В. П. Юдин еңбектері Қазақстан тарихының деректік негіздері

ЖОСПАР

КІРІСПЕ

І. В.П ЮДИН ЕҢБЕКТЕРІ ҚАЗАҚСТАН ТАРИХЫНЫҢ ДЕРЕКТІК НЕГІЗДЕРІ
1.1 . В.П Юдин өмірі және еңбектеріне тарихнамалық, деректік сипаттама
1.2. «Центральная Азия в XIV.XVIII вв глазами востоковеда» еңбегі ортағасырлық Қазақстан тарихының дерегі ретінде.

ІІ.ОРТАҒАСЫРЛЫҚ ҚАЗАҚСТАН ТАРИХЫ МӘСЕЛЕЛЕРІ В.П.ЮДИН ЕҢБЕКТЕРІНДЕ.
2.1. В.П.Юдиннің тарихи этнонимдерге көзқарасы.
2.2. В.П.Юдин еңбектеріндегі қазақ мемлекеттілігінің мәселелері.

ҚОРЫТЫНДЫ
КІРІСПЕ

Тақырыптың өзектілігі: Тарих ғылымының дамуы, оның жетістіктері мен кемшіліктері кейде осы ғылым саласындағы ғалымдар есімімен тікелей байланысты десек те болады. Мәселен орыстың ірі шығыстанушы ғалымы В.П. Бартольд, қазақ ғалымы Е.Б. Бекмаханов сияқты зерттеушілер есімімен тұтас бір тарихи кезең оқиғаларын байланыстыруға болады. Соның ішінде отандық шығыстану ғылымының көшбасшысы, белгілі зерттеуші В.П. Юдинді атауға болады. Бүгінде В.П. Юдин есімі ортағасырлық қазақстан тарихының, әсіресе XIV-XVIII ғасырлар кезеңімен тығыз байланысты. Осы кезең бойынша қандай бір болмасын тарихи мәселені қарастырғанда В.П.Юдин есімін айналып өте алмаймыз.
Қазақстан тарихының түрлі аспектілерін, оның нақты тарихи даму жолдарын жан-жақты, терең ғылыми тұрғыда зерттеу және белгілі бір тарихи кезеңде Қазақстан аймағында өткен этно-саяси процестердің сипаттамасын беру тарих ғылымы үшін өзекті проблема болып табылады. Қазақстан тарихының аз зерттелген аспектілерін қарастыру халықтың тарихи зердесін қайтадан қалпына келтіруге септігін тигізеді. Қазақстан территориясындағы ұзаққа созылған этникалық процестер ХІҮ-ХҮ ғасырларда қазақ халқының қалыптасуы аяқталып, осы этнос негізінде алғашқы ұлттық мемлекет – Қазақ хандығының құрылуына әкелді. Қазақ халқының этно-саяси даму жолдарын анықтай алмай тұрып бұл процестердің күрделілігін ұғыну мүмкін емес. Осы аймақтағы тарихи процестердің кейінгі барысына негіз болған ХІІІ-ХҮ ғасырлардағы кезеңін ғылыми және обьективті түрде зерттеу міндеті туады. Осы тұрғыдан алғанда Отан тарихының осындай өзекті мәселелерін зертеген ғалымдардың еңбектерін талдап, оқып-үйрену өте маңызды болып табылады.
1928 жылы сонау Волгаград қаласында туылып, өскен, мектеп бітірісімен әскери теңіз училищесіне түсүді армандаған В.П. Юдин шығыстанушы мамандығы бойынша Н. Нариманов атындағы Мәскеу шығыстану институтының ұйғыртану бөлімін бітіріп шығады. 1955 жылдың күзінен Алматы қаласына көшіп келіп, қызметке кіріскен жас зерттеуші қазақ халқының тарихы мәселелерімен, әсіресе парсы, түркі тілдеріндегі жазба деректеді анықтау, ғылыми айналымға қосу ісімен қызу айналысып кетеді, зерттеуші Отан тарихының деректік негіздерін кеңеюту, теориясының деректану, ортағасырлық қазақстан тарихының мәселелері, тарихи этнонимдердің этимологиясын анықтау бағыттарында орасан зор жұмыс атқарды.
В.П.Юдиннің ғылыми шығармашылық қызметінде 1969 жылы жарық көрген XV-XVIII ғасырлардағы қазақ хандықтарының тарихы бойынша материалдар («парсы, түркі шығармаларынан үзінділер» атты жинақтың маңызы зор). Жоба жетекшісі С.К.Ибрагимовтың мезгілсіз қайтыс болуына байланысты бұл жұмысты аяқтау В.П. Юдинге жүктелді. Жоба авторының еңбегіне лайықты бағасын бере отырып, дегенмен ҚХТМ-ғы В.П.Юдин еңбегінің маңызы зор екендігін атап өтуімізге болады.
Дегенмен бұл еңбекті жариялау барысында сол кезеңдегі ғылымға көпе-көрмеу араласу, оны бұрмалау сияқты келеңсіз фактілер де орын алмай қоймады. ҚХТМ алғы сөзі ретінде жазылған В.П.Юдиннің «XIV-XVIII ғасырлардағы қазақ халқының тарихы бойынша парсы, түркі деректері» атты көлемді мақаласы жинаққа енбей қалды. Себебі автор ғылымнан алыс адамның автор болуына келіспеді.міне осы кезеңнен бастап ғалым қудалана бастады.
1983 жылы В.П. Юдин қайтыс болған кезеңде КазКСР Ғылым Академиясы хабаршысының қоғамдық ғалымдар сериясының (N 4) соңында некролог жариялайды. Бұл некрологты оқысаңыз артында қаншама мол ғылыми мұра қалдырған зерттеушінің
        
        ЖОСПАР
КІРІСПЕ
І. В.П ЮДИН ЕҢБЕКТЕРІ ҚАЗАҚСТАН ТАРИХЫНЫҢ ДЕРЕКТІК НЕГІЗДЕРІ
1. . В.П Юдин өмірі және ... ... ... ... ... Азия в ... вв ... востоковеда» еңбегі
ортағасырлық Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... ЕҢБЕКТЕРІНДЕ.
2.1. В.П.Юдиннің тарихи этнонимдерге көзқарасы.
2.2. В.П.Юдин еңбектеріндегі қазақ мемлекеттілігінің мәселелері.
ҚОРЫТЫНДЫ
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі: Тарих ғылымының ... оның ... ... ... осы ... ... ... есімімен тікелей
байланысты десек те болады. Мәселен орыстың ірі шығыстанушы ғалымы В.П.
Бартольд, ... ... Е.Б. ... ... зерттеушілер есімімен тұтас
бір тарихи кезең оқиғаларын ... ... ... ... ... ғылымының көшбасшысы, белгілі зерттеуші В.П. Юдинді атауға
болады. ... В.П. Юдин ... ... ... ... ... ... кезеңімен тығыз байланысты. Осы кезең бойынша қандай бір
болмасын тарихи мәселені қарастырғанда ... ... ... ... тарихының түрлі аспектілерін, оның нақты тарихи даму жолдарын жан-
жақты, терең ғылыми тұрғыда зерттеу және ... бір ... ... ... ... этно-саяси процестердің сипаттамасын беру тарих
ғылымы үшін өзекті проблема болып табылады. ... ... ... ... ... халықтың тарихи зердесін қайтадан қалпына
келтіруге септігін тигізеді. Қазақстан территориясындағы ұзаққа ... ... ... ... ... ... қалыптасуы аяқталып,
осы этнос негізінде алғашқы ұлттық мемлекет – Қазақ ... ... ... ... ... даму ... ... алмай тұрып бұл
процестердің ... ... ... ... Осы аймақтағы тарихи
процестердің кейінгі барысына ... ... ... ғасырлардағы кезеңін
ғылыми және обьективті түрде зерттеу міндеті туады. Осы тұрғыдан алғанда
Отан тарихының осындай ... ... ... ... ... ... өте маңызды болып табылады.
1928 жылы сонау Волгаград қаласында туылып, өскен, мектеп бітірісімен
әскери ... ... ... ... В.П. Юдин ... ... Н. ... атындағы Мәскеу шығыстану институтының ұйғыртану
бөлімін ... ... 1955 ... күзінен Алматы қаласына көшіп келіп,
қызметке кіріскен жас ... ... ... ... ... ... түркі тілдеріндегі жазба деректеді анықтау, ғылыми айналымға
қосу ісімен қызу айналысып кетеді, ... Отан ... ... кеңеюту, теориясының деректану, ... ... ... ... ... ... ... орасан зор жұмыс атқарды.
В.П.Юдиннің ғылыми шығармашылық қызметінде 1969 жылы жарық көрген XV-XVIII
ғасырлардағы ... ... ... бойынша материалдар («парсы, түркі
шығармаларынан үзінділер» атты жинақтың маңызы зор). Жоба ... ... ... ... байланысты бұл жұмысты ... ... ... Жоба авторының еңбегіне лайықты бағасын бере отырып,
дегенмен ҚХТМ-ғы ... ... ... зор екендігін атап өтуімізге
болады.
Дегенмен бұл еңбекті жариялау барысында сол ... ... ... оны ... сияқты келеңсіз фактілер де орын алмай қоймады. ҚХТМ
алғы сөзі ретінде жазылған В.П.Юдиннің ... ... ... тарихы бойынша парсы, түркі деректері» атты көлемді мақаласы
жинаққа ... ... ... ... ... алыс ... ... болуына
келіспеді.міне осы кезеңнен бастап ғалым қудалана бастады.
1983 жылы В.П. Юдин ... ... ... КазКСР Ғылым Академиясы
хабаршысының қоғамдық ғалымдар ... (N 4) ... ... Бұл некрологты оқысаңыз артында қаншама мол ғылыми мұра
қалдырған зерттеушінің ешбір ғылыми ... ... ... ... көресіз.
Бүгінгі таңда ғалымның ғылыми мұрасын бағалап, оны оқып үйрену барысында
қаншама ғылыми еңбектерінің автордың көзі тірісінде ... ... ... ... ... ... Түрікменстан ҒА мүше-
кореспонденті, Ғ.Д., профессор С.Н. ... ... ... белгілі
зерттеуші Ж.Ғ.Д., профессор М.Д. Әбусейітова жазған ... ... ... «Мен біз ... шын бағасын көзі тірісінде білмейтініміз туралы
ойладым. Неге шынардың биіктігін өлшеу үшін оны өлім арасымен кесу ... ... ... өзі ... оның ... орасан зор мұрасы ... бұл ... оқып ... оны оған тарихының ортағасырлар
кезеңіндегі күрделі мәселелерін шешуде тиімді пайдалана білу ... ... өзі ... ... ... ... ... түседі. Әрине,
бітіру жұмысы бұл бағытта болашақта жүргізілуі тиіс ұлан-ғайыр ... ... ... ... ... В.П.Юдиннің өмірі мен шығармашылығы
нақты ғылыми зерттеу нысаны ретінде қарастырылған. Ғалымның ... мен ... ... ... ... жылдары ғана жариялана
бастады. Бұл жұмыстың көшбасында ... ... мен ... тұр деп ... ... ... рухы ... белгілі бір
дәрежеде тағзым ретінде жарық көрген ... азия ... ... востоковеда» атты В.П.Юдиннің әр ... ... ... ... ... ... жинақта қосымша ретінде В.П.Юдинге
арналған жариялымдар берілген [2].Осы еңбекке алғысөз жазған әрі ... ... ... ... ... деп ... ... В.П.Юдиннің өмірі мен ғылыми-шығармашылық мұрасы туралы айтады
[2, 3-16 бб] .Алексей Бронин өз естелігінде ғалыммен жүздесу ... ... ... оның адами қасиеттерін жоғары бағалайды [2, 304-316 бб]. ... ... ... ... мүше коррсепонденті Б.А.Ахмедовтың
В.Л.Юдиннің жетекшілігемен жарық ... ... ... ... ... ... келтірілген [2, 317-324 ... ... ... ... зор еңбегіне, және оның орта ... ... ... ... алатын орнын лайықты бағалайды.
Бұл мақала мемлекеттік «Мәдени мұра» ... ... ... ... ... ... бойынша жарияланған жазбаша деректемелер
топтамасының «Қазақстан тарихы бойынша түркі деректемелері» атты ... І-ші ... ... ... бұл жинаққа да түркі
деректері ішінен алғаш рет В.Л.Юдиннің ғылыми-зерттеу жұмысының нәтижесінде
ғана ғылыми ... ... ... ... ... ... еңбегі қазақ
тіліне аударылып жарияланып отыр. Ал, ... өзі ... ... ... 1992 жылы оның ... ... мен жұбайы
Ю.Б.Баранованың дайындауымен жарық көрген еді[4].Осы еңбектің соңғы ... ... ... ... ... ... ... те В.Л.Юдиннің ғылыми қызметіне жоғары баға береді[4, 220-
224 бб]. Сондай ақ белгілі ... ... ... ... Карпык, Валентина Дудковалар да ... ... ... 334-348 ... зерттеуші ғалымның өмірі мен ғылыми мұрасын зерттеу, қайта басып
шығару, ... ... ... оның ... болуының 10 жылдығы
қарсаңынан бастап ... ... ... 1993 жылы ... қайтыс
болғанына 10 жыл толуына орай Қазақстан Республикасы ... ... ... орталығының бастамасымен В.Л.Юдинге арналған алғашқы
ғылыми семинар ... Міне осы ... осы ... ... ... ... бір ... ғалымның шәкірті, бұл күнде өзі шығыстану институтын
басқарып ... ... ... да ... үлес қосып келеді[1, 359-366
бб].
Орта ғасырлық Қазақстан тарихының деректанулық негіздерін кеңейту мен оның
көптеген проблемаларын шешу ... ... ... ... ... ... мұрасы Отандық тарих ғылымында лайықты бағасын алды.
Ғалымның ғылыми ... ... орта ... Қазақстан тарихы
мәселелерін қарастыруда ерекше құнды.
Бітіру ... ... ... ... әр ... жарияланған
еңбектері құрайды. Солардың ішінде жоғарыда айтып ... 1992 жылы ... ... қажының «Шыңғыс наме» еңбегін атауға болады. Осы ... ... ... түсініктеме жазып, факсимилін жасаған зерттеуші осы ... ... ... «Ақ, Көк, Боз, ... ... ... жазды [5]. Осы еңбегінде алғаш түркі-моңғол халықтары өміріндегі
шингизизм ... ... ... ... ... ... тұжырымдарын ұсынды. Сондай-ақ XIV ғасырдағы қазақ даласындағы биліктің
тайпа ... және ... ... ... ... өтер ... ... қазасы көшімдегі белгісіз дерек» [7], «Дешті-Қыпшақ тарихымен
байланысты XIV ... ... ... ... мазарының салынуы
туралы» атты мақалаларын жазды. Бұл ... ... ... құрылуының алғышарттары, оның себептері ... ... ... ... тың ... бар.
Айта кетерлік бір жағдай В.П.Юдин ұйғыртану саласы бойынша да ... ... ... ... біз ... Юдин ... ортағасырлық
Қазақстан тарихы мәселелерін қарастырып ... ... Отан ... ... бойынша жазған еңбектерді ғана
қарастырып отырмыз. ... ... ... ... ... ... көрген [8]. В.Л.Юдиннің еңбектеріндегі ортағасырлық Қазақста
тарихы мәселелерін қарастырғанда негізгі дерек көзі ретінде ... ... тобы ... Азия в ... ... ... ... топтастырылған. Соның ішінде кезінде ... ... ... ... ... ... тарихы бойынша парсы, түркі
деректері» атты әйгілі ... ... ... отыр [2, 289-296 ... ... хронологиялық шегі XIV-XVIII ғасырлар аралығын қамтиды.
Себебі, В.Л.Юдиннің еңбектері негізінен ортағасырлық ... ... ... ... ... XIV ... ... мемлекеттілігінің
қалыптасуының маңызды кезеңі ретінде атап көрсетсе, XV- XVІІІ ғасырлардағы
парсы, түркі деректемелерін ... ... ... ... ... деректанулық талдау жасау мәселелерімен айналысқан.
Бітіру жұмысының мақсаты мен міндеттері: ... ... жазу ... ірі шығыстанушы ғалым В.Л.Юдин еңбектеріндегі ортағасырлық
Қазақстан тарихы мәселелерінің көтерілуі мен шешілу ... ... ... ... жету үшін алдымызға мынандай міндеттерді
шешуді қойдық:
- В.Л.Юдин еңбектеріндегі ортағасырлық Қазақстан ... ... ... ... ... мен ... тарихнамалық және деректік сипаттама
беру;
- ... Азия в ... ... ... ... ... Қазақстан тарихы мәселелері мен деректері туралы еңбектерін
талдау;
- В.Л.Юдиннің тарихи этнонимдерге көзқарасын талдау;
- В.Л.Юдин еңбектеріндегі қазақ ... ... ... ішінде Ақ
Орда, Моғолстан тарихын қажетті тұжырымдары мен концепцияларын көрсету;
Бітіру жұмысының құрылымы: Бітіру жұмысы ... ... ... мен
қатар екі бөлімнен (әр бөлім екі баптан) және ... ... ... ... ... В.П ЮДИН ... ... ТАРИХЫНЫҢ ДЕРЕКТІК НЕГІЗДЕРІ
2. . В.П Юдин өмірі және еңбектеріне ... ... ... Юдин ... ... шығыстанушы-ғалым .Ол ортағасырлық
қазақстанның ... ... ... өмірін зерттеу
проблемаларын және тарихнама мен деректенау проблемаларын шешу үшін маңызды
мәнге ие бағалы ... ... ... болып табылады.
В.П Юдин бірінші ақпан күні 1928 жылы ... ... ... ... келген. 1945жылы орта мекткпті бітіргеннен кейін Мәскеу
шығыстану ... ... ... В.П ... ортағасырлық шығыс
деректерін меңгеріп, осы салада мықты маман болып қалыптасуына ұстаздары,
белглі ғалымдар В. М ... Н ... Е.Э ... және т.б ... етті. Болашақ зерттеуші көне ұйғыр тілінің білгір мамандары В.И
Новогородский , ... , А.И ... ... синьцзян тариғы, ұйғыр
халқының тарихы мен оған ... ... ... ... ... ... ... профессорлар П .И Фесенко, Г.В Астоюрефтердің лекцеияларын тыңдап,
семинар сабақтарында белсенді жұмыс жасаған . ... ... ... ... атмосферасы, Н.И Конарад, Е. Э Бертельс, В.М Алексиев,
Саичеев, Е, А Беляев, Х. К Баранов, Э. А ... ... ... ... ... ... білімі текке кеткен жоқ.
Мәскеу шығыстану институтында ұйғыртану мамандығы ... ... ... ұйғыр, басқа да түркі тілдерін оқып үйренумен қатар Веноминин
Петрович парсы, араб ... де ... ... ... ... парсы тілінде жазылған қолжазбалар мен өлеңдерді еш қиындықсыз
оқи беретін ... [9. 17-72 б]. Ал ... ... ... ... ... ... тілдерін тамаша меңгерген. Ал, батыс тілдерінен неміс тілін
мектеп ... ... ... ... ... оқып –
үйренеді. Француз,испан тілдерін өз ... жете ... Міне ... тілдерді меңгерудегі мұндай еңбегі оның болашақта осы саладағы
бірден-бір маман болып шығуында жетекші рөл атқарды.
В.П Юдин ... ... ... Алматы облысы ұйғыр ауданында өтеді.
Осы кезеңде қазіргі ұйғыр тілін меңгеруін жетілдіре түсед. Бесінші ... ... В.П. Юдин ... ... ... студенттерге ұйғыр
тілінен сабақ береді.
Ал нағыз ғылыми –педагогикалық қызметі 1950 ... яғни Н. ... ... ... институтын бітірген кезінде басталады . Ұйғыртану
саласы бойынша маманданған жас зерттеуші ұйғыр филолгиясы бойынша аталған
институт ... ... ... Сонымен қатар ұйғыр тілі
бойынша оқытушылық қызметін қатар атқарады. ... В.П ... ... ... ... турколог, профессор Владимир Михайлович Насилов
бекітіледі.
Қазіргі Абай атындағы ҚҰПУ-де ұйғыр бөлімінің ашылуына ... ... жас ... Алматыға жұмысқа шақыртылады. Осы университетті 1955-
1961 ж.ж аралығында студенттерге көне және ... ... ... мен тілі ... ... ... дәріс оқиды. Міне осы жылдардан
бастап В.П. Юдин шығыс тіліндегі ... ... ... ... ... мәселерін зерттеу ісіне ден қойып, өмірінің соңына дейін
осы бағытта тынымсыз ... ... жылы ... ... ҒА ... этнология институтының ежелгі және
ортағасырлық қазақсан тарихы бөліміне жұмысқа ауысқан тұсынан бастап ... ... әрі ... ғылыми проблематикасына қызу араласып кетеді.
1970 жылдар 1976 жылдар аралығында қазіргі әл-Фараби ... ... ... ҚазақССР тарихы кафедрасында оқытушы болып қызмет атқарады .
Кейінірек ҚазССР ҒА тіл ... ... ... ... ... .
В.П Юдин еңбектерінің өзегін құрайтын қазақстан тарихының мәселелері
бойынша зерттеулері қазақстан ... ... ... ... ғылымының
деректану, тарихнама саласындағы ірі жетістік болып табылады. Қазақастан
тарихы мен қазақ халқының мәдениетіне ... ... ... ... ... үшін ... құбылыс еді. Сонау 50-ші жылдары В. П Юдин
В.П. Шахматов, кейін С.К. Ибрагимовпен танысады. ... С.К. ... ... ... қазақстан тарихы бойынша шығыс деректері
мәліметтерін зерттеу мен ... ісін ... ... ... ... ... әрі ... жұмыс В. П Юдиннің көңілінен шығады .
В. П Юдиннің ұйғыртану саласы бойынша жұмысы да жүре ... ... ... ... зерттеу ісі мен ұйғыртану саласындағы еңбектері өзара
байланыста жүреді. ... ... ... ... көне ... ... атап ... «Тажира –йихазжа Мухаммад Шариф”, Шах
Махмуд бен Мирза Фазил Чорастың «Тарих”, ... ... ... - наме,
Тарих – и амнийа еңбектерін В.П. Юдин енгізген
В.П Юдиннің ғылыми жариялымдарының саны 80-нен ... Олар ... ... ... бірқатарлары шет елдерде ағылшын тілдерінде жарияланған
.
В.П Юдин ортағасырлық қазақстан тарихы мәселелерін зерттеуде тарих ... ... ... ... білді, шығыс тілдерінің білгірі
ретінде осы тілдерде жазылған деректердің мәліметтерін ... ... ... зерттеумен тығыз байланыстыра алды. В.П
Юдиннің тарих, әдебиет, тіл саласынан жазылған барлық еңбектері ... ... ... ... ... ... ерекшеленеді,
бұл еңбектердің бәрінде орасан зор фактілік материалдар мен негізделген тың
ғылыми тұжырымдар ерекше ойлар айтылады .
В.П ... ... ... барлық қолда бар дерек мәліметтерін
қамтылу тарихи деректерде айтылатын барлық ... ... ... ... шын ... Қазақстан тарихы бойынша деректік негіздерін
кеңейту ісіне ат ... Осы ... ... ... 1969 ... «XV-XYIII ғасырлардағы қазақ хандары тарихы бойынша»- материалдар
(МИКХ) (парсы және ... ... ... ... ... орны ... Бұл жинақты баспаға дайындауда В.П. Юдин барлық
аудармалардың мәтінін түп нұсқа мен ... ... , ... ... жұмысын атқарады. Сондай-ақ 10 шығармадан үзіндінің аудармасын
жүзеге асырып, оларға түсіндірме ... ... ҚХТМ –ға ... ... ... 17 деректанулық мақала авторы болып табылады [2, ... XV-XVIII ғғ ... ... ... бойынша парсы және түркі
деректері” деп аталатын көлемді мақаласы ... ... ... [10, ... Юдиннің жинаққа енген мақалаларында қазақстандық деректану ғылымының
теориясы мен тәжрибесі туралы теориялық деңгейдегі ... ... ... ... осы еңбектерінде жалпы тарихи ... мен ... ... ... ... Әсіресе қазақ
халқының тарихы бойынша мәліметтер беретін парсы -түркі тілдеріндегі жазба
деректерді классификациялау ... ... ... аса ... ... ... ... дерек авторының әлеуметтік тегін ескеру,
осыған байланысты дерек мәтініндегі субьективизм деңгейі туралы және тағы
басқа ... ... ... ... ... ... ... алғанда қазақ хандығының тарихы бойынша жарық көрген бұл
жинақ бүгінгі таңда да XV-XVIII ғғ ... ... ... ғылымы
саласындағы ірі құнды еңбек ретінде бағалы болып отыр. Жарық көргеніне 30
жылдан астам уақыт ... ... бұл ... ... құндылығы күннен
күнге артып отыр.
В.П Юдин шығыс деректері негізінде Қазақстан тарихы мәселелерін ... ... ... . Ол ... және ... ... тарихы бойынша аз
зерттелген және мүлде белгісіз деректерді ғылыми айналымға қосып ... ... ... ... ... ... ... ішінде Өтеміс қажының “Шыңғыснаме” (XYIғ), “ Тарих-и Шайбани”
(XYIIғ.басы) , ... ... ... ал- ... (XYIIғ.басы) қол жазбалары
бойынша жүргізген еңбектерінің де орны ерекше [2, 17-20 ... ... ... ... ... ... ... деректану
саласы бойынша жемісті еңбек болып табылады. Ол “Шыңғыснаме” шығармасын
негізгі ... көзі ... ... [11, 155-157 бб]. Соның үшеуі –
“XIVғасырдағы қазақ даласындағы биліктің тайпа ... және ... ... ... ... Орыс ... ... жөніндегі белгісіз
дерек және Дешті қыпшақ тарихымен байланысты XIV ... ... ... ... салынуы – алғаш рет 2005 жылы ғана жарық көрді [12, 106-
165 бб]. В.П Юдин ... ... бұл ... орыс ... ... , оны ... мәтіннамалық ескертулермен жабдықтады және түпнұсқа
мәтінін транскрипциялады.
(Шыңғыс – наме мәліметтері ортағасырлық Қазақстан халықтарының ... ... ... ... ... ... проблемаларын және
тарихнама мен деректану проблемаларын шешу үшін маңызды мәнге ие. Өтеміс
қажының шығармасы XIII-XIY ... ... мен оның ... ... ... сондай-ақ Бату ханнан бастап биліктің Тоқтамыс
ханға көшкенге дейінгі Алтын орда ... ... ... ... ... ... ... орданы зерттеушілер үшін, оның ішінде XIY
ғасырдағы қазақстанның аз ... ... ... білу үшін ... ... ... Юдиннің сіңірген еңбегі сол, ол ... ... оның ... ... ауызша тарихнамаға” негізделген басқа ... ... осы ... ... бірінші болып шығарды. Ол мұның
(далалық ауызша тарихнаманың )қатарына Өтеміс ... ... ... ... ... ... да ... “Тауарих-и гузиданы”,
Жалайрдың “Жами ат- тауарихиныны”, Әбілғазының “Түрік шежіресін ... ... ... материалдарын толықтырады, сондай-ақ көрші
аймақтарда ... ... ... ... ... неғұрлым
ертеректедегі ғасырлардағы Қазақстан халықтарының шынайы өмірін, оның
ішінде XIY ғасырдығы Дешті ... ... ... ... ... ісін ... ... жеткізеді. В.П Юдин Өтеміс
қажының “Шыңғыс-наме шығармасын 1967 жылдың аяғында Ташкентте Өзбекстан
ғылым ... ... ... ... ... жинағындағы
қазақ халқының тарихы бойынша мәліметтері бар дереккөздерді анықтау кезінде
танысты Өтеміс қажының еңбегі В.П Юдиннің ... Орта ... ... ... ... ... және ... тілдеріндегі шығармалардың
біразымен муқият ... ... ... ... ... ... ғана барып
зерттеу обьектісіне айналды. Муқят әрі жан-жақты жүргізілген зерттеушінің
еңбегі нәтижесінде ғана ... ... ... ... ... ... деректер қатарын толықтыра түсті.
“Шыңғыс-наме” В.П Юдиннің еңбегінде, деректанулық ізденісінде XIV ғасырдағы
Дешті қыпшақтың саяси және әлеуметтік- экономикалық тарихын, оның ... ... ... ... мәдениетін, идеологиясын және тілін
сенімді де анық ... ... ... ерекше орын алады. Ол XIY ғасырда
қазақ және т.б ... ... ... ... ... ... ... қазақ хандығының алғы тарихын зерттеп білу
үшін XIII-XIY ... ... ден ... Юдин ... ... тобын Моғолстан мен Моғолия моғолдарының
рутайпалық құрамы және олардың қазақ және басқа көрші халықтармен этникалық
байланыстары ... атты ... ... ... ... ... ие ... еңбегінде Моғолстаннан этникалық, аумақтық, хронологиялық сипаты
жағынан ... ... ... туралы мәселе көтерді. Сондай-ақ қазақ,
ұйғыр қырғыз ... ... ... ... ... компоненті
туралы айтады. [3, 101-150 бб].
В.П. Юдин еңбектерінде көтерілген еңбектер шығыстану проблемаларын ... ... ... ... ... Оның еңбектері негізінде
ортағасырлық ... ... ... ... ... ... ғылымының мәселелеріне баса назар аударды. Ол шығыс
деректеріне салыстырмалы –текстологиялық анализ жасап, ... ... ... мен ... ... ... ... жорығынан кейін Жошы ұрпағының ұлысы өлшеусіз өсті және Бату мен Орда
Ежен иеліктері арасындағы ... ... ... ... ... ... Ақ және Көк ... жаңа аумақтық нұсқалары белгіленді,
олардың екі түрлі географиялық бейнесі пайда болды және ... ... ... ... екі ... ... белгілене бастады, олардың
біріншісі Батыс жорығына дейінгі кезеңге жатады, ал екіншісі ... ... Ақ және Көк ... тек кей ... ғана ... ... ... болмаса, ресми белгілеу болмағандықтан, негізінен ресми
іс жүргізуде қолданылмай, далалық ... ... ... ... ... ... ретінде осы екі жүйенің қайсысын қолданғанына
байланысты дереккөздерінде Ақ және Көк ... ... және ... бір-біріне сәйкестігінің нәтижесі ... ... Осы ... ... ... ... «Ақ ... және «Көк
Орда» терминдерінің көрінеу жүйесіз және тіпті кездейсоқ қолданылғандығын
түсіндіреді; ал қазіргі кейбір мамандар болса ... ... ... және ... ... ... ... негізге алады да, олардың
қызмет етулерінің мүлдем басқа көрінісін көргілері келеді. Міне ... ... ... ... ... ұсынған зерттеушілердің бірі ретінде
В.П. Юдинді атай аламыз.
Кейбір дерек көздері Ақ және Көк Орда ... ... ... ... Ең алдымен олардың қатарына Ақ және Көк Ордалардың орнын қателесіп
ауыстырып жіберген, ... ... ... ... ... ... ... мәселені мүлдем шатастырған Муин ад-Дин Натанзидың «Ескендір
анонимін» ... ... мен оның ... ... ... ... Шайбан ұрпақтарының
тарихнамасы да бұл ретте өз рөлін атқарды. Түрлі ... ... ... ... ... ... және ... кейбірінің,
мысалы, «Ескендір анонимінің», шығыстанудың соңғы жетістіктеріне сай ... ... ... ... турк ва ... биік беделінің
орынсыз сақталуы – Ақ және Көк ... ... ... ... ... ... ... тарихнамасында күні бүгінге дейін жағымсыз рөл
атқарды және атқарып келеді.
Алтын Орданың Ресей мен ... ... ... басталғанынан бері Ақ және
Көк Ордалардың қай жерде болғаны туралы туындаған пікірталас ... Көк Орда ... ал Ақ Орда ... ... деген тұжырыммен
аяқталды. Батыс жорығынан кейін Алтын Орда Ақ Ордамен теңдестіріліп ... Бұл ... ... деректері де растайды. Сондықтан де
осы ортағасырлық шығарманы ғылыми айналымға енгізіп, оны ... ... В.П. ... еңбегі жоғары бағаланып отыр деп айта аламыз.
Зертетушінің деректанулық мәселелерге арналған ... ... ... ... оқыған XY-XYIIIғғ Қазақстан тарихы бойынша парсы және
түркі тілдеріндегі деректері атты арнаулы ... ... орын ... ... жж ... ... ... ұлттық университетінің тарих факультетінде
жұмыс істеген кезінде қазақстан тарихы бойынша жас ... ... ... үлес ... . Аталған арнаулы курс және т.б ... оқу ... ... ... ... ... шығыс деректерін зерттеуге
деген қызығушылықтарын айта білді. ... ... ... жұмыс жасайтын “Шығыстанушы”үйірмесі кең танымал еді. [13,
166-167 бб]. Мұнда студенттер ... ... оқып ... В.П ... ... ішінде белгілі ғалым М.Қ Әбусейітова өз ұстаздарын ерекше
құрметпен еске алады [1, 12-б].
В. П Юдиннің қазақстан ... мен ... ... қорғау
қоғамындағы қызметі қазақстандағы Шығыстану, оның ішіндегі ... ... әсер ... Ол ... ... ... ... төрағасы болды. В.П Юдиннің бастамасымен тұрақты археографиялық
шығыстану экспедициясы құрылып, қолжазбалар қоры ... ... ... ... ... ... нәтижесі
ретінде Ташкент, Душанбе, Санкт-Петербуг, Омск, Оренбург, Томск және ... ... ескі ... мен мұрағат ... атап ... ... ... ... ... бойынша шығыс
тіліндегі қолжазбалардың басқа елдерден ісдестіріліп, елге әкелінуі ерекше
маңызға ие ... [1, 12-13 бб] ... ... нәтижесінде
жинақталған материалдар қазақстан тарихы мен мәдениеті ... ... ... ... ... ... ұстаз В.П ... ... де ... тарихы мен мәдениеті бойынша шығыстық
ескерткіштерді ... мен ... ... ... ... ... зерттеуші, қазақстандық шығыстанушы ғалымның білгір маманы В.П
Юдиннің ... ... ... ... ... ... енді ғана жарияланып жатқаны кіріспе бөлімінде де айтып ... ... ... мәселелерінің түйінді проблемаларын көтеріп,
оларды шешу ... ... ... ... мен ... ... ... жасаған еңбектеріне қысқаша тоқталып өттік. Келесі
бөлімдерімізде зерттеушінің еңбектеріне жеке-жеке нақты талдаулар ... ... Азия в ... вв ... ... ... ... тарихының дерегі ретінде.
Қазақстандық шығыстану ғылымының корифейі В.П ... бұл ... ... өткеннен кейін арада 18жыл уақыт салып барып қана 2001 жылы ... [14, 187-188 бб] . Бұл ... ... көруде зерттеушінің аяулы жары
, бүгінде Қазақстан тарих ғылымындағы ... ... бірі Ю.Г ... ... ... ... ... тарих ғылымдарынығ докторы,
профессор М.Қ. ... ... зор. Бұл ... ... көруі
қазақстандық тарихнама ғылымының ірі жетістігі, әрі тарихи әділеттіліктің
қалпына келтірілуі ретінде бағаланды [2, 18-22 ... бұл ... ... ... ... ... ... жоғарыдан ғылымға
тікелей араласу нәтижесінде жарияланбай қалған біршама ... ... ... ... ... ... жазылған еңбектер. Бұлардың
көпшілігі осыдан 30 жыл бұрын жарық көрген болса, ... ... ... ... ... ... Бұл ... парсы түркі жазба
деректері, ру-тайпалық қүрамы, этнонимдер этимологиясы, дін және ... ... ... ... ... еңбектердің ортғасырлық
қазақстан тарихының дерегі ретінде талдау жасап көрелік.
В.П Юдиннің өмірі мен шығармашылығында қазақ халқының XY-XYIII ... ... және ... ... ... ... орын ... Бұл
еңбектің жазылуы 1967 жылы ҚазССР ғылым академиясының Тарих, ... ... ... XY-XYIII ғасырлардағы қазақ хандықтарының
тарихы бойынша материалдар ... және ... ... ... ... ... еңбекті аяқтауларымен байланысты болды. [2, 35-36 ... ... С.К ... Н.Н ... К.А ... ... жазған және олардың Санкт-Петербугтік әріптестері О.Ф Акумишкин,
М.АСалахидинова белгілі бір ... ... көп ... ... ... ... лайықты бағаға ие болды. Осы еңбектің аяқталар кезінде
С.К Ибрагимовтың мезгілсіз қайтыс болуына байланысты жинаққа басшылық ... ... ... В.П ... осы ... ... ... жинағының
ғылыми деңгейнің жоғары болуына үлкен үлес болды деп бағаланады [10, ... В.П ... 17 ... ... ... Бірақ біз қарастырып
отырған мақаласы жинаққа жалпы алғы сөз ретінде жазылған еді. Бұл ... ... XY-XYIII ... ... ... ... және түркі жазба
деректерін топтастырады.Мұнда Шайбанид, тимурид, сефевид, аштраханид Хиуа,
үстем тап, олиграфиялық шығармалар ... ... В.П Юдин ... бойынша деректерді анықтау мен іріктеу жұмыстарын мұқият жүргізді.
Бұл мақала ... ...... ... ... деректануына қосылған
қомақты үлес болып табылады. ... ... ... мақала ҚХТМ –ды дайындап,
баспаға берер соңғы ... ... ... Бұл да ... ... жүйенің ғылымға көпе көрнеу араласу, оны бұрмалауының
салдары еді. ... орай осы ... ... ... байланысты ҚХТМ
жинағының ғылыми құндылығы да төмендегені де рас [3, 22-б].
ҚХТМ жарық көргеннен кейін арада 30 жыл ... ғана бұл ... ... В.П Юдин XY-XYIII ... қазақ халқының тарихының парсы және
түркі деректері деген бұл мақаласында XY-XYIII ... ... ... ... ... өте аз ... атап ... [2, 6-б]. Түркі
және парсы тілдерінде ... ... ... ... ... Орта және ... Азия ғалымдары екендігі белгілі. Сондықтан
көптеген ғалымдар ... ... өз ... ... ... ... ... екндігін былай қойғанда, тіпті олардың арасында сауаттылықтың
болуының өзіне ... ... еді. В.П Юдин ... ... ... ақын ... ұстағанына шек келтірмейді . Ол
тіпті Тәуекел ханның парсы тілінде ортаазиялық қожалар мен ... ... ... ... ... ... ал-кашмирдің “Рауқат ар- риқош ва
хадижат ал-ишман” (жұмақ бағы және ... ... ... алға ... ... XY-XYIII ... ... халқының
тарихы бойынша оның өз өкілдері жазған шығарма жалғыз Қадырғали Жалайырдың
“жылнамалар жинағы” ғана болуы мүмкін емес [15, 17-б]. Осы ... ... ... В.П Юдин зерттеуші А.А Семеновтың сөзін келтіреді “не мог
же Шайбани хан получить такое оброзование в кочевьях ... деда ... или на ... ... коня в ... ... бранной, полной тревог
жизни, даже проживая за это время ... года в ... и ... быть ... к кочевьям узбеков Дешт и- Кипчака тимуридский город
Туркестан (или ... ... ) был тем ... ... ... духе где ... ... знатная узбекская молодежь [15,
18-б]. Зерттеуші А.А ... ... ... ... билеушілеріне
қатысты да қолдануға болады деп есептейді.
В.П Юдин XY-XYIII ғасырларда Дешті-қыпшақ ... орын ... ... ... ... үшін ... ноғай, шайбанидтер әулеті билеушілерінің
арасындағы өзара ... сол ... өмір ... авторлардың
шығармаларының сипатына қатты әсер еткендігін атап ... ... ... –түркі тілдеріндегі жазба деректерді жіктемелік белгілері арқылы
классификациялайды .
1.Шайбанидтік деректер тобы. Оған белгісіз автордың ... ... , ... ... , ... бен ... Исфаханидің
“Михман –наме –йи Бухара”, Бинайдің “Шайбани-наме”, Абдаллах бен ... Али ... ... ... ... бен ... кухистанидің “Тарих-
и , Абу-л –хайр-хани”, Хафиз Таныштың “Абдаллах-наме”(Шараф-наме-йи ... ... Бадр ад ... ал ... ... ... хадикат ал-шлман” атты шығармалары кіреді .
2.Шағатайлық деректер тобын Мырза Мұхамад Хайдар Дулаттың “Тарих-и Рашиди”
, Шах Махмуд бен ... ... ... ... және белгісіз автордың “Тарих-
Кашгар”шығармалары құрады.
3.Темір әулеті шығармалары тобына Захир ад-дин Бабырдың ... ... ... ... “Тарих-и ала мара-йи
Абасси” шығармасын ... ... ... ... Махмуд бен Уалидің “ Бахр ал –асрар фи
манакиб ал ... ... ... –хули-хан наме”, сондай-ақ қыпшақхан
немесе Имам құлы, құсбегі Субханкули –хан Вали,Туранның “Тарих-и кипшаки”
немесе ... –и ... және “ ... ... деп ... ... болады [16, 39-40 бб].
В.П. Юдин осылайша ортағасырлық жазба деректерді топтастыруды біршама бір
ізге түсіреді. В.П Юдин ... ... ... ... ... ... деректер тобын әртүрлі сипаттағы құжаттар (хан ... ... және т.б) ... атап ... ... бұл ... жұмыстары болашақтың ісі екенін атап өте отырып, ҚХТМ – ға ... ... ... екі ... ... ... [9, 23-б] . Бұл
грамоталар XY-XYIII ғасырлардағы қазақ хандығы үшін Сыр бойы ... ... ... ... ... жаңа ... ... мүмкіндік береді.
Жазба деректерді топтастыру мәселесіне қайта орала отырып, В.П Юдин ... ... ... ... екі ... ... ... деп есептейді.
1.Жалпы тарихи оқиғаларды баяндайтын шығармалар.
2. Жеке тарихи оқиғаларды баяндайтын ... ... ... авторлардың шығармалары көбінесе компилятивті сипатта
болады . Олар жалпы тарих ... ... ... ... бұрынғы
авторлардың шығармаларына сүйенеді, сондай-ақ ол ... ... сыни ... ... ... Кейде тіпті олардың
авторларын да атамайды. Міне осы сипаттағы шығармалар ... ... ... ... кипчаки”, Бахр ал –асрар”, “Зубдат ал-асрарды”
жатқызуға болады.
Ал екінші топты құрайтын деректердің өзін В.П. Юдин екі ... . ... өз ... тек қана бір ... ... ... ... авторлардың еңбектері құраса, екіншісін бірінен – кейін
бірі билік құрған тұтас бір әулет тарихына арналған ... ... ... ... ... ... қатарында “Фатх-наме”,
“Михманаме –ий Бухара”, ... ... ... болса, “ Тарих-и
Рашиди”, “Тарих-и кашгар” және Шах Махмуд бен Мырза ... ... ... ... ... ... ... [10, 20-22 бб]. Дегенмен
зерттеуші ... ... ... барысында көрсетілген екі топ
арасында ... ... ... да атап ... ... ... ... тағы бір түрін ұсынады.
1.Зайырлы сипаттағы деректер.
2.Діни сипаттағы деректер.
Бірінші топқа жатқызылатын деректер негізінен нақты ... ... ... . Әрине ортғасырлық билеушілер мен ... ... бәрі де ... адамдар болғаны белгілі .
Дегенмен олар өмірден орын алған нақты оқиғаларды ... деп атап ... ... “Тарих-и Рашиди”, Шах Махмуд бен Мырза Фазыл Шорастың “Тарихы”
және т.б шығармаларды топтастыруға долады.
Екінші ... ... ... ... мен ... адамдарының өмір
тарихын баяндайтын діни тракаттар құрайды . Бұл шығармаларда да нақты
тарихи ... ... ... негізінде, көбінесе сол қасиетті
тұлғалардың ерліктері, басынан ... ... ... ... Мұндай шығармалар қатарында Мухаммад Шарифтің “Тазкира –йи
Ходжа Мухаммад Шариф” еңбегін атауға болады [14, ... әрі Юдин ... ... деректерді жазылу стилі (өлең түріндегі,
мадақ ... т.б ) ... ... әрқайсысының өзіндік ерекшелігі мен
деректік құндылығына баға ... ... ... ... және ... ... тән ... ерекшеліктерін талдайды. Мәселен
парсы тілінде жазылған шығармаларға араб лексикасы мен ... ... тән . Ал ... ... шығармаларға араб, парсы
тілдерінде жазылған шығармалардан алынған лексикалық элементтердің,
граматикалық ... мен ... ... ... ... тән ... Зерттеуші түркі, парсы тілдеріндегі қазақ халқының тарихына қатысты
жазба деректердің тағы бір ерекшелігін атап өтеді. Ол бұл ... ... тән. Атап ... көп авторлардың өздеріне дейінгі
шығармаларды көшіріп алуы. Мұндай жағдай әрине, шығарманың ... ... ... ... ... зерттеуші кейбір шығармалардың
компилятивті сипатын ... ... ... ... ... ... ауыр текстологиялық жұмыс кейде еш нәтиже бермеуі мүмкін ... ... ... шайбанилік деректер тобына жататын шығармалар пайда
болу мерзімі, оқиғаларды баяндау стилі және т.б жақтарынан ... ... ... бұл ... ... ... өзегі екендігін
анықтау мүлде мүмкін емес [14,28-б]. Зерттеуші шайбанидтік деректер ішінен
“Тарих-и Абу-л ... ... ал ... , ... –наме Бухара”
шығармаларын біршама тәуелсіз , дербес орындалған жұмыс деп санайды . ... ... ... ... ... ... “Футухат и
хали” және Мухаммед Салихтың “Шайбани –наме” шығармалары компилятивті
сипаттағы ... ... ... осы ... өзегін Бинаидің шығармасы
құрайдыма деген мәселені біршама ... [14, 29-б]. ... ... ... ... ретінде санайтын “Тауарих-и гузида-йи нусрат
наменің мүмкін болуы мүмкін автор ... ... ... ханды атайды.
Мухаммад Шайбани хан Орта Азияны жаулап алғаннан кейін оған осы ... ... қалу мен ... үшін ... қару ... ... Ол
идеологиялық құран еді . Жаңа ... ... ... хан ... ... басқаларға мойындатуға тиіс еді. Сондықтан осы міндетті
жүзеге асыру үшін “Тауарих....” ... В.П. Юдин ... ... төмендігін атап өтеді. Сондықтан болар деп ... ... ... хан өз ... сол ... ... бір ... атынан
жариялағысы келгенімен көп ұзамай бұл ... бас ... ... ... ... ... ... күйінде қала берген [14, 30-б].
Сол кезеңдегі тарихи оқиғаларға көз жүгіртсек Ақ Орда ... ... ... ... руы мен Шайбанидтер күшейеді. Үздіксіз әскери қимылдар
мен тұрғындардың ағылуы, халықтың көшуі, децентралистік ағымдар мен ... ... ... ... ... ... Темір
мен оның ұрпақтарының соғыстары – бәрі ... – Ақ ... ... әлсіреуіне және Шығыс Дешті ... ... ... алып ... Осы ... ... даладағы билікті өздерінің
хандығын құрып, ... ... етіп ... ... ... ... да солар жағына өтеді. Бұл оқиғалар Шығыс Дешті Қыпшақтың
саяси өміріндегі жаңа тарихи дәуірдің басталуын, Орда Ежен ... ... ... саяси аренадан кетуімен ерекшелінеді. Бірақ 40 жылдан соң-
ақ Даланың заңды билеушілері Орыс хан ...... пен ... ... ... ... ... Мемлекеттік территориясын жоғалтқан олар
оңтүстікке, Сыр бойындағы қалалар аймағына ығысады. ХҮ ... ... ... ... мен ... ... наразылығын пайдаланып,
даланың жоғарғы билігін ... ... ... ... жасайды.
Әбілхайырдың өлімі, оның әлсіз ұлысының ыдырауы мемлекеттің ... ... ... қалпына келтірілуіне жағдай жасайды.
Ақ Орда қалпына келтіріліп, өз тарихын жаңа кезеңін бастады ... ... Орыс хан ... тарихта қазақтар деп атайды. Кейіннен, олардың
ұлысына бәрі – ... ... және ... ... Енді бұл ... ... тікелей мұрагері болған - Қазақ хандығының тарихы
болып саналады. В.П. Юдин ... ... ... ... жазба
деректерге тигізген әсерін толық ашып көрсете білген.
Зерттеуші нарративті шығармаларды ... ... ... айттық . Юдин
осы топтарды ... ... ... мен ... мәліметтерін
салыстыра отырып олардың өзара байланысын кесте түрінде береді.Мәселен
Шайбанилік деректер: [14, ... ... ... ... |Мухамед |Бинай |Белгісіз |Усман |Рузбихани|Абдаллах |
|«Фатх-|салих ... ... ... |«Шайбани-н|аме» |«Шайбани-н|«Тарих-и |аме |мухаммад |
| ... | ... ... |бен Али |
| | | | ... | ... | | | | | |и ... |
| | | | | | ... ... «Футухат-и |Махмуд бен Уали |Қыпшақхан «Тарих-и Кипчаки» |
|Бинай» ... ... | ... ... біз ... ... “XY-XYIII ғасырлардағы қазақ халқының
тарихы бойынша парсы, ... ... атты ... ... ... ... ... мәліметтерін тікелей талдап топтастырады. Олар
көбінесе ... ... ... ... мәліметтер береді. Атап айтсақ XY-
XYIII ғасырлардағы қазақ мемлекетінің ... ... ... ... ... ішкі ... мен өзара жауластықтар
тарихы да тыс қалмаған. Сондықтан зерттеуші ... ... ... келе ... ... бөледі.
1.XIY-XYғғ қазақ даласында өмір сүрген ... ... ... ... және көшпелі өзбектер деп ... ... ... қазақ сөзінің саияси және этникалық ... ие ... ... Шайбанидтердің Дешті- қыпшақтан ығыстырылуы , қазақ ... ... ... ... ... ... ... Сырдың орта ағысы
бойында орналасқан қалаларға иелік ету үшін ... ... ... ... ... ... Моғалдарға қарсы бағытталған қазақ-қырғыз одағы , осы ... ... ... жас, ... ... ... облысы мен
Жетісудағы қазақ иеліктерінің кеңеюі туралы хабарламалар.
4. Қазақтардың Моғалстандағы билікті иелену үшін ... ... ... ... Шығыс Түркістандағы шағатай ұрпақтары ... ... ... ... олардың шығыстүркістандық моғалдармен
одақтық ... ... ... ... мен шағатайлық хандардың
ШығысТүркістандағы билігі, сондай-ақ осы өлкедегі қазақтардың ұзақ жылдар
бойы иеленген ... ... ... ... ... саяси өміріне араласуы туралы, ... ... ... ... хандарының кейбір
өкілдерінің хиуадағы хан тағына отыруы туралы хабарламалар.
1.Қазақтардың жоңғарлармен қарым-қатнастары XYIII ғасырдың ... ... ... жоңғарияның хан тағына таласқан ішкі
ісіне араласуы туралы ... ... мен ... ... ... ... ... туралы хабарламалар [14, 36-б].
Алғашқы пункт бойынша мәліметтер “Тарих-и Абу-л Хайр –хани”, және т.б
шығармаларда кездеседі.
В.П Юдин осылайша әр ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерін атап, талдап шығады. Әсіресе деректердің
сипаты мен оның ... ... ... ... ... тамаша талдап шығады.
Көріп отырғанымыздай ҚХТМ –на арнап жазылған бұл мақаласы ... ... ... ... мен оның ... негіздері туралы
бірден-бір құнды еңбек болып табылатыны даусыз. ... бұл ... ... ... 30 жыл ... қайтыс болғаннан кейін 18 жыл уақыт
өткенде ғана барып жарық көрді [14, 39-б].
«XV-XVIII ғасырлардағы қазақ ... ... ... ... және ... атты бұл мақаласында зерттеуші ортағасырлық ... ... ... ... ... ... ... шығару туралы
қорытындылата келген ... ... деп ... ... ... қазақтың
кейіңгі ортағасырлық тарихын зерттеу үшін әр түрлі шамада пайдалануға
болатынын парсы және ... ... тағы да ... ... ... Солардың арасында аты белгісіз автордың «Тарих-и-Шайбания», Өтеміс
қажының «Шыңғыс ... ... ... ... ... ... ... «Зафар-намесі», секілді және тағы басқа
дүниеде тауарихтар мен поэмалар бар. Осы ... ... ... ... біршама көп. Олардан алынған ... ... ... құрай алар еді. Бұл жұмыс шамасы жүзеге асырылатын
болар».
В.Л.Юдиннің «Центральная Азия в ... ... ... ... ... жинағына енген қазақ халқының тарихы бойынша деректер мен
олардың сипаты, мәліметтері туралы ... ... аса ... ... ... ... тақырыбы айрықша орын алады.
Жинақта Моғолстан, моғол мәселелері, моғол этносының тағдыры, оның ... ... ... мен ... ... ... ұйғыр, т.б.
халықтардың этникалық байланыстарының тарихына, оның ықпалына арналған екі
мақаласы енген «Моғолстан мен ... ... ... ... ... көршілес басқа халықтармен этникалық байланысы туралы» мақаласы 1965
жылы жарияланып, мамандар тарапынан ... ... еді. ... жылы
Англияда ағылшын тілінде аудармасы жарық көрді. 1978 жылы жапон зерттеушісі
Мано Еджи ... ... В.Л. ... ... рулық-тайпалық құрамы
жөніндегі деректерін толығымен қайта жазды [14, 70-б].
1982 жылы ... ... ... ... Дулатидің «Атрих-и-
Рашидидің» әдеби тарихы туралы зерттеуінде жаңа бағытты атап көрсетті.
Соның көш басында ... ... [2, ... ... ... 1980 ... ... моғол этносын зерттеу
тарихына арналған бөлігін өкінішке орай аяқтай алмаған. Жалпы ... ... ... жинаққа енген 10 еңбегінің үшінші болып ... ... де аса ... Зерттеуші бұл мақаласында «Соңғы 10 жылдықта Тарих-и-
Рашиди» зерттеудің жаңа бағыты; алғш рет ... ... ... ... ... ... айналдыруына «моғолдар мен басқа
көршілес халықтардың ... ... ... ... ... ... 18-36 ... бұл мақаланы келесі тарауымызда тағы да бір тереңірек талдаймыз.
«Моғолдар» мақаласымен бір байланысты қайталап жариялануын автордың ... ... ... мүмкіндік береді.
Жинаққа енген келесі еңбегі «Қазақ» этнонимінің этнологиясына арналан
еңбегі [18, 68-70 бб]. Бұл бағыттағы ... ... ... ... ... ол да жарық көрген жоқ. Бұл еңбекте «Қазақ» этнонимінің
сол кезде бар 22 ... тың ... ... С.Е. ... [19, 137-167 бб]. ... ... аралығындағы көне түркі
руналық ескерткішіндегі деректер негіінде жаңа ғылыми этнология ұсынады.
Этногафиялық шығармаларды ... ... ... ... ... ретінде бағалаған. Накшбандия исламдық сопылық орденінің қаратаулық
сектасы уағызарын XVI ғасыда ... ... ... жөніндегі
мәліметтерге Мұхаммед Аваздың XV ғасырдағы ... ... ... ... атты ... ... Ол 1966 жылы ... көрген, бүгінгі күнге
дейін өз маңызын жоғалтпаған еңбек [18, 59-62 ... ... ... Аваз ... ... ... Ол негізінен
Накшбандий софыларының жетекшісі Ходжа Искак ... ... Шиян ... тұрады. Парсы тілінде жазылған бұл шығарма XVІ ... ... Орта Азия мен ... ... тарихы бойынша құнды дерек болып
табылады. В.Л.Юдин шығарманы орыс тіліне аударып ондағы ... ... ... ... Зерттеуші қарастырылып отырған шығармада
қазақтарға тікелей қатысты 2 мәлімет бар екендігін анықтаған.
1.Қазақ ханы ... Қожа ... ... ... ... ... адамымен 1598 жылы Самарқанд түбіндегі ... және ... ... ... ұшырауы туралы мәліметтер береді.
2.«Заия Ал-Кулубтың» қазақтар туралы екінші мәліметінің нақты датасын
анықтау мүмкін емес. Себебі ... ... ... ... қазақтар
арасынан өзіне мүрид болуға үндеуге аттанған сапары баяндалған. Бұл мәлімет
зерттеушінің атап көрсетуінше қазақтар арасындағы XVІ ... ... ... ... ... ... ... [19, 71-76 бб].
«Тарих-и-Рашидидің» авторы Мырза Мұхамед Хайдар Дулатидің тарихи
көзқарасын зерттеуші ... ... ... ... Бұл ... Мұхамед Хайдар Дулати және оның еңбегіне қысқаша сипаттама берілген.
2-ші бөлігінде «Тарих-и-Рашиди» еңбегін Моғолстан, ... ... ... ... XV ... ... ... талдаған. 3-ші бөлігінде
Мырза Мұхамед ... ... ... талдайды. Осы бағыттағы
зерттеуін жалғастыра отырып Орта Азия, Шығыс Түркістан және ... ... ... ... ... атап ... ... билік үшін құқығы;
2.Шингизидердің тайпа ақсүйектерімен қарым-қатынастары;
3.Шыңғыс ханның Моңғол импермясын ұлдары мен немерелері
арасында бөлуі «мәңгілік құқық негізі ретіне»;
4.Кейбір аймақтардағы ... ... ... ... үшін өз ... ерекшеліктері. Шыңғыс ұрпақтары емес ... ... ... негіздері;
5.Жайылымдардың иерархиялық құылымы мен субордиациясын Шыңғыс хан
ұстанымдары ... ... ... ... ... ... қатынас;
8.Көшпенділердің дәстүрлі құқығы және шариғат [20, 170-б].
Жалпы В.Л.Юдин ... ... ... ... ... ... оның
симпатиясы мен антипатиясы XV ғасырдағы Моғолстандағы оқиғаларды және ... ... ... атап айтқанда Қашқариядағы кезеңдерді баяндау
барысында Мырза ... ... ... ... ... ... ... береді.
Ал, жинаққа енген келесі еңбегі: «Шынтемір батыр мен ... ... ... тарихи түп-тамыры» мақаласы алғаш рет ... ... ... ... [20, 214-215 бб]. Бұл ... сюжеттерімен байланысты тарихи деректану филология зерттеуінің
нәтижесі әрі ... ... ... ... ... ... болды. Моғолдар туралы сөз болғанда сол ... ... ... ... ... моңғолдар; Уайс ханның
моңғолдары» деп жазғанымен олардың ... ... ... ... ... жылы ... «моғол», «моғолдар» деп жазылуы керектігін ... ... [21, 106-122 бб]. Атап ... бір жайт ... ... ... дайындау кезінде қазіргі ... ... ... жеке ... мен атаулар дәлелдене түскен [18, 88-б].
Аталған мақаланы да ... ... ... ... ... жыл бұрын жарық
көрген мақалаларды қарастыра отырып, В.Л.Юдиннің шығармашылық ... ... ... Жаңа ғылыми тұжырымдамада негізінен өз
нұсқасын ұсынады.
Осы жинаққа енген ірі шығыстанушы-ғалымдар А.М. ... Б.А. ... ... ... ... ... де шығыстану ғылымын
дамытуда үлкен маңызы бар.
Мәселен, А.М. Мугиновтың «Описание уйгурских рукописей» ... ... ... ... және ... ... алғаш рет уақыты мен
территориясы бойынша Моғолстаннан бөлек ... ... ... туралы айтады. Оның негізін қалаушы Шағатай, Моғолстандық ... Сайд ... ... ... XVІ ғасырдың басында Моғолстанға тәуелсіз
Қашқарияда дулат ... әбу ... ... ... [2, ... «көне түркі руникалық ескерткіштер Орта Азия ... ... ... ... В.Л. Юдин кей сәтте руникалық
мәтіндердің жеке үзінділерін өз көзқарастарымен ... ... ... ... ұсынады.
Жалпы 2001 жылы ғана жарық көрген В.Л. Юдиннің «Центральная Азия в ... ... ... ... еңбегін ортағасырлық Қазақстан тарихының
дерегі ретінде қарастыра ... ... ... ... ... 10 ғылыми мақаланың көбі алғаш жарияланып отыр. Соның ішінде
1969 жылы жарық көрген ҚХТМ-на арналып дайындалған, бірақ түрлі ... ... ... ... ... қазақ халқының тарихы бойынша
парсы және ... ... атты ... ... ерекше айтуға болады. Осы
мақаласында жалпы XV- XVІІІ ғасырлардағы қазақ халқының тарихына қатысты
нормативті ... ... ... ... ... жасалған;
-Ортағасырлық Қазақстан тарихы бойынша арфографиялық деректердің де ... ... ... ... этнонимдерді талдау нақты нарративті тарихи деректер мәліметтері
негізінде қарастырылған;
-Қазақ ... ... ... В.П. Юдин ... ең ... ретінде талданған.
XIY-XYIII ғасырлардағы қазақ халқының тарихы бойынша парсы және түркі
деректері атты бұл ... ... ... ... ... ... ... келесі топтамасын (ҚХТМ) шығару туралы қортындыға
келген В.П.Юдин былай деп жазды : “қазіргі уақытта бізге ... ... ... ... үшін ... ... пайдалануға болатын парсы
және түркі тілдеріндегі тағыда бірнеше шығарма белгілі ... ... аты ... ... “Тарих-и Шайбани”,Өтемісқажының
“Шыңғыснамесі”, ... ... ... ... “Зафар-намесі”
секілді және т.б дүние тауарихтар мен поэмалар бар. Осы ... ... ... ... біршама көп. Олардан алынған
үзінділер жинақтың екінші томын құрай алар еді. Бұл ... ... ... ... ҚАЗАҚСТАН ТАРИХЫ МӘСЕЛЕЛЕРІ В.П.ЮДИН ЕҢБЕКТЕРІНДЕ.
2.1. В.П.Юдиннің тарихи этнонимдерге көзқарасы.
В.П.Юдин еңбектеріндегі ... ... ... ... ... сөзінің этимологиясы туралы зерттеу маңызды орын ... екі жүз ... жуық ... бойы «қазақ» терминінің шығуын
түсіндіруге және оның ... ... ... ... ... ... ... өте кең, мейлінше иланымды ғылыми болжамдардан қиыннан
қиыстырылып шығарылған этимологияларға ... бар. ... ... ... ... ... ... ешкім айта алған жоқ [22, 303-
б].кезінде бұл мәселе төңірегінде ғылыми пікір-таластар да ... 5-16 бб]. Ал, ... ... алған жылдары бұл мәселе ғылыми
ортадан шығып, көпшілік қызығушылығын тудырды. ... ... ... ... 22 ... ... В.П.Юдин еңбегін қарастырып, ғылыми
тұрғыдан талдап шығу өте ... деп ... « К ... этнонима казах (қазақ)» атты ... ... ... ... ... ... ... – «қазға ұқсас адам» немесе құс сияқты еркін. Бұл жердегі «қаз» құс
аты, ақ-аффикс ретінде көрсетілген. ... ... ... ... бұл ... мәні ... немесе «ақ» «қаз» немесе ақ қаз. Болжам түркі тілдеріндегі
синтаксис іліміне ... ... ... ... саналады.
3.С.Асфендияров еңбегінде [24, 71-б] көрсетілген «қаз» және «ғақ» ... ... ... ... деген болжам.
4.Қазақ сөзінің шығу төркінін ақ қыз ... ... ... ... ... төрт ... да халықтың еш ғылыми негізі
жоқ ... ... деп ... [2, 138-б]. ... ... ... орфографиялық ұқсастығына байланысты үстірт қарастыру тән.
5.Қазақ сөзінің мәнін ғази-йи һәққ ... араб ... ... ... дін) үшін ... ... ... байланыстыру.
6.Қазақ < қаза + ақ немесе шынайы дін жолында қаза табу деген мағынада. Бұл
сөзді араб тілінен «ақиқат ... деп те ... ... ... Б.Кенжебаев
оны қазақтардың әскери ұраны ретінде де ұсынады [25, 25-б].
7.Қазақ < қази + ақ. ... ... әділ ... сот ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 64 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жоғары мектеп педагогикасы7 бет
Орындаушылар және олардың репертуары5 бет
Педагогиканың əдіснамасы 8 бет
Қаракөл қойларының шығуы туралы12 бет
"Л.Н.Гумилев- тарихшы ғалым және тарихи еңбектері"6 бет
Ірі шығыстанушы В.В.Бартольдтың еңбектері8 бет
А. Байтұрсыновтың еңбектері мен ой пікірі8 бет
Абай еңбектерінің негізінде ана тілі оқу сабағында оқушылардың құлықтық тәрбиесін қалыптастыру50 бет
Абай әлемі: Абайдың қара сөздері. Аудармашылық мектебі. Ақындық мектебі жөнінде көтерілген айтыс, тартыстар (М.Әуезов, Қ.Мұхамедханов еңбектері). Абай мұрасының зерттелу тарихы32 бет
Адамзаттың ежелгі тарихының негізгі кезеңдеріне жалпы сипаттама4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь