЙ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
ҚОСЫМША
КІРІСПЕ

Мақал-мәтелдер —сөздік құрамның халық өміріндегі әрқилыкезеңдерді, қарым-қатынас пен қоғамдық құбылыстарды бейнелей сипаттайтын, көңілдегі ойды шебер де ұғымды жеткізетін, қысқа да нұсқа тұжырым жасайтын, мән-мазмұнға бай бөлігі. Демек, халық өмір шындығын, көңілге түйгенін мақал-мәтел ретінде өз ұрпағына үлгі-өнеге етіп қалдырып отырған. Аталмыш тілдік бірліктер арқылы жас ұрпақты елін-жерін сүюге, ерінбей еңбек етуге, білім алуға, адал, кішіпейіл болуға үндеп, жалқаулық, өсек-өтірік, мақтаншақтық тәрізді қасиеттерден бойын аулақ салуға тәрбиелей білген.
Мақал-мәтелдердің қазақ және ағылшын тілдерінде зерттелуіне тоқталмас бұрын отандық және әлемдік тіл мамандары арасында пікірталас туғызған, олардың қай салаға қатыстылығы жөнінде айтылған тұжырымдарды атай кеткен жөн. Мысалы, фразеология саласының қалыптасуына, дамуына өзіндік үлес қосқан В.В. Виноградов, Н.М. Шанский, В.Н. Телия, М. Чернышева, М.М. Копыленко, А.В. Кунин, И.В. Арнольд, І.Кеңесбаев, Ә.Т. Қайдар, Б. Манасбаев т.б. сынды ғалымдар мақал-мәтелдерді фразеология саласының еншісіне тиесілі деген ғылыми негіздемелер ұсынады.
Мақал-мәтелдерді жинақтап, сұрыптап, белгілі бір жүйеге келтіруде, тілдік бірлестіктер табиғатының кейбір қырларын айқындауда зор еңбек сіңірген ғалым Г.Л. Пермяков аталмыш тұрақты тұлғалардың тілші ғалымдар тарапынан да, әдебиетші мамандар тарапынан да зерттелуі қажеттігін ескертеді.
Осы келтірілген ой-пікірлерге және өзіндік зерттеу нәтижелеріне сүйенер болсақ, мақал-мәтелдердің тұлға тұрақтылығы, тіркес тиянақтылығы, мағына тұтастығы, қолдануға даярлығы тәрізді сипаттары оларды фразеологазмдер қатарына қосып, осы салада зерттеуге толық мүмкіндік береді./5/
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Қазақстан Республикасының егеменді ел, халықаралық қатынастар субъектісі болуына және қазақ тілінің мемлекеттік мәртебе алуына байланысты, Республиканың, мемлекеттің тілі ретінде оның халықаралық қатынастар деңгейіндегі қатысымда қолданылу ықтималдығын жоқка шығаруға болмайды. Өзара қарым-қатынастың нығаюы, тіларалық байланыстардың, ағылшын - қазақ қостілділігінің жандануы, дамуы, осыған орай, классикалық, көркем әдеби шығармалардың, саяси ақпараттардың, халықаралық зор мәнділікке ие құжаттардың аралық тіл (язык посредник) ықпалынсыз тікелей қазақ тіліне аударылуы таяу болашақта өрістей түседі. Ал шет тілін үйретуде және аударма жұмысында аса бір қиындық туғызатын тілдік бірліктер — фразеологизмдер мен мақал-мәтелдер.
Мақал-мәтелдердің тіл білімінде, оның ішінде, казақ және ағылшын тілдерінде әр тұрғыдан азды-көпті зерттеліп келгені мәлім. Зерттеу нысанына қатысты еңбектерге тоқталар болсақ, мақал-мәтелдердің тілдік табиғаты, олардың баска тұрақты тіркестермен ұқсастықтары немесе ерекшеліктері
А. Байтұрсынов, I. Кеңесбаев, P. Сәрсенбаев, Б. Адамбаев, Ә.Қайдар,
С. Нұрышев, Ғ. Мұсабаев, М. Ғабдуллин, Ғ. Тұрабаева, салыстырмалы-салғастырмалы тұрғыдан А. Нұрмаханов, Э.Мұқышева, А. Донбаева, Д. Бегалықызының т.б. жұмыстарында қарастырылған. Жалпы және орыс тіл білімінде В. В. Виноградов, Н. Н. Амосова, М. Т. Тагаев, Н. М. Шанский, Г. Л. Пермяков, Л.А. Булаховский сынды ғалымдар соны бағыт, ұстанымдарымен, құнды пайымдауларымен, нақты теориялық түйін-тұжырымдарымен белгілі. Ағылшын тіліндегі ұлттық болмыс және ұлттық таныммен тығыз байланысты тұрақты тіркестерді, мақал-мәтелдерді жан-жақты, түбегейлі зерттеген ғалымдар — Н.Барли, А. Дундэс, А.Крикман, М. Куузи, Г.Мильнер, А. Тэйлер, Г.Л. Апперсон, Линда және Роджер Флавэлдер. Аталған ғалымдардың зерттеулері жұмысымызда теориялық және әдістемелік тұрғыдан басшылықка алынды.
Зерттеудің пәні. Генетикалық және типологиялық құрылымы жағынан әр түрлі қазақ және ағылшын тілдеріндегі мақал-мәтелдерді салыстыра зерттеу арқылы тілдегі алатын орнын, тілдік табиғатын, өзге тұрақты тұлғалармен сәйкес тұстарын, өзгешеліктерін анықтау және этнолингвистикалық төркінін ашу.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері. Жұмыстың негізгі мақсаты — қазақ-ағылшын мақал-мәтелдерін салыстыра зерттей отырып, олардың мазмұн межесіндегі ұқсастықтары мен ұлттық сипатын ашу. Аталған тілдік бірліктердің семантикалық құрамындағы ортақ тұстары мен ерекшеліктерін және олардың себеп-салдарын айқындау.
Сонымен бірге ММ-дердің тілдік табиғатын зерттеу негізінде олардың құрылымында ұлттық болмыс мазмұнын қалыптастыратын тетіктерді анықтау - жұмыстың негізгі мақсаты болып табылады. Осы мақсаттың мүддесінен шығу үшін жұмыста мынадай нақты міндеттерді шешу көзделеді:
- ММ-дердің орыс, түркология, қазақ тіл біліміндегі зерттелу жайын сипаттау;
- фразеологиялық тіркестер мен мақал-мәтелдердің арақатысын қөрсету;
- мақал мен мәтелдің ұқсастықтары мен өзара айырмашылықтарын көрсету;
- ММ-дер мен нақыл сөздердің арақатысын айқындау;
- ММ-дердің логика-семиотикалық құрылымын сипаттау;
- ММ-дердің жасалуындағы этнолингвистикалык уәждерді, көрсету;
- түркі халықтарының ММ-деріндегі ортақ ойлау жүйесінің көріністерін көрсету;
- ММ-дердің практикалық қызметіне байланысты ММ-дердің мәтіндік мағынасын, варианттылығын талдау;
- ММ-дердің құрылымдық - тұрпаттық межесіне байланысты бір (таңды, қос тағанды ММ-дердің құрылымдық сипатын бір құрамды және қос құрамды жай сөйлем негізіңде талдау;
- зерттеу жұмысына тиянақ болатын теориялық әдістемелік қағидаларды айқындау және негіздеу;
- этнолингвистикалық аспектідегі зерттеулерге шолу жасап, оларға қысқаша сипаттама беру;
- мақал-мәтелдерді топтастыру принциптерін айқындау және белгілі бір тақырыптық топтар бойынша жүйелеу;
- қазақ-ағылшын мақал-мәтелдерінің семантикасындағы ұқсастықтар мен айырма белгілерді айқындау үшін прецедентті мәтіндерді сұрыптап талдау;
- тіл-тілдің образдар дүниесінде орын алатын ұқсастықтарын көрсету және олардың түпнегізін анықтау.
Зерттеу жұмысының дереккөздері ретінде қазақ тілінен Ө.Тұрманжановтың, М.Аққозиннің, Б.Ақмұқанованың, Ә. Диваевтың, П.Пантусовтың әр жылдары жарық көрген мақал-мәтелдер жинақтары, ағылшын тілінен Smith W. C, Cowie A.P., Mackin Rand Mc.Caig I.K., Taylor A., Whiting B.J., Seidl J,, Me Mordie W., Ridout R. and Witting C, Apperson
G. L., Linda and Roger Flavell, A.B. Куниннің сөздіктері мен көркем әдеби шығармалар алынды. Сондай-ақ, тақырыпқа қатысты қазақ, ағылшын, орыс тілдеріндегі әдебиеттер, ғылыми еңбектер мүмкіндігінше қамтылды. Олардың ішінде фольклорға, тарихқа, этнографияға, этнолингвистикаға қатысты зерттеу жұмыстары мен ішінара ел аузынан жазылып алынған деректер бар.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1. Иностранные языки в школе//2005
2. Мақал – мәтелдерде ағылшын сабағына қолдану// Иностранные языки в школе, 2005, 3
3. Smith W. С, Сowie А.Р., Маскіn Rаnd Мс.Саіg І.К., Тауlог А., Whiting В.J., Seidi J., Мс Моrdiе W., Ridout R. Аnd Witting С, Аррегsоn G. L., Lindа аnd Rоgеr Ғlаvеll, А.В. Куниннің сөздіктері мен көркем әдеби шығармалары қолданылды.
4. Жүсіпова Р.Б. Ағылшын және қазақ тілдеріндегі мақал – мәтелдердің синонимдік мәні// Қаз ҰУ Хабаршысы – Филология сериясы // N 3- 2003
5. Аргингазина Ш.Б. Ағылшын және қазақ тілдеріндегі етістікті фразеологизмдердің лексика – семантикалық сипаты// Алматы – 2004
6. Ағылшын және қазақ тілдеріндегі етістікті фразеологизмдердің синонимдігі// АГУ им. Казахстанская филология: проблемы и перспективы. – Алматы – 2002
7. Ағылшын – қазақ тілдеріндегі кейбір ұқсастықтар туралы // Қазақстан
мектебі – 2001, N 3
8. Ағылшын – қазақ тілдеріндегі сөздіктер, 2001
9. Адамбаев Б. Ағылшын және қазақ мақал – мәтелдерінің құрылымдық және мағыналық ұқсастықтары //Алматы-1996, 17 б.
10. Словарь употребительских английских пословиц//Москва-1985
11. Иманбаева К. Мақал-мәтелдерді қолдану//Ағылшын тілі мектепте,
2006,№ 3
12. Жабықбаев М.Қ. Мақал – мәтелдерді ағылшын сабағында
пайдалану//Қазақстан мектептеріндегі шетел тілдері// № 3, 2005
13. Кеңесбаев I. - Қазақ тіл білімі туралы зерттеулер.- Алматы: Ғылым, 1987. - Б.22.
14. Копыленко М.М., Попова З.Д. Очерки по общей фразеологии. Воронеж: Изд-во Воронежского университета,1989. -192 с.
15. Сәтенова С. Қазақ тіліндегі қос тағанды фразеологизмдердің тілдік және поэтикалық табиғаты: Докт.дисс. Алматы, 1997. -260 б.
16. Айтбаев Ә.Ө. «Аудармадағы фразеологиялық құбылыс» - Алматы: Ғылым, 1975. -14 б.
17. Современный русский язык.(Под ред. Д. Э. Розенталя)- М.: Высшая школа, 1979.-С. 56)
18. Сәрсенбаев Мақал – мәтелдердің аударылуы//Алматы-1998-177
19. Бейсенов Қ. Қазақ топырағыңда қалыптасқан ғақлиятты ой кешу үрдістері. Алматы: Ғылым, 1994. -168 б.
20. Морозова Л.А. Художественные формы пословиц // Вопросы жанров русского фольклора. Москва: Изд-во Московского университа,1972. -с.3-16.
21.А.В. Кунин Мақал – мәтелдердің құрылымдық-мағыналық ерекшеліктеріндегі "коммуникативтік фразеологиялық бірліктер//М., 1981-77
22. Пермяков Г.Л. Пословицы и поговорки народов Востока. Москва: Наука, 1979. -671 с.
23. Ақбердиева Б. Лексика-фразеологиялық жүйедегі мифтік-танымдық құрылымдар: Канд. дисс. Алматы, 2001. -114 б.
24. Мұқанов М. Ақыл-ой өресі. Алматы: Қазақстан, 1980. - 172 б. 21. б.
25. Ахманова О.С., Гюббент И.В. Вертикальный контекст как филологическая проблема // Вопросы языкознания. М., 1977. N3. — С.49.
26. Ерназарова 3. Сөйлеу тілі синтаксисінін прагмалингвистикалық аспектісі. Алматы, 2001. - 194 б.
27. Сәдуақасов Ж. Қазақ тіліндегі бір құрамды сөйлемдер. Алматты: Білім, 1996. - 202 б.
28. Қазақ тіліндегі жай сөйлем түріңде келген мақал-мәтелдердің кұрьгльімдық ерекшеліктері // Н.Сауранбаев және қазақ тіл білімі.Алматы,2000, 76-81 б.
29. Қазақ тіліндегі мақал-мәтелдердің варианттылығы // Тіл деңгейлері және олардың өзара қатынасы (ғылыми мақалалар жинағы). Алматы,2000, 72-79 б.
30. Мақал-мәтелдердің көркем шығарма тілінде берілуі // Мәдениетаралық коммуникация және аударманың көкейтесті мәселелері. Халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары. Алматы: Абылай хан атыңдағы ҚМХҚ ӘТУ,2001 419-421 б.
31. Фразеология және мақал-мәтелдер // Қазақ тілі мен әдебиеті. N8,2001, 50-52 б.
32. Қазақ мақал-мәтелдерінің жасалуыңдағы этнолингвистикалық уәждері//Түркітану мәселелері: бүгіні мен болашағы. Халықаралық гылыми-практикалық конференция материалдары. Алматы: Қаз. мем. қыздар педагогика институты, 2001, 236-239 б.
33. Қазақ макал-мәтелдерінің логика-семиотикалық және прагматикалық сипаты // Тілтаным-Языкознание. N1,2001,66-71 б.
34. Ағылшын-қазак мақадцарының салыстырмалы сараптамасы // Мир языка. Н. М. Құрманбаевтың 75-жылдық мерейтойы қүрметіне үйымдастырылған "Мышление-Язык-Лингводидактика" атты ғылыми конференция материалдары. Алматы, 171-174 бб.
35. Ағылшын-қазақ мақалдарының этнолингвистикалық ерекшеліктері // Мир языка. "Аударманың көкейкесті мәселелері" атты халықаралық ғылыми конференция материалдары. Алматы, 2001. 208-210 бб.
36. Қазақ мақал-мәтелдерінің зтнолингвистикалық сипаты// Мир Языка. Казақстан тәуелсіздігінің 10 жылдығы мен Абьшай хан атыңдағы Кязақ мемлекеттік халықаралық қатынастар және әлем тілдері университетінің 60-жылдығына арналған "Лингвистиканың көкейкесті мәселелері және шет тілдерін оқытудың әдістемелері" атты халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары. Алматы, 2001. 187-190 бб.
37. Кісі есімдері мен мекен атауларына қатысты макал-мәтелдердің этнолингвистикалық сипаты // "Тіл әлемі". М. М. Копыленконы еске алу қүрметіне арналған халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция материаддары. Алматы, 2002. 112-115 бб.
38. Гендерлік қатынасқа байланысты мақал-мәтелдердегі этнолингвистикалық мотивтер // Тіл тағлымы. Алматы, 2003. 215-21866.
39. Табиғат кұбылыстарына байланысты ағылшын және қазақ мақал-мәтелдері // Поиск-Ізденіс. Серия
гуманитарная. Алматы, 2003. 189-191 бб.
40. Қазақ макал-мәтелдерінің этнолингвистикалық сипаты //Вестник КазНУ им. Аль. Фараби. Серия филологическая. Алматы, 2003. 207-210 бб.
41. I.V.Arnold, «The English Word», Мәскеу «Высшая школа», 1986 жыл.
42. Ә.Қайдар, Қазақ тілінің өзекті меселелері, Алматы, «Ана тілі», 1998 жыл, Беттері 25-26,221-227.
43. Ө.Тұрманжанов. Қазақтың мақал-мәтелдері, Алматы «Раритет», 2004 жыл.
44. А. Нысаналин. Қазақтың мақал-мәтелдері, Алматы «ҚАЗақпарат», 2004 жыл.
45. Ә.Есентемірова, Тілашар, Алматы «Қазақ энциклопедиясы», 1992 жыл, Беттері 147-149.
        
        ЖОСПАР
КІРІСПЕ
3
1.АҒЫЛШЫН ЖӘНЕ ҚАЗАҚ ... ... ... ... ... ... зерттелуі
6
1.2 Мақал – ... ... ... ... ЖӘНЕ ... МАҚАЛ-МӘТЕЛДЕРІНІҢ ҚҰРЫМДЫЛЫҚ, МАҒЫНАЛЫҚ
ЕРЕШЕЛІКТЕРІ ЖӘНЕ ҰҚСАСТЫҒЫ
2.1 Ағылшын және ... ...... құрылымдық, мағыналық
ерекшеліктері және ... ... ... және ... ... - ... ... Қазақ және ағылшын тілдеріндегі мақал - ... ... ... ... мен ... ... ... ... ... ... әрқилыкезеңдерді,
қарым-қатынас пен қоғамдық құбылыстарды бейнелей сипаттайтын, ... ... де ... ... ... да ... тұжырым жасайтын, мән-
мазмұнға бай бөлігі. ... ... өмір ... ... түйгенін мақал-
мәтел ретінде өз ұрпағына үлгі-өнеге етіп ... ... ... ... ... жас ... ... сүюге, ерінбей еңбек етуге, білім
алуға, адал, кішіпейіл болуға үндеп, жалқаулық, өсек-өтірік, ... ... ... ... ... ... ... қазақ және ағылшын тілдерінде зерттелуіне ... ... және ... тіл мамандары арасында пікірталас туғызған,
олардың қай салаға ... ... ... ... атай ... Мысалы, фразеология саласының қалыптасуына, дамуына ... ... В.В. ... Н.М. Шанский, В.Н. Телия, М. Чернышева, М.М.
Копыленко, А.В. Кунин, И.В. Арнольд, І.Кеңесбаев, Ә.Т. ... Б. ... ... ... мақал-мәтелдерді фразеология саласының еншісіне тиесілі
деген ғылыми ... ... ... ... ... бір ... келтіруде,
тілдік бірлестіктер табиғатының кейбір қырларын айқындауда зор еңбек
сіңірген ғалым Г.Л. ... ... ... ... ... ... да, әдебиетші мамандар тарапынан да зерттелуі ... ... ... және ... ... нәтижелеріне
сүйенер болсақ, мақал-мәтелдердің тұлға тұрақтылығы, ... ... ... қолдануға даярлығы тәрізді сипаттары оларды
фразеологазмдер қатарына ... осы ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының егеменді ел,
халықаралық қатынастар субъектісі болуына және ... ... ... алуына байланысты, Республиканың, мемлекеттің тілі ретінде оның
халықаралық қатынастар деңгейіндегі қатысымда қолданылу ықтималдығын жоқка
шығаруға ... ... ... нығаюы, тіларалық байланыстардың,
ағылшын - қазақ қостілділігінің ... ... ... орай, классикалық,
көркем әдеби шығармалардың, саяси ақпараттардың, халықаралық зор ... ... ... тіл ... ... ... тікелей қазақ тіліне
аударылуы таяу болашақта өрістей түседі. Ал шет тілін үйретуде және аударма
жұмысында аса бір ... ... ... ...... ... тіл білімінде, оның ішінде, казақ және ағылшын
тілдерінде әр ... ... ... келгені мәлім. Зерттеу нысанына
қатысты еңбектерге тоқталар болсақ, ... ... ... баска тұрақты тіркестермен ұқсастықтары немесе ерекшеліктері
А. Байтұрсынов, I. Кеңесбаев, P. Сәрсенбаев, Б. ... ... ... Ғ. Мұсабаев, М. Ғабдуллин, Ғ. Тұрабаева, салыстырмалы-
салғастырмалы тұрғыдан А. ... ... А. ... Д.
Бегалықызының т.б. жұмыстарында ... ... және орыс ... В. В. ... Н. Н. ... М. Т. ... Н. М. Шанский, Г.
Л. Пермяков, Л.А. Булаховский сынды ғалымдар соны бағыт, ... ... ... ... ... ... тіліндегі ұлттық болмыс және ұлттық таныммен тығыз байланысты
тұрақты тіркестерді, ... ... ... ...... А. ... А.Крикман, М. Куузи, Г.Мильнер, А. Тэйлер,
Г.Л. Апперсон, Линда және Роджер ... ... ... зерттеулері
жұмысымызда теориялық және әдістемелік тұрғыдан басшылықка алынды.
Зерттеудің пәні. Генетикалық және типологиялық құрылымы жағынан әр
түрлі ... және ... ... ... ... зерттеу
арқылы тілдегі алатын орнын, тілдік табиғатын, өзге тұрақты ... ... ... анықтау және этнолингвистикалық төркінін
ашу.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері. Жұмыстың негізгі мақсаты ... ... ... ... ... олардың мазмұн
межесіндегі ұқсастықтары мен ұлттық сипатын ашу. ... ... ... ... ... ... мен ерекшеліктерін
және олардың себеп-салдарын айқындау.
Сонымен бірге ... ... ... зерттеу негізінде олардың
құрылымында ұлттық болмыс мазмұнын ... ... ... ... негізгі мақсаты болып табылады. Осы мақсаттың мүддесінен шығу ... ... ... ... шешу ... ММ-дердің орыс, түркология, қазақ тіл біліміндегі зерттелу жайын
сипаттау;
- фразеологиялық тіркестер мен мақал-мәтелдердің арақатысын ... ... мен ... ... мен ... айырмашылықтарын көрсету;
- ММ-дер мен нақыл сөздердің арақатысын айқындау;
- ... ... ... ... ... ... ... уәждерді, көрсету;
- түркі халықтарының ММ-деріндегі ортақ ойлау жүйесінің көріністерін
көрсету;
- ... ... ... байланысты ММ-дердің мәтіндік
мағынасын, варианттылығын талдау;
- ММ-дердің құрылымдық - тұрпаттық межесіне байланысты бір ... ... ... ... сипатын бір құрамды және қос құрамды жай
сөйлем негізіңде талдау;
- зерттеу жұмысына тиянақ болатын ... ... ... және ... ... ... ... шолу жасап, оларға
қысқаша сипаттама беру;
- мақал-мәтелдерді топтастыру принциптерін айқындау және ... ... ... ... ... қазақ-ағылшын мақал-мәтелдерінің семантикасындағы ұқсастықтар
мен айырма белгілерді айқындау үшін ... ... ... ... ... ... ... орын алатын ұқсастықтарын көрсету
және олардың түпнегізін анықтау.
Зерттеу жұмысының дереккөздері ... ... ... ... ... Ә. ... П.Пантусовтың әр жылдары жарық
көрген мақал-мәтелдер жинақтары, ағылшын тілінен Smith W. C, Cowie ... Rand Mc.Caig I.K., Taylor A., Whiting B.J., Seidl J,, Me Mordie ... R. and Witting C, ... L., Linda and Roger Flavell, A.B. ... ... мен көркем
әдеби шығармалар алынды. Сондай-ақ, тақырыпқа қатысты қазақ, ағылшын, орыс
тілдеріндегі әдебиеттер, ғылыми еңбектер ... ... ... ... ... ... ... қатысты зерттеу
жұмыстары мен ішінара ел аузынан ... ... ... бар.
1.АҒЫЛШЫН ЖӘНЕ ҚАЗАҚ МАҚАЛ-МӘТЕЛДЕРІНІҢ АУДАРЫЛУ
МӘСЕЛЕЛЕРІ
1.1 Қазақ тіліндегі мақал-мәтелдердің ... ... ... ... материалдарға шолу жасау
барысында оларды жинақтау, сұрыптау, жүйелеу, жариялау ісінің екі кезеңнен
тұратыны анықталды, оның алғашқысы — XIX ... ... ... ... 1948 жылдарына дейін мақал-мәтелдерді тек халық аузынан жинап,
жеке басылым ретінде шығару жұмыстары жүргізілген болса, екінші кезең -
оларды ... ... ... ... ... мақал-мәтелдерін алғаш қағаз бетіне түсірген ғалым —
Ш.Уәлиханов. Ш. ... пен Н.Н. ... ... XIX ... ... ел ... ... алынған екі жүзден аса мақал-мәтелдер
сақталған. Сондай-ақ, қазақ ауыз әдебиетінің басқа үлгілерімен ... ... мен ... де ... жеке ... ... ... тілі мен
әдебиетінің, тіл ғылымының, мәдениетінің дамуына зор үлес ... ... ... ... ... ... ағартушы, ғалымдардың еңбегі ерекше.
Қазақ мақал-мәтелдерінің ғылыми тұрғыдан зерттелуіне арналған іргелі
монографиялық зерттеулер де, мақалалар да баршылық. Солардың ... ... ... ... бірі болып, аталмыш тұрақты тіркестер ... ... ... ... мағыналық топтарын, жанрлық
ерекшеліктерін анықтады. М. ... ... ... ... ауыз әдебиеті"
деген еңбегінде қазақ халкының шаруашылығын, кәсібін, тұрмыс-тіршілігін
сипаттайтын мақал-мәтелдердің өмір ... мәні мен ... ... ... ... даму ... тұрғысынан қарастырды.
Мақал-мәтелдер – қалай, тура сол ойды әртүрлі сөздермен айтуды үйрену
үшін берекелі мәлімет. ... және ... ... ... ... сондықтан таңдалған тақырып өзекті болып табылады. Мақал-мәтелдер
... ... ... кең ... ... Олар ... ... алып жүреді. Тиянақты ұйқас, кәдімгі формасы, қысқалылық сияқты
мәнерлі сөздер ... ... есте ... сөйлеуде қажет
етеді.
Мақал-мәтелдер – халық шығармашылығының көне жанры. Олар көне ... ... және өз ... болу тарихымен ғасырлар тереңіне кетеді. Олардың
көбі жазу шықпай тұрып пайда болды. ... ... ... ... ... ... ашық болып саналады. Ағылшын мақал-мәтелдер пайда
болуының осындай негізгі қайнар ... ... ... ... ... ... ... алынуы және мақал-мәтелдер ретінде Шекспир
цитаталарының пайдаланылуы.
Мақалдарды мәтелдерден айыру керек. ... ... ... ... ... және ... ... табылады. Мәтел үйрету мінезімен,
ақылды қорытындының бітімсіздігімен айырылады.
Мақал-мәтелдер — сөздік құрамның халық өміріндегі ... ... пен ... ... ... ... ... шебер де ұғымды жеткізетін, қысқа да нұсқа ... ... ... бай ... ... халық өмір шындығын, кеңілге түйгенін мақал-
мәтел ... өз ... ... етіп ... ... ... ... арқылы жас ұрпақты елін-жерін сүюге, ерінбей еңбек ... ... ... кішіпейіл болуға үндеп, жалқаулық, өсек-өтірік, мақтаншақтық
тәрізді қасиеттерден бойын аулақ салуға тәрбиелей білген.
1.2 Мақал – ... ... ... ... ... ... ... жинақтап, жариялау жұмыстары
сонау көне ғасырда қалыптасып, күні бүгінге дейін дәстүрлі түрде ... ... ... сүйенер болсақ, ете көне мақал-мәтелдер тізбегін
қамтитын алғашқы "Book of Proverbs in the Old Testament" атты ... ... ... көрген. Кейінгі жинақтар халық игілігіне айналған осы ... ... зор ... ... ... ... ... Эрасмус
есімімен тығыз байланысты. Оның 1500 жылы "Collectanea" (818 MM), 1508 жылы
Венецияда ... (3260 MM) ... ... жарияланған жинақтары 1515-1536
жылдары аралығында толықтырылып қайта басылып шықты.
Артына өшпес тарихи із қалдырған ғалымдардың бірі Джон Хеуд ... ... ... "A Dialogue ... the Number in Effect of all
the Proverbs in the English Tongue" атты ... 1546 ... ... 1555, 1560 ... жарыққа шығарды. Сондай-ақ, 1610-1680 жылдар
аралығында бірқатар мақал-мәтелдер жинақтары, атап ... 1612 ... ... қызметшісі Thomas Draxe "Bibliotheca Scholastica
Instructissima or, a ... of Ancient Adagies, and ... 1639 жылы ... Дж. ... (John Clarke) ... ... 1640 жылы Дж. ... "Outlandish Proverbs", 1659 жылы Дж.
Хауэльдің "Proverbs", 1670, 1678 ... Дж. ... 'English ... ... ... көрді. Келесі ғасырларда бұрынғы ескі ... ... ... ... Зерттеу барысында мамандардың
көбінесе ағылшын тілі мақал-мәтелдерін жинаққа енгізу үрдісімен шектелгенін
көреміз.
Ағылшын тілі ... ... ... арнайы, жан-жақты
қарастырған зерттеу жұмыстарының бар екендігі мәлім. Мысалы,
Л. И. Швыдкояның ғылыми зерттеуінде мақалдар мен ... ... ... бір ... ... ... ... қатары берілген.
С.И. Вяльцеваның ағылшын ... ... ал ... ... ... ... талдауға арналған. Ағылшын
тілінің тұрақты тіркестерін зерттеу ... ... А.В. ... ... ... Ол өзінің "Курс английского языка", "Курс фразеологии
современного английского языка" тәрізді көлемді ... ... мен ... ... ... сөздігі т.б. арқылы ағылшын тілі
табиғатының ... ... ... ... ... жалпы тіл ғылымына
елеулі үлес қосты және салғастырмалы негіздегі ізденістерге бағыт-бағдар
берді. ... ... ... ... ... алғанда
өзіндік ерекшеліктерін, күрделілігін, мән-мазмұнының ... ... ... бірі — ... ... ... жалпыхалықтық
универсалдық сипатқа ие түрлерін есепке алмағанда, әдетте, мақал-мәтелдер
бір тілден ... ... ... аударылмайды. Бір тілден екінші тілге
тәржімелеу барысында мағынасы мен тіркес құрамындағы сыңарлары ... ... ... (абсолюттік балама) немесе контекстік мағынасы
сәйкес эквиваленті қолданылуы ... ... ... ... ... нолдік қажет. Осы мақсатка негізделген, практикалық мәні ... бірі — ... Н. ... Н. Байтөлеевалардың
құрастыруымен жарық көрген "Английские ... и ... и ... в ... и казахском языках" атты еңбек. Жұмыста мақал-
мәтелдер он ... ... ... олардың орыс және казақ тілдеріндегі
баламалары берілген. ... ... ... ... ... баламалары
бола тұра, тікелей аударылған тұстары да баршылық.
Ағылшын тіліндегі мақал-мәтелдердің ауқымды бір тобы қасиетті ... ... ... ... ... кеңінен таралып, ... ... ... ... тобы ... ... тіркес
тиянақтылығы, мағына тұтастығы тәрізді белгілердің негізінде қолдануға даяр
тілдік бірлікке айналған. Зерттеу ... ... ... бір ... қалпын берік сақтағандығы, еш өзгеріссіз қолданылатындығы
айқындалды. Мысалы: Үоu саn nоt sегvе Gоt and mаmmоn ... ... ... мен ... ... ... ете алмайсың); А soft answer turneth
away wrath ... ... ... ... ... ... т.б. ... барып саятын мақал-мәтелдердің сәл өзгеріске ұшыраған түрлері де
кездеседі.
Ақын-жазушы, ... ... ... ... қысқа, әрі
нұсқа, айшықты сөздерінің де ағылшын тілінің сөздік қорын байытуға едәуір
үлес ... ... ... Тһе customer is always right ... ... дұрыс) тіркесінің Еуропадағы ең ... ... бірі ... ... ... ... ... деректер бар. Себебі, оның ... ... ... іs аlways ... яғни ... ... дұрыс" деген қатаң
қағида қалыптасқан. Көпшілік көңілінен шыкқан осы сөз ... ... жиі ... ... ... енген. Ағылшын тілінде бұл
тәрізді қолдануға даяр, астарлы "авторлы" тіркестердің мол қоры бар.
Сонымен, ағылшын тіліндегі мақал-мәтелдердің ... ... ... інжілден, ал келесі бір бөлігі дарынды Шекспир сыңды ... ... ... ... ... ... ... сөздерінен бастау алғандықтары байқалады.
Қазақ және ағылшын паремиологизмдерінің түпдеректеріне қатысты негізгі
айырма ... ... ... ... тобы жеке ... ... дана ... т.б.) байланысты қалыптасып, ұрпақтан-ұрпаққа ауызша
таралып отырған. Ал ағылшын ММ-дерінің негізгі бұлағы діни ... ... ... ... ... ... ... және сондай-ақ Шекспир
сынды ұлы тұлғалардың ... ... сөз ... ... орын ... 1/
Ағылшын зерттеушілері аталмыш тіркестің қазіргі заман ағымына сай келіп
тұрғанымен, көненің көзі екендігін ескертеді және оның алғашқы қолданысын
біздің жыл ... ... 320 ... ... (Тһеорatrus)
жазбаларымен ұштастырады.
"Тһеге іs а timе оf еvегуthing (с.с.а.: Әр нәрсенің өз уақыты бар).
Қазақша баламасы: Сабапқы ине ... ... ... ... ... ... " То ... tһеге іs а
sеаsоn, апd а tіmе tо ... ... under tһе ... ... ... әр ... әр ... өз мерзімі бар) деген өсиет, өнегелерінен
ықтималдық, тұрақты қалыпқа енген./9/
Қазақ және ағылшын тілдерінде ақша-қаражат ... ... ... " Таке саrе оf ... апd the роunds will tаке саrе ... ... ... ... ... фунт өз-өзін үнемдейді). Теңге
тиыннан өсер, Жылқы құлыннан өсер; Береке бір тиыннан.
Ағылшын тілі ... ... ... ауа-райына, аспан
денелеріне, табиғат құбылыстарына қатысты мақал-мәтелдерді жиі кездестіруге
болады.
Ағылшын тілінде халық арасында жиі ... ... таке the ... таке thе тап" ... ... адам ... оның ... тұлғасы
ықшам, алайда мәні зор тілдік орам, орта ғасырда орын ... ... ... талабына байланысты калыптаскдн. Әсіресе, ХІV ғасырда
Англияда ... ... ... ... ұстау ережелеріне
баса назар аударылып, мүлтіксіз орындалуы талап етілді. ... ... ... ... ... шығарыла бастады. Уақыт өте
келе осы ұстанымдардың бірқатары жалпыхалықтық мақал-мәтелге айналып,
кеңінен ... ... ... таке the а ... адам ... оның ... ; If yои sit bу worthier тап ... аrt опе, Suffеr hіт fіrst tо tоисһ thе теаt (с.с.а.: Егер ... ... ... болсаң, одан үлгі ал, ягаи соған қарап ас
іш) т.б.
"Жалғыз қаздың үні шықпас, Жалғыз ... мұңы ... ... ... ... өмір ... байланысты тілде қалыптасқан ... ... ... ... ... ... ... адамдардың
балаларын атастырып, күйеу жігіт қайтыс болса, әмеңгерлікпен туған
бауырының, ... жас ... ... туыстарының біріне қосуы
тәрізді мәселелер ата дәстүрі бойынша шешімін табатын. Балғын жас қаздардың
тіпті әкесінен де ... қарт ... ... ... ... ... себептері, қыз әкесінің сіңірі шыққан кедейлігі, не жетім қыздың
жалғыздығы екендігін көптеген ... ... ... ... ... шығуына мұның шаға алмай, тағдырдың дегеніне көнген
арулардың қайғы-қасіреті себеп болған тәрізді.
Діни мифологиялық ... ... ... ... ... және ... ... наным-сенімге
байланысты макал-мәтелдер де кездеседі. Мысалы, ағылшын ... ... thоsе who hеlр ... ... ... өзі көмектескендерге құдай да
жәрдемдеседі) тіркесінің шығу төркінің біздің жыл санауымызға дейінгі 570
жылы жазылған "Геракл және ... атты ... ... аңыз ... ... ... жалпы мазмұнына келер болсақ, күймесі
батпақка батып түрып ... ... оны ... ... ... ... де күшті Гераклді шандырады. Адамның бұл қылығына ... ... ... ... ... иығынды тіреп итер де,
өгізінді алға ... ... және ... ... еш ... ... өзін
шақыруға қатаң тыйым салады. Осы ой түйіні XVIII ғ. дейінгі әдебиеттерде әр
түрлі жолдармен берілген. Мысалы, ... (Jоһn ... "Аn ... атты ... "Gоd helps thоsе іn ... ... which aге
іndustrious" (с.с.а.: Құдай еңбек сүйгіштерге көмектеседі) ... ... (G. Herbert) ... ... ... ... "Неlр tһуsеlf,
аnd Gоt will һеlр tһее" ... ... өзің ... сонда сондай да
жәрдем береді) деп, сәл ... ... ... ... ... ие "Got һеlр thоsе, wһо һеlр tһеmsеlf" мақалы алғаш рет 1736
жылы Б.Франклиннің (В. ... "Рооr ... ... атта ... және ағылшын тілдеріндегі наным-сенімге, оның ... ... алла ... ... ... ... ... отырып, олардың
семантикалық жағынан өзара сәйкес келетіндігі анықталды. ... ... ... өзара өзектесіп, астасып келу себебін ... ... өмір ... ... ... ... көзі жетіп, көкейіне
түйген тәжірибе жиынтығының ұқсастығымен ұштастырамыз.
Ағылшын тілінің ... ... ... ... ... ... ... А.В. Кунин де жоғарыда аталған ғалымдардың
көзқарасын ұстанады, алайда, ... ... ... құрылымдық-
мағыналық ерекшеліктерін негізге ала отырып, оларды "коммуникативтік
фразеологиялық ... деп ... жеке ... ... ... ... ... тура мағыналы болып келетін мақалдар ... "all is well that ends well" ... ауд.: ... ... ... ... "Арреаrances аге dесерtіvе" ... ауд.: ... ... Better late than ... (сөзбе-сөз ауд.: ештен кеш жақсы) тәрізді
,оралымдарды фразеологиядан тыс, "фразеологиялық емес ... ... ... жоғарыда аталған тұжырымға қарсы пікірді ұстанушы белгілі ғалымдар
- Н.Н. Амосова, А.М. Бабкин, В.П. ... М. ... ... А.Н. ... т.б. Мақал-мәтелдерді фразеология
саласынан тыс қарайтын ғалымдардың көпшілігі ... ауыз ... ... ... ... Ал осы ... көлемді зерттеулерімен
танымал ғалым Н.Н. Амосова "мақал-мәтелдерді фразеология ... ... олар ... жағынан да, сөйлемде атқаратын қызметі тұрғысынан да
фразеологиялық бірліктердің ... ... ... ... ... жинақтап, сұрыптап, белгілі бір ... ... ... ... ... қырларын айқындауда зор еңбек
сіңірген ғалым Г.Л. Пермяков аталмыш ... ... ... ... да, әдебиетші мамандар тарапынан да ... ... ... ой-пікірлерге және өзіндік зерттеу нәтижелеріне
сүйенер болсақ, мақал-мәтелдердің тұлға тұрақтылығы, тіркес ... ... ... ... тәрізді сипаттары оларды
фразеологазмдер қатарына қосып, осы ... ... ... ... – ауыз ... ... кең таралған жанры. Мақал-
мәтелдердің пайда болуының уақыты белгісіз, бірақ бірі дұрыс: мақалдар ... де көне ... ... ... содан бері тарихының бүкіл бойында
халыққа ... ... ... және еске ... көмегімен құралдарға да көңіл аударылады. Сондай құралдардың бірі –
айқын немесе ассонансты ... strokes tell great ... stitch in time saves ... ... балансталған формасы ең жиі пайдаланылатын
тәсіл, мысалы:
More haste, less speed
Easy come, easy ... father, like ... еске ... ... маңызды аспектісі болып табылады.
Тек ең көп емес мақал-мәтелдер көпсөзді, олардың көпшілігі бес ... will be ... men tell no ... late than ... makes ... туралы ғылымда мақал-мәтелдерге жалпы қабылданған көзқарас құрылған
жоқ.
Кейде мақал-мәтелдер астында өмірдің әртүрлі құбылыстарын бейнелейтін
және аяқталған сөйлемнің формасымен ие ... ... ... ... ... Мақалдар аяқталған пікірді белгілйді.
Мәтелмен мақалдан ақыл қорытындысының бітімсіздігімен айырылатын қысқа
бейнелі нақыл сөздерді атайды.
Ұқсас анықтама барлық ... ... де, ... ... да, ... де кездесуі мүмкін.
Фразеология бойынша бөлек жұмыстарда мақалдың мәтелден басты
айырмашылығы: ... ... ... ... ...... ... Осы лингвистердің пікірі бойынша тек қана мақалдар емес, және ... ... ... ... ие бола ... ... құрылыстың тұрақты сөйлемі болып саналады, мақал сияқты,
бірақ дидактикалық мазмұнынан айырылған.
Көбінесе мәтелдер ретінде ... ... ... pigs can fly. When ... come together.
When hell freezes over. The Dutch have ... ... ЖӘНЕ ... ... – МӘТЕЛДЕРІНІҢ
ҚҰРЫЛЫМДЫҚ, МАҒЫНАЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ, ҰҚСАСТЫҚТАРЫ
2.1 Ағылшын және қазақ ...... ... ... және оларды топтастыру
Мақал-мәтелдерді топтастырудың негізгі қағидалары. Тіл білімінде ММ-
дерді топтастырудың бірнеше қағидасы бар, енді солардың ... ... ... ... ... ... Аты ... тұрғандай,
топтастырудың бұл түрінде мақал құрамындағы алғашқы сөздің басқы әрпі
негізге ... И.С. ... Г.Л. ... B.C. ... ... ... ... тәсілмен түзілген, Тілдік
бірліктерді осы тұрғыдан топтастырудың тиімділігін оның қарапайымдылығымен,
қолдануға қолайлығымен, ал кемшілігін ... әріп ... ... тіркестердің басқа топқа саралануымен түсіндіруге болады.
2. Ұйытқы сөз арқылы ... ... ... ... ... паремиологтар А.Жигулиев, М.В. Буковская және
бірқатар ... ... осы ... зор мән ... ... ... бірлікті ұйытқы сөзге сүйене отырып, оңай ... ... ... ... ... деп танимыз. Ал ... ... ... әдіспен пара-пар, өзара ... ... ... ... ... бір, ... бөлек түрлері бір топқа енеді.
Мысалы,
"Жуас түйе жөндеуге жақсы",
"Түйе бойына сеніп жылдан құр ... көп ... жүк ... тәрізді ММ-дер семантикалық
алшақтыққа қарамастан, болғандықтан, бір тақырыптық топқа ... ... ... ... ... әдіс бойынша құрастырылған
MM жинағының жоқтығы ... ... ... ... MM жинақталған уақытына,
кезеңіне, таралу аймағына орай жіктелген. "Пословицы, поговорки, ... ... ... ... ... және ... ... Ташкент маңы және
Сырдария жағалауындағы Қазығұрт пен Қаратау бөктеріндегі ежелден тұратын
қазақтардың ... атты ... ... ... ... ... тұрғыдан топтастыруда ММ-дердің шыгу төркіні, белгілі
бір халыққа, тілге ... ... ... ... ... көрген "Шығыс халықтарының мақал-мәтелдері" жинағы
осы генетикалық әдіспен түзілген.
5. Тақырыптық ... ... Бұл ... ... мақал-
мәтелдер мән-мағынасына қарай топтастырылады. Зерттеу барысында көп
жағдайда ... ... осы ... ... Топтастырудың бұл қағидасы мағыналас мақал-мәтелдерді бір топтан
оңай тауып алуға болатындығымен ерекшеленеді. Деп ұрғанмен, топтастырудың
бұл жолы да ... ... ... көптеген мақал-мәтелдер
ауыспалы мәнге ие болғандықтан, көп тақырыпты болып ... де, ... ... ... енгізу қиындық туғызады. Екіншіден, көп ... ... ... да ... ... туғызады. Үшіншіден, мақал-
мәтелдерді тақырыптық топқа саралау, топ ... ... ... санын айқындау, мақалдардың топ-топқа меншіктігін анықтау
тәрізді мәселелерді шешу ... ... ... ... Бірақ,
жоғарыда аталған кемшіліктерге қарамастан, мақал-мәтелдерді тақырыптық
тұрғыдан ... жөн деп ... ... ... немесе тілді
үйренуші өзінің мақсат-мүддесіне орай қажет мақал-мәтелді тақырыбына қарап
оңай тауып алады, әрі қолдануға да өте ... ... ... ... ... ... ... да аталмыш топтастырудың мәні ... ... да ... ... зерттеуге зор үлес ... ... ... ... ... ... үлгілерінің
кемшін тұстарын ескере отырып, мақал-мәтелдерді жүйелеудің жаңа ... ... Бұл ... ... тақырыптық жұптармен
(инвариантные тематические пары) топтастыру. Бұл принцип бойынша, мақал-
мәтелдер тобы ... - ... ... ... т.б. ... ... жіктеледі. Мысалы: ... ... ... ... күлер" тұлғасының ... ... ... ... орам ... ... ... Академик Ә. Қайдар көп жылдан бергі ізденуі нәтижесінде этнография
мен лингвистика ... ... ... ... ... отырып, қазақ ... өз ... ... ... ... классификацияны ұсынған еді.
Бұл топтастыру бойынша "Табиғат" бөлімі төрт тараудан ... ... ... ... т.б), "Адам" бөлімі (адамның ішкі дүниесі
мен сипаты, іс-әрекеті т.б.) он бір ... ... ... ... ... кәсіп т.б.) жиырмадан астам тараудан
тұрады. Соңғы ... ... ... және ... тілдеріндегі мақал-
мәтелдердің этнолингвистикалық ерекшеліктерін ... ... ... зерттеу нысаны, мақсат-міндеттері тәрізді
мәселелер отандық және шетел ғалымдарын ... ... ... ... берілген сипаттамалар кейде бір-бірімен ... ... ... кей ... ... ... ... тарылтып, екіұшты
пікір қалыптастыратындығын да жоққа шығаруға болмайды. Енді солардың бір-
екеуіне тоқталып ... ... ... ... that part of ... ... ... the study of the interrelation between a language and the ... of those who speak ... ... — тіл мен сол тілде ... ... ... ... ... ... тіл білімінің
саласы.
Этнолингвистика — гректің ethnos ... және ... ... ... ... оның мәдениетке қатысы тұрғысынан зерделейтін
әрі лингвистикалық, этномәдени және ... ... ... ... ... қызметі мен дамуына тигізетін әсерін зерттейтін тіл
білімінің ... Кең ... ...... және ... ... лингвистикалық әдістердің
көмегімен зерттейтін күрделі ... ... ... ... пән ... ... ... айқындау, одан әрі дамыту жұмыстары академик Ә.Қайдардың есімімен
тығыз ... Оның ... тіл ... жас әрі жаңа сала ... ... ... мен ... жөнінде: " Бұл ғылым саласының кереметтігі де,
бүгінгі тандағы ғылыми-практикалық ... да — оның ... ... ... ... тіпті бірінсіз бірін толық түсінуге
болмайтын нысан екендігінде. Ол нысан — этнос және оның ... ...... этноссыз — тіл өмір сүре алмайды. Этнос пен оның тілін
этнолингвистика тұрғысынан қарастыру деген сөз оның сол ... ... ... ... мен өмір ... ... тануы мен мәдени,
рухани байлығын ана ... ... ... мен ... ... білу және оларды бүгінгі таңның игілігіне асыру болып табылады," —
дейді. Тілдік ... ... ... ... және ... ... сондай-ақ, М.М. Копыленко, Е.Жанпейісов, Н.Уәлиев, Ә.Ахметов,
Ж.Манкеева, ... ... ... т.б. ... ... ... және ағылшын тіл білімінде
қалыптасуына, зерттелуіне ... шолу ... ... ... ... тіл ... кеңірек ауқымда қарастырылып, ұлттық материалдық және
рухани ... ... ... мәселелердің басы ашылғаны
айқындалды. Этнолингвистикалық уәжі халықтың тұрмыс-тіршілігі, менталитеті,
әдет-ғұрпы, ... ... ... ... ... тұп-
төркінін айқындау - әр ... ... мен ... ... жөнінде мол
мағлұмат алуға, танымдық көзқарасты қалыптастыруға, ... ... ... ... ... жиі ... "Manners make thе ... Адамды адам ететін оның әдептілігі) тұлғасы ықшам, алайда мәні зор
тілдік орам, орта ғасырда орын алған қағида, ... ... ... ... ... ХІУ ... Англияда мәдениеттіліктің
негізгі шартгарына, өзін-өзі ұстау ... баса ... ... ... талап етілді. Әдептілік, ... ... ... ... ... ... ... өте келе осы
ұстанымдардың бірқатары жалпыхалықтық ... ... ... ... ... Good manners make the a man ... адам ... оның әдептілігі) ; Уou sit by a worthier man ... art one, Suffer him first to touch the meat (c.c.a.: Erep ... ... ... ... одан үлгі ал, яғни соған қарап ас
іш) т.б.
"Жалғыз қаздың үні ... ... ... мұңы ... ... ... әдет-ғұрпына, өмір салтына байланысты тілде қалыптасқан деп
ойлаймыз. Өзара қарым-қатынасын жекжат болып ... ... ... ... ... жігіт қайтыс болса, ... ... ... жас ... ... ... біріне қосуы
тәрізді мәселелер ата дәстүрі бойынша шешімін табатын. Балғын жас ... ... де ... қарт ... ... шығуға мәжбүр болуының
негізгі себептері, қыз әкесінің сіңірі шыққан кедейлігі,өгейлігі не ... ... ... ... ... деректері дәлелдейді. Жоғарыда
келтірілген мақалдың шығуына мұңын шаға алмай, ... ... ... ... ... ... тәрізді.
Үй-жайға, отбасына қатысты ММ-дердің этнолингвистикалық уәжі.
Қай халық болмасын, адамзат үшін ... ... орны ... ... осы ... ... ... ММ-дердің екі тілде де көптеп
кездесетіндігі байкалды. Мысалы, ... "My house is my ... Өз үйім - ... ... қазақ халқы "Өз үйім-өлең төсегім" деп,
оған бейнелі түрде ерекше сипат береді.
Тарихи деректерге сүйенсек, ежелгі ... ... ... ... ... болмаған және Англияда қорғандардың салына бастауы 1066 жылғы
нормандар ... ... ... ... ... ... ... ұйқы кезінде бауыздап кетпеуі үшін мықты
баспана керек" деген ... ... ... үй ... ... ... бастаған. Бұларды балшықтан жасалған биік қабырғалармен қоршап
немесе айналдыра ор қазатын. Демек, өзге ... тән ... ... жергілікті халықтарға сыналап енуі, үйдің ассоциативті түрде
қорғанға балануы " My house is my castle " ... ... ... ... ... ... деп ойлаймыз.
Ал, "өз үйім - өлең төсегім" тұрақты тіркесіндегі "өлең" лексемасына
Э.В. Севортянның сөздігінде ... ... ... ... тілдік
единица түркі тілдеріне монғол тілінен енген ... сөз, ... ... ... шөп; ... жұғымдылығы шамалы, жұмсақ шөп" деген мағынаны
білдіреді. Қазіргі ... бұл ... орам ... ... толы кең
сарайында қысылып, қымтырылып отырғаннан гөрі ... ... ... ... жатқанға не жетсін" деген ... ... ... қос ... ... арқылы берілетін негізгі ой біреу, яғни адамның
үйіне деген ыстық сезімі мен үйдің адам өмірінде алатын ... ... осы ... және ... мақалында сол халықтың әдет-ғұрпына, ... ... ... ... ... ... байланысты этнолингвистикалық уәжі.
Адам өмірінде отбасының алатын орны ... ... ол ... ... Осы шағын мемлекетте әйелге артылар жүк те, жауапкершілік ... ... ... ... ер адам — ... ... ... үй ішінің бүкіл тауқыметі, тұрмыс-тіршілігі, бала ... ... ... ... қарым-қатынас т.б. барлығы әйел ... ... және ... ... паремологиялық қорындағы әйелдердің жеке басына
қатысты мақал-мәтелдерден әйелдердің ... ... ... ... ... болады. Солардың бірнешеуіне тоқтала кетейік: A
good wife makes a good husband (c.c.a.: ... әйел ... ... ... ... ... мәні зор ... мағынапас келетін бірқатар мақал-
мәтелдер бар:
Жақсы әйел жаман еркекті би етеді.
Салыстыра қарастырғанда, ... ... ... ... ... ұғым-түсінік, біркелкі ұстаным байқалады.
Жаман әйел жақсы еркектің төрдегі басын көрге сүйрейді,
Жақсы әйел жаман еркектің ... ... ... ... ... ... жақсы болса, елге сыйлы етер" деген ұғымды
білдіретін қазақ мақалында айтылар ой төр мен ... ... ... ... ... ... санасында "төр" — тек қазақ үшін ... ... ... ... ... және ... қоғамдастығында әйелдер дәрежесін
ер адамдардан сәл төмендетіп көрсететін стеореотиптің, пайымдаудың орын
алғандығын білдіретін ... жиі ... ... Мысалы,
ағылшын тілінде The death of wives and the life of sheep make her ... (c.ca.: ... ... мен ... өмірі ер адамды бай етеді); Women
have no souls (c.c.a.: әйелдердің жаны жоқ), қазақ ... ... ... жоқ, қатын шешен, нарқы жоқ", "Әйелдің ишшы ұзын, ақылы қысқа" ... ... бір ... ... әйел адам дәрежесінің көрсеткіші
іспеттес. Көне заманнан қалыптасқан қазақтың ата ... ... ... ... ... үйлену, тұрмыс құру тәрізді мәселелерін ... ... ... текгі жердің қызына үйлену, ... ... ... ... ... түзеп, қоғамдағы алатын ... ... ... Жоғарыдағы "The death of wives and the life of
sheeps makes her husband rich" мақалы өз ... ... ... ... ... болып табылады, яғни көне дәстүрдің тілдегі
көрінісі іспеттес.
Сондай-ақ, 1918 жылдан бастап жасы ... ... ... ... ... ... құқыіқ берілді және ағылшын әйелдерінің ... үй ... ... ... жұмысшы, қатардағы қызметкер
болды. Жоғары лауазымды қызметкер әйелдердің ... ... ... оның биік ... ... ... ... болып танылуы "Women
in state affaire are like monkeys in glass shops" (c.c.a.: ... ... айна ... дүкендегі маймылдарға ұқсайды) бейнелі тұрақты орамнан
айқын көрінеді.
Байырғы ағылшын қоғамдастығында қалыптасқан ... ... ... ... әйел ерін өзінің қожайыны ретінде кабылдауы ... ... ... әйел ... ... 1891 жылға дейін ерлерінің "ер
адамның бас ... ... " ... ұруларына, егер қаласа бөлмеге
құлыптап қоюларына заңды құқықтары ... "A woman, a spaniel, and ... The more you beat them the better they be" (c.c.a.: ... ... ... және ... ағашы ұрған сайын жақсарады), "A woman,
an asse, and a ... Bring the more fruit, the more beaten they ... Әйел мен ... және ... ... ұрған сайын жемісті молырақ
береді) тәрізді тұрақты тіркестер жоғарыда айтылған ... ... ... ... бұлжытпас тілдік дәлел болып табылады. Қазақ
арасында да мұндай ... ... әлі ... ... ... те ... және оның әдеттегі от ... ... ... ... ... танылатыны мәлім.
Сонымен, гендер категориясына қатысты тұп тамыры теренде жатқан ... екі ... де ... ... Олар — ... бір лингвомәдени
қоғамдастықта қалыптасқан дүниенің тілдік белгісі болып табылады. Дүниенің
тілдік көрінісі ... ... ... арқылы
айқындала түседі.
Уақыт өлшеміне қатысты мақал-мәтелдердің лингвистикалық уәжі. ... ... ... ... ... көз ... жылдамдығын, оны
босқа өткізіп, өмірді өксітпеуді, ... ... ... іске ... Мысалы, "Time is money" (c.c.a.: Уақыт — ... ... ... қазына, білмегенге — быламық", "Ерте тұрған әйелдің бір ісі ... ... ... ... ... Туыс емес екі ... бірліктері уақытты
ұғымды пайдаланып, тынбай еңбек етсең, мол қазынаға кенелесің деген ұғымды
білдіреді. ... ... ... ... казіргі заман ағымына
сай келіп тұрғанымен, көненің көзі ... ... және оның ... біздің жыл санауымыз бойынша 320 жылдардағы ... ... ... is a time for ... (c.c.a.: Әр ... өз уақыты бар).
Қазақша баламасы: Сабақты ине сәтімен. Бұл ағылшын ... ... ... " To ... there is a season, and a time to every purpose
under the heaven", (c.c.a.: ... ... әр ... өр ... ... бар) ... өсиет, өнегелерінен ықшамдалып, тұрақты қалыпқа енген.
Салыстыра алғанда, уақыт мағыналық өрісіне енетін мақал-мәтелдердің
аздау ... ... ... мақал-мәтелдердің этнолингвистикалық "Тәрбие басы —
тіл", орны мен ... ... ... ... яғни ... ... ғажап
сиқырлы күш жоқ деп білген халық ұрпағын ойланып, дұрыс сөйлеуге баулыған.
Зерттеу барысында тілге, сөзге қатысты мақал-мәтелдердің екі ... де ... ... Мысалы:
Good words cost nothing and are worth much;
Жылы-жылы сөйлесең, Жылан інінен шығады.
Қатты-қатты сөйлесең, ... ... ... Екі ... ... жеткізер ойы бір, яғни адам жанын жадыратар жақсы сөздің
құндылығы. ... ... тек жылы ... мәні ... ... мақалдары
қатты сөздің адам жанына әсерін қоса жеткізеді. Бір ауыз қатты сөзді қолға
ірген тікенге ... ... сол бір ауыз ... ... ... қынынан
шығатынын, үлкен дау туатынын ескертеді.
Осы жерде айта кететін жайт, ағылшын мен ... ... ... ... ... келмей, қарама-қайшы түсетін тұстары да
кездеседі. Мысалы, ағылшын тілінде: "Stiks and stones may break my ... words will never hurt me" (c.c a. Таяқ пен ... ... ... мүмкін, бірақ сөз мені жаралай ... ... ... ... ... ... сөз ... өтеді",— деген пікірді қалыптастырады.
Еңбекке қатысты мақал-мәтелдердің этнолингвистикалық ... ... ... адам ... бар ... тұрмыс-
тіршілігіндегі салалардың барлығын дерлік ... ... ... қомақты
бір бөлігі — еңбек жайлы мақал-мәтелдер. Мұның сыры ... ... ... өмірдің қайнар көзі болғандығында болса керек. Көненің
көзі іспеттес тұрақты тіркестер тобы келер ұрпақсыз еңбек етпегеннің ... ... ... ... ... ... адал ... етуге
баулиды, жалқаулық, бойкүйездік, жатып ішер арамтамақтықтан бойды аулақ
салуға шақырады.
Қонаққа ... ... ... ... ... ... ... сүтімен еніп, сүйегіне сіңген ұлы дәстүрдің бірі. Өткен
ғасырда ... ... әрі ... ... ... ... ... жер шарын тегін аралап шығар ... деп ... ... риза ... ... ... ... конақ болу үшін оның
таныс болуы, міндес, ... ... шарт ... қонақасыны "бөлінбеген еншім"
деп тануының өзі ... ... ... ... ... ... ... көрсеткіші. Алайда, A constant guest is never welcome. Бір күнгі қонақ
— күт, Екі ... ... жұт ... тұрақты тұлғалар жиі келген келген
қонақтың ... ... оған өзі ... ... ... ... жеткізеді. Екі ел мақал-мәтелдерін талдап-тарату барысында
алыс жатқан, салт-санасы, ... ... әр ... ... ... ой-тұжырымы, көзқарасы мен өмірлік ұстанымдарының өзара
сәйкес ... ... ... ... сыры ... өзінде, адамзаттың
көріп-біліп, көңілге түйген ойында, өмірден алған тәжірибесінде жатса
керек.
Ақша, ... ... ... ... ... және ... ... ақша-қаражат жайлы мақал-мәтелдер де
кездеседі. Мысалы, " Take care of pence and the pounds will take care ... (c.c.a.: ... ... ұстасаң, фунт өз-өзін үнемдейді). Теңге
тиыннан өсер, Жылқы құлыннан өсер; Береке бір тиыннан.
Ағылшындар фунт ... ... ... қазақтар теңгенің тиыннан
өсетінін ... Әр елде ақша ... ... ... ... атауы әр түрлі болатыны белгілі. Теңге, тиын - қазақ елінің ақша
эквиваленті. Сонау VI-VIII ... ... ... айшықталған
теңгелердің қолданыста болғаны, Отырар, Тараз қалаларында теңгелер шығарған
ұстақаналар жөнінде тарихи деректер бар.
2. Ағылшын және қазақ мақал - ... ...... құрамның халық өміріндегі арқылы ... пен ... ... ... сипаттайтын, көңілдегі
ойды шебер де ұғымды ... ... да ... ... жасайтын, мән-
мазмұнға бай белігі. Демек, халық өмір шындығын, ... ... ... ... өз ... ... етіп ... отырған. Аталмыш тілдік
бірліктер арқылы жас ұрпақты елін-жерін сүюге, ... ... ... білім
алуға, адал, кішіпейіл болуға үндеп, жалқаулық, өсек-өтірік, мақтаншақтық
тәрізді қасиеттерден ... ... ... ... білген.
Ағылшын тілінің фразеологиясына қатысты кешенді зерттеулерімен, дәйекті
тұжырым, пайымдауларымен танымал А.В. Кунин де жоғарыда аталған ғалымдардың
көзқарасын ұстанады, ... ... ... ... ... ... ... ала отырып, оларды "коммуникативтік
фразеологиялық бірліктер" деп ... жеке ... ... ... құрамындағы сыңарлары тура мағыналы болып келетін мақалдар тобын
яғни, "all is well, that ends well" ... ауд.: ... ... ... ... ... are deceptive" (сөзбе-сөз ауд.: келбет —
алқамшы),
"Better late than never" ... ауд.: ... кеш ... тәрізді
оралымдарды фразеологиядан тыс, "фразеологиялық емес ... ... ... ... сұрыптап, белгілі бір жүйеге келтіруде,
тілдік бірліктер ... ... ... айқындауда зор еңбек сіңірген
ғалым Г.Л. Пермяков аталмыш тұрақта тұлғалардың тілші ... ... ... ... ... да зерттелуі қажеттігін ескертеді.
Осы "келтірілген ой-пікірлерге және ... ... ... ... ... тұлға тұрақтылығы, тіркес
тиянақтылығы, мағына тұтастығы, қолдануға даярлығы тәрізді сипаттары ... ... ... осы ... зерттеуге толық мүмкіндік
береді.
3. Қазақ және ... ... ... - ... ... мағыналылық ерекшеліктері мен ұқсастықтары
Паремиология мақал-мәтелдер мен әр алуан қанатты-нақыл сөздерді жан-
жақты зерттеуге байланысты пайда ... тіл ... ... те ... ... ... сөз ... ішіндегі қуаттысы мен қүнарлысы
болып саналатын мақал-мәтеддер тіл атаулының ... тән, ... ... ... ... құбылыс. Қазақ тіл ... ... екі ... ... атап ... оның ... қоғам
мүшелерінің өзара түсінуіне; пікір алмасуына қажетті қатынас ... ... ... де, екіншісі-өмір шындығын, барлық
болмысты өзінде бейнелеп көрсету қызметі. Мақал-мәтелдердің табиғатына тән
қасиет ... осы ... ... ... ... олар ... бір
гілде сөйлеуші халықтың өткен өмірі мен барлық болмысының куәгері іспеттес,
оның дүниетанымы мен, даналығын бойында сақтап, атадан ... ... ... ... келе ... асыл мұра, рухани қазына болып табылады.
Мақал-мәтелдердің ең бойында поэзияға тән жинақылық, үнділік, саздылық,
үйқас ... ... Онда басы ... бір сөз болмайды, барлығы ... ... ... ... ... ішкі мазмүнына сыртқы
формасы сай үндестік тапқан болып ... ... ... сөз ... ... зерттелуі қажет дейді. Өйткені олардың
мағыналық бірліктері түрақты сөз тіркестеріндегідей ... ... ... күйінде қолданылады.
Қазақ тілінде мақал-мәтелдердің бәрі негізінен жай ... ... сөз ... ... яғни олар ... ... ұзақ уақыттан
бері қалыптасып, белгілі бір формада ... ... ... ие ... жай сөйлем типтері. құрылымы жағынан қазақ және
ағылшын тілдеріндегі мақал-мәтелдердің өзара ұқсастықтары жиі ... ... ... ... hay while the sun ... қызғанда соқ.
2)Let sleeping dogs lie –
Жатқан жыланның қүйрығын баспа.
3)Cut your coat ... to your cloth ... ... ... the bear before you sell his skin ... сиырдың ұзынан дәметпе.
5)First think, then speak –
Ойнасаң да ойлап сөйле.
2. Болымсыз түрдегі бұйрық рай, яғни тыйым салу;
1)Never say die - ... сұра ... count your chickens before they are hatced ... ... мақтама,
орылмаған етігіңді ақтама.
1)Donft cross a bridge before you cote it- ... ... бал ... hallo until you are out the wood ... ... құлдық деме.
3)Don't look a gift horse in the mouth- Алғанды білген-анайы, бергенді
білген
сыпайы.
4)Don't trouble until trouble troubles you - ... ... ... ... райлы сөйлем түрінде:
1)When cat is away, the mice will play- ... ... ... ... ... it were not for hope, the heart will break- ... ... ... жай ... ... are not friends that speak us fair - ... дос ... мақтар, сырт
айналып сойылын сатар.
2)All are not hunters that blow the horn - ... ... бэрі ... are not thieves that dogs bark at - Ит ... бәрі ұры емес.
Мақал-мәтелдерде халық сөзді барынша үнемдеп қолданады. Тіпті кейде
сөз тастап кетіп ... ... "No sweet with out some sweat" ... ... та ... та, ал ... асыл-тастан" дегенде
"Шығады" сөзі қалып қойған.
Мақал-мәтел құрылыс жағынан сырттай ... ... ... ... түйіндеуінде, ойды шешуінде өзіндік ерекшелігі байқалады.
Мақалдарда бір-біріне сай қарама-қайшы ұғымдар мен ... ... ... ... айқындау тәсілі басым болып
келеді.
Мысал:
|Ағылшын баламасы ... ... ... is useful to lock the stable ... ... ... ... |
|door, when the steed is stolen" ... ... ... иті үры |
| ... соң үреді» ... before pleasure ... ... |
| ... ... ... or West, home is best ... ... жер ... |
| ... ... ел ... ... boast, small roast ... көп-іске жоқ. ... sweet with out some sweat ... жер ... |
| ... су ... ... ... тән ... ... (оны ... «клише»
деп атайды.
Қаншама берік және тіл үшін нормаға айналған ... ... ... ұғым ... ол ... ... дамуына байланысты, көрші тілдердің
әсерінен, сондай-ақ тілдің ішкі даму ... ... ... сөз ... сөз ... ... байланысты ертүрлі
өзгерістерге түсіп отырады. Бірақ бұл ... ... ... бүкіл тіркеске негіз дәнекер болып тұрған образ
бейнеге бөленденуі сан келтіре қоймайды./25/
Мақал-мәтелдердің осылайша ... ... ... ... салдарынан пайда болған, тіл практикасында бір-ақ
рет қолданыс табатын түрлерін ... деп ... ... ... тек өз еркіне, асыл тасты ер қырынан
бір көрсетіп қүбылта білетін шебердей, мақал-мәтелдердің көркемдік өрнегін,
образы мен ... ... ... ... ... ... ... талантына байланысты.
Мақал-мәтел инварианттары бірде олардың компоненттеріне инверсия жасау
арқылы, бірде ... ... ... түрінде айту арқылы, бірде дербес
екі түрлі мақал-мәтелдердің элементтерін өзара шебер қиыстыру ... ... ... ... ... өзгертіп айтуға байланысты инварианттар: «Қырық жұт
қырғын болса да ажалды өлер, Қырық жыл қырғын болса да ажалсыз адам ... ... ... ... қыстау», 37-бет)
«A living dog is better than a dead lion» (From the Bible)
"Haslit was unable to ... the writer till he was ... ... a dead ass better than a living lion".
Мақал-мәтелдердің жеке ... ғана ... ... ... бір-ақ тұтам, Есеней оңай түсінді... Қазақ айласының
құйрығы ... ... ... Ш.Ж, ... ... last straw breaks the camel's back" "He can't stand to the ... (Martin Eden, p ... орнын ауыстыруына байланысты инварианттар: Ақсақ ... ... ... Уай, ... Бұл ... ... маңырайтын ақсақ қой дейсіңдер ғой.
(М.Әуезов, Абай жолы 1-том, 82-бет)
"All is not gold that glitters"
It will be an age not, perhaps, of gold but at least of glitter ... English ... біз ... бір ... ... ... оның рухани-
заттық мәдениетін, дүниетанымын, салт-дәстүр, әдет-ғүрып, ... ... бай ... ... ... мал ... саятшылық-құс баптауға, кей
кездері егіншілікке байланысты болса, ағылшын тіліндегі ... ... ... ... ... ... ... баламасы |
|The rotten apple ... алма ... |Бір ... бір ... ... nature ... ... |
| | ... ... were good till ... ... ... еті ... was founded ... ... ... ... |
| ... |тойса, қарта әлем |
| | ... ... ... ... ... ... ... кең қолданысқа
көз болса ... ... ... ... айналады.
Шекспирден алынған кейбір үзінділер қазақ тілінен өз баламаларын тауып
жатады: Brevity is the soul ofwit- Аз ... gifts are poor when givers prove unkind ... ... ... ... берген бата артық, қайыры жоқ жақыннан
жаңы жақсы жат артық.
|Ағылшын ... ... ... |
|A little learing is ... оқу ... |Жол ... ... | ... ... err is human | |Жөн ... ... shall deeide | ... ... doetors disagree | ... тұяқ Жоқ. |
| | ... азайса, тәуіп |
| | ... ... ... де дәл ... бар ... ... жоқ халық-балық. (Шерхан)
Талап, еңбек терең ой,
Қанағат, рақым ойлап қой,
Бес асыл іс, білсеңіз. ... ... ... ... ауыз ... көп ... кейіпкерлер мақал-мәтелдерден
де өз орындарын тапқан.
|Ағылшын ... ... ... |
|A good Jack makes a ... ер ... әйелі |Жақсы әйел жігітке ... |де ... ... бақ, |
| | ... жер, ... |
| | ... алтын таң. |
| | ... әйел теңі жоқ |
| | ... түбі жоқ ... off all trades and |Әр ... ... шалу ... ... шапқан, |
|master of none | ... ... жара |
| | ... ... ... ... ... пен байлыққы сүйенген абырой-атақты мысқылдап
отырған. Ағылшын тілінде бұл қаһарлы Цезарьдың атымен байланыстырылса,
қазақ әдебиетінде бай-болыстарды ... ... ... wife is above ... әйелі күдіктен |Аузы қисық болса да, бай|
|suspicion ... ... ... ... ... тәлім-тәрбиеге байланысты мақал-мәтелдері сол ... ... ... ... ... ... |
|Leopard can not change ... өз ... ... ... ... ... spots ... алмайды. ... ... не Қара |
| | ... ... ... да |
| | ... ... hungry wolf |Аш ... ... ас ... ... және ағылшын тілдеріндегі мақал-мәтелдердің лингвистикалық және
этнолингвистикалық сипаты" деп аталған тарауында мақал мен ... ... ... ... тұстары және айырмашылықтары айқыңдалды.
Сондай-ақ, зерттеу нысаны болып ... ... ... ... ... ... мәні мен қайнар
көздеріне сипаттама берілді. Қазақ және ... ... ... ... ... ... ғылыми еңбектерге жалпылама шолу ... ... ... топтастыру ұстанымдары ... ... ... ... ... ... қазақ және
ағылшын тіл білімінде зерттелуі де осы тарауда ...... ... оның ... ... ... мол ... тапқан, ой дәлдігімен, ықшамдылығымен ерекшеленетін
тілдік бірліктер ... ... ... көп ... ... ... өсиет айтуға құрылады. Ал мәтел, сөз
тіркесі, қалыптасқан нақышты орамды ... ... ... ... ... ... ... және нақты тұжырым, қорытынды ... ... тіл ... ... мен мәтелдің ара жігі нақты ажыратылмай,
біртұтас тұрақты тіркес ретінде қарастырылады;
- мақал-мәтелдер өзге тұрақты сөз орамдарына (қанатты сөз, ... ... ... тұлға жағынан ықшам, мазмұны жағынан тұтас, әмбебап
болады;
- мақал-мәтелдердің тұлғасының тұрақтылығы мен ... ... ... ретінде қолданылатын сипаттары оларды фразеологизмдер қатарына
қосып, осы салада зерттеуге толық ... ... ... мен ... ... тіл білімінде нақты
сала болып қалыптасқан тұсында мақал-мәтелдердің тілдік сипатын сараптап
қана қою жеткіліксіз, ... ... ... ... ашу — ... таңдағы өзекті мәселелердің бірі;
- мақал-мәтелдердің этнолингвистикалық табиғатын айқындауда Табиғат -
Адам - Қоғам" деп ... үш ... ... ... тиімді;
- бірқатар қазақ және ағылшын макал-мәтелдерінің құрамы мен құрылымы
және мағынасы ... ... ... ... ... яғни ... балама түрлері де кездеседі;
- ағылшын мақалдары көбіне бір ... ғана ... ... ... ... екі, не ... ... болып келеді. Қазақ
мақал-мәтелдеріндегі айтылар ойдың басқа бір жағдай, не ... ... ... ... ... жатқызуға болады;
- кейбір қазақ мақал-мәтелдерінің күндерегі қазақ қоғамында қалыптасқан
билер институтымен, яғни Майқы, ... ... ... ... ... т.б. ... ... сөз үлгілерімен, қоғам
қайраткерлерінің қанатты ... ... және діни ... ... ... ... тіліндегі мақал-мәтелдердің құрамында елді-мекендердің,
атаулары мен кісі есімдері жиі ... туыс емес ... ... мақал-мәтелдердің өзара мағыналас болып
келу қазақ және ағылшын халықтарының өмір ... көзі ... ... ... ... ... байланысты;
- тіл-тілдегі макал-мәтелдер ... ... ... мен ... ... жөнінде ақпарат көзі, яғни
дүниненің тілдік бейнесі болып табылады;
- ... ... ... салғастырмалы түрде зерттеу
жұмыстары жалпы тіл білімін ... ... соны ... ... және кейбір практикалық мәселелердің шешімін ... ... My house is my castle- Өз ... төсегім
2) Good mаnnеss tаке the а mаn- Адамды адам ететін оның әдептілігі
3) Make hay while the sun shines- ... ... ... First think, then speak - ... да ... ... Let sleeping dogs lie ... жыланның қүйрығын баспа
6) Better late than never- Eштен кеш жақсы
7) Time is money-Уақыт -білгенге қазына, ... ... Stiks and stones may break my bones, but words will never hurt ... сөз ... ... Don't trouble until trouble troubles you - Жатқан жыланның құйрығын
баспа.
10)When cat is away, the mice will play- ... ... ... ... ... Take care of pence and the pounds will take care of ... ... Жылқы құлыннан өсер
12) The rotten apple injures it`s nature- Бір құмалақ бір қарын майды
шірітеді
13) Ceaser`s wife is above ... Аузы ... ... да, бай ... All are not friends that speak us fair - Жалған дос көзіңе мақтар, сырт
айналып сойылын сатар
15)All are not hunters that blow the horn - ... ... бэрі ... ... ... ... в ... Мақал – мәтелдерде ағылшын сабағына қолдану// Иностранные языки в школе,
2005, 3
3. Smith W. С, Сowie А.Р., ... Rаnd ... І.К., ... А., ... Seidi J., Мс ... W., Ridout R. Аnd Witting С, ... G. ... аnd Rоgеr Ғlаvеll, А.В. Куниннің сөздіктері мен көркем әдеби
шығармалары ... ... Р.Б. ... және ... ... ... – мәтелдердің
синонимдік мәні// Қаз ҰУ Хабаршысы – Филология сериясы // N 3- 2003
5. ... Ш.Б. ... және ... ... ... лексика – семантикалық сипаты// Алматы – 2004
6. Ағылшын және қазақ ... ... ... АГУ им. ... филология: проблемы и перспективы. –
Алматы – 2002
7. Ағылшын – қазақ тілдеріндегі кейбір ұқсастықтар туралы // Қазақстан
мектебі – 2001, N 3
8. ...... ... ... ... ... Б. ... және қазақ мақал – мәтелдерінің құрылымдық және
мағыналық ұқсастықтары //Алматы-1996, 17 ... ... ... английских пословиц//Москва-1985
11. Иманбаева К. Мақал-мәтелдерді қолдану//Ағылшын тілі
мектепте,
2006,№ 3
12. Жабықбаев М.Қ. Мақал – мәтелдерді ағылшын сабағында
пайдалану//Қазақстан мектептеріндегі ... ... № 3, ... ... I. - ... тіл білімі туралы зерттеулер.- Алматы: Ғылым,
1987. - Б.22.
14. Копыленко М.М., Попова З.Д. Очерки по общей фразеологии. Воронеж: Изд-
во ... ... -192 ... ... С. ... ... қос ... фразеологизмдердің тілдік және
поэтикалық табиғаты: Докт.дисс. Алматы, 1997. -260 б.
16. Айтбаев Ә.Ө. ... ... ... - ... Ғылым,
1975. -14 б.
17. Современный русский язык.(Под ред. Д. Э. Розенталя)- М.: Высшая
школа, 1979.-С. 56)
18. Сәрсенбаев Мақал – ... ... ... Қ. Қазақ топырағыңда қалыптасқан ғақлиятты ой кешу үрдістері.
Алматы: Ғылым, 1994. -168 ... ... Л.А. ... формы пословиц // Вопросы жанров
русского фольклора. Москва: Изд-во ... ... ... ... Мақал – мәтелдердің құрылымдық-мағыналық ерекшеліктеріндегі
"коммуникативтік фразеологиялық бірліктер//М., 1981-77
22. Пермяков Г.Л. Пословицы и поговорки народов Востока. Москва: ... -671 ... ... Б. ... ... ... ... дисс. Алматы, 2001. -114 б.
24. Мұқанов М. Ақыл-ой өресі. Алматы: Қазақстан, 1980. - 172 б. 21. б.
25. ... О.С., ... И.В. ... ... как ... // Вопросы языкознания. М., 1977. N3. — ... ... 3. ... тілі ... прагмалингвистикалық
аспектісі. Алматы, 2001. - 194 б.
27. ... Ж. ... ... бір ... сөйлемдер. Алматты: Білім,
1996. - 202 б.
28. Қазақ тіліндегі жай сөйлем ... ... ... ... // ... және ... ... 76-81 б.
29. Қазақ тіліндегі мақал-мәтелдердің варианттылығы // Тіл деңгейлері және
олардың өзара қатынасы (ғылыми мақалалар жинағы). Алматы,2000, 72-79 б.
30. Мақал-мәтелдердің көркем ... ... ... // ... және ... көкейтесті мәселелері. Халықаралық ғылыми-
практикалық конференция материалдары. Алматы: Абылай хан атыңдағы ҚМХҚ
ӘТУ,2001 419-421 ... ... және ... // ... тілі мен ... N8,2001, 50-
52 б.
32. Қазақ мақал-мәтелдерінің жасалуыңдағы этнолингвистикалық
уәждері//Түркітану мәселелері: бүгіні мен болашағы. Халықаралық гылыми-
практикалық конференция материалдары. Алматы: Қаз. мем. ... ... 2001, 236-239 ... ... макал-мәтелдерінің логика-семиотикалық және прагматикалық сипаты
// Тілтаным-Языкознание. N1,2001,66-71 б.
34. Ағылшын-қазак мақадцарының салыстырмалы ... // Мир ... Н. ... 75-жылдық мерейтойы қүрметіне үйымдастырылған "Мышление-Язык-
Лингводидактика" атты ғылыми ... ... ... 171-174 ... ... ... этнолингвистикалық ерекшеліктері // Мир
языка. "Аударманың көкейкесті мәселелері" атты халықаралық ғылыми
конференция ... ... 2001. 208-210 ... Қазақ мақал-мәтелдерінің зтнолингвистикалық сипаты// Мир Языка.
Казақстан тәуелсіздігінің 10 жылдығы мен Абьшай хан атыңдағы Кязақ
мемлекеттік халықаралық қатынастар және әлем ... ... ... ... ... және шет тілдерін оқытудың әдістемелері" атты
халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары. ... 2001. ... ... Кісі ... мен ... ... қатысты макал-мәтелдердің
этнолингвистикалық сипаты // "Тіл әлемі". М. М. Копыленконы еске алу
қүрметіне арналған халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция материаддары.
Алматы, 2002. 112-115 ... ... ... ... ... этнолингвистикалық
мотивтер // Тіл тағлымы. Алматы, 2003. 215-21866.
39. Табиғат кұбылыстарына байланысты ағылшын және қазақ мақал-мәтелдері //
Поиск-Ізденіс. Серия
гуманитарная. ... 2003. 189-191 ... ... ... этнолингвистикалық сипаты //Вестник КазНУ им.
Аль. Фараби. Серия филологическая. Алматы, 2003. 207-210 бб.
41. I.V.Arnold, «The English Word», ... ... ... 1986 ... ... ... тілінің өзекті меселелері, Алматы, «Ана тілі», 1998
жыл, Беттері 25-26,221-227.
43. ... ... ... Алматы
«Раритет», 2004 жыл.
44. А. ... ... ... ... 2004 ... ... Тілашар, Алматы «Қазақ энциклопедиясы», 1992 жыл,
Беттері 147-149.
ҚОСЫМША
ҚАЗАҚ ЖӘНЕ АҒЫЛШЫН ТІЛДЕРІНДЕГІ МАҚАЛ – ... ... ... ... are not saints that go to ... барғанның бәрі ишан емес |
|All are not hunters that blow the ... бәрі ... емес ... | ... bread is not baked on one oven |Бес ... ... ... |
|All covet, all lose |Екі ... ... ... суға |
| ... ... are ... — never ... аласы ішінде, мал аласы |
|judge from appearances; the devil ... ... behind the cross; the still ... ... іші ... ... eats up all the draff; dumb dogs| ... dangerous | ... the fool thinks, so the bell ... жаза жок, ... сот жоқ ... | ... open doors dogs come in ... тұрған есіктен ит те кіреді, |
| ... та ... ... belly has no ears; |Аш бала тоқ ... ... ... bellifes have no ears |Тоқ бала еш ... ... |
| ... ...... ... ... men can (should) judge no ... адам бояу ажыратпас ... | ... is virtue's colour ...... ... ... is man's true touch stone |Дос, ... іс түскенде танылады. |
| ... мен адам ... бір |
| ... |
| ... бір кездеседі |
|A carper will cavil at ... ... теке ... ... жігіт |
|Брюзга ко всему придирается |ұрыскақ |
|A clean hand wants no washing |Ары ... жаны таза ... die many times before their ... ... ... |
|deaths | ... gives courage to a coward ... қуа ... ... ... ... devil is not so black as he is ... затынан аты үрейлі ... the devil is not so ill | ... he's called; the devil is no | ... than he's called; the lion is | ... so fierce as he is painted | ... sweet without some sweet ... ... бейнетке. Қалың жетпес |
| ... ... before pleasure ... ... ... соң ... |
|Jack off all trades and master of |Әр істің басын ...... ... ... ... strokes fell great cars ... ... – емерсің ... earned hard work is sweet |Ашы ... ... нан ... you want to get rid of poverty |Кедейлік кетсін десең – еңбек ет, ... work; ... ... десең – еңбек ет |
|If you want to be rich – work | |
|A friend in need is a friend indeed ... ... ... таны |
|A man can dire but once |Ер ... екі ... жаз ... are cruel ...... |
| ...... |

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 23 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ағылшын, қазақ мақал-мәтелдерін салыстырмалы түрде зерттеу (еңбекке баулу тақырыбы).42 бет
Мақал-мәтелдердің зерттелуі және құрылымдық сипаты, басқа тілдерге аударылуы84 бет
Ағылшын тілінен орыс тіліне мақал-мәтелдерді аударудағы лексикалық мәселелер25 бет
Мақал - мәтелдердің ағылшын тілінен қазақ тіліне аударылу ерекшеліктері66 бет
Мақал-мәтелдерді қазақ тілінен ағылшын тіліне аудару кезіндегі құрылымдық, мағыналық ерекшеліктері, ұқсастықтары26 бет
Қазақ тіліндегі коммуникативтік фразеологизмдердің мәнмәтіндік негізі6 бет
2-3 сынып оқушыларын ағылшын тілінде сөйлеуге үйрету17 бет
Aғылшын және қaзaқ тілдеріндегі келер шaқ63 бет
«қазақ тілінен ағылшын тіліне машиналық аударудың лингвистикалық сөздіктерін apertium платформасының негізінде жасау»33 бет
Абай «Қарасөздерінің» ағылшын тіліне аударылған нұсқасындағы прагматикалық аспектісі, сонымен қатар лексикалық және стилистикалық жағынан қарастырылған сәйкестіктерді анықтау арқылы қазақ аударматану ғылымының дербес теориясы мен практикасына қатысты жалпы тұжырымдар43 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь