ХХ ғасырдың бас кезіндегі іс-қағаздар

Қазақ даласының саяси-әлеуметтік, экономикалық-мәдени өмірінде XIX ғасырдың II жартысының орны ерскше. XIX ғасырдың II жартысынан бастап қазақ әдеби тілі дамуының жаңа дәуірі басталды. Ол қазақ әдеби тілінің жаңа сатыға көтеріліп, ұлттық сипат алу дәуірі еді. XIX ғасырдың екінші жартысындағы әдеби тіл, біріншіден, бұдан бұрын да дамып келе жатқан әдеби тілдің занды жалғасы болса, екіншіден, бұл кезде оның әрі қарай дамуында үлкен өзгеріс, күрт бетбұрыс, жаңа құбылыс болғандығын байқаймыз. Бұл әрине әдеби тілдің бір тармағы ресми іс қағаздар тілінен де аиық байқалады. Бұл өзгерістің өзіндік ерекшеліктері мынадай жағдайлардан көрнеді: ХІХ ғасырдың II жартысында Қазакстанның Россияға ҚОСЫЛУ процесі толық аяқтадды. Россияда капиталистік қатынастар дами түсуімен байланысты қазақ жері шикізат көзі ғана емес, өндіріс орындарына да айналды.
ХІХ ғасырдың П жартысында қазіқ жері орыс патшалығының үш үлкен әкімшілік территориясы болған тарихтан белгілі. Осыған орай жергілікті халықпен қарым-қатынасты нығайту үшін және отаршылдық саясатты пәрменді түрде жүргізе беру үшін патша үкіметі әрбір әкімшілік бөлікте екі тілді (орысша-қазақша) газеттер шығара бастады. Олар:
1. "Түркістан уалаятының газеті" Ташкент, 1870-1882 жылдар.
2. "Дала уалаятының газеті" Омбы, 1888-1902 жыддар.
3. "Торғай газеті" Троицк, 1895.
Бұл газеттер қазақ даласының көптеген аймақтарына таралды, патша өкіметінің жергілікті әкімшіліктерінің органы болды. Аталған газеттер қазақ әдеби тілін дамытуда, жазба нормаларын қалыптастыруда, ресми іс қағаздар стилін одан әрі жетілдіруде үлкен роль атқарды.
Бұл кезеңде қазақ жерінде білім көздері пайда бола бастайды. Орынбор, Омбы, Троицк, Орал, Қазалы, Перовск, Торғай қалаларында қазақ балалары үшін орыс-қазақ мектептері ашылады. XIX ғасырдың II жартысында Қазақстанда 100 шамалы екі кластық уездік және бір кластық болыстық мектептер ашылып, оларда 4000-ға жуық бала оқыды. Таза қазақ тілінде кітап шығару ісі мен баспасөз органдары да осы кезеңде пайда болды. Қазақтың жаңа жазба әдебиеті қалыптасты.
        
        ХХ ғасырдың бас кезіндегі  іс-қағаздар
Қазақ даласының саяси-әлеуметтік, ... ... ... II ... орны ерскше. XIX ғасырдың II жартысынан бастап қазақ
әдеби тілі дамуының жаңа дәуірі басталды. Ол қазақ ... ... ... көтеріліп, ұлттық сипат алу ... еді. XIX ... ... ... тіл, біріншіден, бұдан бұрын да дамып келе жатқан әдеби
тілдің занды жалғасы ... ... бұл ... оның әрі қарай дамуында
үлкен өзгеріс, күрт ... жаңа ... ... ... Бұл әрине
әдеби тілдің бір тармағы ресми іс ... ... де аиық ... ... ... ... мынадай жағдайлардан көрнеді: ХІХ
ғасырдың II ... ... ... ... ... ... ... капиталистік қатынастар дами түсуімен байланысты қазақ ... көзі ғана ... ... ... да айналды.
ХІХ ғасырдың П жартысында қазіқ жері орыс ... үш ... ... ... ... ... Осыған орай жергілікті
халықпен қарым-қатынасты нығайту үшін және отаршылдық ... ... ... беру үшін ... үкіметі әрбір әкімшілік бөлікте екі тілді
(орысша-қазақша) газеттер шығара бастады. Олар:
1. ... ... ... ... ... ... ... уалаятының газеті" Омбы, 1888-1902 жыддар.
3. "Торғай газеті" ... ... ... ... ... ... ... таралды, патша
өкіметінің жергілікті әкімшіліктерінің органы болды. Аталған газеттер қазақ
әдеби тілін дамытуда, жазба нормаларын қалыптастыруда, ... іс ... одан әрі ... ... роль атқарды.
Бұл кезеңде қазақ жерінде білім көздері пайда бола бастайды. ... ... ... ... ... ... қалаларында қазақ балалары үшін
орыс-қазақ мектептері ашылады. XIX ғасырдың II жартысында Қазақстанда ... екі ... ... және бір ... болыстық мектептер ашылып,
оларда 4000-ға жуық бала ... Таза ... ... ... шығару ісі мен
баспасөз органдары да осы кезеңде пайда болды. Қазақтың жаңа ... ... ... тіл практикасын танытатын нұсқалардың біріне латша
өкіметінің әкімшілік органдары мен ... ... ... ... ресми іс қағаздары да жатады. Олардың бірқатарын төменде ... Ш. ... "Сот ... ... ... 1852 ж. Орынбор шекара комиссиясының жергілікті қазақ әкімдеріне
жолдаған қатынас қағазы.
3. Ы. Алтынсариннің ... ... ... 1856 ж ... ... ... болысының жүзбасы Қазанғапов
бидің өзіне алтын кенішінен кен өндірумен айналысуға рұқсат ету ... ... ... Гасфорт мырзаға өтініші.
5. 1867 ж. Комиссияңың қазақ даласындағы басқару ережелерінің жобасы
жөніндегі түсіндірме жазбасы.
6. 1867 ... 11 ... ... және ... ... ... ... жобасы.
7. 1868 жылға 21 қазан. Орал, Торғай, Ақмола және Семей облыстарындағы
басқару ісі туралы уақытша Ереже.
8. 1891 ... 25 ... ... ... ... Орал жене ... ... туралы Ереже.
9. 1860 жылдан бері Семей облысының былғары және ... ... ... ... ... 23 ақпан. Ішкі Орданы басқару жөніндегі Уақытша кеңестің
жөнелтілетін жерін көрсете отырып жасалған ... саны мен құны және ... ... ... ... ж. Ы. Алтынсариннің Баяділ Кейкинге жазған хаты,
ХІХ жыдың ІІ жартысында қазақша ... іс ... өз ... ... Ол ... ... бар бұрынғы құжаттар мен хат-хабарлар тілінің
жалғасы ... ... Бұл ... ... ... ... ... жеріне қатысты ресми құжаттары қазақшаға аударылып,
көпшілігі ... ... ... ... Тағы бір ерекшелігі, ... ... ... өткен дәуірлердегідей хан, аға сұлтан сияқты жеке
адамдарға емес, ... ... ... бодды.
Ресми іс қағаздар мазмұны мен ... ... ... ... Ең алдымен патша үкіметі тарапынан ... ... ... ... ... ... ... құрылымы және қалыптасқан сөз орамдарымен өзге ... ... ... ... топты заң, сот істеріне байланысты ереже,
бұйрық, анықтама т.б. ... ... да ... тән ... ... сөз
орамдары бар. Үшінші топта жеке адамдардың ... ... ... ... жатады.
Орфографиялық ерекшеліктері. Араб графикасымен жарияланған текстерде
қосымшалардың қазақ тіліне тән ... ... ... ... ... ... тек -лар түрінде, табыс септік -ны, ілік септік
-ның, жатыс -қа, ... -нан ... ... Мысалы, оқуны, қазақлар,
адамлар, арызлар, мекемелерні. Қатаң ... ... ... ... -дар, сияқты ұяңнан басталатын қосымша қосылады. ... ... ... халықдық т.б. Бұл кезеңде сонымен қатар сөз басында ж
дыбысы келетін жерлерде й әрпін жазу, мысалы, йыл, йаш, ... ... ш ... ... ч-ны ... ... барча, чақды, үчун
кездеседі. Бұл қолданыстарда бірізділік жоқ, аталған сөздердің дыбыс ауысып
қолдантан варианты да, ауыспаған ... да ... ... орыс ... берілген құжаттарда мұндай орфографнялық ерекшелік
жоқ. Мұнда қазақ сөздерінің ауызша айтылудағы ... ... ... Сондықтан текстердің жазылуында дыбыс үндестігі ... ... де орын ... Орыс ... ... ... жазуда қазақша
сөйлеу тілінде қалыптасқан түрде жазу да, орысша орфограммасын сақтап жазу
да қатар ... ... ... ... уез, кандилат, песир, нагрет т.б. Ал
төмендегі сөздерде орыс орфограммасы сақталған: ... ... ... ... ... ... т.б.
Морфологиялық ерекшеліктері. Құжаттар тілінде өткен шақ есімшенің
қыпшақтық -ған ... ... ... -мыш ... ... орын алған.
Мысалы, отыр-мыш, айтылмыш, шығармыш. ... III ... ... ... — дүр ... қодану орын алған. Мысалы, етіләдүр,
көрінедур. Етістіктің III жақ ... ... -лар ... ... ... ... қойсалар. Тұйық етістіктің -у жұрнағының -ғу
варианты да беріледі. Мысалы, жазғучы, турғучы т.б. Сонымен қатар ... ... ... ... сөзін келтіру орын алған. Мысалы,
жаза турған. Қазақ тіліндегі ... іс ... ... бұл ... ... ... ... ерекшелігі. Бұл кезендегі қазақ әдеби тілінің сөздік ... ... ... қазақ тілі лексикасы, 2) араб-парсы ... 3) ... Іс ... қолданылған кейбір сөздердің қызметі мен
мағынасына ... ... ... төре - XIX ... ... ақ сүйек
нәсілді адам мағынасында жұмсалған. Оның ресми адам ... шарт ... ... ... II ... бұл ... ақ сүйек тұқымдарын да қарадан
шыкқан әкімдерді де, орыс әкімшілігі өкілдерін де атай ... Би ... ... ... ... мағынасында қол-данылатын болса, бұл кезенде
әлеуметтік термин болып қалыптасады. XIX ғасырдың екінші жартысында би ... ... ... қойылатын, ресми әкімнің атауы ретінде қолданылады.
Осы тұста қазақ қоғамының әлеуметтік және ... ... ... жаңа сөздер әдеби тілден орын алып, терминдік мәнге ие болды.
Олар: ... ... ... ... ... ... атқамінер, атшабар,
әкім, дуан, пошташы, шен, жарлы т.б.
Қазақ жеріне империялық соттың келуімен ... ... сот, ... ... ... ... үй, тұнтуыі, тұтқын сөздері пайда болды. Бұладың
бірқатары калька жолымен жасалса, бірқатары орыс тілінен енді.
Бұл кезеңдегі ресмиіс қағаздар ... ... ... ... ... ... ... Іс қағаздарын жазу стилінде,
безендіруде жоғарыда сөз ... XVIII ... іс ... ... ... I ... ... іс қағаздар стиліндегі ерекшеліктср
сақталады. Мысалы, жоғары лауазымды атайтын стандарттар ... ... ... ... ... т.б. Бұл ... де араб
сөздерінің көбірек қолданылғанын атауға болады. Мысалы, хизмет (служба),
хисаб даптары ... ... ... ... по определенному
административному делению), низам (положение), жария бұйрық ... ... ... тән тағы бір ... — ресми іс қағаздар стиліне ... ... мен ... ... ... тұрақтала бастауы. Мысалы,
бұйрық-жарлықтардағы міндеттеу ұғымын білдіретін етістік ... ... ... ... көбінесе шартты рай мен керек сөзінің тіркесі ... ... ... ... ... ... ... тұрса керек,
жібермесе керек т.б. Мұндағы қойсалар керек қазіргі қоюлары керек немесс
қойсын, қарап ... ... ... тұру ... ... ... тұрсын, жібермесе
керек - жібермеу керек немесе жібермесін тұлғаларының орнына жұмсалған.
"Стильдік ... ... ... мағлұмдур (известно),
бұйырамын, ... ... ... аталмыш, бойунча, тұрадағы,
қараған, атына т.б. сөздер жатады. Олардың ... ... ... байқалады. Мысалы, төмендегі — нижеследующий, жоғарғы көрсетілген
— вышеуказанный, жоғарыда аталмыш — вышеназванный,, бекітіледі, ...... ... — на имя ... ... ... іс ... стилінің тағы бір ерекшелігі қазақ
сөздерінен жасалған терминдердің қалыптаса ... ... ... ... ... — жарлық, положение — ереже, прошение — арыз, қарыз,
подпись - қол ... ...... ... — төре, начальник -
ұлық, тюрьма — абақты .(лабақты) н-бақты, кибитковладелец - үй иесі ... заң - ... ... ... ... ... ... қазакша қалыптасады. Бұған осы саладағы ... ... ... ... заңы ("Обычное право") бойынша
жасалып, тұрақталып қалғаны үлкен себепкер болды. Олар: дay, ... ... ... ... құн, ... жауапкер, іс қорғау (зашита), тергеу
(судопроизводство), мойнына алу ... ... ... (бір ... тебе ... ... ... іс (дело служебное) сияқты сөздер".
Бұл кезендегі ресми іс қағаздар тілінің лексикалық ... үш ... ... айтып кеттік. Соның бір қабаты - араб-парсы сөздері. Бұл
сөздер бұдан ... ... де іс ... ... ... ... Оған мысал ретінде айп (айып), шариат (шариғат), кефіл
(кепіл), куә, куәлік, кунә ... ... ... ... ... ... сияқты орыс сөздері қазақ
тіліне құраңды етістіктер арқылы аударылған. Мысалы,.
обвинение — айыпқа тарту
наказание — ... ...... ...... салу
Қазіргі қазақ тілінде мұндай сөздер есім сөзге етістік тудырушы -ла,
-ле, -да, -де, -та, -те ... + ... ...... ... жасалады. Мысалы, айыптау, жазалау, мойындау, қаралау
т.б.
Сөз болып отырған ... ... ... ... ... Бір ұғымды
беруде қазақша, орысша, араб-парсыша сөздердің параллель қолданылуы жиі
кездесіп отырды. Мысалы ... ... ... сол ... білдіру үшін
махкама сөзі, қақ сөзімен жалоанье сөзі, шығын сөзі мен расход ... ... мсн ... ... ... сөзі мен ... закон сөздері қатар
қолданылды.
ХІХ ғасырдың II ... іс ... ... ... ... әсер
еткен өлеулі оқиғаның бірі- Семей облысы әскери ... ... 20-21 ... шығарған N 459 жарлығы. Бұл жарлық ... ... ... ... ... ... тілінде жазуларына рұхсат
ету жайында болатын. Жарлық "Дала уалаятының" газетінде 1898 жылы 7 ... Бұл ... ... ... көрген ресми іс қағаздарының дені орыс
әкімшілік орындарының халық арасына тарату үшін ... ... ... ... ... орыс ... ... аударма
материалдар. Бұл материалдар тіліне аудармашыдардың көпшілігі татар,
башқұрт ... ... ... тіл білу ... әсер ... ... іс ... тарихы көне дәуірден басталса да, XIX ғасырдың
екінші жартысында оның түрінің көбейіп, тілі мен стилінің біраз ... Бұл ... іс ... ... ... ... -
жарлықтары, заң жинақтары мен әр түрлі ережелер, эпистолярлық материалдар
кіреді. ... ... көне ... ... формалар өзге стильдерге
қарағанда көбірек сақталған.
XIX ғасырдың II ... ... ... экономикалық, саяси-өкімшілік
және мәдени дамуындағы елеулі прогрестік роль ... ... ... ... Бұл ... ... ... толықтай Россия
мемлекетінің қол астына кіруінің аяқталуымен тікелей ... ... ... ... ... қыр ... басқару жөніндегі
ережелері Қазақстанда ел билеу, ... ... жаңа ... ... ... 3 ... бағынған 6 облысқа бөлінді,ал
облыстар уезге, уездер болыстарға, олар ... ... Орал және ... ... ... Ақмола және Семей облыстары Батыс
Сібір генерал-губернаторына, Жетісу жене Сырда-рия облыстары ... ... ... ... бұл ... өзінің отаршылдық
саясатын жүргізуде татар; тілмаштарының "көмегінен" бас тартып ... ... арқа ... ... ... ... бұйрық-
жарлықтарын жергілікті өкімдерге өз тілінде ... ... ... ... ... ... ... халықтардың ана тілінде
жариялап, сөзсіз орындатыру, патша өкімстінің ресми көзқарастарын халық
арасына кең тарату- ... ... ... ... ... ... ... алғашқы газеттер жергілікті әкімдердің қазақ елін ... ... ... ... ... ... ... аралығында "Түркстан уәлиатының газеті",
Омбыдан 1882-1902 жылдар арасында ... ... ... 1895 ... ... ... ... шығып тұрды. Бұл ... ... ... қарамастан қазақ әдеби тілін дамытуға, оның бір тармағы ресми іс
қағаздар тілін ... ... үлес ... уәләятының газеті (1870-1883)
Қазақ тіліндегі алғашқы ... ... ... ... ... 1870 жылы ... ... Газеттің алғашқы нөмірі
"Түркстан уәләятының газеті" деген атпен "Туркестанские ведомости" газетіне
қосымша ... 1870 ... 28 ... ... ... ... ... мәлімнамада "Туркстан генерал-губернаторының бұйрығы
бойынша үшбу айдан ... ... ... ... Осы газеттерде бәрі
жұртқа мәлім болмақ үшін генерал-губернатордың әр түрлі ... ... жаңа ... ... ... ... және ... уаөәзге
шаһарларда болған әр түрлі сөздер уа қабарлар жазылар. Бұл ... ... ... ... ... ... ... жазылар'0 делінген.
Газеттің айына 4 нөмірі (екеуі қазақша, екеуі ... ... ... ... ... "Түркстан ведомстыларына" қосымша делінгенмен, көп
ұзамай-ақ өз алдына жеке газет ретінде ... ... ... ... ... ... уақыт бойы генерал-губернатордың тілмашы Ш.М. Ибрагимов
болды. "Шагимардан Мирясович ... ... ... ... бірі болған, ұлты — башқұрт, көп ... бойы ... ... тілмаштық қызмет атқарған. Әуелі коллежский советник,
кейін статский советник чинін алған адам. 1881 жылы ... ... ... ... ... кеткен".
Газеттің негізгі бағдарламасы - үкіметтің бұйрық-жарлықтарын, сот
орындарының үкімдерін, сауда ... ... жене ... мемлекеттердің
өмірінде кездесетін оқиғаларды, шаруашылық хабарларын жазып тұру болды.
Сонымен қатар ... ... ... тарихы, мәдениеті, әдебиетіне
қатысты материалдар да жарияланды. Материалдар мазмұнына қарапайым негізгі
екі топқа бөлінеді; ресми және ... ... ... ... үкімет
бұйрықтары, кейбір саяси -экономикалық, мәселелер, ресми емсс бөлімге жай
корресионденциялар, тарихи мақалалар мен көркем ... ... ... ... иублицистикалық, ғылыми, көркем әдебиет және ресми іс
қағаздар стилінде жазылды.
Газеттің 1877 жылғы 2 ... ... оның ... ... ... ... ... күнніе че (шейін-Б.А.) біздің ... ... ... ... ... есебі екі жүз қырық кісі" ... 1882 ... ... ... ... жатқандығы, оның орталығы Омбы қаласы болып, оған Ақмола, Семей,
Жетісу облыстары қарайтындығы айтылады. ... ... ... ... "Түркістан уәләяты газетінің" қазақша белігінің
1883 жылы ... осы ... ... болған болуы керек.
Дала уәләятының газеті (1888-1902)
Қазақ тіліндегі екінші газет алғашқы газет жабылғаннан кейін 5 жыл
өткен соң, 1888 ... 1 ... ... ... құрылған. Дала генерел-
губернаторының органы ретінде оның әкімшілік орталығы —Омбы қаласында шыға
бастады. Газет алғашқысында Ақмола ... ... ... ретінде
(орысша "Особое прибавление к ... ... ... ... ... 1894 ... бастап Ақмола, Семей, ... ... ... ... ... уәләятының газеті" деген атнен
(орысшасы — ... ... ... ... бір рет өз ... болек
шығып тұрған.
Зерттеуші Б. Әбілқасымов: "Орысша "Киргизская степная ... ... ... казақша "Қырдың қазақ газеті" деп атау керек", деген
ұсыныс түседі, ... ... ... неге ... белгісіз бұрынғы атын
өзгертпей қалдырғанын көреміз. "Дала уәләятының газеті", 1886, N 32"13 ... ... ... және оның бақылаушысы Дала генерал-губернаторы
болды.
Газет "Ақмола облыстық ... ... ... ... түпкір-түпкіріне дерлік тараған. "Газеттің редакторы
ретінде ор ... ... ... ... деген кісілер қол қойып
отырған, қазақшасын үзбей ... яған ... ... ... ... ... ... газет шығарудағы патша үкіметінің алдына қойған мақсаты генерал-
губернатор Таубенің 1893 ... II ... ... ... ... көрсетіледі. Ол бағдарлама бойынша газет "жоғарғы ұлықтардың
қазақ ... ... ... ... ... ... олардың арасына елдің табиғаты, тұрмысы, шаруашылық жайы (мал
шаруашылығы, егіншілік, айырбас сауда т.б.) және ... ... ... ... ... ... ... сауаттандыру т.б.) туралы хабарларды
таратуға" ... ... Шын ... ... - ... ... ... емес,
үкімет жарлықтарын ана тілінде тарату арқылы оны ... ... ету, ... ... басқаруды жеңілдету, қазақтың артта
қалған патриархалды шаруашылығын ... ... ... оны ... ... ... ... өтейтін дәрежеге жеткізу, сондай-ақ,
қазақтың өз тілін дамыта отырьш, сол ... ... ... ... ... ... тигізе бастаған" шағатай, түрік, татар
тілдерінің ықпалына қарсы ... ... ... ... ... саясатын
одан әрі күшейте беру мақсатын ұстады.
Газет екі ... ... ... және ... ... ... бөлімінде
("Бұйрықтар жазылатын бөлегі" газеттегіше) патша өкіметінің жергілікті
әкімдерінің қазақтарға қатысты бұйрық-жарлығы жарияланып отырды. ... ... ... сөздер жазылаты белегі") бөлімінде ел басқару ... ... ... ... сауда хабары, мәдени хабарлар,
көршілес ел жаңалықтары т.б. жарияланды. Газет тиражы жайлы зерттеуші ... ... ... ... ... мәлім емес, бірақ бір мәліметте
газетке "міндетті жазылушылар" дегеннің (болыстың, ауылдың қызмет адамдары)
саны 1332 адам ... ... деп ... ... ... ... ... бағдарламадан шығып кетіп,
қараңғы халықтың көзін ашатын ... да ... ... Газеттің
кейін жабылуына да осы жағдай себеп болган сияқты....
Фонстика-орфографиялық ... ... араб ... ... Басқа системадағы тілдің ... ... ... ... ... тіліне қанша ыңғайласа да, оның дыбыстық жүйесін дәл ... Бұны ... ... ... ... ... ... тіліндсгі 9 дауысты дыбыс бар-жоғы 3 таңбамен таңбаланды. Басқа түркі
тілдері сияқты, қазақ тілінде де сөз ... ... ... ... роль атқаратындығын ескерсек, әр түрлі дауыстылардың бір
таңбамен ... сөз ... ... үлкен қиындық келтіргені мәлім а,
о, е дыбыстарын таңбалау үшін 1 әріп, ы,і,и,е дыбыстарын ... үшін ... о, ө, ұ, ү, у ... ... үшін 1 әріп қолданылды. Сондықтан
сөз құрамында әр топтагы ... ... ... ... тек контекске
қарап ажыратуға болатын еді.
Газет тілінде буын үндестігі ... ... Ал ерін ... ... ... ... ... сөздің соңғы буындарында
кездеспейді, айтылуда естілсе де, ... ... Ал ... ... ... ... барлық буынында жазылған. Мысалы,
болұс, ұлұғ, үйсүн, орұс, жұұус, бұйрұқ, ... ... ... ... ... қазақ тілінде бар дауыссыз дыбыстар араб әліппесіндегі әріптер
арқылы толық ... Араб ... жоқ ... ... ... ... Мәселен араб тілінде жалпы п,г,ч дыбыстары жоқ болғандықтан,
алфавитте оның таңбалары да ... ... емсс еді. ... жағдайда ол
дыбыстарды таңбалау үшін, парсылардың қолдануындай, бұрыннан бар әріптерге
шартты белгілср ... ... ... да, ... да жоқ ... үшін шартты түрде и мен к иің қосындысы ... алынған."16
"Дала уәләяты газетінде" п әріпі тек араб, парсы, орыс ... ... ғана ... Мысалы, пайда, падша, переуад, прикуар, положении,
партии т.б. Ал қазақ сөздерінде мағынаға нұқсан келмейтін жсрдің ... ... б ... жазу ... ... орын ... Мысалы, көб (көп), табтық
(таптық), жизыб (жазып) т.б.
Газет тілінде г ... ... к ... жазылуы жиі кездеседі.
Мысалы, кенерил (генерал), кубернатор (губернатор), казета ... ... ... ... ... (агроном). Г, к фонемалары
жасалу жолдары бірдей, бірі - ұяң, бірі - ... ... Г ... орнына
к-нің жазыла беруі, біріншіден, бұл дыбыстардың жалпы түркі тілдерінде
мағына ажыратарлық функциясының болмағандығынай болса ... Н.А. ... ... ... ... ие болуларын араб-парсы тілдерінен сөз ену
дәуірімен байланыстырады.17
"... сөз мағынасына нұқсан келмейтін жағдайда г орнына к ... ... ... тек ... ... ... ғана ... революцияға
дейінгі қазақ жазбаларының бәрінде дерлік кездесетін жайт".18
"Түркстан уәләяты", "Дала ... ... в ... ... ... ... в дыбысын у, б, ф әріптерімен
таңбалап отырған. ... ... ... (военный губернатор), иереуад
(перевод), зауад (завод), фиурал (февраль), сауетник (советник), ... ... ... ... (доверенность), биставка
(выставка), Ибаноф (Иванов), Абылайханоф (Абылайханов) т.б. ... ... ... үндестігі көп жерде еленбей, түбірге қосылатын
қосымшалар түбірдің соңғы дыбысына үндеспей жалғана берген. ... ... ... уақыт-дан (уақыттан), казит-ді (газетті), іс-ден (істен),
міндет-лі (міндетті), ... ... ... ... қандай дыбысқа аяқталғанына қарамастан газеттерде көптік
жалғаудың тек -лар, -лер ... ... ... Мысалы, халық-лар, тіл-
лер, фарман-лар, сөз-лер, адам-лар т.б. ... ... ... ... Мысалы, халық-дар, тоб-дар, оқу-дар т.б.
Жалғау, шылаулардың бөлек, ... ... ... ... ... ілік ... қосымшасы өзі жалғанған сөзден бөлек
жазыла бсреді. Ал. да, де,ғой, ақ, соң ... ... ... сөзбен
үнемі дерлік бірге жазылып ... ... ... ... ... ... (бірлән, білән, илан, мен) тұлғасы көмектес септігі қызметінде
келсін, жалғаулық шылау ретінде келсін сөзден бөлек жазылып отырған.
Жеке компоненттері ... ... ... кеткен сөздер болмаса,
екі сөз қатар тұрып бір мағынаны бергендс, олар бөлек жазылған. Мысалы, ат
арба ... ... жұрт ... фирман нами (приказ) т.б. Қазіргі
тілімізде жігі білінбей кірігіп кеткен "биыл", "бүгін"создері "бү ... ... ... ... Семей оязы Кереку Қарқаралының нече
жылдан бері зарығып ... ... бу ... ... ("Дала уәләятының газеті",
45, 1899 жыл". Туркстан казиті бү жылда да ... ... ... ... ... ... 14, 1873)
Пунктуация. "Дала уәләяты газетінде" араб әліппесінің қолданылғаны
мәлім. Арабтарда бергі кезге дейін белгілі ережеге сай ... ... ... ... ... жалғыз қазақ емес араб әліппесін
пайдаланған шығыс тілдерінің қай-қайсысында да ... ... ... белгілсрі
болмады.
Ең алғашқы баспасөзіміз "Түркстан уәләяты ... ... ... ... ... уәләяты газетінің" алғашқы жылдарындағы
номерлерінде де ... ... ... Тек қана ұзақ ... ой ... ... біткенін білдіру үшін екінші ой жаңа жолдан басталып
жазылғаны байқалады. Сол бір ... ... өзін ... ... келтіреді.1894 жылдан бастап кейбір сөйлемдердің жігін
ажыратуға сирек те ... ... ... ... ... ... ... 4 августағы 31-номерінен бастап "Дала уәләятының газетінде"
тыныс белгілерінің қазіргі жаңа ... ... ... ... ... газеттің казақша бөлегінің ең басына, яғни, "Бұйрұқтар жазылағын
белегі" деп аталатын бөлімінде ресми түрде ірі ... ... ... осы ... сол ... аяғына дейін үзбей, әрбір номер
сайын бірде бас мақала орнына, бірде "мағлұмнама" ... ... ... ... ... ... ... тыные белгісі туралы
негізгі қағидалардың және оны газетте ... ... игі ... ... ... тіліндегі лексикалық құамы үш топтан тұрады:
1) қазақтың негізгі тол создері
2) араб-парсы ... ... ... орыс ... енген создер.
Газет редакциясы тіл тазалығы үшін күресті. Газет бетінде жарияланған
ресми ... ... ... нұсқадан аударылып басылып отырса да, газет
редакциясы халық тілінің өз ... ... ... ... ... де болса керек, кейде қазақ ұғымында жоқ орыс сөздеріне балама
таба алмаған жағдайда, ол ... ... ... ... ... де
аударып беріп отырған. Мысалы,
Век - жүз жыл
Иностранный – бөтен жұрт
Физический труд — жай қара ...... ... - жан ...... ... — іс ... терминдердің көбі сәтті табылған балама ретіндс әдеби ... ... Ал ... аударған сөздің мағынасын дәл бере
алмағандықтан басқа сөздермен ауыстырылды. Орыс сөздерін қалайда ... ... ... салдарынан кейде орысша терминдердің мағынасын
бұрмалап, бұзып аудару фактілері де ... ... ... - ат ...... - ...... т.с.с.
Мұның бір қолайсыз жағы орыс сөздерін аударамын деп, еріксіз араб-
парсы сөздеріне жүгінушіліктің орын ... ... ... ... ... "положения" деген сөзді арабтың нифла деген сөзімен-
аударған. Осы газеттің ... ... ... орыс ... ... ... ... қазақ тіліне бір ғана араб ... нами деп ... ... бұл ... ... қазақтың өз сөздерін
пайдаланып "приказды — бұйрық, распоряжение — жарлық" деп ... ... ... ... қауым сөзі қазіргі қоғам (общестио)
сөзінің орнына қолданылған. ... ... ... ...... ... де ... ретінде жұмсалған. Мысалы, Публичная библиотека —
көп қауымға ... ... ... сөзі ... орыс тіліндегі отдел,
отделение, участок сөздсрінің баламасы ретінде қолданылған. Мысалы,
технический отдел — ... ... ... — исаб алу ... ... — бөлме бастығы
Қазіргі қазақ тілінде "бөлме" сөзі "үйдің ішкі ... ... ... ... ... қазір бөлім деген сөз ... жүр. ... ... ... сөздерге кесім (постановление), белгі (указание)
т.б. сөздерді келтіруге болады. Газеттердегі ... іс ... ... орыс ... кейбірі, кейін қазақша баламасы табылуымен
байланысты қазіргі ... ... ... ... ... ... периуидчик, обшестуа, книга, закон, жалованы, помощник, залок,
копиа, подписка, положении, пол, ... т.б. ... ... ресми іс
қағаздарында қылу етістігінің де қолданылу аясы бүгінгіден әлдеқайда ... қылу — есеб ... жүр — ... ... ... — арыз ... ... — болыс қоямын, болыстыққа бекітемін
бұйрық қыламын — бұйырамын
XIX ғасырдың II жартысына ... ... ... сабақ берушілер
көбінесе татар, башқұрт молдалары болды. Патша үкіметі мен ... іс ... да ... тілмаштары арқылы жүргізілді. Ал XIX
ғасырдың 60 ... ... ... үкіметі ислам дініне тежеу ... ... ... ... ... ... бірінші жартысында, -деп жазылған Қазақ ССР тарихында? ... ... ... дініи қолдап, мешіттер салуға, мұсылманның діни
кітаптарын басып шығаруға ақша ... ... еді. Ал ... ... ... үкіметі ислам діні мсн мұсылман діни қызмсткерлерін ... ... бас ... Мұндай теріс пйналудың себебі мұсылман діни
қызметкерлерінің көпегсн өкілдерінің орысқа ... ... ... ... патша үкіметінің көзі жетті ..,"19
"1868 жылғы Ереже бойынша ... діни ... ... ... діни қызметкерлері бастығының) қарауына алынды. Молдалар жалпы
азаматтық басқармаға, ал ол ... — Ішкі ... ... бағынатын
болды. Молдаларды халық сайлайтын болды, бірақ бір болысқа бір ... ... тиіс ... және оның ... ... қол ... ... міндетті болды. Молдалардың молдалық атағын бекітетін және
оны ... ... ... басқарма болды. Сұраусыз мешіт салуға,
жаңа мұсылман медреселерін ашуға ... ... ... үстіне 1883 жылғы Оқу министрі граф Толстойдың ... ... ... мына нұсқауын қоссақ, патша ... ... ... мән ... байқау қиын емес. Ол ... ... ... "пресечь мусульманской пропоганде путь в среду Киргизии и что для
этого прежде исего необходимо ... ... в ... ... и ... из ... и ... природными
киргизами, воспитавшимися в русских учебных заведениях, . . а ... ... в ... ... с ... ... ... с русским алфавитом"21. Бұл нұсқаудың қаншалықты тез орындалғанын
төмендегі фактіден ... ... Сол 1883 ... июнь ... ... ... ... Торғай облысының әскери губернаторы Константинович
татар, башқұрлардан уездік мекемелерде бірде-бір переводчик, болыстарда
бірде-бір хат ... ... граф ... ... ... ... ... араб-парсы сөздерің жаңадан кіруіне де
белгілі ... ... ... ... Осы ... ба, әлдс ... газетті қазақ тілінде шығаруға тырысқандықтан ба "Түркістан
уәләяты ... ... ... сөздері ете сирек кездеседі,
кездсскенінің өзі о бастағы тұлғасын ... ... ... ... ... ... ғапа. Ал "Дала уәлиятінің ... ... XIX ... 80 ... ... ... кіру ... мүлде
әлсіреген болатын. Бұл газет патша әкімшілігінің органы болғандықтан, өз
бетінде патша үкіметінің ... ... ... ... ... ... "Дала уәләяты газеті" қазақ тіліне араб-парсы сөздерін
көбірек кіргізуге ынталы болған жоқ. Сол ... ... тілі ... орыс ... де ... Мелиоранский, Васильев, Лаптев
т.б.) казақ тіліне араб-парсы, татар тілдерінің ... ... ... "Дала уәләяты газетінің" бұдан аулақ ... үшін ... ... ... ... сол ... халық ұғымына әбден сіңіп, оның қажетіне асып
жүрген араб-парсы сөздерін батыл қолданды. Сондай-ақ ... ... ... ... ... кей жағдайда термин ретінде ... ... ... де ... ... ... газет бетіндегі қазақшаға аударылып басылған ресми
материалдарда орыс сөздсрін ... өте жиі ... ... 1900 ... одан ... ... орыс ... саны азайып, оның есесінс
қазақтың төл ... саны ... ... ... ... ... ... мөлшерде өзгеріссіз қалыпі
отырады. ... ... ... ете келе ... ... ... және ... тілді дамытып, газетгі қазақтың өз тілімен шығаруға
тырысушылықтың болуында.

Пән: Іс жүргізу
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
XХ ғасырдың басындағы іс қағаздар тілі5 бет
Қазақстан Республикасының мемлекет және құқық тарихы166 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь