Оқу іс-әрекеттің психологиялық теориясы


Пән: Психология
Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 43 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге
Кепілдік барма?

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






Психологияны оқыту әдістемесі пәнінің ОҚУ ӘДІСТЕМЕЛІК КЕШЕНІ

Лекция 1, 2. Кіріспе. Оқу іс-әрекеттің психологиялық теориясы

1.Оқу, оқу іс-әрекеті, оқыту, үйрену ұғымдары іс-әрекеттің жетекші
түрі.
2.Оқу іс-әрекетінің құрылымы.
3.Қажеттілік, міндет, түрткілер, әрекет, операциялар.
4.Психологиядағы оқыту теориясы. Л.С.Выготскийдің мәдени-тарихи
теориясы.

Оқудың жалпы теориясының негізін қалағандар Я.А.Коменский,
И.Г.Песталоцци, А.Дистерверг,
И. Гербарт, біздің елімізде –К.Д.Ушинский, П.Ф.Каптерев, С.Т. Шацкий,
А.П.Нечаев, М.Я.Басов, П.П. Блонский, Л.С.Выготский, Н.К.Крупская, А.С.
Макоренко, сонымен қатар ХХ ғасырдың ортасындағы отандық және шетелдік
педагогикалық психологияның көрнекті өкілдері Д.Б. Эльконин, В.В.Давыдов,
А.К. Маркова, П,Я.Гальперин, Н.Ф. Талызина және т.б. (оның психологиялық
негізі, іс-әрекет теориясының кең контекстінде Л.С.Выготский, С.Л.
Рубинштейн еңбектерінде қаланған, ал нақты мазмұнын А.Н.Леонтьев
тұжырымдаған) оқыту теориясына жаңа мәселе қойды: іс-әрекет субъектінің
өзінің әрекеттер үрдісінде өзгеруі, яғни, әрекеттің жалпыланған
тәсілдері арқылы оқу міндеттерін орындау барысында танып отырған
пәннің объективті қасиеттерін қайта өндіретін әрекеттер процесінде
өзгеруі.
Оқу іс-әрекеті теориясы тарапынан қойылған мәселелердің өзектілігі
мен дер мезгілдігі тек оқыту шарттарына қатысты осы теория
қалыптастырылған мектепке ғана таратылмайды, сонымен бірге жоғары оқу
орнындағы оқытуға, студенттердің іс-әрекетіне де таратылады. Оқу іс-
әрекеті теориясының жоғары оқу орнындағы оқытуға таралуының өзектілігі
мен дер мезгілдігі былайша анықталады: жоғары мектептерде , мұндағы
оқытуды да, студенттің оқу іс-әрекетін де қайта іс-әрекетін де қайта
ұйымдастыруға мүмкіндік беретін белгілі бір позитивті беталыс қалыптасқан.

Оқу іс-әрекетінің анықтамасы
Оқу іс-әрекеті түсінігі үнемі бір жақты түсінік деп айтуға келмейді.
Кең мағынада алғанда ол кейде үйренудің, оқудың және оқытудың синонимі
ретінде жөнсіз қарастырылады. Тар мағынада,Д.Б.Эльконин бойынша –кіші
мектеп жасындағы іс-әрекет түрі. Д.Б.Эльконин, В.В.Давыдов, А.К.Маркова
жұмыстарында оқу іс-әрекеті түсінігі, субъектінің оқу пәніне деген,
С.Л.Рубинштейн бойынша түсіндірілетін, бүкіл оның барысындағы ерекше
жауапкершілік қатынаспен теңестіріле отырып, іс-әрекеттік мазмұн
мағынаға толады.
Д.Б.Эльконин бойынша, оқыту іс-әрекеті-бұл өз мазмұны жағынан
ғылыми түсініктер саласындағы әрекеттің жалпыланған тәсілдерін игеру
болатын іс-әрекет, мұндай іс-әрекет сәйкес түрткілермен қозғалуы керек.
Осындай мотивтер ретінде әрекеттердің жалпыланған тәсілдері бола алады
немесе, басқаша айтқанда өзіндік өсу, өзіндік шыңдалу мотивтері. Егер де
оқушыларда осындай мотивтерді қалыптастыра алған жағдайда, онда жаңа
мазмұнға тола отырып, іс-әрекеттің жалпы түрткілері, яғни мектеп
оқушысының қоғамдық бағалы іс-әрекетті жүзеге асыру позициясы мен
байланысты түрткілері қуатталады.
Оқу іс-әрекетінің құрылымдық ұйымдасуын Д.Б.Эльконин, В.В.Давыдов
теорияларының жалпы контекстінде сипаттай отырып И.И.Ильясов былай деп
көрсетеді оқу ситуациялары мен міндеттерінің сипатталатыны, мұнда оқушы
әрекеттің жалпы тәсілін игеруге тапсырма мен оны игеру мақсатын алады,
және де белгілі бір кластағы міндеттерді шешудің жалпы тәсілдерін табу
үшін үлгілер мен нұсқау алады. Оқу әрекеттері –бұл оқушылардың ғылыми
түсініктер мен әрекеттердің жалпы тәсілдерін алуы мен табуы, және де
оларды өндіру мен нақты міндеттерді шешуде қолдану әрекеттері. Бақылау
әрекеттері. Бақылау әрекеттері өзінің оқу әрекеттерінің нәтижелерін
берілген үлгілермен жалпылауға бағытталған. Бағалау әрекеттері берілген
ғылыми білімдермен міндеттерді шешудің жалпы тәсілдерін игерудің соңғы
сапасын белгілейді.
Қажеттілік, міндет, түрткілер, әрекет, операциялар.
Қажеттілік дегеніміз-өмір мен дамудың белгілі бір жағдайларында
адамның міндетті түрде керек ететін қажетсінулер. Қажеттіліктер адам
бойындағы белсенділік сезімін оятады. Адамдар өмір сүру үшін қоғамдық
өндірісті қалыптастырады және дамытады. Сонымен бірге, қажеттіліктер
өндірістің өсуі мен қатар дамып отырады. Қажеттіліктер белгілі
дәрежеде адамның күйініш-сүйінішіне, ойлауына және ерік-жігеріне әсер
етеді. Қанағаттандырудың түрі мен тәсіліне қарай, қажеттіліктің
орындалу немесе орындалуына байланысты адамдар мазасыздану немесе
тыныштану, рақаттану немесе азап шегу сезімдеріне тап болады.
Қажеттілік-адамның ойлау қызметін тудыратын негізгі күш болып
табылады. Өз қажеттіліктерін өтеу үшін адам белгілі бір құралдарды табуға,
ал соларға сүйене отырып, әр түрлі теориялық және практикалық міндеттерді
шешуге тиіс.
Түрткіні түсіндіру бұл түсінікті не қажеттілікпен, не осы қажеттілікті
бастан кешіру және оның қанағаттануымен, не қажеттілік затымен
теңестіріледі. А.Н.Леонтьевтің іс-әрекет теориясы контексінде түрткі
термині қажеттілікті бастан кешіруді белгілеу үшін емес, берілген
жағдайда осы қажеттіліктің нақтыланатын объективін білдіреді және іс-
әрекет оны тудырушы ретінде не нәрсеге бағытталатынын білдіруші ретінде
қолданылады. Түрткіні затталған қажеттілік ретінде түсіну
А.Н.Леонтьев бойынша, оны іс-әрекеттің өзінің құрылымына енетін ішкі
түрткі ретінде анықтауға мүмкіндік беретінін атап өтейік.
Түрткіні зерттеудегі жетекші зерттеушілердің бірі- Л.И.Божович берген
анықтама неғұрлым толық табылады. Л.И.Божович бойынша, түрткі –іс-әрекет
сол үшін жүзеге асырылатын нәрсе, түрткі ретінде сыртқы дүние заттары,
елестетулер, мұраттар, сезімдер мен уайымдар болуы мүмкін. Бір сөзбен
айтқанда, қажеттілік өзінің іске асуын тапқан нәрсенің барлығы. Түрткінің
мұндай анықтамасы энергетикалық, өзгермелік және мазмұндық жақтары
бірігетін оның түсіндірілуіндегі көптеген қарама-қайшылықтарды шешеді.
Сонымен бірге, атап кетейік, түрткіні түсінігі енді мотивация
түсінігі, ол іс-әрекеттің нақты формаларының пайда болуын, бағытын және
іске асырылу тәсілін анықтайтын тұлғаның өз мінез-құлығының ішкі және
сырқы факторларын байланыстыруының күрделі механизмі ретінде болады.

Оқу әрекеттерін талдауда олардың операциялар деңгейіне өтуі маңызды
болып табылады. А.Н.Леонтьев бойынша, операциялар –бұл өз мақсаты
көрсетілген белгілі бір шарттарға жауап беретін әрекеттер тәсілі.
Оқытудағы саналы мақсатқа бағытталған әрекет көп рет қайталана отырып,
басқа неғұрлым күрделі әрекеттерге қосыла отырып, біртіндеп оқушының
саналы бақылау объекті болудан қалады да, неғұрлым күрделі әрекеттерді
орындау тәсіліне айналады. Бұлар операцияға айналған бұрынғы саналы
әрекеттер, аталмыш саналы операциялар. Мысалы, шет тілін меңгеруде ана
тіліне үйреншікті емес дыбысты ауызша айту әрекеті ( мысалы, орыс тілі
үшін таңдаймен, мұрынмен шығаратын дыбыстар) жеткілікті түрде қиын болып
табылады. Ол мақсатты, саналы түрде тәсілі мен іске асыру орны бойынша
қадағаланады, оқушының ерік -жігер күшін талап етеді. Осы әрекетті өңдеу
мөлшеріне байланысты айтылған дыбыс буынға, сөзге, сөз орамына енеді. Оны
айту әрекеті автоматтандырылып, санамен қадағаланбайды, сана іс-әрекетінің
басқа одан да жоғары деңгейлеріне бағытталады және басқа әрекеттерді
орындау тәсіліне айнала отырып, фондық автоматизм деңгейіне өтеді
(Н.А. Бернштейн).
Қарапайымдалған әрекет басқа, неғұрлым күрделі әрекеттерді орындау
шартына айналады және операциялар деңгейіне, яғни сөздік іс-әрекетті
орнындау техникасына өтеді. Бұл жерде операцияларды басқару оның фондық
деңгейімен жүзеге асады. Н.А.Бернштейн бойынша қозғалыстың техникалық
компоненттерінің төменгі, фондық шарттарға ауысу процесі әдетте, жаңа
қозғалыстық дағдылардың өндірілу үрдісінде қозғалыстардың
автоматтандырылуы болып табылады және басқа афферентацияға ауысу мен
белсенді зейіннің жеңілдетуімен тығыз байланысты. Саналы
операциялармен қатар, іс-әрекетте бұрын мақсатқа бағытталған әрекеттер
ретінде саналанбаған операциялар да бар. Олар өмірлік іс-әрекеттің
белгілі бір шарттарына бейімдену нәтижесінде пайда болған. А.Н.Леонтьев
бұл операцияларды баланың тілдік дамуы үлгісі ретінде көрсетеді, оны
айтудың грамматикалық өңдеу тәсілдері үлкендердің сөздік қарым-қатынас
нормаларына интуитивті бейімделу. Бала бұл әрекеттерді саналамайды, соның
салдарынан олар тиісті түрде анықталмайды. Сондықтан оның өзінің ішкі
түйсікпен еліктеуі нәтижесінде қалыптасушы операцияларының мәні-ішкі,
интеллектуалдық әрекеттері. Олар дамыту немесе оқытуда пайда болатын
сыртқы заттық саналы әрекеттердің (Ж. Пиаже, П.Я. Гальперин)
интериоризациясының нәтижесі болуы мүмкін немесе психикалық үрдістердің
операциялық жақтарын көрсетуі мүмкін: ойлау, ес, қабылдау.С.Л.Рубинштейн
бойынша, ойлау іс-әрекетінің құрлысын анықтайтын және оның ағымын
шарттайтын операциялар жүйесі осы іс-әрекет үрдісінде өзі қалыптасады,
түрленеді және бекітіледі және ары қарай алдында тұрған міндетті
орындауда ойлау түрлі операциялар көмегі мен жүреді. Бұл операциялар ой
үрдісінің әр түрлі өзара байланысты және бір-біріне өтетін жақтарын
құрастырады. Мұндай операцияларға С.Л.Рубинштейн салыстыруды, талдау,
синтез, абстракция, жалпылауды жатқызады. Айта кетейік, сәйкес ішкі ақыл-
ой операциялары қабылдаудың (В.Я.Ляудис) және басқа психикалық
процестердің құрылысын анықтайды.

Өзін-өзі тексеруге арналған сұрақтар
1.Оқу іс-әрекеті дегеніміз не?
2. Оқу іс-әрекетінің құрылымына сипаттама беріңіз.
3.Қажеттілік, міндет, түрткілер, әрекет, операцияларының ерекшеліктері
қандай?
4.Психологиядағы оқыту теориясы Л.С.Выготскийдің мәдени-тарихи
теориясына сипаттама беріңіз.
5.Проблемалық оқыту теориясын кімдер зерттеді?

Әдебиеттер тізімі
Негізгі әдебиеттер:
1. Бадмаев Б.Ц. Психология : как ее изучить и усвоить.- М., 1997.- 256
с.
2. Давыдов В.В. Теория развивающего обучения.- М., 1996.- 544 с.
3. Ильенков Э.В. Школа должна учить мыслить Хрест. По педагогической
психологии.- М., 1995.- 312 с.
4. Ильясов И.И. Обучение студентов деятельности учения.- М., 1989.- 211
с.
5. Леонтьев А.А. Психологические особенности лектора. - М., 1981.-80с.
Қосымша әдебиеттер:
6. Ляудис В.Я. Методика преподавания психологии.-М., 1989.- 77 с.
7. Панибратцева З.М. Методика преподавания психологии. - М.,1971.- 152
с.
8. Лекерова Г.Ж. Психология мотивации. - Шымкент, 2001
9. Немов Р.С. Психология. Пособие для учащихся 10-11 классов.-М., 1995.-
112 с.

Лекция 3, 4. Жоғары оқу орындарында оқыту мен оқу теориясы
1.Психологиядағы оқыту мен дамыту ара қатынасының мәселесі.
2.Л.С.Выготский бойынша жуық даму аймағы.
3.Дамыта оқыту теориясы.
4. Дамыта оқыту Д.Б.Эльконин, В.В.Давыдов бойынша теориялық ойлауды
дамыту.
5. Архангельский, Бабанский жоғары оқу орнындағы оқыту ерекшеліктері
туралы.

Адамды оқыту мен дамытудың арасындағы байланыс-педагогикалық
психологияның ең бір маңызды мәселесінің бірі. Оны қарастыру барысында:
а) дамытудың өзі күрделі инволюция-лық- эволюциялық алға жылжушы
қозғалыс болып табылады, оның жүру барысында адамның өзінде ілгерінді-
кейінді интеллектуалдық, тұлғалық, мінез-құлықтық, әрекеттілік өзгерістер
жүреді (Л.С.Выготский, Б.Г.Ананьев); б) дамыту, әсіресе тұлғалық өмірдің
өзі тоқтаған сәтіне дейін тоқтамайды, ол тек бағыты, қарқындылығы, сипаты
мен сапасы бойынша ғана өзгеріп отырады. Дамытудың ортақ сипаттамалары:
қайтымсыздық, прогресс-регресс, бірқалыпсыздық, алдынғының жаңада
сақталынуы, өзгеру мен сақталудың бірлігі болып табылады. Психикалық
дамуды анықтаушы факторлар ретінде В.С.Мухина оның алғышарттарын, дамудың
шарттары мен байланыстарын және баланың ішкі позициясын қарастырады.
Білім берудің кез-келген жүйесінің негізгі мақсаты-білім алушы (оқушы)
тұлғасының дамуы жөнінде айта келе, ең алдымен қазіргі замандағы
педагогикалық психологияның негізгі ережелерінің бірін атап өту қажет,
оған сәйкес оқыту адамның психикалық және жалпы алғанда, тұлғалық
дамуының шарты ғана емес, сонымен қатар оның негізі және құралы болып
табылады. Оқыту мен дамытудың ара қатынасының сипаты туралы сұрақта
маңызды. Бұл сұраққа жауап педагогигалық психология үшін өте маңызды.
Оқыту мен дамытудың ара қатынасы
Бұл сұрақты шешуде әр түрлі көзқарастар бар. Мысалы, олардың бірі
бойынша оқыту дегеніміз дамытудың өзі (У.Джемс, Э.Торн-дайк, Дж. Уотсон,
К.Коффка), алайда, оқыту табиғатын (оқу, үйрету) барлығы өздерінше
түсінеді. Басқаларға сәйкес, оқыту-бұл тек қана жетілудің, дамудың сыртқы
шарттары. Даму-мүмкіндік туғызады, оқыту- оны жүзеге асырады немесе,
басқа сөзбен айтқанда, оқыту дамытудың ең аяғында келе жатыр.Ж.Пиажеге
сәйкес, баланың ойы белгілі фазалар мен кезеңдерден қажеттілік
болғандықтан өтеді, ол баланың оқытылуы, оқытылмауына тәуелсіз.
Отандық психологияда Л.С.Выготский тұжырымдаған және зерттеушілердің
көпшілігі құптайтын көзқарасты ұстанады. Бұл көзқарасқа сәйкес, оқыту мен
тәрбиелеу баланың психикалық дамуында жетекші рөл ойнайды. Оқыту дамуда
тек қана жуық арада болатын салдар ғана емес, алыс болашақта болатын
салдарға ие болады, оқыту тек қана дамудың соңынан ғана, онымен қатарласа
жүріп отыра алады, ол дамудың алдына түсіп, оны ары қарай итермелеп, онда
жаңа қасиеттер туғызып жүре алады. Бұл ереже тек қана отандық
психологияда ғана үлкен бетбұрыс емес, сонымен бірге оны АҚШ-та қабылдаған
Дж. Брунердің когнитивтік психологиясы үшін үлкен бетбұрыс болды. Брунер
атап өткендей, ғылым негіздерін оқытуда, ең қарапайым деңгейдің өзінде,
баланың танымдық дамуының табиғи ағымына көзсіз еріп отыруына болмайды.
Оқыту осы дамытудың жетекші факторы бола алады, ол оқушыға қызықты және
әлбетте жүзеге асырылатын мүмкіндіктерді пайдаланып, өз дамуын қарқынды
түрде жүргізу мүмкіндігін ұсынады. Л.С.Выготскийдің тезисі бойынша,
оқыту мен дамыту-біртұтас оқыту дамытуды озып өтіп, оны стимулдайды, және
дәл сол уақытта оның өзі актуалды дамуға сүйенеді. Осыдан барып, оқыту
кешегі күнге емес, бүгінгі күнге бағыттануы тиіс. Бұл ереже оқытуды
ұйымдастырудың барлығына, жалпы педаго-гика үшін маңызды.
Дамудың қарастырылған мәселелері бірқатар сұрақтардың жауабы болып
отыр: тұлғаның психикалық дамуының жалпы бағыттары қандай, оның
қозғалтушы күшіне, дамудың әлеуметтік жағдаяты қандай, ол қандай негізгі
бағыттар бойынша жүреді. Кез-келген тип бойынша жүзеге асырылатын оқыту,
егер ол басқарылатын және өзінің негізгі мақсаты-оқушы тұлғасын дамытуға,
оның психикалық дамуына қол жеткізгісі келсе, осы сәттердің барлығын
ескере алмауы мүмкін емес.
Л.С.Выготский бойынша жуық даму аймағы.
Даму баяу, бірқалыпты немесе қызу жүре алады. Л.С.Выготский дің
анықтамасы бойынша, революциялық, кей жағдайларда апат-тық сипатта бола
алады. Л.С.Выготский бойынша, психологияда дағдарыстық кезеңдердің бес
түрі белгілі. Жаңа туған нәресте дағдарысы дамудың ұрықтық кезеңін
нәрестелік жастан бөледі. Бір жас дағдарысы-нәрестелік жасты ерте балалық
шақтан бөледі. 3-жастың дағдарысы- бұл ерте балалық шақтан мектепке
дейінгі жасқа көшу. 7-жастың дағдарысы мекпетке дейінгі жастан жасының
арасындағы қосушы буын болып саналады. 13 жастың дағдарысы-бұл мектеп
жасынан пубертаттық жасқа көшудегі дамуда үлкен өзгеріспен сәйкес келеді
(пубертаттық-толысқан, жыныстық қалыптасу) . Бұл жерде дамудың
салыстырмалы, бірқалыпты және шұғыл өзгерістеріндегі сәттердің біршама
кезектесуінің ортақ схемасы тұрақты болып қалады. Бұл жағдайда
дағдарыстардың баланың өмір сүру жағдайында орын алатын өзгерістермен
байланысты екеніне назар аудару қажет, мысалы оның мектепке дейінгі
балалық шағынан мектепте оқу кезіндегі балалық шағына көшуімен байланысты.

Дамудың әлеуметтік жағдаяты
Л.С.Выготский педагогикалық психология үшін өте маңызды дамудың
әлеуметтік жағдаяты ұғымын кіргізді. Дамудың әлеуметтік жағдайы бала мен
әлеуметтік ортаның қарым-қатынас-ының белгілі бір жүйесі болып табылады,
ол даму процесінің мазмұнын, бағытын және жаңадан пайда болған негізгі
өзгерістер мен байланысты оның орталық бағытының қалыптасуын анықтай-ды.
Бұл жүйенің өзгеруі жас ерекшеліктердің өсімінің негізгі заңын айқындайды.
Осы заңға сәйкес, баланың белгілі бір жаста дамуын қозғаушы күштер ішкі
қажеттілік пен дамудың әлеуметтік жағдаят-ының күшін жоғалтуын анықтай
отырып, осы жаста дамудың барлық даму негіздерін теріске шығару күйзелтуге
сөзсіз әкеліп соғады, дамудың берілген дәуірінің аяқталуы келесі немесе
жоғары жас ерекшеліктік сатыға ауысқанын анықтайды.
Сонымен қатар, Л.С.Выготский әр уақытта психикалық даму-бүкіл тұлғаның
біртұтас дамуы деп үнемі ерекше атап өтеді. Баланың әлеуметтік өмір
шындығына қатынасы ретінде дамудың әлеуметтік жағдаяты деген ұғымға осы
қатынастарды жүзеге асырушы құралдарды-жалпы әрекет пен жетекші әрекеттің
нақты түрлері де кіреді, атап айтқанда, Л.С.Выготский бойынша, әрекет-тің
кейбір түрлері берілген кезеңде жетекші болады және тұлғаның әрі қарай
дамуында үлкен маңызы болады, басқалары-азырақ. Кей-біреулері дамуда басты
рөлді ойнайды, басқалары бағынышты рөл ойнайды.
Дамыта оқыту теориясы.
Ағымдағы жүзжылдықтың 30 жылдары Л.С.Выготский қазіргі замандағы
оқытудың концептуалдық қағидаларының бірін тұжырымдады: Оқыту дамытудың
аяғында сүйретілмей, оны артынан жетелеп келеді. Егер осы ереженің
бірінші бөлімі психикалық даму мен оқытудың байланысын тіркеп отырса, онда
екіншісі-оқытудың осындай рөлін қамтамасыз етуші психология-лық
механизмдердің қандай екендігі туралы сұраққа жауап ұйғарады. Бұл жерде
Л.С.Выготский бала дамуының ішкі сипаты бар, бұл жетілу мен оқытудың
әсері бірге қосылатын біріңғай процесс екенінатап өтті. Л.С.Выготскийдің,
Д.Б. Элькониннің В.В.Вадыдовтың өздерінің зерттеулері баланың өмірге
белсенді бейімделуінің барлық жағдайын бейнелейтін дамыта оқытудың
отандық тұжырымдамасы әзірлемесінің психологиялық негіздерін салды:
табиғат әлеміне, жалпы адамзаттық мәдениетке, маңызды басқа әлемдерге ену,
сонымен қатар, баланың өзіндік сана-сезімін дамыту.
Давыдов бойынша дамыта оқыту
В.В. Давыдовтың дамыта оқыту жүйесі оқытудың қазіргі жүйесіне ең
алдымен, оқушының танымдық әрекеті, танымның бағыты бойынша қарама-қарсы
қойылған. Қазіргі оқыту көп жағдайда жекеден, нақтыдан, жалғыздан-ортаққа,
абстрактіліге, ұқсастыққа бағытталған; жағдайдан, фактіден-
жүйеге;құбылыстан-мәнге бағытталғаны мәлім. Осындай оқытудың барысында
дамитын баланың ойлауы В.В.Давыдов бойынша, эмпирикалық деп аталады.
Л.С.Выготский мен Д.Б.Элькониннің жұмыстарының жалпы теоретикалық
контексінде В.В.Давыдов оқытудың жаңа жүйесінің дәстүрлерден гөрі:
жалпыдан жекеге, абстрактіден нақтыға, жүйе-ліден жалғызға бағытталған
теоретикалық әзірлемелеу мүмкіндігі туралы мәселе көтерді. Осындай
оқытудың процесінде дамитын баланың ойлауын В.В.Давыдов теоретикалық, ал
осындай оқыту-дың өзін – дамытушы деп атады. Бұл жерде В.В.Давыдов ой-
еңбегінің дамуында оқытудың жетекші маңыздылығы, ең алды-мен,
меңгерілетін білімдердің мазмұны арқылы көрінеді деген Л.С.Выготский мен
Д.Б.Элькониннің негізгі ережелеріне сүйенеді, одан оқытудың
ұйымдастырудағы әдістер (немесе тәсілдер) туады.
Занков жүйесі бойынша дамыта оқыту
Л.В.Занков мектеп оқушыларын қарқынды дамыту міндетін қоя отырып, оның
көзқарасы бойынша, оқу материалының заңсыз жеңілдетуінің, оның қисынсыз
баяу оқытылуы және бірсарынды қайталануын сын көзбен бағалайды. Және де
сол уақытта оқу материалының өзін де Л.В.Занков теоретикалық білімнің
тапшылығымен, дағдыларды меңгеруге бағытталған сипаттының үстірттігімен
сипатталады. Л.В.Занков бойынша, дамыта оқыту ең алдымен, осы уақыттағы
жетіспеушіліктерді жоюға бағытталған. Л.В.Занковтың зерттеген дамыта
оқытудың эксперименталдық жүйесінде келесі принциптер орын алады:
- қиындықты жоғары деңгейде оқыту. Оны жүзеге асыру қиындық өлшемін
сақтау, тоқсауылдарды жою, оқылатын құбылыстардың өзара байланысы мен
жүйелігін түсінуді ұйғарады (бұл принциптің мазмұны оқытудағы
проблемалықпен байланыса алады);
- теоретикалық білімдердің жетекші рөлі, принципі, оған сәйкес ұғымдар,
қарым-қатынастар, оқу пәнінің ішіндегі байланыс пен пәндер арасындағы
байланыс дағдылар қалыптастыру маңыздылығынан кем емес (бұл принциптің
мазмұны әрекеттің жалпы принциптерін түсіну маңыздылығымен байланыса
алады);
- мектеп оқушыларының өзінің оқуын өзіндік сана-сезімімен ұғынуы. Ол
рефлексия, өзін оқу субъектісі ретінде ұғынуы (бұл принциптің мазмұны
тұлғалық рефлексияны дамыту, өзін-өзі реттеумен байланыса алады);
- барлық оқушылардың дамуы бойынша жұмыс принципі. Оған сәйкес, жеке
ерекшеліктер ескерілуі тиіс, себебі дамыту оқытудың нәтижесі (бұл
принциптің мазмұны білім беру процесін адамгершіліктендірумен
байланысады).
Л.В.Занков негізгі ерекшеліктері болып:мектеп оқушыларының жоғары
жалпы дамуына бағытталуы (бұл жүйенің басты сипат-тамасы); оқытудың
жүргізілуінің жоғары деңгейдегі қиыншылығы; оқу материалын өтудің тез
жылдамдығы, теоретикалық білімдердің үлес салмағының күрт көтерілуі.
Оқытудың берілген жүйесі ойлауды, оқушының эмоциялық саласын дамытады,
оқығанының негізгі мазмұны мен жалпы мағынасын анықтауға және түсінуге
үйретеді.
Өзін-өзі тексеруге арналған сұрақтар
1. Оқыту мен дамыту ара қатынасына сипаттама беріңіз.
2. Л.В.Занков және В.В.Давыдов бойынша дамыта оқытудың ортақ
принциптері қандай?
3.Психологиядағы ғылыми ұғымдардың теориялық білімдердің ерекшелігіне
сипаттама беріңіз.
4. Эмпирикалық және теоретикалық білімдер өзара қалайша ажыратылады?

Әдебиеттер тізімі
Негізгі әдебиеттер:
1. Бадмаев Б.Ц. Психология : как ее изучить и усвоить.- М., 1997.- 256
с.
2. Давыдов В.В. Теория развивающего обучения.- М., 1996.- 544 с.
3. Ильенков Э.В. Школа должна учить мыслить Хрест. По педагогической
психологии.- М., 1995.- 312 с.
4. Ильясов И.И. Обучение студентов деятельности учения.- М., 1989.- 211
с.
5. Леонтьев А.А. Психологические особенности лектора. - М., 1981.-80с.

Лекция 5, 6. Оқыту әдістері
1. Оқытудың әдістерінің психологиясы.
2. Оқудың психологиялық теориясының негізі-студенттердің белсенді
танымдық іс-әрекеті.
3.Бағдарламалап оқыту (Б.Ф.Скиннер, П.Я.Гальперин, Н.Ф.Талызина және
басқалар), мәселелік оқыту, интерактивті (коммуникативті оқыту) әдістері.
4.Әрекеттің бағдарлау негізі міндеттердің заттың, логикалық,
психологиялық түрлері.
5.Проблемалық оқыту әдістері.
6. Студенттің ойлау іс-әрекетінің қалыптасуы.
7.Проблемалық міндет, сұрақ, тапсырма, мәселелік оқыту әдістері.
8.Интерактивті оқыту ұғымы.
9.Интерактивті оқыту әдістері: эвристикалық әңгіме, дискуссия әдіс,
миға шабуыл, дөңгелек үстел әдіс, іскерлік ойын әдісі, талқыланатын
практикалық жұмыстардың конкурсы, тренинг әдіс, әлеуметтік психологиялық
тренинг және басқалар.

Оқыту әдісі танымдылықты –оқыту іс-әрекетіне байланысты,
дидактикалық құбылыстың мәндік өзара байланысы және сөздік байланысы,
олардың қозғалысын, өзгертілуін сапалы және бір жүйедегі таным процесі деп
қарастыруға болады. Бұл оқушылардың білім, білік және дағдыларын
қалыптастырудің әдістемелік жолы мен ғылыми-практикалық тиімділігі болады.
Жеке тұлғаның жеке дара психологиялық қабілеттіліктерінде барлық
пәндерді жоғары сапада игеру күрделі мазмұнды және танымдық оқу іс-
әрекетті формадағы жалпы және арнайы пәндер-ге сүйеніп сапалы игеру
жағдайларын байқау. Оқу танымдық про-цестеріне зейініне, ойлауына,
қиялдауына, есіне, тіліне сонымен қатар оқу мотивінің ерекшелігіне, өзінің
эмоционалды жағдайына, оқушылар арасында және мектептегі әлеуметтік-білім
беру процес-інің мазмұны мен ұйымдастыру формасына көзқарасына байланыс-
ты. Оқу материалдарын сапалы игерту мұғалімнің жеке басы мен оқушымен
қарым-қатынасына, сонымен қатарэрудициясына, кәсіпке қызығушылығына,
педагогикалық тактикасына, оқушылар мен жеке дара қарым-қатынасына, өзін
қоршаған құбылыс және пәннің мазмұнын қоу танымдық іс-әрекетке
қызығушылық пен жас ерекшеліктерінің игеру деңгейіне байланысты.
Оқытудың белсенді әдістеріне мыналар жатады:
Баяндау, әңгіме, лекция, дискуссиялық оқыту, кітаппен жұмыс,
демонстрация, иллюстрация, бейне әдіс, жаттығу, лабораториялық әдіс,
практикалық әдіс, танымдық ойындар, программатикалық оқыту әдісі, білімді
беруді бақылау, ситуациялық әдіс.
Оқу – оқыту процесіндегі оқушылардың іс-әрекеті. Оқыту
процесінің логикасы оның құрылымын анықтайды, ал құрылымына оқыту
процесінің звенолары-танымдық іс-әрекетінің кезеңдері кіреді:
- таным міндеттеріне жете түсіну;
- жаңа материалды қабылдау;
- ұғыну – жаңа оқу материалдарын түсініп жинақтау процесі;
- білімді, іскерлікті және дағдыны бекіту және жетілдіру;
- білімді, іскерлікті және дағдыны практикада қолдана білу;
- оқушылардың жетістіктерін талдау, білімін, іскерлігін және дағдысын
тексеру, бағалау.
Оқытудың түрлері
Оқыту жеке адамның білімін, танымдық және шығармашылық қабілетін
дамытудың маңызды құралы. Оқытудың бірнеше түрлері бар: түсіндірмелі-
иллюстративті оқыту, проблемалы (мәселелік) оқыту, бағдарлап оқыту т.б.
Түсіндірмелі-иллюстративті оқытудың мақсаты- мұғалім оқушыларды
белгілі білім жүйесімен қаруландырады, іскерлікке үйретеді. Ол үшін жаңа
біліммен таныстырады, жаңа ұғымдар, теориялар және заңдар туралы түсінік
береді. Оқушылар дайын білімді меңгереді. Жаңа материалды қайталап
бекітеді, түрлі жаттығуларды, тапсырмаларды орындау барысында алған
білімін қолданады. Бұл жерде ешқандай проблемалық ситуация тумайды.
Проблемалы оқытудың мақсаты – мұғалім оқушыларды білім жүйесімен,
іскерлікпен, дағдымен қаруландырып қана қоймайды, олардың танымдық және
шығармашылық қабілетін дамытады. Оқушыларға тақырып бойынша проблемалық
сұрақтар қойылады. Оқушылар проблемалық сұрақтарды шешудің дұрыс
варианттарын қарастырады, ойланады, жаңа білімді игеру туралы қорытынды
жасайды, оны практикада қолданады.
ЮНЕСКО-ның ұйымдастыруымен 1962жылы наурыз айында Париж қаласында
бағдарламалап оқыту жайында арнайы конференция өткізілді. Онда ғалымдар
өзара пікір алысты. Міне, осы кезеңнен бастап бұл проблемаға біздің
елімізде және шетелдер де зор мән беріліп келеді.
Бағдарламалап оқыту оқушылардың танымдық қабілетін дамыту-дың, оқу
процесін үйлесімді басқарудың негізгі құралдарының бірі. Бағдарламалап
оқытуда жаңа бағдарламаланған оқулықтар, оқыту құжаттары,үйрету(оқыту)
машиналары қолданылады.
АҚШ-да бағдарламалап оқыту машинасыз және машиналы болып екіге
бөлінеді:
Машинасыз бағдарламалап оқытудың екі принципі бар: салалық және
тармақты бағдарламалау.
Б. Ф.Скиннер ұсынған салалық принцип бойынша оқу материалы
бағдарламаланған оқулықта логикалық бір ізділікпен орналасады. Оқушы
материалды оқып түсінгеннен кейін бір порциядан (бөлшек) екінші порцияға
көшеді.
Тармақты принципті оқыту процесінде алғаш рет пайдаланған
Н.Краудер. Бұл принцип салалық принципіне қарағанда оқытудың әлдеқайда
көбірек дербестік жағын қамтамасыз етеді. Тармақты принцип бірнеше дайын
тұрған вариантты жауаптардан дұрыс жауапты таңдап алуға негізденген.
Машиналы бағдарламалап оқыту оқушылардың өз бетімен істейтін жұмысын
басқару үшін үйлесімді жағдай жасайды. Машина оқушыға ғылыми ақпарат
береді, бақылау сұрақтарын қояды, жауабын бағалайды, жаңа тапсырма береді.
Демек, машина тікелей және кері байланыс принципін орындайды.

Оқыту әдістері және оның классификациясы туралы үғым. Әдіс (гректің
теіосіск) деген сөзінен алынған, ол зерттеу немесе таным жолы, табиғат
қүбылысын және әлеуметтік өмірдің жағдайын, қүбылыстарды окып білу
жолдарын. методологиялық-теория танымы мен шындықты бекітуді зерттейтін
тәсіл.
Оқыту әдісі танымдылықты-оқыту іс-әрекетіне байланысты, диактикалық
қүбылыстың мәндік өзара байланысы және сөздік байланысы, олардың
қозғалысын, өзгертілуін сапалы және бір жүйедегі таным процесі деп
қарастыруға болады. Бүл оқыушылардың білім, білік және дағдыларын
қалыптастырудың әдістемелік жолы мен ғылыми-практикалық тиімділігі болады.
Оқыту әдістерін классификациялау, оларды белгілі бір мәтінде бөліп
негіздеу, класстарға бөлу, разрядқа бөлу, оқыту мақсатына байланысты түрлі
авторлар мен белгілі бір тәртіпте жүзеге асырылуы, оқушылардың танымдық іс-
әрекетін, оқыту пәндерінің мазмүнын, оқу процессінің логикасын, сонымен
қатар басқа да үқсас жалпы ерекшеліктерін, түрлі қажетті жақтарының
көрсетілуі.
И.П. Подласый әдістерді классификациялауды негіздеуді білім көзінен
(практика, көрнектілік, сөз) қарастырады. Ол мәдени прогресс негізінен
кітапты және келесі он жылдықта бейне таспамен бірлескен жаңаша компютерлік
жүйе негізін жаңа апараттық білім көзі ретінде үсынады. Соның негізінде
И.П. Подласый әдісті бес топқа бөлді:
а)практикалық; іс-тәжірибие, жаттығу, оқу- өндірістік еңбек;
б)көрнекілік: иллюстратция, демонстрациялау, оқушылардың бақылауы;
в)сөздік: түсіндіру, анықтау, әңгіме, сүхбат, инструктаж, лекция,
дискуссия, диспут;
г)кітаппен жүмыс әдісі: оқу, жаттау, реферировать, жалпы қарап шығу,
цитаттау, мазмүндау жоспар қүру, конспектілеу;
д)бейне таспа әдісі: көру оқыту, "электронды мүғалім" бақылаушы мен
жаттығу, бақылау.
Ю. К.Банский оқыту әдісін үлкен үш топқа бөледі:
І.топ. Үйымдастыру және оқу-таным іс-әрекетін іске асыру әдістсрі.
Олар: а)окытудың сөздік әдісі: (әңгіме, оқыту лекциясы, сұхбат);
б) оқытудың көрнектілік әдісі: иллюстрациялау әдісі (плакаттар, карталар,
тақтадағы педогоіикалық сурет, картиналар ғалымдар портреттері т.б.).
демонстратциялау әдісі (приборлармен жұмыс, іс-тәжірибе жасау, техникалық
құралдар, препораттар). Оқу киносын демонстрациялау әдісі, оқу теледидарын
пайдалану әдісі.
в)практикалық оқыту әдісі (жазба, жаттығу, лабароториялық жүмыс,
шеберханадағы еңбек тапсырмасы, өдірістік оку цехтары, окушылар бригадасы,
дыбысты жазу және дыбыстап көрсету агшаратурасымен жүмыс, оқу машинасы мен
сабақ өткізу, репетитор жөне тренажер машинасы т.б);
г)индуктивтік және дедуктивтік оқыту әдісі;
д)репродуктивтік және оқытудың проблеммалы- ізденіс әдісі;
е)мүғалімнің басшылығымен және өздік жүмыс әдістері.
2.Топ. Оқыту процесінде оқушылардың оку іс-әрекетін стимулдау әдісі.
Оларға: а)оқушылардың танымдылық қызығушылы-ғын қалыптастыру әдісі.
б)оқыту мазмүнына ықпалды байланысты әдістері;
в)танымдылық ойындар;
г)оқыту дискуссиясы;
д)өмір ситуацияларын талдау өдісі;
е)білім сапасын көтеру ситуацияларын жасау;
ж)білімнің қоғамдық қажеттілігін түсіндіру;
з)білімді игерудің қажеттілік әдісі;
и)оқытудағы талап қою әдісі;
к)оқытудағы мадактау мен жазалау әдісі.
З.Топ. Оқытудағы өзіндік бақылау және бақылау әдістері:
а)оқытуда бақылау әдістері;
б)жазба жүмыстарында бақылау әдістері;
в)лабораториялық бақылау әдістері;
г)машина мен бақылау өдіс;
д)өздік бақылау әдісі.
Г.И.Шукина оқытудың төмендегідей әдістерін көрсетеді: ақпараттық-дамыту
(мүғалімінің ауысша баяндауы, әңгіме, кітаппен жүмыс); эрвистикалық
(іздену) оқыту әдістері (эвристикалық әңгіме, диспут, лабораториялық жүмыс,
зерттеу әдісі); білімді, білікжәне дағдыны жетілдіру мен бекітуді оқыту
әдістері; жаттығу (үлгі жүмыс бойынша жаттығу, түсінік беретін жаттығулар,
вариантты жаттығулар), практикалық жүмыс (жеке дара, топтық, үжымдық,
шығармашылыктық).
И.Т.Огородниковтың пікірі бойынша: Әдістерді классификациялауда түрлі
әдістерді қолдану барысында білім көзінің берілуі мен оның қабылдануындағы
мүғалім мен оқушыньгң іс- әрекетінің бірлескен жүйедегі қарым-қатынастық
жағдайын көре алатындай болсадеген. Оларға: сөздік оқыту әдісі (мұғалімнің
білім беру мен ауызша мазмүндауы, әңгіме), кітаппен жүмыс әдісі (оқыту
процесіндегі кітаптің орны мен ролі, жаңа білімді игеруде, білімді
бекітуде, қайталап қортындылауда, сонымен катар кітаптағы негізгі тараулар
мен бөліктерін кайталауда, негізгі тараулардан конспекті жасауда, өтілген
негізгі материалдардың сүрақтарына жауап даярлау, ерекшеліктерін салыстыру,
таблица, схема, рефераттармен баяндама өздігінен даярлау); эксперименталды
сабақ және бақылау әдісі (оқушылардың табиғи қүбылысты бақылауы,
лабораторияда, мектеп учаскілерінде, экускурсияларда, іс- тәжірибені
демонстрациялау, мүғалімнің білімді ауызша баяндауы, лабороториялық сабақ,
іс-тәжирбиелік жүмыс); жаттығу әдісі; графикалық және жазба жүмыстарын
жүргізу әдісі, бағдарламалап оқыту (бағдарламалап оқыту негізгі, талпынысы
оқытушылардың өзіндік талпыныста білімді игеруі және білім, білік, дағдыны
оқушылардың игеруі, бағдарламалап оқытудың мәні мен ролін көрсету, білім
мазмұнын бағдарламалау, оқушылардың өзіндік жүмысын бағдарламалау, ғылымның
негізгі көзін ақпараттау, бағдарламалап оқытудың кері байланысы,
бағдарламалап оқытудың басқа формалалар мен өдістік оқыту байланысы);
оқушылардың білімін бағалау және тексеру әдісі (мақсат пен білімді бағалау
және тексеру түрлері, білімді бағалау және тексеру принципі, білімді
бағалау және тексеру әдістемесі, бағдарламалап оқытудағы білімді бағалау
және тексеру; емтихан, оқушылардың білімін бағалау жүйесі). Мақсатты
бағытта танымдылық іс-әрекетіне байланысты, негізгі білім көзінің
байланысы, оқушылардың танымдылық деңгей белсенділігі, бірлескен оқыту
формасы, нақты және жалпы-лама білім беру жолдары әр турлі оқыту
әдістерінің классификациясында қолданады. Олар М.А. Данилов, М.Н.Скаткин,
И.Я.Лернер, М.И.Махмутов, Н.А. Сорокин, Н.Ф.Талызына, В.Ф.ГІаламарчук т.б.
ғалымдардың еңбегінде берілген.Бүнда Совет үкіметінің
құрылу кезеңдерінде және жалпы білім беретін мектептерде даму процесімен
айналысқан және дидактикалық жүйені жетілдіру мен айналысқандықтары туралы
мәліметтер берілген. Дегенмен қандайда болмасын оқыту әдісінің
классификациясы өзінің жетістіктері меп қоса кемшілік жақтарынан да көрініс
береді. Әдістерді белсенді және белсенді емес деп беліп қарауға болмайды.
Оқыту әдісіне нейтралды қарауға болады. Бәрі де мұғалімнің танымдық оқу іс-
әрекетінің оқыту әдістерін қолданыльш, іскеасыру даярлығына байланысты.
Білікті мұғалімнің қолданылған оқыту әдісі "белсенді" болады, ал біліксіз
мүғалімнің қолында "белсенсіз" болуы мүмкін.
Сонымен қатар, оқыту әдістері мектептегі танымдылық оқу іс-әрекеті
практикасында түрлі когнитивтік функция атқарады, сондай-ақ білім
материалын игеруде, оны бекітуде, білім, білік және дағдысын жетілдіруде,
жеке тұлғаыы дамытуға бағыттау, жаңа қоғамның қалыптасуы барысындағы және
болашақ әлеуметтік кәсиби іс-әрекет жағдайына оларды даярлау.
2.0қыту әдістерінің мәні мен мазмүны. Оқыту әдісінің мәндік ерекшелігі
оның ішкі мазмүнында, копобраздық біліктіліктің негізінде көрініп, өзара
байланысты және танымдық оқу іс-әрекетін іске асыру жолында жағдайда қарама-
қайшылықта көрініс беруі мүмкін. Түрлі оқыту әдістерінің мазмүнын талдауда
оқушыларға білім беру анықтамасын нақтылап алу керек.
Практикада мектептің танымдықоқу іс-әрекетін "білім беру" оқыту
процесінің негізгі бөлігін қүрал, оқушылардың жекедара психолгиялық
жағдайда пәндік-оқу ақпартын сапада игеруін қарастырады, оны есте сақтау,
айту және шығармашылықта игеру, түрлі формада мұғалімнің танымдылық оқу іс-
әрекетін ұйымдастыру мен бақылау іске асырады.
Оқушылардың жеке дара психологиялық каблеттіліктерінде барлык пәндерді
жоғары сапада игеру күрделі мазмүнды және танымдық оқу іс-әрекетті
формадағы жалпы және арнайы пәндерге сүйеніп сапалы игеру жағдайларын
байқау. Оку-танымдық процестеріне зейініне, ойлауына, қиялдауына есіне,
тіліне сонымен қатар оқу мотивінің ерекшелігіне, өзінің эмоционалды
жағдайына, оқушылар арасында және мектептегі әлеуметтік-білім беру
процесінің мазмүны мен үйымдастыру формасына көзқарасына байланысты. Оқу
материалдарын сапалы игерту мүғалімнің жеке басы мен оқушымен карым-
қатынасына, сонымен қатар эрудициясына, кәсіпке қызығушылығына,
педогогикалық тактикасына, оқушылар мен жекедара қарым-қатынасына, өзін
қоршаған қүбылыс және пәннің мазмүнын оқу танымдық іс-эрекетке қызығушылық
пен жас ерекшеліктерінің игеру денгейіне байланысты.
Окушыларды қажеттілікте-оқу күшін жүмылдырып танымдық материалдарды түрлі
мазмүнда сапалы игеруі және теориялық-танымдылық пен практикалық оқудың
маңыздылығына, тереңдігіне, түрақтылығына байланысты қиындықтарды жеңу
мақсатындағы оқыту әдістемесінің імазмүны спецификалық интеллектуалды күрал
болып табылады. И.П. Подласыйдың интерпретациялық оқыту әдістемелік нақты
қарастырамыз.
І.Баяндау. Мақсатқа байланысты бірнеше әңгіме түрлері: баяндап айту,
әңгімелеп баяндау, әңгімелеп-бекіту. Бірінші жаңа материалды игеру оқушыны
дайындау, екінші берілген мазмүнды баяндау, үшінші оқытуды аяқтау бөлімі.
Берілген әдістің сапасы мүғалімнің әңгімелеп беру білігіне, педагогпен
қанша сөз айтып және мазмүндап баяндалғанын, оқушылардың жас ерекшелігіне
байланысты, оның жеткілікті денгейде үғым болуы.
Демек оқушыларға білім беруде олардың қабілетін ескеру керек. Әңгіме
әдісі өз ойын жеткізуде логиканы сақтау жаңылмай сөйлеуге, сауатты
сөйлеуге уйретеді.
Баяндау кысқа (10 мин), эмоционалды түрғыда болуы керек. Баяндаудың
тиімділігі басқада оқыту әдісі мен -иллюстраииямен (бастауыш сыныпта),
сонымен қатар мүғалімнің тандап алған фактілері, жағдайлар, адамдар туралы
уакыт пен кеңістікке байланысты болуы керек.
2. Әңгіме. Әңгіме мәні бағытты мақсатта және біліктілікте қойылған
сүрақтар арқылы оқушылардың алған білімдерін естеріне түсіріп жаңа білімді
игертілуін, өздігінен ойластырып және қорытындылау жолдарын жандандырады.
Әңгіме кезінде оқушының ойы мүғалімнін ойын қайталау болып отырады,
нәтижесінде оқушы адымдап жаңа білімді игереді. Әңгіме ойлауды
белсендіреді, білімді, білікті игертудің диагностикалық құралы болып,
оқушылардың танымдық қабілетін дамытуға бағыттайды, таным процесін
оперативті басқаруға жағдай туғызады. Әңгіме сонымен қатар тәрбие
міндеттерін де шешеді. Әңгіме баяндамамен, лекциямен, білімді жүйелі
калыптастыратын басқа да әдістер мен қатар қолдану керек. Әңгіме оқушыларға
керекті білімі мен дағдысын, жаттығуларды өткізуге, оларды қалыптастыруға
мумкіндік бере алмайтындығын ескеру керек.
Әңгімені классификациялау тәсілдерін анықтауға болады. Кіріспе әңгіме
немесе үйымдастыру; жаңа .білім беру (сократтық, эвристикалықт.б.);
синтездеуші немесе бекіту; коррекциялық-бақылау.
Кіріспе әңгіме оқыту жұмысының басында өтіледі, мақсаты-окушылардың
берілетін жұмыстың мәні мен оның өтілуін дүрыс түсіндіргенін анықтау.
Кіріспе әңгіме саяхат, лабораториялық және практикалық сабақ алдында
өтіледі. Жаңа матреиалды оқушыға игерту кіріспе әңгіменің мәні ерекше.
Жаңа білім игертуді хабарлау ә"гіме катехизикалық (сүрақты-жауап, қарсы
шықпау, жауаптарды есте сақтау), Сократтық (ыңғайлы, оқушының ыңғайына
қарай, қысқа түжырымды пікір білдіру), эвристикалық (оқушыға талап жүктеп,
мүғалімнің берген сүрағына нақты жауап алу). Бүгінгі мектепте эврестикалық
әңгіме қолданылады. Жаңалық ашуда, оқушылардың ойлау қабілетін
жандандыратын, ол мүғалімнің білікті сүрақ қоя білуі. Сонымен эвристикалық
әңгімеде оқушылар өздігінше ойлап, өз танымы бойынша білімді игереді.
Синтездейтін әңгіме окушылардың білімін жүйелеп және қортындылауда
қолданады.
Коррекциялық бақылау-әңгіме диагностикалық мақсатта және оқушыньщ білімін
жетілдіріп, нақтылап, дамытуда пайдаланады.
Әңгіме барысында, барлық окушылар бслсендікпен қатысып, сүрақты зер салып
тыңдау, сүраққа дүрыс жауап іздеу, өзінің достарының жауаптарын талдау,
өзінің көз қарасын айта білуін қадағалау. Дүрыс жауаптарды-мадақтау, қатені
түзеу, толық емес жауаптарды толықтыру, оқытушылардың жіберген қатесін
өздері табу. Оқушылардың бір-біріне сүрақ қоюы.
З.Лекция. Ауызша әдістен айырмашылығы; оқу материалының логикалық
мазмүндалуы; ақпарат ағымының көптігімен, берілетін білімнің жүйелік
ерекшелігі мен айқындалады.
Мектепте өтілетін лекция: күрделі жүйені, қүбылысты, объектіні,
қүбылыстардың өзара байланысын себеп-салдарды айқындау арқылы жүргізіледі.
Лекция жоғарғы сыныптарда өтіледі, ейткені олардың лекциядағы теориялық
материалдарды қабылдау және ойлау қабілеттері жеткілікті денгейде
қалыптасқан, лекция бір нмесе біріктірілген сабақтарда жүргізіледі.
Лекциялық әдіс түсіндіру мен әңгімеден басталып күрделене түседі.

Әдебиеттер тізімі
1. Бадмаев Б.Ц. Психология : как ее изучить и усвоить.- М., 1997.- 256
с.
2. Ильясов И.И. Обучение студентов деятельности учения.- М., 1989.- 211
с.
3. Ляудис В.Я. Методика преподавания психологии.-М., 1989.- 77 с.
4. Панибратцева З.М. Методика преподавания психологии. - М.,1971.- 152
с.

Лекция 7,8. Интерактивті оқыту әдістері
1. Дискуссиялық оқыту.
2. Программалық оқыту әдісі.
3. ТРИЗ

Дискуссиялық оқыту. Бүл әдіс батыс елдерінің оқу орындарында кейбір
міндеттерді шешуде басқа әдістерге қарағанда жақсы нөтижесін көрсеткен.
Әдістің мәні нақты мәселені шешуде көзқарастар мен пікір алмасуда тиімді.
Дискуссия көмегімен оқушылар жаңа білімді игеріп, өздерінің пікірін
бекітіп, көз қарасын дәлелдеп шығуға көмектеседі. Оқыту дискуссиясының
негізгі атқаратын қызметі танымдық қызығушылықты арттырады; қосымша қызметі
оқыту, дамыту, тәрбиелеу және коррекциялы-бақылау. Оқушылардың алдын ала
немесе нақгы мазмүнда және формаларды дайындығынан бүрын, лекцияның
сапалығы басты роль атқарады. Басталатын дискуссияның тақырыбына байланысты
білім жинау мазмүнды дайындықты қажет етеді. Білімді баявдау жолдарын
анықтауға бағытталады.
Білімсіз өтілген дискуссия мәнсіз, мазмүнсыз жөне нақты болмай, қарама-
қайшылықты және шашыраңқы, алдымен оппоненттерді сендіру.
Демек мүғалім оқушылардың ойын дүрыс түжырымдап, сүрақтар келтіріп,
дәлелдер жасай білу білігін дамытуды қамтамасыз етуі.
Дискуссия тек ғана гуманитарлык пәндерді тарихты, коғамтануды этика,
эстетиканы, өнерді, психологияны, педогогиканы игеруде ғана емес, сонымен
қатар берілген әдіс физика, химия, биология тағы басқада пәндерді игеруде
де нәтижесін көрсетеді. Дискуссия оқушыға танымал материалдардың
мзмүнын толыктырып, оны тиянақтап және бекітуге көмектеседі. Мүғалім
білімнің жүйесі терең ақпарат алуда, окушылардың ойлау қабілетіне әсер
етіп, әрі қарай дамытуға бағыт береді.
Дискуссия элементтері мектепте екінші бағытта практикаланып, әдіс толық
мағнада жоғары мектептерде пайдаланып келеді. Окушылар дискуссия арқылы
өнермен танысады.
Кітаппен жұмыс. Мектепте кітаппен жұмыс істеу негізгі әдістердің біріне
айналады. Бұл әдістің мәнділігі окушының оқу ақпаратын өз ыңғайына,
жағдайына қарай қайталап қарап, танымын өз шешімімен шектеледі.
Оқулық кітаптар оқу іс-әрекетін атқарады: білім алу, даму; тәрбие,
ойлау, коррекциялық - бақылау.
Кітаппен өздік жұмыста, оқып шығу жеке тараулармен танысу, жеке
сұрақтарға жауап іздеу, кітапты немесе текстарды рефераттау, мысалдар мен
есептерді шешу, бақылау тестерін орындап, материалдарды есте қалдыру
мақсатында жаттау жұмыстарын орындау.
Әдістің сапасы: еркін, жылдам оқып, ойдан өткізіп, түсіну; карастырылатын
сүрақгарға әдебиеттер тандай білу.
Берілген біліктердің бәрі оқушының мектепке келген күнінен бастап білім
алу мақсаттын біртіндеп қалыптастырылады.
Бағдарламадағы оку кітаптары сапасымен ерекшеленеді. Оқушылар жүмыс
жүргізу барысында берілген тапсырманы орындауға керекті ықпалды іс-әрекет
қарастырьш, дүрыс орындалғандығы туралы мағлүмат алады.
Жаңа оқу кітаптары қортынды таблицияларда, диаграмада графиктерде
көрнекті модельдерде, классификасияларда, коммуникативті түрді жинақталған
материалдарда берілген.
Демек мүғалімдерге берілген ақпараттарды талдауға көңіл бөліп,
окушылардың білім білігін калыптастыру керек.
Кітаппен оқу жүмысын жасауда оқушылардың өзіндік бақылау білігін
қалыптастыру керек. Оқушы кітаптағы текісті қанша рет оқып шыққанын санамау
керек, ол оқығанын мазмүндап толык түсіндіріп бере білу білілігін меңгеруі
дүрыс. Сондықтан уақытты белсенді түрде зейінді қалыптастыруды талап етеді.
Демонстрация. Оқушылардың сезіміне көрнекілікті қүбылыстарды,
процесстерді, объектілерді олардың сапасына әсер етеді. Берілген өдіспен
игерілетін қүбылыстың динамикасын ашып көрсетуде, заттарды сыртқы пішінімен
таныстырғанда кеңінен қолданылады және бір түрлі заттардың ішкі қүрылысы
немесе орналасқан әсерін қарастырады.
Берілген әдіс окушылардың заттарды, күбылыстар мен процестерді, керекті
елшемдер жасап, езара байланысын, танымдық белсенді іске асырып заттардың
қүбылысы мен мәнін сапа анықтайды.
Нақты жағдайда заттарды, құбылыстарды түсіндіруде деманстрациалау
дидактикалық түрғыдан қүнды болып табылады. Егерде бүндай демонстрация
өткізуге мүмкіндік болмаса, онда натуралды заттарды көлемді моделдеу танып
білуде негізгі роль атқарады. Олар заттардың құрылысын көру аркылы қол
қүрылысы, двигательдің ішкі күйі, геометриялық фигуралардың өлшемдері,
жергілікті жердің рельефі т.б. игеруге көмектеседі. Көптеген жаңа модельдер
заттардың технолгиялық және техникалық ерекшелігін анықтап түсінуді
қамтамасыз етеді.
Демонстрация әдіс сапасын көтеру үшін, объектіні дүрыс таңдап алып,
демонстрацияланатын заттың, қүбылыстың мәнді жақтарына оқушылардың көңілін
аударуға, сонымен қатар түрлі әдістерді педагогтың біліктілігіне қарай
пайдалана білуінде.
7.Иллюстрация. Демонстрация өдісі иллюстрация әдісімен тығыз байланысты;
заттарды көрсетіп және қабылдау, плакаттардың көмегімен символдар түрінде,
олардың процестегі және қүбылыстарын, карта, портреттер, фотографиялар,
суретттер, схемалар, репродукциялар, жалпы модельдер және т.б. екеуі де
кеңінен қолданады. Көрнекілік іс-тәжірибеде кеңейіп, небір жаңа күралдарды
өмірге келтіріп жатыр. Түрлі бояулы пластикалық қапталған тарихтан
карталар, альбомдар, атластар т. б.
Жалпы модельдер арқылы қүбылыстар мен процестердің динамикалық және
статистикалық ақ түсті және түрлі түсті мәнін ашып көрсетеді. Олар
анықтамаларды түсіндіру процесін жеңілдетеді.
Географиялық карта, диаграмма, графиктер, таблициялар білімді тез сапалы
игеруге көмектеседі.
Иллюстрация әдісін қолдана отырып, оның көрсетілу әдісінеде көп мән
берукерек. Көрнекті құралдың дидактикалық ерекшелігін, оның танымдық
процестегі ролі мен орнын ойластырьш алу керек. Мұғалімнің алдына қойылған
мәселеі иллюстрациялық материалдық оптималды көлемін анықтап алу.
Иллюстрация алдын-ала дайындалады. Берілетін (фотография, диаграммалар,
таблицалар) мақсатты қолданады.
Қазіргі мектептерде иллюстрацияны пайдалану үшін экранды т^хникалық
құралдар кеңінен қолданылады. .
8.Бейне әдіс білімді игертіп қана қоймайы, оны бақылауда, бекітуде,
қайталауда, қортындылауда, жүйелеуде және барлық дидактикалық қызметті
кеңінен атқарады.
Берілген әдіс акпаратты көрнектілікте қабылдауға негізделген, индуктивті
түрде, жеке дедуктивтік жолдармен білімді игеру, окушылардың түрлі
деңгейдегі танымдылық және өздік жүмыс жүргізу белсенділігі, таным процесін
басқарудың түрлі тәсілін қолдануды. қарастырады.
Бұнда әдіспен гөрі комплексті дидактикалық технологиясы берілген бейне.
Оқыту процесінде әдісті ітайдалану; оқушыларға толық оқытылатын
қүбылыстардың көрнекілікке ролін көрсету, сүраныстарын қанағаттандыру,
оқушылардың қызығушылығы мен қажетін, мұғалімдердің еңбегін
жеңілдету,босаған уақыт білімді бақылайтын және коррекциялайтын, дәптер
тексерудіт.б. қамтамасыз етеді. Сонымен қатар кері байланыс жүмысын; толық
және жүйеде бақылауды үйымдастыру, үлгерімді объективті есепке алу.
Бейне әдіс дидактикалық және тәрбие міндеттерін шешеді. Бүл әдіс:
-жаңа білім беруде, күрделі бағытталатын өте баяу процестерді (өсімдікті
есіру, сүйық заттың диффузиясы, заттың кристалдануы,
таужыныстарыныңқыртысын), яғми қүбылыстардың мәліметін ашып көрсете
алмаудағы жылдам процестерді бақылау,
-күрделі машинамен механизмдердің ықпалын динамикалық принципте
түсіндіру;
-түрлі іс-әрекет түрлерін алгоритмде орындалуын оқыту;
-шет тіл сабақтарында спецификалық орта қүру;
-тарих, этика, қоғамтану, әдебиет өмір мен білімді байланысатынын бекіту,
сабақтарда бейне құжатты қолдану;
-текісті өткізуді үйымдастыру;
-алдын-ала жүмыстар, жаттығулар, модельдеу, қажетті өлшемді жасау;
-жаттықтыру және зерттеу жүмыстарын өткізуге жағдай туғызу;
-сыныптағы әр оқушының үлгерімін, білім берудің дифференциялық жағын
үйымдастыруды компютерлік есепке алу;
-оқыту процесін рационалазациялау, педогогикалық басқару сапасын көтеру
жолдарында ғылыми ақпаратты игеру және оны оптималды жеткізу көлемін
қамтамасыз ету..
Берілген әдістің сапасын видео пособиялар меи техникалык құралдарды
қолдану мен тікелей байланысты. Видео оқыту әдісін үйымдастыруға қатаң
талаптар қояды, олар нақтылығымен, қарастырылып таңдалуымен, мақсаттығымен
ерекшеленеді. Мүғалім оқытылатын мәселе төңірегінде оқушыларды кірістіре
алудағы дамыған білігімен, олардың іс-әрекетін бағыттай отырып, жалпы
қортындылар жасап, өзіндік жүмыс процесінде жеке дара көмек көрсету.
Жаттығу. Жаттығу-ол оқыту әдісі, жоспарда үйьшдастырылған бірнеше рет
қайталанатын іс-әрекет, білікпен дағдыны игеруде және олардың сапасын
көтеру мақсатында орыидалады.
Жаттығулар коментарияланған, арнаулы, еркін болып бөлінеді.
Арнаулы бірнеше рет қайталанатын, оқыту және еңбек біліктері мен
дағдыларын қалыптастыруға бағытталған жаттығу. Егер арнаулы жаттығуларды
ендірсе, онда олар еркін жаттығулар деп аталады.
Еркін ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Педагогикалық психология негіздері
Іс - әрекет және оның құрылымы
Психологиядағы іс-әрекет категориясы жалпы және нақты-психологиялық мазмұн
Жоғары оқу орындарында болашақ маманды тиімді дайындаудың психологиялық - педагогикалық шарттары
Тұлғаның өзін-өзі дамытудың теориялық негізі
Мотивация мен эмоция туралы психологиялық теориялары
П.Я.Гальпериннің ақыл-ой әрекетін кезең бойынша қалыптастыру теориясы
Математика сабақтарында оқушылардың білім, біліктерін бекітуін ұйымдастыру үшін П. Я. Гальпериннің теориясын қолдану
Бастауыш мектеп оқушыларының оқу-әрекеті мотивтерін қалыптастырудың басты мәселелері
Эмоция және дене
Пәндер