Абайдың педагогикалық көз қарасы

Жоспар


Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
І.А.Құненбаевтың педагогикалық көз қарастары
1.1 Абайдың ағартушылың ой.пікірлерінің маңызы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...4
1.2Абай шығармаларының жастарды тәрбиелеудегі рөлі ... ... ... ... ... ... ... ... ..8
1.3Оқушылардың ұлттың тәрбиесін қамтуда Абай шығармаларының маңыздылығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...11
1.4Нақыл сөздердің тәрбиелік мәні ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 15
1.5Оқушылардың адамгершілік тәрбиесі мен парасаттылығын арттыру ... ... ...19
ІІ.А.Құнанбаев мұраларының қазіргі мектептегі оқу тәрбие процесінде қолданудың әдістемелік жолдары
2.1 Оқу процессінде қолдану әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...21
2.2 Сыныптан тыс кезде қолдану әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..22
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..28
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...29
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі: Сан ғасырлық Абай поэзиясы, ел қамын жақтаған жүздеген өрен жүйрік жырау, жыршы, ақындары бар қазақ әдебиетінде Абай орнының ерекше болуы тегін емес.
Ол халықтың түбегейлі мүлдесін, арман-тілектерін оқу-білім қаншалықты терең үғып-түсініп, қандай ойшылдық деңгейде, қандай көркемдік
қуаттылықпен айтып, жеткізе алғандығында ақын үлкен творчестволық тұлға,қазақ халқының маңдай алды ақыны жүздеген поэзия туындыларының авторы,ұлы ойшыл ұстаз.
Абай халықтың әл-ауқатының деңгейі, санасы, мәдениеті, адамдардың өзара қарым-қатынасы, бір-біріне мейірбандығы мен парасаттылығы, ұлттың ерекшелігі, салт-дәстүрінің дамуы - сол халықтың еңбек сүйгіштігіне, еңбек ету дәрежесіне тікелей байланысты екенін даналықпен болжады.
Абай поэзиясының ең басты ерекшелігі тәрбиелік тағылымы мол асыл мұрасы ол өзі өмір сүрген тұтас бір тарихи дәуірді жан-жақты барынша толық бейнелеп берді. Бірақ, ақын творчествосы жарты ғасырды қамтитын тарихи дәуірді танытады деу аз. Сол замандағы қоғамдық өмір салтының, ой-сана, білім-ғылым түсініктердің бірнеше ғасыр бойы қалыптасқанын, түп-тамыр әріде жатқанын ескерсек, Абай поэзиясы - ағартушылық көзқарасы қоғамның дамуындағы бір елеулі кезенді бейнелеу арқылы халықтың тағдырын, ұлттық мінез-құлқын тарихи тұрғыдан кең арнада алып, қоғам көшінің жеткен жерін ғана емес, өткен жолын да танытарлықтай етіп көрсете білді.
Курыстық жұмыстың мақсаты: Ұлы ақын Абайдың ағартушылық көзқарастары мен тәрбиелік идеаларын теориялық тұрғыдан талдау және зерттеу.
Курыстық жұмыстың міндеті:
-Абай шығармаларындағы тәрбие және ағартылушылыққа қатысты идеяларға талдау жасау.
-Абай туындыларын жинақтап,танысу.
-Абай шығармаларындағы ағартушылық көзқарастар мен тәрбиелік тағлымдарын практикада қолдану жолдарын көсету.
Зерттеу көзері: Зерттеуге байланысты поэзиялық туындылар,Абай шығармалары,мерзілімді басылмдағы материалдар мен басқа ғылымдардың Абай шығармашылығын зерттеу туралы еңбектері.
Зертеу әдістері: Зерттеу мәселесіне байланысты теориялық ғылыми әдебиеттер негізінде талдау,тұжырымдау және тәжірбиелік тұрғыдан салыстырмалы түрде зерттеу.
Зерттеудің теориялық және практикалық маңызы:
Зерттеудің теориялық маңызы: Абай шығармаларын таныстыру, ағартушылық, тәрбиелік идеаларынның ерекшеліктерін көрсету,талдау оқырман қауымының ой- өрісін, тіл байлығын артыруға көмектесу.
Практикалық маңызы: Абай шығаршылықтарындағы ағартушылық және тәрбиелік идеаларды орта мектепте тәрбиелік және ашық сабақ өткізу кезінде пайдалану,ғылыми еңбекпен шұғылдануда көмекші құрал ретінде қолдану.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1.Жұмалиев Қ. Абайға дейінгі қазақ поэзиясы және Абай поэзиясының тілі. Алматы, 1948
2.Абай Құнанбайүлы. Толық жинақ. Қызылорда, 1933, 18-6.
3.ӘуезовМ.Уақыт және әдебиет. Алматы,1962, 371-бет.
4.Абай Құйанбайұлы. Толық жинақ. Қызылорда, 1933, 17-6.
5. Абайдың революцияға дейінгі басылған өлеңдері жайлы. «Жұлдыз»,
1963, № 5, 147—153-6.
6.Қазақтың халық жұмбақтары. Алматы, 1959, 6, 187-6.
7.Жұмалиев.К.Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері және Абай
позиясының тілі. Алматы, 1960.
8.Әуезов М. Абай Құнанбаев.-Қазақ әдебиетінің тарихы.Алматы, 2 том. 1961.
9.Исаев.С. Қазақ әдеби тілі тарихы.-А.1996.
10.ХХ ғасырдағы қазақ әдеби тілі.-Астана,2000.
11.Келімбетов.Н. Қазақ әдебиет бастаулары.-А.2001.
12.Кенжебев.Б. Әдебиет белестері.-А1998.
13.Абайдың қара сөздері.-Алматы,1998.
14.Мақмұтов.А.Абай поэзиясының тілі.-Абай журналы.N4,2005.
15.Омаров Е.С. Казахстан - наследник империи гуннов. - Вестник университета "Кайнар", 1997, №2.~с. 33-35.
16. Тынышпаев М. История казахского народа. - Алматы, 3993.
17. Бержанов К.Б. Русско-казахское содружество в развитии про¬свещения. - Алма-Ата,1965.
187 Бурабаев М.С. Общественная мысль Казахстана в 1917-1940гг.~ Алма-Ата, 1991.
19. Джуринский А.Н. Зарубежная школа: история и современность.-М.,1992.
20. Жарикбаев К.Б. Развитие психологической мысли в Казахстане. -Алма-Ата, 1968.
        
        Жоспар
Кіріспе.....................................................................
.................................................................3
І.А.Құненбаевтың педагогикалық көз қарастары
1.1 Абайдың ағартушылың ой-пікірлерінің
маңызы.......................................................4
1.2Абай шығармаларының жастарды тәрбиелеудегі
рөлі..................................8
1.3Оқушылардың ұлттың тәрбиесін қамтуда Абай шығармаларының
маңыздылығы............................................................
...............................................................11
1.4Нақыл ... ... ... ... мен ... мұраларының қазіргі мектептегі оқу тәрбие процесінде
қолданудың әдістемелік жолдары
2.1 Оқу процессінде қолдану
әдістері....................................................................
...21
2.2 Сыныптан тыс кезде қолдану
әдістері..................................................................22
Қорытынды...................................................................
.......................................28
Пайдаланылған
әдебиеттер..................................................................
.............29
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі: Сан ғасырлық Абай ... ел ... ... өрен ... ... ... ... бар қазақ әдебиетінде Абай
орнының ерекше болуы тегін емес.
Ол халықтың түбегейлі ... ... ... ... ... ... ойшылдық деңгейде, қандай көркемдік
қуаттылықпен айтып, жеткізе алғандығында ақын ... ... ... маңдай алды ақыны жүздеген поэзия туындыларының
авторы,ұлы ойшыл ... ... ... ... ... ... ... өзара
қарым-қатынасы, бір-біріне мейірбандығы мен парасаттылығы, ұлттың
ерекшелігі, ... ... - сол ... ... ... ... ... тікелей байланысты екенін даналықпен болжады.
Абай поэзиясының ең басты ерекшелігі тәрбиелік тағылымы мол асыл мұрасы
ол өзі өмір ... ... бір ... дәуірді жан-жақты барынша толық
бейнелеп берді. Бірақ, ақын ... ... ... ... ... танытады деу аз. Сол замандағы қоғамдық өмір ... ... ... ... ... бойы ... түп-тамыр әріде
жатқанын ескерсек, Абай ... - ... ... ... бір ... ... бейнелеу арқылы халықтың тағдырын, ұлттық
мінез-құлқын тарихи тұрғыдан кең арнада ... ... ... ... ... ... өткен жолын да танытарлықтай етіп көрсете білді.
Курыстық жұмыстың мақсаты: Ұлы ақын Абайдың ағартушылық көзқарастары мен
тәрбиелік идеаларын ... ... ... және ... ... міндеті:
-Абай шығармаларындағы тәрбие және ағартылушылыққа қатысты идеяларға
талдау жасау.
-Абай ... ... ... ... ... мен ... ... қолдану жолдарын көсету.
Зерттеу көзері: Зерттеуге ... ... ... ... ... мен ... ғылымдардың Абай
шығармашылығын зерттеу туралы еңбектері.
Зертеу әдістері: ... ... ... ... ... ... талдау,тұжырымдау және тәжірбиелік ... ... ... ... және ... ... теориялық маңызы: Абай шығармаларын таныстыру, ағартушылық,
тәрбиелік идеаларынның ерекшеліктерін ... ... ... ... тіл ... артыруға көмектесу.
Практикалық маңызы: Абай шығаршылықтарындағы ағартушылық және ... орта ... ... және ашық ... өткізу кезінде
пайдалану,ғылыми еңбекпен шұғылдануда көмекші құрал ретінде қолдану.
1.1 Абайдың ағартушылың ... ...... ... ... ... ... ұйытқы бола жүріп, сол кездегі білім беру ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық ұйымның жергілікті кітапханалар мен музейлерді жабдықтауға
араластырылуы, соған сай көптеген ғылыми басылымдар мен ... ... көп ... ... сөзінің биік мағынасы Абай-ағартушыға өте ... ... ... ... мен кішісіне, ұлы мен қызына, әкесі мен ... ... ... пен ... өнер мен ... ... мен ... достық-
жолдастық, парыз бен қарыз сияқты қасиетгердің асыл үлгілерін жырымен ... де ... ... ... ... ... ... тұжырымдары негізінен жастарды халқына адал қызмет ... ...... ... етіп тәрбиелеу мақсатынан туындаған.
Ұлы ұстаздың ағартушылық көзқарастарының алтын дінгегі — адам ... ... ... ... ... ... ... болашағы оның өз
бетінше ел болуына, саяси бостандығына қол жеткізуіне, ... ... ... ... қарңғылық пен кедейшіліктен құтылуына апаратын
бірден-бір жол — ... ... ... ашу, ... адамгершілікке
тәрбиелеу, өнер мен еңбекке баулу деп анық ... ... ... үшін ... шын ... ... нақтылы сезінудің қажеттігін барынша
қорғап бақты. Әрбір жас адам ақыл-ойдың, ... ... пен ... ... өз ... ... ... "кірпіш" болса деп армандайды.
Абай қоғамның тәрбиесі жеке ... ... ... Өйткені
"адам түзелмей заман түзелмейді" деп ашық айтып, тобырдың ішінде тұлға
жүрмесе мәнінен айрылатынын мегзеп "не ... ... нөл" деп ... адам ... мен халық мүддесін ұштастыратын тәрбиедегі басты
нұсқа қандай десек, ұлы ақын ақыл сенбейтін іске сенбе, ... іске ... ... ... өнер ... ... алып ... үлгі ал, еңбекпен
ғана мал тап" деп жол ... ... ... бар ... ... түзік
болатыны хақ.
Ұлы ұстаз жан-жақты, кемел тәрбиелі адам ғана "толық адам" санатына
қосылады деп есептейді. Ал ... ... тура жолы — адам ... ... ... басгалады. Тәрбиенің қалған түрлері —
адамгершілік, ақыл-ой, еңбек, дене тәрбиесі, бәрі де ... ... ... ... бойына тез үйірімді деп пайымдайды. Ол оз заманындағы
мекгеп медреселердің қызметіне көңілі ... ... ... ... ... ... ... бұрыс уағыздап, теріс жолға
салатынын айта келе, ұстаздың тұлғасын ерекше ... ... ... ... ... ... ... ішінде білімді өмір бойы игеру, оны кітаптан
іздеу, өз бетінше оқу, естіп білгенді есте ... ... ... ... Өз ... тәжірибесі болар, Абай әр шәкірттің өзін өзі ғылым
мен білімге жетелейтін жолдарын көбірек сөз ... ... ... оның ... екі ... - "тән ... ... бірге болатыны, соның соңғысын — "білсем ... ... ... екен" деп бөледі. Дәл осының өзі ойшылдың педагогакалық
көргендігіне айқын мысал. Білімді ... ... үш ... — кез ... білудің естуден басталатыны оны түсіну үшін әр ... өзі ... не көру ... ... ал содан соң барып қажетгі жерді пайдалануды
үйрететінін айқындап беріп тұр. Әрі бұл оқудың ... ... ... дағдымен де сәйкес келеді.
Жалпы, ағартушы ретінде Абай білім алу жолын нобайлап айтпайды, оның
қалай оқу керек, ал ... ... ... ... ... жүзеге асыруға
болатындығы жөнінде ойлары осы заманғы педагогика тұрғысынан өте орынды,
әрі байыпты. ... ... сөз ... ... әрі ақын ... Абай
көбіне сөз қүдіретіне жүгінеді. Білімдіден шыққан сөз талаптыға болсын кез
- дей келе ұлы ақын білімнің нұрлы ... ... ... ... көзі бар, ... сөзді баяу тыңдайтын шәкіртті іздейді. Ол
бұрыннан да ізденгіш, "өз өнері таяу тұрған", сөзді тез ұғатын болса ... ... ... ... ... ... оны тәрбиелі етеді.
Ақын ел қамы үшін емес, өз қамы үшін, елді ... үшін ... үшін ... оына "я ... я ... ... ғана жүрген
жастарды сынап, ғалым болу үшін ғана ... сол ... ... ... халқының
мәдениетін, экономикасын, сана-сезімін көтеру үшін жұмсауға шақырады. ... ... ... екі ... ... Бірі — ... ақиқатгы .тану,
азамат болу үшін үйренушілер де, екіншісі — ... яғни ... ... болу ... ... Ақын ... ... қалаган жастарға ғылымды
жеке басының қамы, бақастық үшін емес, халқына адал қызмет ететін жан-жақты
жетілген, білімді — "толық ... ... шығу үшін ... ақыл ... ... осы да ... ғой деи ... үйрене беру керек. Кімде-
кім үйреніп жетпей жатып, үйренгенін ... оны ... ... ғибадат
болмайды" деп, оларға тынбай талаптануға, үздіксіз ізденуге кеңес береді.
Абай қазақ жастарын ... әр ... ... ... өнерді үйренуге,
табиғатгы тануға, ғылыми көзқарасқа негізделген тиянақты білім алуға
үндеді. Ол оқу-ағарту ... ... ... және ... шекгеулерге
қарсы шығып, оқьггудың ана тілінде жүргі-зілуіне баса назар аударды. ... ... ... ... ісін ақыл-ой, адамгершілік тәрбиесімен
тығыз сабақтастыра. Ақын түсінігіиде адамгершілік тәрбиені құрайтын
қасиеттер: адам ... сүю, ... ... ... ... ... ... болуы. Ол адамгершілікке баулуда жастардың сол замандағы
мінез-құлық ақымақтарын өз ... ... ... ... ... ... етті. Жасөспірімдердің ... ... ... ... ... ... үйреніп, тез жойма, жас уақытта көңіл гүлдеп, жас ... өте ерте ... ... ... дақ ... санасына ізгі
қасиеттерді еге білу қажеттігін ... Ол өзі өмір ... ... орын ... бес ... зиянды мінез-құлықтан адам боламын деген әрбір
жасөспірімнің сақтану ... ашық ... ... ... болу ... ... есті ... қатарында болғың
келсе, күніне бір мәртебе, болмаса жұмасына бір, ең ... ... ... есеп ал", - ... Абай ... ... қоғам алдындағы
жауапкершілігін арттырып, ... ... ... ... берік сенімін
қалыптастырады.
Ойшыл ақын адамдар арасындағы адалдық пен сезім тазалығына негізделген
шынайы достық пен жолдастықты жоғары бағалады. ... ... ... ... бірге жасалып келе жатқан жасампаз ұғымдардың қатарына ... ... әр ... ... шындығы мен талабына орай ой ... ... ... ... мен ... ... жайлы айтқан пайымдауларын
жүйелі тұжырымдармен байытып, достықтың мәнін кең тұрғыдан ... ... ... ... жете алмадым, етек басты көп көрдім елден бірақ -
деп, озі есксрткендей, заманында достық пен ... ... пен ... мол ... өмір ... ой ... Абай өзі ... ардақтағаи
достық пен жолдастықты келер ұрпаққа өсиет етіп жеткізуді азаматтық борышым
деп білді. Ақын әділетсіздік жайлағаи ... ... ... ... малы ... күні үшін ... ... жасау деи түсінетін
жалған достықты жеріне жеткізе сынайды.
"Жаман тату қазады өзіне ор.
Оған сенсең бір күні боларсың қор" — деп ... ... бет ... жастарды жағымсыз жалған қылықтан сақтандырады. Ақын нағыз адал,
шынайы достықтың қүдіретті күшіне терең талдау жасайды. ... ... ... козі жоқ ... ... ... келеке ететін
екіжүзді залымдарды сынға алып, оларға адал достық пен шынайы ... ... ... ақын ... ... ... ... және интернационализм принцинтеріне достықты,
әділеттілік пен мейірімділікті негізгі қазық етіп ... ... ... ... ... ... ойлары оз халқына деген
сүйіспеншілік сезімінен ... ... ... озық дәстүрлеріне,
жетістіктеріне үңіле қарап, соларды үлгі-өнеге ... Озық ойлы ... ... ... ... ... ... тәлім-тәрбие үлгілеріи
батыл насихаттады. Жастарды адамгершілік рухында ... ... ... ... бастар жолды көрсете отырыи, ақын бұл ... ... деп ... Ол ... адам мен ... өмірінде алатын қызметіне зор
мән берді. Абай шығармалары олардың әр түрлі кәсіпті еркін меңгеруіне ықпал
етіп, ... ... ... ... ... ... еңбекке баулуда күнделікті отбасы тәрбиесіне, ата-ананың
жауапкершілігіне ерекше мән берді. Баланың болашағына жауапкершілік алдымен
әкеге жүкгелетінін ескеріп, ... ... мен ... ... адал ... ... дұрыс баулу, жас жеткіншектің бойында адамгершілік
қасиеттерді қалыптастыру мүмкін еместігін атап ... ... ... ... - ... адам" етіп тәрбиелеу үшін ата-аналарының өздерінің
сан дәрежеге сай, үлгілі, өнегелі болуын талап етті. Ойшыл ақын ... ... — оның ... ... ... ... ... деген
сүйіспеншілік сезімі үй-ішін нұрландырып тұрса, ері
ақылды, әйелі мінезді боп, тату ... ... үй ... бала ... ... асыл ... ... алаты-
нын атап өтті. Керісінше, ақын өз отбасынап суынып, ел кезіп,
қыдырымпаздыққа салынған, өз ... ... ... ... мән ... ... сынға алады. Абай бала
келешегіне қамқоршы ұстазы - әке деп білумен қатар ұрпақ
тәрбиелеудегі ананың орнын да ... ... Өз ... мен ... Зеренің құшағында болып, қос мейірім бұла-
ғынан сусындап өсуі оның ана қасиетін биік тұғырдан тануына
игі әсер ... ... ... ... ... ... те пәк
адамгершілік асыл қасиетті ерекше қастерлеуі. Ананы өз
баласының алғашқы ең аяулы тәрбиешісі деп білді. Қыз ... ана ... ... Абай ... ... жан-жақты талдау жасап, өрелі тұжырымдар айтты. Ол
қыз балаларды жұбайылық өмірге балғын шақта, жинақы болып
жүріп, тұрмыс құрған соң берекесі ... ... әйел ... ... ... бай ... ... еңбекке
етене баулынбағанынан деп білді. Сондықтан аналарға қыз бала
тәрбиесінде ... ... ... ... ұсынады. Халық
тәрбиесінде абзал аналар есейе бастаған қыз балаларына іс
тіктіріп, үй шаруасына үйреткен. Осындай аналарды Абай қатты
құрметтеп, қалындық іздеген ... ... ... ... ... ... ... адамгершіліктің асыл қасиеттерін
жинақтаған қыз балаларды болашақ көтерілер шаңырақтың берік
қазығы деп есептеді. Болашақ отау құру мәселесінде қыз ... ... ... болуына ерекше мән берді. Ол өзінің
қызы Күлбаданның ... ... ... Ең ... ... оқу-жазуды игеру керектігін ескертті, маңайындағы
адамдардың қыз балаларының сауатын аштырып, өлең-жыр
көшіртіп, ән мен ... ... Ол ... ... ... көркі мен сымбатына ғана қарап бағаламай, оның
адамгершілік қасиетіне, ішкі жан-дүниесіне, ақыл-парасатына,
көргендігі мен тәрбиелігіне көңіл бөлу керектігін ерекше атап
көрсетті. Абай ... отау ... ... ... ... ... да ... ол қиындықты жеңуге
алдын-ала әзірлеу керектігін ескертті.
1.2Абай шығармаларының жастарды тәрбиелеудегі рөлі
Абай Құнанбаев жастардың жалынды ақылшысы болды. Оның ... ... ... ... сипатта келіп отырады. ... ... ... ... оқыту жөнінде айтьшған
методикалық және ... ... ... ... ... ... ... бәрін терең психологиялық дәлелдермен баяндайды.
Абай Құнанбаев адам жанының нәзік сыршысы, терең білгірі болды. Өзінің
көптеген өлеңдері ұлы сөз ... ... ... ... ... ... аша ... әлде қалай емес.
Өз шығармаларының көпшілігінде Абайдың қазақ халқының ортасында орын
тепкеи надандық пен ... ... ... ... айтгық. Ол өз
шығармаларында халық ішіндегі ... ... ... ... ... ... ... мал тауып, біреудің есесінен байғысы
келетіндерге, тоғышарлық ... ... ... ... жағымпаздықпен, жаламен ұлықтардан мақтау алғысы келетін шен-
шекпен құмарларға қарсы күреске аттаңды.
Адал еңбектен ... ... ... ... ... өмір сүрген
адамдарда ақын қатты түйреи отырды; ауылдан-ауылға қыдырып, думан мен сөз
қуып жүретін еңбексіз жандарды, ақыл мен ... ... ... ... ... алмай өткен керенау-кербездерді, сырты бүтін
болғанмен іші түтін халыққа қас адамдарды, мақтан үшін, мансап ... ... ... ақын ... ... ... арзан, ақылды құлаққа
ілмек. Ақылсыз шынға сенбей, жоққа сенбек, - ... ... ... өз ... ... ... ... әділетсіздікті, отірік
пен алдауды, жаулықты, надандылық пен қараңғылықты көрді, мұның бәрі ... орға ... жас ... ... теріс ықпал тигізеді деп
білді, ал ұлы ағартушының бар үміті — жастар еді, ... ол ... ... ... ... тәрбиелеу жолында күресіп, бар
дауыспен ... ... ... ... ... ... ... оның әрбір шығармасынан дерлік айқын және күшті түрде ... ... ... ... — дәулетгілерді ұлы тілмен түйреп, келеке етеді,
ал жастарды өздерін жоғары адамгершілік қасиеттерге тәрбиелеуге шақырады,
ал адамгершілік қасиеттер дегеніміз ... ... ... адал ... ... пайда болады.
Әр алуан айла-шарықпен әуес болып, еңбекке қырсыз қарап жүрген жастарды
көріп, ол ... ... ... ... көп өмір кеткен
өтіп'1 деген өлеңінен қараңыз), сенімі жоқ, серменде, жалқаулыққа, өтірік
пен ... ... ... қасиеттерден ат-тонын ала ... ... ... Абай ... ойы жоқ, ... жоқ, ... ақылымен, айтуымен
күн көрген, терін сатпай телміріп көзін сатқан, қамсыз, бейшара таяз ойлы
адамдар ретінде ... ... ... ... ... деп олар үшін ... білдіреді. Осы бір арсыз падандар, дейді ол,
білім бергісі келген, мінездерін түзегісі келген ақылдан ... ... ... ... тыңдайды. Басында миы жоқ, өзінде ой жоқ адам адамшылық
ақылды арзан санайды. Өтірік-өсек тарату, тіреуді аяқтан шалып жығу ... ... ... ... ... Ол жастарга пайдалы ... ... ... мұндай кәсіптің материалдық жағынан да, рухани
жағынан да адамға ... ... көп деп ... ... жікшіл болма,
бос белбеу іссіздіктен, қамсыздықтан бойындағы қашыр, ерінбей еңбек ... ұлы ... ... ... Осы жөніндегі ойын ол "Сегіз аяқ"
деген өлеңінде былай баяндайды:
... Еңбек қылсаң ерінбей,
Тояды ... ... ... ... ... мал ... бол, бай тап,
Адам бол, мал тап,
Қуансаң, қуан сол кезде...
Тамағы тоқтық,
Жұмысы жоқтық,
Аздырар адам баласын,
Таласын босқа,
Жау болып досқа,
Қор болып, ... ... ... ... ... уақытың болды ғой... абайша айтқанда да, еңбек сүйгіштік —
адамгершілік қасиет, сол ... адам ... ... ... бәрі де ... ... керек. Тек еңбек қана ... адам ... ... ... ... ... ... былай дейді: "Егер еңбек етпесең - онда сен ... ... да, ... де ... ... Тек ... қана ... абырой мен
құрмет әпереді. Еңбекте кірлі жұмыс жоқ, несімен болса да бой тартпа."
Тәуекелсіз, талапсыз мал табылмас,
Еңбек қылмас еріншек адам ... ... ... да мал ... кел,
Қолға жұқпас, еш адам кеміте алмас.
Қулық, сұмдық, ұрлықнен мал ... ... үйір ... тез ... шекпей қалмассың ондай істен,
Мал кетср, мазаң кетер, ар бұйырмас.
Асаған, ұрттағанға өз ... ... ... мал ... ... суы ... тез суалар.
Әралуан қолөнершілік, егіншілік пен оқу, білім алу — осының бәрін Абай
нағыз пайдалы ... деп ... ... ... ... шақырады
да.
Жас адамдардың бастапқыда әлі таза тұрған, ешнорсемеп кірлемеген жаны
әрнеге сенгіш болатынын айта келіп, Абай ... ... ... ... ... ықпалдарынан сақтап қалуға тырысады.
"Жас өспірім замандас қапа қылды (1894) деген өлеңінде ақын жастардың ... ... ар жоқ, аял жоқ, ... іске икем жоқ деп ... ... оған бір бәс" — дейді ол. Олардың пайдалы еңбекке
қабілетсіз, біліміе ... ... ... ... ... ... келетінін
айтады. Өзінің көптеген шығармаларында, әсіресе сүйікті ұлы Абдрахманның,
інісі Оспанның өлімдеріне байланысты жазған өлеңдерінде, ... ... ... қымбат", "Интернатга", "Сегіз аяқ", "Көзінен басқа ойы жоқ",
"Жастықтың оты жалындап", "Жас өспірім замандас қапа қылды", "Сенбе ... да ... ... ... ... ... ... деген өлеңдерінде және
басқаларында, ғақлия сөздерінде Абай патриотизмнің, ерліктің, табандылық
пен ... ... ... пен шыншылдықтың,
кішіпейілдіктің, ... ... ... ... ... ... көзге түседі.
Туған еліне қызмет етуді Абай өз өмірінің басты мағынасы деп ... елі мен ... ұлы ... үшін ол ... ... зор күреске аттанды.
Абайдың достық туралы пікірлері оның адамгершілік гуманизм идеяларымен
тығыз байланысты. Абай адамның бәрі бірдей, оның туысы, өлімі — бәрі ... ... ... мінезінде деп бағалайды; басқа дәулет дәрежемен
оздым деу бос кеуде ... ... және ... деп ... ... достықтың зор маңызы бар. Ақын Абай таластартыс, ру аралық
қақтығыс қазақ халқын ... деп ... ... иен ... ... бір жағадан бас, бір жеңнеи қол шығарғандай достықпен ғана жете алады
деді ол.
Ол жастарға әділ достықты, ... ... ... ... ... -
өзара сыйластық, өзара сенім, өзара берілгендік, адалдық деп білді.
Бірақ досты таңдай білу керек дейді Абай, дос дегенің қас ... ... ... ... ... ... достар — уақытша дос, ондайлар ... ... сен ... жайдасың; ертең дос емес, өйткепі ... ... ... ... ... — сатымсақ достық. Жаман дос
— көлеңке, басынды күн шалса, қашып құтыла алмайсың; басыңды бұлт ... таба ... ... ... ... қаиы ... бір күндікті
дос деп білме. "Досы жоқпен ... досы ... ... ... ... ... жақ бол" ... Абай өзінің мақал болын кеткен атақты 38-ші
сөзінде.
Жаман дос сенің сеніміңді пайдаланып, ... ор ... отқа ... ары бар, ұяты бар ... ғана сену ... ... дос жөнінде ақын былай
деген:
Кей құрбы бүгін тату, ертең бату,
Тілеуі, жақындығы бәрі ... қаяу жоқ, ... ... ... ... ... ... өз басы өмірінде дүшпанның айла-амалын көп ... ... ... ... ...... ... көре алмады, оны мерт
етуді талай ойлады, сондықтаи Абай пасық жандар туралы ... ... ... ... достығының ерекшеліктері туралы да айтқан. Ол былай деген:
балаларда нағыз достық болмайды, олардың достасуы да, бұзылысуы да ... ... ... ... ... ... ... болысу дұрыс емес. Балалар ауыр ой мен ... ... ... ... да ... кетеді. Балалықта қиял жақын болып
көрінеді, қуаныш та, қызық та, құмарлық ташектен тыс мол болады. Жалпы
адамды ... ... ... ... бірі кішіпейілдік деп
білді Абай.
Мақтаншақтық - ... ... ол ... ... ... ... -
надандық белгісі. Кішіпейіл болу керек, шеңберден шықиау қажет, ... ... шық; азга ... қыл — міне Абай ... ... өз ... бір адамға қажет болатын жақсы өсиеттерді
тізіп береді. Ол қасиеттер — адалдық, ақылды іс, ... ... ... құмарлық, ғылымға құнықтық; қайрат-жігердің жастық дәрежеде болуы,
ақыл-ойдың егделігі, пікір-ой мен ... ... ... ...... жауға-суық аяздай болу" - міне Абай ұраны осындай. Ақын ... ... ең ... ... көрнекті орын алатынын ... ... ... ... маңызы болу үшін оның тек көркем жазылуы
жеткіліксіз, ол сонымен қатар әр адамға ... де ... ... ... тиіп келуі керек.
Ұлы ақын Абай қараңғылық жайлаған сахарада түнерген түндегі ... ... жол ... Ол ... адам мұратын қалыптастырып қана қойған
жоқ, ... ... ол осы ... жетудің шынайы жолын көрсетіп берді.
Сондай-ақ ол мұрат пен шындықтың қатынасы туралы ой тербеді. Ойшыл ... пен ... ... дәл келе ... ... ... ... қарамай
ол нағыз адам ұғымынан тым алшақ эмприкалық өмір сүруші ... ... ... ... ... ... ... ақылдылық, біліктілік, ғылым
сүйгіштік қасиеттер анықтаса, шынайы адам сүйкімсіз, ойлаудан, ... Егер ... адам ... ... мен ... ... ... адам келеңсіз қасиеттен арылмаған. Егер нағыз адам белсенді ... арқа ... ... ал ... адам жалқау, іссіз, жатыпішер. Міне,
сондықтан Абай ... өмір ... ... ... ... сынауды адамзаттық парыз санады.
1.3Оқушылардың ұлттың тәрбиесін қамтуда Абай ... ... ... өте ... ... өмір сүрген кезінен бастау
алып күні бүгінге дейін кәдесіне жарап келе ... ... ... бірі ... ... ... ... негізгі түйіні еңбек тәрбиесі
және өндірістік білім, дағды, шеберлікгерді ұрпақтан ұрпаққа ... бойы ... ... ... ... жүйесіиде жас буын
жадыыа біртіндеп сіңіріп ... ... ... тиісті тәмілдер ие
болған. Мәселен, мақал-мәтелдерде ... ... ... ... ... жұмбақтар мен айтыстарда ақыл-ой
тәрбиесі, өлең, жыр-дастандарда - ... ... ... ... ал ...... тәрбиенің сан алуан ... ... ... ... пайдаланылган. Демек, халықтық
педагогика - тәлім-тәрбиелік, ой-пікірдің ілгі бастауы, халықтың ... ... ... ... дейтін атау да жиі
қолданылады. Этноиедагогика — халықтық тәлім-тәрбиені, оның ... ... ... ... ... саласы. Ол халықтық
педагогиканы ғылыми педагогикамен байланыстырып отыратын өткел іспеттес
ғылым. Қазақ халқының тәлімдік мәні зор ... ... жыры ... эпостарда, ертегілер мен аңыздарда, шешен-дік сөздер мен ... ... ... ... ... ... ... түйіні — адамгершілік, имандылық, ақыл-ой, еңбек, эстетика, дене,
отбасы тәрбиесіне байланысты мәселелерге келіп ... ... ... бала ... ... ... ... балалар бақшасы, т.б.) болмаса да өз ұрпағын бесікте жатқан кезінен
бастап-ақ өлең-жыр мен ... ... ... санамақ арқылы тәрбиелеп
отырған. Бала ... ... нық ... ... ... ... ғылыми
тұрғыдан сезініп білмесе де, ... ... ... жерлермен жүлдыздарға,
түрлі белгілерге қарап жол ... ... ... көру ... ... ... ... табатын ізшіл де, құралайды көзге
атып түсіретін мерген де ... ... ... мал ... ... бала 5-6 ... ат ... ойнай бастайды.
Оқусыз-ақ бір есіткенін қалтықсыз есте сақтайтын қабілеті ... ... ... ... ... ... қызық ертегілерді, жыр-дастандарды
жаттап алады. өз өнерінің әдемі ... ... ... ... ... да ... сөйлеуге жаттықтыра беретін. Халықтық шығармалар ішіндегі
әржақты айқын бейне, қызықты оқиға, әдемі қисын, жақсы ...... ... ... әсер ... ... шыңдап отырған.
Қазақ отбасында тәрбие ісі негізінен басты-басты сегіз түрлі мәселені
қамтыған. Біріншіден, ... басы ... ... ... ... баласына "әдепті бол" дегенді басты міндет етіп қойған. Екіншіден,
олар баланы қайырымды, иманды, мейірімді болуға тәрбиелеген. Үшіншіден, тіл
алғыш, елгезек болуға баулыған. ... ... ... ... ... ұстаз бен көпті көрген қарияны тыңдап, "ақпа кұлақ болмай,
құйма ... бол" ... ... біртіндеп сіңіре берген. Алтыншыдан,
үлкенді, ата-ананы сыйлап құрметтеуге үйретуді ең ... ... етіп ... кісі ... бетіне баспай, біреуге орынсыз тіл тигізбейтін
әдепті ... бол, ... ... ... ... бетіне баспа
деп үйреткен. Сегізіншіден, ел қорғаған батыр бол, халық алдында қызмет ет,
бар өнерінді ... ... ... ... ... қана қоймай, жеке
өнегелер арқылы көрсетіп отырған.
Міне, осындай тәрбие коріп, анасы Ұлжан мен әжесі Зеренің ... ... ... ... ... ... Абай - өз ... ... ... ... ... ... ... озығы мен
тозығын айыра отырып, өзі өмір сүрген күннің талап-тілегімен ... ... ... — жазба әдебиетінің негізін салушы ғана емес, сонымен
бірге ұлы ... ... ... мәлім. Ол қазақ халқының саяси-экономикалық
және мәдени артта қалушылығы — оның ... ... ... етек ... ... тұрмысынан туындап отырған
бытыраңқылығының салдары ... ... ... ... ... ... күн ... алты бақан алауыз елінің "жақсыларына" налыған Абай
"малыңцы жауға, басынды дауға" салып, ... қор ... ... ... боп ... ... ... тегін" үйрен, "жан аямай кәсіп қыл" деп
өсиет айтгы. Ол қазақ ауылындағы тап тартысын көре ... ... сол ... құтылудың жолы оқу, ағарту деп қарады.
Сезімтал ақын, сергек ойшыл ғұлама дала ... өзге ... ... ... ... түсінгісі келді. Бала кезінен таныс
араб, ... ... ... қайта ақтарып,
Шығыс поэзиясына, тарихына, философиясына сын ... ... ... ... ... ... ... Рашид-әд-Дин, Бабыр, Абылғазы
еңбектеріне ерекше зейіл қойды. Шығыстық логика мен мұсылман правосын үңіле
зерделейді. Өз тұсындағы ... Азия мен ... ... ... мейлінше хабардар болып отырды.
Абай зердесі тек сыртқы дүниеге ғана ... ... ... ... ... тол ... да коңіл болді. Қорқыт, Асан Қайғы,
Доспамбет, Шалкиіз, Шоже, Марғасқа, Жиембет ақындар жырларындағы уайым мен
жігер, ... ... ... ... ... Абай ... ... және етене қабаттары еді.
Оған тұрандық ғұламалар Қожа Ахмет ... ... ... ... Қашқари, т.б. еңбектерін қоссаңыз қазақ ақынының көп қабатты, көп
атырапты дүниетанымына еріксіз қайран қалар ... алып ... ... ... ... құшақтатып жатқан ежелгі
сахарада қалыптасатын ғұламалық ойсаналық қаншалықты терең, қаншалықты кең
қарымды, белгілі бір мәдениет, ... ағым ... ... ... әрі азам ... ... жетеді.
Абайдың көзшалысы қандай ұланғайыр кең болса, ... ... ... ... ... сондай ұланасыр, байқаған-түйген
парасат-пайымы соншама терең еді.
Бірақ оның ... ... ... ... ерекше бір сындарлылық
бітіріп тұрған әсер мен ой, ... мен ... әуен мен ... ... ... қауышып жататын шынайы адамилық, шынайы ... Неге де ... даму ... ... ... ... тоғышарлыққа бой бергісі келмейтін шыншылдық пен уайым.
Абай өзінің шығармаларында қазақтың ежелгі салт-сана, ... ... мол ... ... ... ... ... озық-
тозық қырларын сарапқа салып, күні откен кертартпа жақтарынан аулақ болып,
келешекті, жемісті тұстарын ... ... ... қуаттайды. Бұл
айтылған оның халықтық педагогика жөніндегі көзқарастарына да толық сай
келеді.
Абай ... ... оның ... ... абстракциялық белгі көрреткіштер ретінде қызықты мақал-
мәтелдерінің мәнсапасына, нәлсапасына ... мән ... Бұл ... ... ... сипаттағы қарасөздері мен өлендерінде кездесетін
мақал ... ... ... анық байқалады. Мәселен, өзінің 29-
шы қарасөзінде ол қазақтың ... мәні бар ... ... талдау жасайды, теріс жағынан әшкерелей, дұрысы қалай болуы
туралы өз төрелігіп ... Ол ... ... ... "Қазақтың
мақалдарының көбінің іске татарлыгы да бар, іске ... ... ... не ... ... да ... "Жарлы болсақ, арлы болма" дейді. Ардан кеткен соң тірі ... ... Егер ... жалга жүргенінде жаныңды қинап еңбекпен мал тап
деген соз болса, ол - ар кететұғын іс ... ... ... ... ... тіленбей, жанын қарманын, адал еңбекпен мал іздемек — ол ... ісі. ... ... ... ... ... ұстазы Абай
кертартпа, жөнсіз мақал қорытындыларына, қарама-қарсы адал еңбекті, ... ... "Жан ... ... ... балама ретінде ұсынып отыр. Сөздің
жалғасында ол даңғойлықты, ... ... ... ... ... ... ... мақалдарды әшкерелеп
"Атың шықпаса, жер ... ... ... ... ... шығады",т.б.
қазақтың осындай білместіктен айтылған сөздеріне бек сақ болу керек дейді.
Мұндай сұрыптау, Абайдың 5-ші, 6-ші ... ... ... мен ... ... діни тәрбие туралы салиқалы
ойлар мен ескертпелер айтылады. Қазақ қауымында ... пен ... ... ... ... жүруін қуаттайды. Ол, қазақ
мұсылманшылығында орын ... ... екі ... де деп ... шын ... жолын нұсқай, бұл дүниеге де, ахиретке де адал
болуға баулуды мұрат етіп ... ... ... ... діни-сенімге, құдай жолын адал ұстауға немқұрайлы қараушыларға
қарсы болады, ... ... ... ... ... күнә ... Абай ... жыраулары мен өнерпаздары шығармашылығындағы тәлім-
тәрбиелік мән-мазмұнды жоғары бағалағаны мәлім. Алайда, оларда ... ... ... ... ... пен дүние қоңыздықты
әшкерелеп отырған.
1.4Нақыл сөздердің ... ... ... келе ... ауыз ... ... үлкен бір саласы
болып саналатын түр - ақыл, нақыл ... ... ... Күні бүгінге шейін
бүл екеуі қосылып, бірнеше рет қазақ ... ... ... ... Халық
әдебиетіндегі аз сөзбен көп мағына ... ... тең ... ... сөз, не ... деп атап, жинап бастырумен ғана
қанағаттанып келінді.
Мұның екеуі де, негізінде, аты белгісіз халық даналарының өмірді бақылай
келіп айтқан үлкен ой, терең пікірлердің ... ... ... Нақыл
сөздерді де түгелдей халық туғызды десек қате ... еді. ... ... біз ... ... ... Әрині, нақыл сөздерге үстелі таптық
идеясын үндейтін-дері де толып жатыр. Сондықтан да біз ... ... ... ... ... ... "мақал-мәтел", "нақыл сөз" делініп келген, не олай
деп айтылынбаса да, сол тектес сөздерді мағынасына, ... ... ... ... ... ... (афоризм) деп екіге бөлуге керек
тәрізді. Мақал-мәтелдер өздерінің мазмұнына қарай, кейбіреу ақыл ... ... ... ... тобына жатуға тиісті.
Ақыл сөздер — халықтың кейінгілерге ... ... ... жетекші басшылық. Сондықтан, оның мағынасы ашық, ұғуға
жеңіл, көпшіліктің бәріне түсінікті, аз ... көп ... ... айтылған үлгі-насихат. Нақыл сөздер дегеніміз - үлкен ой, терең
пікірге құрылған өмір ... ... ел ... ... Ащы ... алыс пен ... жақсы мен жаман — осылар сықылды өмірдің әртүрлі
жақтарынай елегінен өткізіп, олар ... ... ... ... ... өкімі: өмірдегі әр алуан құбылыс, іс әрекеттерді өзінше, әбден
бақылап, сынай келе, ... ... тап ... болатындығына көздері
жетіп, өмір шындығына айтқандары дәл келетін етіп кейінгі ұрпаққа қалдырған
халық даналығының сәулесі, ой түйіні.
Қазақ ... ... әр ... ... қамтыған ақыл сөздер мен ... ... ... сөздердің не әдемі, не терең мағыналы түрлері Абайдың
шығармаларында да көп. ... ақыл мен ... ақын ... ... өлеңдерімен мазмұндас, идеялас, бірін-бірі толықтыра түсетін
маңызды шығармалары. ... ... ... жаңа түр, ... ... ... Ақынның тереңнен толғаған озық ойларының шынайы туындысы.
Өлеңдерін туғызған тарихи әлеуметтік жағ-дайлар ... ... ... Ол — ... ... де, ... де өмір ... арманын, болашақ қамын көздеген жазушы. Өзі айтқандай: "Қыранша
қаран Қырымға, мұң мен зарды ... ... ... ... ... ... ... өз сөздерін халықтық терең идеяға құрып, оған кұркем түр ... ... да ... ... Ол қандай шығарма ... де түр ... ... ерекше мән беруді мақсат түтты.
Абай барлық шығармаларында қайшылығы шиеленісіп жатқан қоғам құрылысын
бейнелейді. Оның шығармаларындағы өзекті тақырыптың бірі — білімге ... ... ... қаламынан өнер-білімге қатысты мол нақыл сөз туған.
Ақынның бұл өнер-білімге қатысты ... ... де ... ... бар. ... ... ... өмір тануын қалыптастыруда
қызметі мол.
Мысалы: "... Ғылым бағу жоқ, ғылым бағарға да, ғылым сөзін сөйлерге де
адам жоқ; ... ... ... ... ... ... Елсіз-
күнсіз де кезмені жайып салып, қолыңа кез алып ... не ... ... ... дүниенің қарашыі теренде күнделікті тіршілік қамы,
жазғы мал өрісі — жайлау үшін, қысқы мал ... - ...... ... екі ... тоғысар ел талдау құралы — надан, содыр билік — мансап үшін
алыс-жұлысты жүргені даушар, бодау-барымта, ұрлық-зорлық негізгі ... ... ... да ... жайы ... саналы ойдан жүрт та қалған
жоқ. Қазақтың даласының соншалықты артта қалғандығы — надандығы, "надандық-
ғылым-білімнің жоқтығы" - деп осы ... ... ... Мұны ... ... ... зор мақсат етіп қойды. "Мақсатым — тілге үстартып
онер шашпақ, наданның козін ойып, ... ... - ... ... созі ... ... оның ... ең аддымен айтатын ақылы — талапты болу. Ол:
Пайда ойлама, ар ... қыл ... ...... де, осы ... қыл деген
сөзін,
насихат сөздерінде кеңейтіп былай дейді: "Білім-ғылым үйренбекке талап
қылушыларға әуелі білмек ... ... ... ... ... бар, ... іздегенмен табылмас. Әуелі білім-ғылым табылса, ондай-мұндай іске
жаратар едім ден, дүниенің бір ... ... ... болар еді деп
іздемеске керек. Адамның көңілі шыи мейірленсе, ... оөі ... ... ... ... ... ... де өзі, мал да өзі,
Ғылымға көңіл берсеңіз — деген нақыл сөзі білім-өнердің
кілті, өнер білім; мағыналы өмір деген пікірді айтады. Ақын ... ... ... ғылымсыз тіршілігін санатқа қоспай "Ғылымсыз дүние жоқ", -
деген берік байлам жасайды.
Ақынның ... ... ... күрделі мақсат үшін ... жеке ... ... үшін ... ... бармайтынын аңғартып
отырады: "Білім-ғылымды бір нәрсеге себеп қана үшін үйренсең, білімге дегеп
көңілінің мейірімі, асырап алған шешенің ... ... ... ...... ең ... ... Оның нақыл сөздері өз
халқын болашақ ... ... ... еңбек туралы насихатқа толы.
Абай:
Еңбек қылмай тапқан мал дәулет болмас,
Қардың суы секілді тез суалар.- дейді.
Еріксіздік — бойға ... қана ... ... өзі де бір ... күйге келеді. Мұндай күйге түскен адам дүниеде жоқпен тең.
Абайдың адамгершілік тақырыбьша айтылған нақыл сөздерінің ... ... ... ... ... ... алды — ... әділет, сезім". Абайда бұл үшеуі
бірлікте, олар жеке-жеке күйінде ... ... ... ... жоқ ... оның үяты да жоқ". Ал ұят жоқ ... туыстық,
бауырмалдыққа, махаббатқа орын жоқ. Себебі - ұят тоқтық ... ... ... ... ... ... ... жоқ болса, оның
иманы жоқ".
Адамды ұят келтіретін барша жөнсіз істерден сьгрт ұстайтьгн, ... күш - ... өз ... ... Бұл ... ақын ... тұрғанмен, адам баласы ұят келтіретін қыльгқтан құр ... ... ... ақыл ... егер ... көзін қайратсыздьгқ,
әділетсіздік, жігерсіздік, байлаусыздьгқ бүркесе, ақылды ... ... ... үшін де ... ... баласының көбі ақылсыздығынан азбайды, ақылдыц
сөзін ұғын аларлық жүректе ... ... ... ... ... бір ... -%достық. "Кімде достығың болса, достық
достыққа ... ... ... ... ... ... қылып
ізденер қарызды ісінің алды -дос көбейтпек." Ал бұл үшін адам баласының
жүрегінде адамга деген ізгі ... ... ... ... жұмсақ білген құл
шын дос таппай тыншымас". Өмірде бірінші керек ... осы ... ... Абайдың қара әңгімелерінде де кездеседі. Ғылымдар
академиясының Қазақ филиалы 1940 жылы ... (I ... "37-ші ... атпен басылған қара әңгімесінде 24 түрлі нақыл сөз бар.
Үлкен ойға орайлы сөз тауып, ақыл нақыл сөздерді мәдениетті биік сатыға
көтерген ... ... ... ақын Абай ... Оның ... үздік
суретші таланттарының үстіне әрі өз елінің, әрі шығыстың, орыстың
мәдениетгерімен ... адам ... ... ... ... ... нақыл сөздернің үлгілерін мазмұны жағынан да, түрі ... ... ұғым ... ... ... сөздер (афоризм) — бірінші кезекте дидактикалық поэзияның
жемісі. Ал Абайдың шығармашылығындағы нақыл сөздер — таза ақыл, ... ... ... ... оның ... ... көрінеді.
күйін, іскс аспаған ойларын ол адасқан күшікке ... ... ... ұлын ... ... ой) Айласыз, әлсіз күшіктің көшкен елдің
жұртында қалып, ұлын-үлын ... ... өз ... ... ... ... жалғыздық тақырыбына үлкеи әлеумеггік-философиялық мән-
мағынабереді.
Адам мен табиғаггың бірлігі тақырыбын орыс поэзиясынан ала отырып, Абай
қазақ ... ... кең ... Бұдан, "Ақын неғұрлым данышпан
болса, соғұрлым табиғатымен терең аралысып, оны құшағына тұтас ... ... ... ... ... ... ... кетеді" деген
В. Белинский сөзінің шындығы көрінеді.
Адам-табиғат - қоғам проблемасының көтерілуі. Абайдың табиғат арқылы
саяси-әлеуметтік, қоғамдық мәселелерді ... ... ... дүниенің
өмір сүрер қайнар көзі, тіршіліктің анасы дәрежесінде көрсете білуіне көңіл
бөлу керек.
Ақынның жылдың төрт мезгілін тұтастай ... ... ... ... ... ... бай да сұлу керінісінің ғажап бейнесін, бай да сұлу
көрінісінің ғажан бейпесін жанды дүниемен ... ... ... коңіл аударып, Абайдың данышпан суретші-ақын екендігіне ... ... әр ... ... көңіл қою керек.
Бұл сезімдердің барлығы-елін, халқын сүйетін ақынның сол халық ... ... ... ... ... ... ... керек. Табиғат
лирикаларында да ... үшін ... ... туын ... ... ... әсері, ақынның өзіне тән жаңалығы, жалпы әдебиетте табиғат
лирикасына ... ... ... "экология" деген түсінік бар. Қазақша айтқанда, қоршаған
ортаның тазалығы. Су таза болсын! ... мен ... ... ... ... таза жеткізейік! Міне осы табиғаггы қорғау
дәстүрі Абайдың көптеген шығармаларында насихатталады. Мұғалім ... ... ... дәстүрін оқушыларға Абай өлең-дерін оқу арқылы
түсіндіріп, оқушыларға эстетикалық, ... ... беру ... екендігі
айтпаса да түсінікті. Абайдың табиғат лирикасы — ... ... ... ... ... ... ... онымен санаспау — ана ... ... Адам ... ... ең ұлы ... ... ... ең ұлы
қамқоршысы да екенін ешқашан естен шығармауымыз керек.
Абай "Адам мен Табиғат" деген мәңгілік тақырыпты ... зор ... ... ... Абай өз өлеңдерінде табиғат пен ... ... ... ... ... жас ұрпаққа танытуда
ұстаздар, иАдам мен ... ... биік ... ... етіп ... ... Абайдай сүюге үйретіп, оны қорғауға шақыруға тиісті. ... ... ... ... қала аламыз дегі ең үлкен қоғамдық ... азая ... ... ... ... ... молдығына алмастыруға
болмайды. Бұл жердің үлкендігі халықтың ... ... ... бола ... ... ... ұлылығы сананың аз-көптігімен
өлшенбейтіндігіне ұқсас нәрсе.
1.5Оқушылардың адамгершілік тәрбиесі мен ... ... ... ... ... ақын өміріндегі
жақсылық пен ... ... ... ... адал ... ... ... байқауға болады. Ақын ұғымында жақсылықты тану — жаңалықты қолдау
деген сөз, ал жақсылықты қолдай білмеген ... ... май ... Шындығында Абайдың бүл коңцепциясы кім-кімді де ... ... әрі ... күні де ... мәні бар ... мойынсұндыра
түседі.
"Жақсының жақсылығын бетіне айт нүры тасысын, жаманның жамандығын
бетіне айт, құты қашсын" деген ... ... ... ... ой ... ағартушы ұстаз Абай өз ... ... ... барлық
әділетсіздікті, өтірік пен алдауды, надандық пен қараңғылықты көрді. ... ... ... орға ... жас ... ... ... ықпал
тигізеді деп білді, ал ұлы ағартушының бар үміті жастар еді. ... ... ... жастарды адамгершілік тұрғыдан тәрбиелеу жолында ... ... ... ... ... қарсы шықты.
Адамгершілік деген ұғым мен оның адамгершілік тәрбиесі оның ... ... ... және ... ... көрініп отырады. Ол
адамгершіліктің жаулары - дәулеттілерді ұлы тілмен түйреп, келемеж етеді,
ал ... ... ... ... ... ... ... көптеген шығармаларында әсіресе сүйікті ұлы Әбдірахман, інісі
Оспанның өлімдеріне ... ... ... ... ойын ... ... "Интернатта оқып жүр", "Сегіз аяқ", "Көзінен басқа ойы жоқ",
"Жақсылықтың оты ... "Жас ... ... қапа ... "Ұяламын
дегені көңілі үшін" деген өлеңцерінде және басқаларында, ғақлия сөздерінде
Абай патриотизмнің, ерліктің, табандылық пен шындықтың, кішіпейілділіктің,
еңбексүйгіш-тіктің, ... ... ... уағыздаушысы болып
көзге түседі.
Адамгершілік тәрбие бойына сіңген адамды Абай батыл, ер, ... ... ... ... биік ... ... жетпей тынбайтын талапты,
күрестің адам боларға тиіс деп түснеді.
"Елді тасыған күші бар адам ... ... ... ... жастар
ғана бағады» дейді ... Ол ... ... олар ... жалқау,
дәрменсіз болады дейді. Қорқақтық - қайратсыздық белгісі. Батыл ер ... ... ол ... қайрат пен берік мінез керек.
Қайрат пен ақыл жол табар
Қашқанға да қуғанға.
Әділет шапағат кімде бар,
Сол ... ... бәрі - ... та, ... та, ... да ... ... Абай.
Сабырлы табанды болу-ер,мақсатшыл адамның сапасы Абай қазақ жастарын
қиын кезенде, ғылым жолыңда кездескен алғашқы ... ... ... ... ... ... тас ... өрле, мұратыңа жетпей тынба деп баулиды
Батыддық пен ерлік қандай жағдайда болса да адамның ... ... ... адамды қапылыста құл етіп тастамай, қайта жағдайдың өзін
өзгертіп жіберуге мүмкіңдік берелі Ондай адам тағдырға ... ... ... үшін адал да ... күші ... болуы қажет - ... ... ... ... оқу ... процесінде
қолданудың әдістемелік жолдары
2.1 Оқу процінде қолдану әдістері
Әдебиетті тереңдетіп оқытудың мақсаты мен ... ... жеке бас ... ... ... аша ... түрде осы пәнді теориялық әрі ... ... жазу ... жетілдіру, өзіндік ой-пікірін
дамыту. Терендетіп оқыту тың мәселе болғандықтан,көп ізденісті қажет етеді
де, терең білім жолында шығармашылықпен барынша жұмыс істеуді ... ... ... ... ... ... ... мақсатқа сай іріктеледі. 10-сыныпта ... Абай ... ... жоғарғы сыныпта оқыту, ұлы гуманистің ... ... ... ... ... бірегей қазынамызды
меңгеру — аса жауапкершілікті қажет ... ... ... ... ... ... ... Абайға 19 сағат бөлінген, оқуға 25 өлеңі,"Ескендір" дастаны, 6
қарасөзі берілген. Тереңдетіліп оқытуға ... ... ... ... және ... 2 ... бөлдік. Оның 3 сағаты
абайтануға, 15 сағаты ... 2 ... ... 2 ... 2 ... ... және 1 сағаты Абай шығармаларының
тіліне, өлең құрылысына, 2 ... ... ... Абай ... жүйесінде хронологиялық
принцип пен ақынның өсу эволюциясы сақталды.
Тереңдете оқыту шығарманың саны немесе сол сыныпта ... ... ... ... ... ... ... оның мөлшері балалардың
қабілетіне қарай, жас ерекшелігіне байланысты болу керек. Үзын-сонар
фактілер мен шығармалар саны ... ... әрі ... ... есінде
сақталмайтынын ескеру керек. Терендетіп оқытуда да, жоғарыда ... сөз ... ... білімін тұтастай қарастыра отырып, мұғалімнің
автордың қай туындыларына шолу жасау керек екенін ойластырғаны дұрыс.
М.М. Жанпейісованың ... ... ... ... ... ... оқытудың бағдарламасы:
Бағдарламада көрсетілгендей, сабақты оқу ... ... ... ... ... формаларынан әр түрлі оқыта үйрету ойындарын
басшылыкқа ала отырып жүргіздім.
Оқытудың ең тиімді ... ... ... қолдану —
біліктілігімізді арттыра түседі. Дебат, венн диаграммасы, ... бес ... және ... ... ... ... ... жүргізген
сабақтарым да өз нәтижесін беруде.
Абайды оқып үйрену, тереңдей ... ... ... түсінуіміз қажет.
Кемеңгер ақынның мұрасы көпіртіп көп жазғаннан көркеймейді.
Әдебиетті сүю, қызығып оқу — жай ... ... ... ... ... ... мен үйрету — егіз. Мұғалімнің әрбір ісі, әрбір сөзі —
оқушыға үлгі-өнеге.
2.2 Сыныптан тыс кезде қолдану әдістері
Орыс ... ... ... ... Абай Қүнанбаевтың
шығармаларының маңызы зор.
Оқушылардың қазақтың ұлы ақыны Абайдың шығармаларын танып ... ... ... ... 5-сыныптан табады. Оқушының ұлы
ойшыл туралы білімі сыныптан сыныпқа көшкен сайын тереңдей беруі ... Абай ... ... ... ... ... ... адам болу үшін адам қандай ... ... ... өмір жолында қандай жаман қасиеттерден аулақ болуы керек? Осының
бәріне ... ... ақын ... ... Абай ... адамға жол сілтеп, оқушыға өмірдің ... ... ... ... ... ... берілген біраз өлендері табиғат
тақырыбына, оның сұлулығына арналады. ... ... оқи ... ... аймақты аялауға, қадірлеуге, олардың өмір сүру үшін негізгі
қажеттілік екенін түсінуге үйренеді.
Ал ... қара ... ... ... ерекше. Олар баланың ойлау
қабілетін дамытып, өмір сүруге деген таным көкжиегін ... ... - пән ... ... жетекшілеріне бала
тәрбиесіндегі таптырмаңтын құрал.
Төмендегі Абай ... ... ... ... ... ... ... көмек ретінде ұсынамын.
"Ибраһим мырза данышпан философ еді".
(Шөкәрім).
"Қазақтың бас ақыны ~ Абай Құнанбаев. Онан ... біз ... ақын ... ... асыл — бага ... бір ... мың жыл ... дәмі кетпес ".
(Мағжан).
"Абай — адамзаттық өркениет тарихындагы ұлы тұлға. Абай — ... ... ... ақыны ".
Федерико Майор, ақын.
"Абайдай тумас адам сөзге зерек, зейіні - түпсіз дария, көзің жетпес".
(Біржан сал). Қазак әдебиеті. ... ... Абай ... Қыс. Жазғытұры. Сабақтың мақсаты:
Оқушылардың Абай Құнанбаер туралы білімдерін дамыту.
Өлең мәтіндерін өздігінен оқу ... ... ... ашу, ... ... ... табиғатты суреттеу, оны салыстыру шеберлігін түсіріу.
Көрнекіліктер: Абайдың шығармаларына байланысты көркем суреттер, кестелер.
Сабақтың барысы. I. Ұйымдастыру кезеңі. 1) Сәлемдесу.
2) Жыл мезгілі ... ... ... Ой ... ... жұмысының нұсқасы: Абай сөзіне құралған кластер:
Ұлжан ұлы ақын өлендер
Семей Абай ... ... ... Абай шыгармаларының мағынасын тану.
1. Сөздік жұмыс.
Оқулықтың жаңа ... оқу, ... ... дәптерге жазу, хормен
оқу, жеке оқу.
2. Топтық жүмыс.
1-топқа "Қыс".
2-топқа "Жазғытұры" өлеңдері оқуға беріледі.
Әр топтан бір-бір оқушы екі ... ... ... оқып ... топ ... ... ... жаңа сөздердің көмегімен не туралы екенін
анықтайды.
1-топтан бір оқушы топ атынан төмендегі сұрақтарға ... ... Бұл ... ақын ... неге ... Ақың ... ... бейнелеген?
2-топтан бір оқушы топ атынан төмендегі сұрақтарға жауап береді:
а) Өлеңде табиғаттың қай мезгілі суреттелген деп ойлайсыңцар?
ә) Ақын жердің ... неге ... Әр ... жұмбақ шешу.
а) 1-топқа:
Қыста ғана болады, Ұстасаң қолың тоңады. Бұл не? ... ... ... ... тұр - ... не? (Муз)
IV. Ой толғаныс.
1. Екі топ мүшелері "Қыс" және "Жазғытұры' тақырыптарына сурет ... ... - ... 2-топ ... ... ... ... әңгіме құраңдар, дәптер жазыңдар.
Үйге:
1) Абайдың өзің ұнатқан өлеңін жаттап кел.
2) Жаңа сөздерді жаттаңдар.
3) "Қыс", ... ... ... ... ... ... ... салыстырып көр.
5-сынып. Қазақ әдебиеті.
Сабақтың тақырыбы: Абай Қүнанбаев. Қыс. ... ... ... Абай ... "Қыс", "Жазғытұры"өлеңдері негізінде алған
білімдерін әрі қарай дамыту.
2) Өлең мәтіндерімен өздік жұмыстар ... ... ... ... ... ... ... білулерін дамыту.
3) Абай шығармаларының көркемдігін сезіне білуге жағдай жасау. ... Абай ... ... ... ... ... қайталау.
1) Абайдың өлендерін бірнеше оқушы жатқа айтады.
2) Сендер қысты, жазғытұрын неге ұқсатасыңдар? 1-оқушы: Мен ... ... ... ... ... Мен ... әдемі гүлді көблегі бар
қызға ұқсатамын.
Абай шығармашылығының мағынасын әрі ... аша ... ... ... ... ... жұмыс:
1-топ: "Қыс" өлеңі. 2-топ: "Жазғытұры" өлеңі. 1 -топтын жұмысы:
Кестені толтырғаннан кейін ... ... ... дауыстап оқып береді.
III. Ой толғаныс.
Топтық жұмысс:
1-топ Абайдың "Қыс" және ... ... ... қыс" ... ... ... және Ілияс Жансүгіровтің "Көктемде" өлеңдерін
салыстырады. Салыстыру үшін " Даралық кестесін" пайдаланады.
Үйге:
1. "Қыс" туралы өлендер жинастырып әкел.
2. Қыс ... бір өлең ... ... сал, прозалық әңгіме құр.
6-сынып. Қазақ әдебиеті.
Сабақтың тақырыбы: Абай Құнанбаев. Ғылым таппай мақтанба.
Сабақтың мақсаты:
1. Оқушылар Абай ... ... ... ... Өлең ... өздік оқу, аудару жұмыстары арқылы оның мағынасын
таниды.
3. Өлең ... ... ... ... керек екенін, қаңдай
нәрсе керек, қандай нәрседен аулақ болу керек екенін ұғынады.
Корнекіліктер: Абайдың шығармалары.
Сабақтың барысы.
I. Ұйымдастыру кезеңі. Сөйлесу.
Сабақтың үш ... ... ... ... ой ... ... Ұ кестесін толтыру арқылы жүргізіледі.
Оқушы толтырған кестенің бір нұсқасы:
1) Кестенің бірінші бағанын оқушылар 5-сыныпта ... ... ... (бұл ой ... ... ... ... үшін оқушылар ақынның өмірбаянын, "Ғылым
таппай мақтанба" өлеңін кезекпен оқиды, орыс ... ... ... ... ... ... ... 2-бағанына оларды Абай өмірінен не
қызықтырады, соны жазады (бұл ой толғаныс).
III. Ой толғаныстың жалгасы ... ... ... Жаңа сөздерді жатқа білу.
2. Берілген өленді жатта.
3. Адамға зиянды қасиеттерді жазып ... ... ... ... ... қара сөздері.
Сабақтьщ мақсаты:
Оқушылар Абайдың қара сөздерімен танысады, бұрығыдан бар білімдерін
кеңейтеді.
Оқушылар мәтінмен топтық жұмыстар істеу арқылы Абайдың 38-қара сөзінің
мағынасын ... ... ... ... ... осы ... басқа Абайдың поэзиялық мұрасына қоса
қара сөздері беретін әр заманда бағасы жойылмайтың бір ... ... ... Ол — ... осы қара ... ... ... Өлең сөзінде өзінің барлық
шеберлігі, жаңалығы, ... ... ... ... ... ... тілінің дәрежесіне көтерген үлы тіарихтық еңбегі қандай болса, қара
сөздерінің тілімен де Абай осындай еңбекті біздің мәдениет ... ... қара ... — оның ... ... қосылған бағалы қазына
дейміз. Абайдың өз тұсында болған тарихи шындықпен, қоғамдық құрылыспен,
күнделік сан ... ... ... ... ... ... байланысты туған шығармаларды көрдік. Қара сөздердің бағасы ... ... ... тарихтық шындықты өз қалпында бұлжытпай толық
танытып береді. Рас, біздің заманымыз үшін Абай ... ... ... ... болмысы, барлық дерті және ... сол ... ... ... ... атап ... ... кейбір ұсыныс ойлары —
бәрі де ескірген. Біздің қоғам үшін Абай өмір ... ... орта ... шындықтан мүлде алыста, артта қалған дүние. Осы ... қара ... ... мен ... ... тек тарихтық
жағынан бағалы деу керек.
Екінші — Абайдың адамгершілік жөніндегі ... ... ... ... ... заманға да бағасы зор шындықтары, тәрбиелік ойлары аз
емес. Бұл жағы айрықша таратып, ... ... ... ... ... осы аталғандардан басқа Абайдың поэзиялық мұрасына қоса қара оөздері
беретін әр заманда бағасы жойылмайтың бір үлкен қымбат ... бар. Ол ... осы қара ... жазған тілі. Өлең сөзінде өзінің барлық шеберлігі,
жаңалығы, көркемдік таланты бойынша ... ... ... ... тілінің
дәрежесіне көтерген үлы тіарихтық еңбегі қандай ... қара ... де Абай ... ... ... ... ... мол сіңірді.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1.Жұмалиев Қ. Абайға дейінгі қазақ поэзиясы және Абай ... ... ... ... ... ... Қызылорда, 1933, 18-6.
3.ӘуезовМ.Уақыт және әдебиет. Алматы,1962, 371-бет.
4.Абай Құйанбайұлы. Толық жинақ. Қызылорда, 1933, 17-6.
5. Абайдың революцияға дейінгі басылған ... ... ... № 5, 147—153-6.
6.Қазақтың халық жұмбақтары. Алматы, 1959, 6, 187-6.
7.Жұмалиев.К.Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері және ... ... ... ... М. Абай ... ... тарихы.Алматы, 2 том. 1961.
9.Исаев.С. Қазақ әдеби тілі тарихы.-А.1996.
10.ХХ ғасырдағы қазақ әдеби ... ... ... ... Әдебиет белестері.-А1998.
13.Абайдың қара сөздері.-Алматы,1998.
14.Мақмұтов.А.Абай поэзиясының тілі.-Абай журналы.N4,2005.
15.Омаров Е.С. Казахстан - наследник ... ... - ... ... 1997, ... ... ... М. История казахского народа. - Алматы, 3993.
17. ... К.Б. ... ... в ... ... ... ... М.С. Общественная мысль Казахстана в 1917-1940гг.~ Алма-Ата,
1991.
19. ... А.Н. ... ... ... и ... ... К.Б. ... психологической мысли в Казахстане. -Алма-Ата,
1968.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 26 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ахмет Ясауидің Диуани Хикмет шығармасы14 бет
Кинематика36 бет
Көз шарасының аурулары6 бет
Сұланбек Қожановтың өмірі мен саяси қызметі58 бет
Сұлулық30 бет
Халықаралық құқықтың түрлері, қайнар көздері94 бет
Шығармашылық үйдің визуалды имиджі45 бет
Электрқозғалтқыштарға техникалық қызмет көрсету7 бет
Қылмыстық істі қозғау сатысының құқықтық табиғаты54 бет
Өнімдер өндірісі298 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь