Қазақ халқының демографиялық өткені мен болашағы

Демократия мен демография сөзі біздің тілге аударғанда «халықтық билеу» және «халықтың орналасуы» ұғымын білдіреді. Күнделікті өмірімізде ос екі ұғымның мән-мағынасы бір-бірімен жиі қабысып ұштас келеді. Демографиялық процестерге обьективтік түрде талдау жасамайынша Қазақстанның сан қилы күрделі тарихын қайта жазып шығу мүмкін емес. Оның соңғы үш жыл ішіндегі тарихын түрлі демографиялық метаморфозалардың, яғни күрт және кілт өзгерістердің кезеңі деп сипаттауға болады. Кезінде олардың Қазақстанның бүгінгі этногрфиялық келбетінің өзгеруіне әкеліп соқтырған этникалық астары тым мол болды.
Егеменді ел болып, іргемізді бүіндеп отырған кезде ұзақ жылдар бойы отаршылдық тұзағына түскен ұлттық санамыз қайта жанданып, даму үстінде болды. Соның бір жарқын көрінісі ұлттық демографиялық мінез-құлқымызда орын алып отырған келелі өзгерістерден айқын байқалады.
Халықтың демографиялық санасы көп қатпарлы, ол ұлттық санамыздың бастау алар мәйегі және оны өсіре алатын басты дәнекері.
Республикамыздың географиялық картасына көз салсақ екі бірдей құрлықтың териториямызда орналасқанын байқаймыз. Алып Евразия суперконтинентінің кіндік ортасы Қазақстанда жатқандықтан және республика жер көлемінің 400 мың шаршы шақырымы, яғни 15%-і (Швеция мемлекетінің жерімен тең) Европада орналасқандықтан өзімізді Европалық және Евразиялық мемлекет деп есептеуге болады.
Саны жағынан қатты әлсіреген қазақ халқының өз жерінде азшылықта қалуынан кереғар, күңгірт көріністер туындайын болса оның өзінен саны басым халықтармен іргелес жатуы қосымша қиыншылықтарға алып келеді. Шығысымызда халқының саны қазақтан 100 еседен астам милиардтан астам Қытай мемлекеті орналасқанын естен шығармауымыз керек. «Қара қытай қаптаса – ақыр заман болады» деп бабаларымыз бұдан 500 жыл бұрын өз ұрпағын ерекше ескерткен. Солтүстігімізде Қазақстан 15 еседен артық «ормандай көп орыс» жайғасқан. «Орыспен дос болсаң – айбалтаң жаныңда болсын» деп бұдан 300 жыл бұрын айтқан екен отаршылдық өктемдіктен әбден мезі болған момын қазақ бабамыз.
Республикамызда славян халықтарымен қатар түркі тілдес халықтар сан жағынан айтарлықтай дәрежеде қоныстанған. Олардан араласудан тілімізді байытып, дінімізді берік етеміз, мәдениетімізді өркендетіп, мемлекетімізді күшейте аламыз. Түркі тілдес ұлт өкілдері, нәсілі де, тілі де, мәдениеті де бөтен келімсіктерді арамыздан жылдам ығыстырып шығаруға себін тигізе алады. Жақын арада 3-4 есеге дейін өсім бере алатын шығыс халықтарының саны республикада 1,5 млн. адам.
Туған отанымыз Қазақстанның бүкіл Евразия құрлығындағы нағыз демократиялық өркениетті, жан-жақты дамыған, жетілген елге айналары анық.
        
        ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ  ДЕМОГРАФИЯЛЫҚ  ЖАҒДАЙЫ
Демократия мен демография сөзі біздің тілге аударғанда «халықтық билеу»
және «халықтың ... ... ... ... ... ос ... мән-мағынасы бір-бірімен жиі ... ... ... ... ... түрде талдау ... сан қилы ... ... ... ... шығу мүмкін емес. Оның
соңғы үш жыл ішіндегі ... ... ... метаморфозалардың, яғни
күрт және кілт өзгерістердің кезеңі деп сипаттауға болады. ... ... ... ... ... ... ... соқтырған
этникалық астары тым мол болды.
Егеменді ел болып, іргемізді бүіндеп отырған ... ұзақ ... ... ... түскен ұлттық санамыз қайта жанданып, даму
үстінде болды. Соның бір жарқын ... ... ... мінез-
құлқымызда орын алып отырған келелі өзгерістерден айқын байқалады.
Халықтың демографиялық санасы көп ... ол ... ... алар ... және оны өсіре алатын басты дәнекері.
Республикамыздың географиялық картасына көз салсақ екі бірдей ... ... ... Алып ... ... ... ... жатқандықтан және республика жер көлемінің 400
мың шаршы шақырымы, яғни 15%-і (Швеция мемлекетінің ... тең) ... ... ... және ... ... ... болады.
Саны жағынан қатты әлсіреген қазақ халқының өз жерінде ... ... ... ... ... ... оның өзінен саны
басым халықтармен іргелес жатуы ... ... алып ... ... саны қазақтан 100 еседен астам милиардтан астам Қытай
мемлекеті орналасқанын естен шығармауымыз керек. ... ... ... ... заман болады» деп бабаларымыз бұдан 500 жыл бұрын өз ұрпағын ерекше
ескерткен. ... ... 15 ... ... ... көп орыс»
жайғасқан. «Орыспен дос болсаң – айбалтаң жаныңда болсын» деп бұдан ... ... ... екен ... ... әбден мезі болған момын
қазақ бабамыз.
Республикамызда славян халықтарымен қатар ... ... ... ... ... ... қоныстанған. Олардан араласудан тілімізді
байытып, дінімізді ... ... ... өркендетіп, мемлекетімізді
күшейте аламыз. Түркі тілдес ұлт өкілдері, нәсілі де, тілі де, ... ... ... ... ... ... шығаруға себін
тигізе алады. Жақын арада 3-4 ... ... өсім бере ... ... саны ... 1,5 млн. адам.
Туған отанымыз Қазақстанның бүкіл Евразия ... ... ... ... ... ... елге ... халқы санының әр түрлі тарихи кезеңдердегі өсіп кеміген
күрделі динамикасы.
|жылдар ... саны ... ... кемуі |
| | |(-), өсуі (+), |
| | ... |
| | ... ... ... 100 мың |- ... |3 млн. 330мың |+0,8 % ... |2 млн. ... |-16,8 % ... |3 млн. 600мың |+0,5 % ... |5 млн. ... |+0,7 % ... |5 млн. ... |+0,8 % ... |4 млн. 800мың |-3,0 % ... |5 млн. ... |+1,3 % ... |3 млн. ... |-12,5 % ... |3 млн. ... |+1,3 % ... |3 млн. ... |-4,0 % ... |3 млн. ... |+2,0 % ... |4 млн. ... |+3,0 % ... |6 млн. ... |+4,0 % ... |7 ... |+2,7 % ... |10 ... |+2,5 % ... |12 ... |+2,3 % ... |15 млн.000мың |+1,5 % ... |18 ... |+0,9 % ... |23 млн.000мың |+0,5 % ... |26 ... |+0,2 % ... |30 ... |+0,10 % ... |33 ... |+0,05 % ... кезеңде қазақ халқының алғашқы ұлттық ... ... ... ... Алаш ұлысы қазақ ұлты ... ... ... ... ... ... сол тарихи кезеңде ... ... тез ... өзінің ата-мекенін толық ... ... ... ...... ... ... де жеңісті өсу ... ... Алда ... ... пен отаршылдық сияқты әртүрлі тарихи қиыншылықтар мен
сан қилы ... ... ... осы ... 525 ... ішінде
біздің санамыз 10 есеге жуық өсе ... ... жыл ... яғни ... 2000 жыл бұрын ... ... ... ... ... ру-тайпалар саны 200 мың адамға жеткен. Қазақ ... өсіп келе ... ... алғаш рет қатты жауапкершілікке ұшырар
«Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» жылдарына тап ... Осы ... ... ... ... тірнектеп 258 жыл бойы жинаған
санының жартысын жоқ ... оны ... ... ... ... ... тастады.
1725 жылдан бастап 191 ... ... ... екінші сәтті
демографиялық қайта өсу кезеңіміз басталды. Осы ... яғни ... ... ... саны 2,5 ... ... ... өсті. Ақтабан
шұбырындының шығыны 100 жылда әрең тоқтады.
1916 жылдың ортасынан бастап ... үшін баяу ... да, ... даму ... аяқталып, жаңаша «отыз жыл (1916-1945ж.)
ойран» басталды. Дәл осы жылы ... ... сан ... ... ... ... ... көтеріліп үлгерді.
(1931-1933ж.) ашаршылық және Ұлы Отан соғысы, ... ... ... жылға созылған қасіретті демографиялық апаттар халқымыздың санын
3,5 млн. олқыландырып ... 1916 ... ... ... 50 жылдан
соң, тек 1966жылы ғана көтеріле ... ... ... халқымыздың өсу қарқыны 1,5-2,0 %-тен
4 %-ке дейін үдей ... ... 1988 ... ... бір деңгейде
сақталып қалды.
«Демографиялық ... ... ... ... ... отыз
жылдық кезең бізге несімен құнды? 1990 жылдың ... ... ... ... жеті нөлі бар 10.000.000 млн. адамға ... жылы яғни ХХІ ... ... ... ... есейіп, салмақты
санға ие бола алды. ... ала ... ... ... 2025
жылы халқымыздың саны 15.000.000 млн. ... ... Осы ... халық санының 3/2 қазақтардың ... ... ... деп
жорамалданған.
Халқымыздың саны 2000 жылы 15.000.000 млн. адамға жетті, ал ... ... ... ... саны ... қарқынмен көбейсе
2030 жылы 20.000.000 млн. жетеміз деген үміт бар.
Бірақ ... ... Н. ... ... бойынша 2015
жылы халық саны 20 млн. болуы ... ... ... ... ... одан әрі көбеюіне барлығымыз бірдей атсалысайық..
Әдебиеттер тізімі:
1. Әбсаттаров Р.Б. Әлеуметтану. Алматы. 2003
2. ... және оның ... №3 – 2000 жыл. ... 2000.
3. Қазақстан және оның аймақтары. № 5 – 2000 жыл. ... ... ... өңірлері бойынша халықтың экономикалық ... ... ... Қазақ қайтсе көбейеді? Алматы. 2006
«Мәссаған» сайтынан алынған материалдар.
Қазақстанның ... ... ... ... ... ... ахуалы
Халықнама деген қашанда ұзақ әңгіме. Оны ... ... ... ... талдаудан басайық.
1. Қазақстанның демографиялық ахуалы қиын ба? Бұл ең басты сұрақ. Елдің
демографиялық жағдайы нашар деп бірнеше ... ... ... ... ... саны жыл ... азайып келе жатқан жағдайда: Қазақстан
халқы жыл сайын артып келеді (жылына 200 мың ... ... яғни бес ... 1 млн адам ... ... ... 2030 жылы ... халқы 20 млн-
ға, ал 2050 жылы 25 млн-ға (қазір 15,5 млн) жуықтайды. Бұл - оң көрсеткіш.
Мысалы, ... ... ... жыл ... ... келеді (жыл сайын 800 ... ... ... ... ахуалы жақсы, Ресейдің келешек
демографиялық ахуалы нашар.
Ә) Елдегі жергілікті халықтың пайыздық өлшемі ... бара ... бұл ... ... ... қазақтардың пайыздық өлшемі жыл
сайын артып келеді. 2020 жылы ... ... ... 70 ... 2040 жылы ... Республика халқының 80 пайызына жететін болады
(қазір 60 пайыз). Бұл да - оң ... Ал ... ... ... ... барады. Ондағы мұсылман халықтары (шешендер,
дағыстандықтар, татарлар, башқұрттар) өсіп ... ... ... ... тым ... болған жағдайда (мұның себебі ел
мәселен Қытай сияқты халық санын шектеуге ... ... ... халықтың
жылдық өсімі елдегі экономиканың (ВВП) жылдық өсімнен жоғары болса, ел
кедейшілікке бағытталады, яғни ... ... ... ... ... да, жан ... шаққандағы ұлттық табыс кеми береді): Қазақстан халқын
тез көбейіп келе жатыр деп ... ... Бұл да оң ... ... өсім ... ... ... керек еді. Сондықтан Қазақстан:
біріншіден, елдегі табиғи ... ... ... екіншіден, оралмандарға
бөлінетін квотаны арттыра беруі қажет. Үшіншіден көшіп жатқан өзге ... ... күш ... қайта көшіп келіп жатқандарда қолдауы тиіс.
Қазір Қазақстан экономикасының жыл ... ... ... 9 ... ... ... 2 пайыз болып отыр.
В) Елдегі халықтың орналасу тығыздығы әр аймақта, әр шекараның маңында
әркелкі ... ... ... ... ... ... ... екені болмаса, Қазақстанда бұл көрсеткіш барынша біркелкі. Бұл -
оң нәтиже. Алайда халық солтүстік облыстарға қарай ... ... еді, ... ... ... ... тұрғыдан оң шешім болды. Мысалы,
Ресейде Сібір мен Қиыр Шығыста халық өте аз сирек ... ... ... ... ... ... бос ... және ол аймаққа Қытай
елінен қоныс аударушылар таяу болашақта қауіп төндіріп ... ... ... Елдегі халықтың орташа өмір сүру ұзақтығы тым ... ... ... орта жасы тым кәрі ... ... ... орташа өмір
ұзақтығы өте төмен (әлемде 122 ... Бұл - оң ... ... Алайда таяу
болашақта әл-ауқаты жақсаруға байланысты арта береді деген үміт ... орта жасы ... 23 ... Бұл - оң ... Ал ... ... жатқан ел. Халықтың орта жасы 23-те деген нені білдіреді. ... жас ... ... білдіреді, екіншіден ол әлі өсетін халық
дегенді білдіреді және ... ... тез ... ... Қазақ - еліктегіш халық. Бұл оның осы жастығынан. Ертең бір 200-
300 жылдан ... ... орта жасы ... ... бұл ... Халықтың жас кезінде оның өнері дамиды. ... да ... ғана ел ... 15 млн деген бір ірі қаланың халқы ғой) өнер және
спорт саңлақтары әлемге белгілі. Ал халық ... ... ... ... ... ... ғылым дамитын болады. Сонда қазіргі ең ... ... ... өмір сүру ... тым ... ... ... халқында денсаулық жоқ.
Ғ) Қала халқының саны мен ауыл халқының санында немесе ... ... саны ... ... ... жағдайда. Елде ауыл халқы неғұрлым
басым болған сайын ол аграрлы ел болады, ал қала халқы басым ... ... ел бола ... Қазақтсанда қашанда ауыл халқы басым ... еді, ... ... жылдары ауылдан қалаға қарай ағылып көшу басталып
кетті. Алайда қалаларға орналасушылар алдымен ... ... тап ... күрмеуден шыға алмай отыр. Сонымен қатар қала халқының үлес салмағының
артуы және қазіргі жаңару үрдістері өзінше бірнеше мәселелерді алып ... ... ... ... топтардың пайда болуы, діни
бұрма секталардың, миссионерлердің ықпалының артуы, СПИД ... ... ... қыз балалар санынан аз болуы, тұрмыс құрмағандардың ... ... ... тірі жетім сәбилердің және түсік
жасатудың, сонымен қатар қараусыз ... ... саны ...... ... тұрғыдан тым ұнамсыз мәселелерге жатады. Қазақстанда оның
себебі тәрбие ісінің нашарлауынан және батыстық өмір ... ... ... ... еді. Бұл ... енді Қазақстан жастарының,
кейінгі ұрпақтың жағымсыз әдеттерге бой ұруы ... ... ... келе ... ... ... ... Оған себеп - біртіндеп ... ... ... ... ұлттық идеологияның қарқын алуы және
адамгершілік пен имандылық бастауларының елшісі ... ... ... ... ... ... ... тарауы. Бұл үш жағымды факторды әрқашан
қолдап отыру керек.
Тағы да басқа көптеген өлшемдер ... ... ... яғни ... ... ... саны көп ... Мысалы, Италия
мен Жапония әюден қартайған халық. Қарттар тым көп, ерескетер одан аздау,
ал балалар ... аз. Кері кету ... осы. ... ... ... ... үшін
жас сәбилердің дүниеге келу саны ... ... ... және ... ... ... ... Ал қазақтар жас халық. Бұл да жағымды
көрсеткіш. Осы негізгі көрсеткіштер ... ... ... ... ... ... ... т.б. салыстырғанда)
жақсы деп айтуға болады.
Көпшілікті Қазақстандағы халық санының өсуі алаңдататын ... ... ол ... егер ... үлес ... ... да жергілікті
халықтың өзіндік табиғи өсімі төмен еді. Оны ... ... ... ... ... ... емес әрине, Ресейде 2007 жылдан бастап,
жаңа ... әр ... 10 мың ... салу ... ... ... Бұл шешім
бұл елдегі халық санын көбейтпейді, көбейер болса, ай сайын ... ... 10 мың ... ... ... ... елдері көбейер еді, керісінше кедей
Африка елдері көбейіп отыр. Италия, Франция, Германия ... жыл ... келе ... ... ... ... нәсілділердің есебінен)
ғана сақталып отыр. Ал Қазақстандағы жағдай мүлде басқаша: халықтың өсіміне
кедергі болып отырған ең ... ... - ана мен ... денсаулығы,
екіншіден - баспана мәселесі. Үшіншіден - менталитеттегі өзгеріс ... ... ... алу, бала санын біреумен шектеу, оны "бейнет" санау,
ажырасудың көптігі) – бұлар мұсылманға және ... жат ... ... ... оң ... тоқталған едік, енді
теріс (қауіпті) көрсеткіштерді анықтайық:
А) Халықтың демографиялық жағдайы қиын деп айтады, егерде сол халықтың
көп пайыздық мөлшері өз ана ... ... ... және ... ... болса. Себебі тілі жоғалған халық өзі де жоғалады. Қазір ... ... бар. ... тілі Заң ... ... ... отыр ... Алайда
Қазақстандағы қазақтың 30 ... (3 ... жуық ... өз ана ... 250 ... аса уақыт отаршылдықта болған халық үшін түсінуге
болатын көрсеткіштер ... бұл ... оң ... ... Соңғы 15 жылда
бұл жағдай ептеп түзеліп келеді деп есептейік. ... да ... ... ... ... ... емес екені ең көкейкесті
және қиын күйінде қалып отыр.
Б) Демографиялық жағдай қиын деп айтылады, егер сол ... көп ... ... ... ... ... және олар басқа халықтарға сіңіп азайып
бара жатқан болса. Қазақстанда 9 млн қазақ тұрады, шетелдерде ... ... ... ... ... шығатын қорытынды - елдегі ... ... ... ... ... шетелдерде тұрады. Бұл - оң көрсеткіш
емес. Жер ... ... ... ... және шекара бөлгенде арғы
жақта қалып, көрші ауылдағылардың бірі шетелдік болып шыға келуіміздің ... ... бар. ... ... тек өз қандастарын арнайы ... ... ... ел бар (жасанды мемлекет - Израильді қоспағанда):
Ол - Қазақстан.
Енді басқа ұлттардың құрамына сіңіп ... ... ... ... ... және түріктену мәселелерімен, сол елдегі қазақтардың
қазіргі жайымен байланысты. Ал ... ... ... ... ... ... ... деген атаумен белгілі) қазақ тілінен де, рухы мен
дәстүрінен де (қазақшылықтан) ажырап барады. Бұл теріс - ... Бұл ... ... жай. Мемлекеттік және мемлекетаралық дәрежеде осы екі
мәселеге көңіл бөлінуі тиіс. Қазақстан оны ... ... ... ... және ... қазақтарды мәдени қолдау арқылы шешуге ұмтылып отыр.
Алайда ... айту ... ол ... ... ... ... өз ... жоғалта бастауы орын ала ... Ол ... ... болады.
Шет елдерде Қазақтар көптеп қоныстанған аймақтарпайда болды. Оған
негізгі кінә - шекаралар. ... ... ... 700 ... негізінен
орыстілді, Астрахань, Орынбор, Омбы және ... ... ... ... ... елге ... ... Себебі Ресейде өмір сүру
деңгейі Қазақстанға қарағанда әрқашан жоғары, және ол ... ... ... ... ... ... да жоғары болып қала
береді. Бұл қазақтардың орыс ... ... сіңу ... бар. ... ... төлқұжаты ғана қазақ. Ресей Қазақстанғмен шекараны
кезінде қалай бөлді. Қай жерде қандай халықтың саны ... ... ... сол ... сол ... ... ... отыратын. Егер шекараны бөлу
қыста жүргізілсе, онда бұл аймақтарда ... ... ... ... жазда жайлауларына Сыр бойына, оңтүстікке көшіп кететін. Ал ... ... ... ... бұл жақтарда әрқашан жайлауға ... саны ... ... ... ... ... Сыр бойы мен
Ташкент маңында қыста қазақтар ... ... есе ... болатын, ал
Қазақ-Өзбек шекарасын жазда бөлгенде, онда әрқашан өзбектер басым болып
шығады, себебі ... ... ... Арқа мен ... ... Батыс Сібір мен Ертіс ... ... ... ... ... Ал ... жайлаулар күз түсіп, «ел кеткен соң құлазып қалатын».
Сондықтан, шекара ... ... пен Орыс ... ортырықшы халық үшін
дұрыс болғанмен, Қазақ пен башқұрт ... ... ... үшін ... ... ... Сөйтіп қазақтардың жайлаулары мен қыстаулары
басқа мемлекеттеге қарасты болып шыға ... ... ... ... ... бар
– Қазақстанның астанасы болып жарияланған Ташкент қаласының 1920 жылдары
қолдан қолға өтуінің себебі қызық. Бір ... ... қала мен ... ... басым болған, кейін тағы бір санағанда, яғни ... ... ... Ал ... ... ... да ... қолға кетуі де
осыған тым ұқсас, Орынбор төңірегінде бір санағанда, қыста Орыстар басым
болған, ал жаз ... ... ... ... ... Әрине, қызық.
Алайда, Ресей мен Өзбектер арасындағы қазіргі шекара осылай пайда болды. ... мен ... ... ... ... бір ... Қазақстансыз-ақ
Ресей мен Қытай ипериялары өздері шешті. Ол ... ... ... ... ... ... ішіндегі халықнамалық ахуалға тоқталайық:
- Қазақстандағы халық саны 15 млн 546,5 мың адам. Оның 60,1 пайызы, яғни
9 млн 254, 6 мыңы ... Ал 25,5 ... ... яғни 3 млн 940 мың.
Қалған 14,4 пайызын өзге ұлттар ... ... ... ... ... мың), өзбектер (460 мың), татарлар (229 мың), ... (235 ... (222 мың), ... (101 мың), ... (98 мың), ... мың) және курдтар мен шешендер.
- Табиғи өсім бойынша (көшіп келу мен көшіп кетуді шығарып ... тез ... келе ... ... ... күрділер, ұйғырлар (өсім
коэффициенті: +10 пайыздан жоғары). Ең тез ... бара ... ... және ... ... кф-і: -10 пайыздан төмен).
- Қазақстанда пайыздық көрсеткіш бойынша қазақтар ең ... ... обл - 97 ... ... ... обл - 92 ... қазақтар. Сондай-
ақ Оңт. Қазақстан обл - 90 пайыз; Маңқыстау обл - 85 пайыз және ... ... 75, ... обл - 78, ... обл - 75 пайызы қазақтар. Бұл көрсетілген
жеті облысты «қазақ облыстары» деп атаймыз.
- Қазақтардың пайыздық ... ... ... ... - 50; Ақмола,
Қарағанды, Павлодар обл-рында 40-42 пайыз аралығында, болса, бұл 4 облысты
«аралас облыстар» дейміз. Ал қазақтар ең аз ... ... ... ... ... 30-32 пайыз аралығында қазақтар тұрады. Бұл ... ... ... ... Ал екі астанамызда, Алматы және Астана
қалаларында - қазақтар шамамен (оны дәл айту ... ... бұл ... өсіп ... және Қазақстанның түкпір-түкпірінен келген оқушы, студент
жастар тез ауысып отырады) тиісінше 49 және 47 пайыз қазақтардан ... ... ... тең ... ... құрайды деген
қорытынды шығаруға болады. Және шындығында бұл екі қалада да, қазақтар жас
екенін, ал ... қарт ... ... ... ... ...
халқының құрамы бойынша жастар қаласы. Көшеге шыққан адам негізінен
жастарды, жас ... және жас ... ... ... де, ... ... келсек, Демографияның демеуші желі Қазақ тілі және ... ... тұр. ... ... елдегі қазақтардың саны 70 пайызға
жетеді. Оған себеп – соңғы жылдары бала табу ... де өсіп ... ... оралмандар саны да артты. 2012-2015 жылдар аралығында елдегі бала
табу саны өзінің шарықтау ... ... Және ... ... және тым ... 21 ғасырда бұдан кейін қайталанбайды. Сөйтіп біртіндеп орыстар мен
орыстілді қазақтар бала ... және қарт ұлт ... ... де, ... мен ... жас халық болғандықтан, көбейе
түседі. Сөйтіп ғасырымыздың ... ... ... ... (қазақстандық өзбектер мен қырғыздар, қарақалпақтар мен
азербайжандар) жиынтық пайызы 80-ге ... ... Егер ... халықтың
80 пайызы қазақтілді болса, ол кезде біршама мәселелер, соның ... ... ... және ұлттық қауіпсіздік мәселесі көп ретте ... ... ... еді. ... ...... ... және оқуға түсушілер
орыс тілінен емтихан тапсырады дегенді жою керек. Бұл қазақ тіліне ... ...... егер олай ... орыс ... емтихан тапсырулар
қала берсе, енді жаңа ғана қазақ ... ... келе ... ... балаларын қайтадан орыс мектебіне бере ... ... ... мен әйелдердің пайыздық көрсеткіші тиісінше 45 де
55, ал жиырма бес жастан ... ... ... құру жасында бұл
көрсеткіш 43 де 57 құрайды. Әрбір ересек 43 ... 57 ... ... жағдай негізі Ресей мен Белоруссияда да бар еді. Алайда Ресейде 145
млн халық болғасын, тым ... ... ... және ... ... ... ... қарағанда басқашалау болуына байланысты -
адамдардың күнделікті тұрмыстық деңгейде анық ... ... жоқ. ... ... ... ел ... білінбей кетті. Қазақстанда күнделікті
тіршіліктен де байқалды: кәрі қыздар және жалғызбасты Аналар тым көбейіп
кетті...
Оның басты себебі - ... жер ... ... және ... саны
(қазақтар небәрі - 7-8 млн болды) аз ... осы ... ... ... Бұл ... Үкіметіміз Ана мен Баланың және Халықтың денсаулығына ... ... ... ... та ... және ... шапшаңырақ жүрсе,
сосын жігіттеріміз зиянды әдеттерден аулақтау болса, енді бір 15-20 ... ... ... бұл деген уақытша демографиялық дағдарыс қой...
Оның шешімі - Жігіттер білім алуы керек - оқыған қыздар көп те, ... аз. Ер ... ... ... ... ал қыздарын жаппай
оқытады. Сосын оқымаған Жігітке, сөзі мен түсінігі ... ... ... ... ... қарай келуі керек - ауылда Жігіттер көп
те, Қыздар аз. Қыздарымыз ауылға барғысы келмейді. ... ... ... ... - ... Жігіттерге Қыздар қарағысы да келмейді. Дәрігерлік
қамсыздандырудың сапасын ... ... жаңа ... ... ... азайту керек - негізі туған кезде ер ... ... ... ... ... ... кете береді де - солар ... ... ... аз, ... көп болуы) кейін өздігінен шешіліп те
кетеді...
Қазақтардың басқа ұлттармен некелесуі қазір онша қауіпті деңгейде ... жоқ. ... ... ... ... саны ... келеді.
Қазақстанда негізі Түрік жігіттері ғой, ... ... бұл ... шығу ... ... ... ... өзге ұлт өкілдерінің
қауіпі бар. Себебі Қазақстанға жыл сайын жұмыс іздеп 4 ... ... ... Шетелдік компаниялар басым және Өзбекстан мен Қырғызстаннан
көптеген халық келіп, нәпақа ... ... өзі ... күші ... үшін ... ... ... ұнамсыз жақтары бар: әлеуметтік
шиеленіс те, қылмыс ... да, ... ... ... ұсақ заңсыздықтар
да жаз айларында артады.
Қазақ халқының қазіргі қысқаша халықнамалық ахуалы осындай. Енді келесі
тарауда ... ... ... тән ... ... қалай қалыптасқанын
білу үшін өткенімізге үңілетін боламыз. Себебі ... ... ... ... де ... ... Және ол, ... 16-17 ғасырларда аймақтағы
ірі халықтардың бірі болатын. Тіпті 20 ғасырдың басында да ... ... ... ... ... ... білеміз. Мысалы, Қырғыздар мен
Түрікмендер аз халықтар болды, ... және ... ... Түркі
халықтары тіпті одан да аз болды. Ал, ... ... "Бұл ... жете ... деп ... ... ... сонша көп халық
болып қалай қалыптасты, неліктен ол ... ... ... ... ... көп ... болды.
Дешті қыпшақтың жалпақ даласын кесіп өткен саяхатшы Марко Поло саяхатшы
бұл даланың кеңдігіне де, ... мал ... ... ... ... таң қалған еді. Ал саяхатшы Вамбери одан кейіндеу ... ... мен ... ... ... ... ... жету үшін
даладағы құмды санау керек» деп. Ол ... ... ... ... саны ... сондықтан қазақ халқы ол кезде 18 ғасырда ... саны ... ... арасында 40-орында тұрған еді дейтін мәліметтер де бар.
Енді Қазақтар көп халық ... ... ... ... ... ... кімдер еді
Жалпы Қыпшақтар деген кімдер өзі. Қазақ халқы, ... жері ... ... ... бірнеше рет демографиялық ... ... ... ... көп ... ... бірнеше ауыртпалықты басынан
кешті. Сонымен қатар халықтың тез өсіп-өнген ... ... да ... ... бойынша келіп, тоқталып өтпеуге болмайтын сияқты. Бұл да
тарих: халықтың санымен жазылған тарих, сондықтан бәрін де негізінен ... ... ... ... көп ... цифрлар
сөйлейтіндіктен, сөзбен "айтпаса да ... ... ... ... да, ... өмірдің де, сондай-ақ өрлеулер мен өрістеулердің,
құлдыраулар мен құлазулардың атынан енді сандар пен ... ... ... ... ... бола ма, әлде ... ... бұрын пайда бола ма.
«Әрине, халық, ұлт қой» дейді ... ... ... ... пен ... ... ... мемлекеті орнайды, не ойландыратыны бар екен.
Алайда Тарих атамыз олай емес болуы да мүмкін ... ... жолы ... қым ... ... ... ... мемлекет пайда болып, соның
шеңберінде ... ... деп ... ... Франция, Италия, Америка,
Қытай халқы солай пайда болған. Мемлекеттің құрамындағы әр алуан ... ... ... ... тілі мен ... біріңғай бола түседі де,
шекараның ... ... ... бұл ... енбей қалып, бұл құрылымнан
алыстай түседі. Ғасырлар ... соң шын ... ... ... ... шет қалғандар енді басқа шеңбердегі басқа халыққа айнала бастайды.
Сөйтіп бір кездегі біртұтас ... ... ... ... ... ... аясы шеңберлерінде енді бірнеше халықтар пайда болады. ... бар: ... ... ... оның ... ... аспаннан түспейді
ғой.
Монғол-татар шапқыншылығы негізін салған Алтын Орда мен Юань ... атты ... ... ... ... құрылмағанда, қазіргі
тарихи тамыры ортақ Қытай, Ресей және ... мен ... ... де ... ... еді және одан гөрі кеш ... ... ішінде алып Ресей мен Қытай ... ... ... ... шағын патшалықтар мен княздіктер ешқашан бір орталыққа ... Ол ... ... ... ... те қазіргідей емес еді. Сондықтан да,
өздерін қазіргідей «Қытайлар» немесе «Орыстар» атты тұтас ... ... де, ... мен ... ... дала ... қатал тәртіпке бағынып, жұдырықтай ... ... ... ... тұра алған жоқ. Тұтастық ... ... мен ... ... ... ... мен оқ-дәрілер
қарсы тұра алған жоқ, аз санды көшпенділерге олардың халқының ондаған есе
көп болуы да ... ... ... жоқ. Ал ... ... ... ... жойып, Ресей мен Қытай жеріндегі мың жылда да ... ... бір ... ... ... ... оның
арқасында қазіргі Қытай мен Ресей пайда болды. Бұл жағдай халықтан бұрын
мемлекеттің пайда болатындығын ... Сол ... ... ... ұлт ... ... ... оның халқы да осы ежелгі даладағы жергілікті
ру-тайпалардан құралып, қазіргідей Үш жүздік құрылымымен анықталып ... ... ... деген сөз Қазақ дегенді білдіретін, енді «Үш жүз» ... ... ... білдіретін болды. Бұл бұрынғы Алтын Орда мен Ақ Орданың
қара ... ... ... ... ... ... Тарихи жағдай солай
қалыптасты: Жошы ұлысының халқы қазіргі қазақтардың 90 пайызынан ... ... ... ... 10 пайызға жуығын берді. Біреулер ... ... ... қазір енетін болғасын қосады: Алтай,
Саян, Ертіс жеріндегі Үгедей ұлысының халқы негізінен ... ... ... ... болатын. Қазақ халқы қай кезде
қалыптасты. "Алтай тауларынан ... ... ... ... ... даласы - 11-16 ғасырларда ... ... деп ... ... ғой. ... қазір тілтану ғылымында «Қыпшақ тілді Түркілер»
дейміз. ... ... да, дәл ... де ... ... ... жақсы
дамыған елдерде Түркия, ... ... ... ... ... ... деп аталады. «Қыпшақ түркілері» деген кімдер
сонда. Қазақтан басқа «Қыпшақ ... бар ... ... ... тым ... ... сөйлейтін түркі тілдес бірнеше
(трухмендер, балқарлар, қарашайлар, құмықтар, черкестер, кабардиндер ... ... бар. ... ... «Қыпшақ түркілері» деп атамайды. Олар сол
жерде Бұлғар және Оғыз түркілеріне ... ... ... ... пайда болған. Тілі жағынан Қыпшақтар мен ... ... ... Одан ... ... ... ... Қара теңіз
бен Қырымға қарай көтерілсек, тағы да Түркі тілдес бірнеше халықты (Қырым
татарларының үш ... ... ... ... ... Балқан
түркілерін) көреміз. Олардың да түпкі ... ... ... ... ... Оғыз ... сосын ең соңынан Қыпшақ түркілері ... ... бұл ... құрылымы тарихи үш қабаттан құралады. Одан
да жоғары көтерілсек, солтүстіктен Қарайымдарды, Чуваштарды, ... ... ... ... ... ... деп жүр ғой. Олар
негізі Еврейлер емес, Иудаизм дінін ... ... ғана ... ... ... ... деп аталып кеткен. Олар Еврей дініне
мойынсұнып кеткен ... ... Ол ... ... ... ... да ... Христиан дінінде, бірқатары Тәңіршілдік көне
дінде. Ал Татарлар мұсылман дінін бәрінен бұрын қабылдаға ... ... ... мемлекеті 10 ғасырда-ақ (940-960 жылдары) өздерінің
мемлекеттік дінін ... ... ал ... Араб ... ... жұрт ... Сөйтіп көршілес, Башқұрт және Қазақ, Ноғай сияқты көшпенді
тайпалар арасына Татар молдалары мұсылман дінін ... ... бұл ... ... қалыптасуында Бұлғар Түркілерінің
негізі мол екенін айтуға болады. Бұлғар Түркілерінің ежелгі мемлекеттері –
Еуропалық Гундердің империясы, ... ... ... және ... ... ... Абар, Уаргун және Хазар қағандықтары болып
табылады. Соның ішінде Татарлар немесе қазіргі ... ... ... ... ... ... Сібір далаларын (Сібір татарлары, Барабин
татарлары, Минусинск татарлары) алып ... ... ... Татар
Түркілерінің жері қашанда Қыпшақ түркілеріне жақын көршілес орналасқан.
«Татар Түркілерінің» ... екі ... көзі бар. Бірі - ... және бірі - ... яғни ... ... 2 ғасырдан бастап келместен
бұрын өмір сүрген жергілікті халықтар. Батыс Сібір ойпатын жағалай жатқан
Татар ... ... ... ... деп аталатын бірнеше шағын
халықтар (шорлар, ... ... ... ... Одан әрі ... мен Лена ... әрі ... «Сібір
Түркілерінің», яғни мәңгі суық өлкеде ... мен ... ... ағайын халықтар немесе отырықшы Түркілер – Ұйғырлар ... жері ... ... ... ... Арада Қырғыздардың
жері бар, ол негізі Алтайдағы Хакастардың бір ... ... ... ... Түркілеріне» жататын халық. Ұйғырлар мен Өзбектердің, Қырғыздар мен
Хакастардың кездесе ... өз ... ... ... ... түсінетініне қарап, Өзбек пен Ұйғырды бір халық екен деп, ... бен ... да жер ... ... ... ... бір ... деп ойлауға болады. Мысалы Түрікмендер мен Трухмендер (Ставрополь
Түрікмендері) ... ... ... ... атау ... төрт ... қолданылады:
Қазақтарға, Қарақалпақтарға, Ноғайларға және Өзбек Қыпшақтарына. Арада
Башқұрттар деп аталатын тағы бір көшпенді ... ... Оның арғы ... ... де ... ... мен ... іздеу керек. Қазақтар ... ... ... ... деп ... Бұл не сөз екен. «Естек»
дегенді Ресейліктер және Еуропалықтар ... ... ... ... деп
этнографиялық-тарихи ғылымда Батыс Сібірдегі Палеоазиат және ... ... ... Яғни Қазақтар өздерінің көршілері Башқұрт халқының
негізгі табанын орман халықтары, Угорлар және Ежелгі Азиялықтар құрайтынын
айтып ... ... олар ... ... ... де, тіпті
Шыңғысхан жорықтарындағы монғол тайпаларымен де араласып ... ... ... ... қанша жақын туыс болса да, немесе Өзбек
қыпшақтары мен Қазақтардың шындап келгенде бір халық екенін мойындай ... ... ... ... ... ... халқының бір бөлігі екен
деп түсінейік, себебі ... ... ... өзі ... ... ... Иран-Парсы заманынан бері, Парсы патшалары Кир мен Дарийдің ... ... ... ... Эфталлиттер, Кушандар,
Газневидтер, Ұлы Сельжуктар, ... ... ... мен ... елі ... қарағанда, және одан кейінгі
Шағатайлар, Ақсақ Темірлер, Шайбанилер Аштарханидтер (Хажы-Тархан әулеті)
және Маңғыттар (Ноғай ... ... ... ... ... өте ... құрылымда қалыптасқан халық. Қазір саны 30 млн-
ға таяп келе ... ... ... ... саны 45 млн ... ... ... осылай түсінген жөн шығар.
Енді тағы бір халықты, қазақтарға туыс көрінетін ... ... ... ... ... 8-9 ғасырлардағы далалық Оғыз
Түркілерінен қалыптасқан көне халық екенін ... тура ... ... ... бір ... тарихта аталатын Түргештер және 10 ғасырдағы
Селжүктердің құрамындағы «Карапапахтар», 10 ғасырдағы орыс жылнамаларындағы
«Черные каблукилер» деп ... ... да, ... ... атамекені Еділ
бойы деп ұққан жөн, одан Сыр бойына көшкен де, ... ... ... ... ... ... Сөйтіп Арал маңының халқына
айналған. Ендеше Қарақалпақтардың түпкі ... – бір ... ... ... қарақалпақтар Түркімендер мен Өзбектерге жақын болуы
тиіс еді, алайда далалықта жүріп, Алтын Орда дәуірінде ... ... ... ... ... ... мен маңғыттар, қияттар мен
табындар, қаңлылар. Қарақалпақтарды Өзбектерге туыс, өзбекпен бір халық деп
түсіндіретін қазіргі Өзбекстанның идеологиясын ... алып ... ... ескі ... ... ... құм ... бастарына киетін
қалың қара сеңсең ... ... ... ... ... Өзбектер тәрізді отырықшы және саудагер, егінші және үй-жай
тұрғызған халық емес. Бұлар киіз ... ... және ... мал ... ... Ата ... ұмытылмайды ғой: қазір Қазақстанға жұмыс іздеп
келген өзбектер бірден саудаға және ... ... ету ... ... ... ... ... Ал қарақалпақтар қырға
қарай шығып, мал бағып, ет сатып ... ... ... Өзбек шіркінді атқа
отырғызсаң, сол бойда тоңқалаң асып құлайтын шығар. Және жылқы мен ... ... ... және ... ... деп, ... ... қашып
жүретін шығар.
Яғни, қарақалпақтарды бір кездегі 8-10 ғасырларда бұл даланы, Аралды
мекен еткен Оғыз хандығының, Қорқыт ата ... бір ... деп ... ... ... дінін ерте қабылдаған бөлігі Түрікмендер деп
аталып кеткен болса, негізгі орны Еділ бойы мен ... орыс ... ... ... ... сол ... ... бөлігі Қарақалпақтар болып
шығады. Тегі Түрікмендерге жақын болғанмен, тілі ... ... ... ... сыңайлы. Негізі мүмкін Оғыздардың әйгілі Қарақойлы
тармағынан шығар. Ал Аққойлы тармағы оңтүстікке ерте ... ... ... ... көп ... Ноғай мен Қазақтың қандай туыс екенін жоғарыда бір Ноғай халқы туралы
жазбаларда ру-тайпаларын салыстыра отырып (Қанжығалы, Сүйіндік, ... ... ... т.б.) ... ... осылай түгендеп отырсаң,
Ноғайлар мен қазақтардың құрылымы толық сәйкес келеді. «Қазаққа ең жақын
халық Ноғайлар» ... ... ... ... бір ... дейтініміз
сондықтан. Кейде Ноғайларды Қазақ пен Татардың арасындағы халық деп те
түсінетіндер бар. ... ... ... ... гөрі ... ... себептер бар. Біріншіден тарихи ортақтықтығы. Күні кешеге дейін 17
ғасырға дейін бұл екі халық бөлінбеген. Бөлінгенде ... «Ел ... ... ... ... Асан қайғы мен Қазтуғанды, Шалкиіз бен
Доспамбетті, Әз ... пен ... ... ... ... да ... Ер Қосайға дейін), Жиренше шешен мен Қарашашты – бәрін Ноғайлар еді ... ... де ... ... ... ... ... Және тарихи
тұғыдан келгенде дұрыс оқытады. ... ... да ... ... ... ... отырықшы ел емес. Үшіншіден, ру-тайпалық құрылымы
да Қазақпен бірдей, мүмкін түркіленген монғол тайпалары (төлеңгіттер ... ... мен ... сәл көбірек болар. Себебі Ноғайлар негізі
Алтын Орданың Астаналары орналасқан, Сарай Бату мен Сарайшықты, ... ... ... ... жұрт қой. Ноғайларды көз-көре Татарлармен шатастырып
жүрген Орыс жылнамашылары.
Сонымен «Қыпшақ Түркілері» деп тек қана ... мен ... ... ... ... Ал ... ... басқа қай жерлерде Қыпшақтар болған.
Алдымен Египет ... ... ... еске түседі. Мысалы, Түрікмен
жерінен құлдыққа сатылған Бейбарысты неге ... ... ... Ол ... де, ... ... ерекше көзге түсетін ... Шам мен ... ... ... де қазақ дейтін халық жоқ
еді ғой. Сосын Армян ... ... бар. ... ... ... бұл Қыпшақтар, Қара татарлармен бірге қазір Түріктердің құрамына
сіңіп кеткен. Ресейдің Ноғайлар көтерілісін қырғынмен ... ... ... орыс ... Суворовтың өзі қатысқан. Дерек бойынша «Татарлардың
өлген мүрделері жерленбестен тау-тау болып үйліп жатқан», «бүкіл дала ... қан ... ... «жинап алып өртей беруден басқа амал ... - ... ... өтіп бері ... ал Ноғайлар Еділден өтіп әрі
қашқан, сөйтіп «Ел айырылған» заманнан кейін болған ... ... ... келіп, Еділ қалмақтары орналасты. Ноғайлар сөйтіп толықтай Ресейге
бағынышты болып қалған еді. Аман ... ... 250 ... ... ... саны шығар) Кавказдан әрі өтіп, Түркияны паналап қашқан...
Қазір ол Ноғайлардың кейінгі ұрпақтарының саны ... ... ... 200 ... ... ғой, ... діні мен тілі де туыс ... халқына еніп кетті. Түріктердің өздері тарихи тұрғыдан «Сельжүқ
Түркілері» деп аталатын топқа жатқызылады, көршілес Әзірбайжандар ... ... ... ... (Кавказ Түркілері) деп аталатын топқа
енеді. Біздің ... ... да ... ... ... орнына барлық
Шығыс халықтары сияқты «Хазар теңізі» деген атауды қолдануы керек тәрізді.
Азербайжандар мен Түріктер ... ... және ... ... енді ... бәрі ... Түркілері» деп аталады.
Египет және Армян қыпшақтарынан басқа, енді «Венгр қыпшақтары» деген
бар. Және ... ... ... ... өзі. Венгр қыпшақтарын зерттеуші
И.Қоңыр Мондопи ағамыздың ... ... ... Өзі ... шыққан ғалымның жазуынша, Венгрия жерінде "Улкен-қыпшақ"
(өздерінше ... Нань (Нән ... ... ... (Киш ... деп аталатын екі аймақта қыпшақтар мекендейді. Бұлардың
негізін құраған - баяғы монғол-татар әскерлерінен ... ... ... 13 ... ... ұрпақтары. Сонымен бірге қазіргі батыс
сібір жерінен Мажарстанға қоныс аударғандар. Венгр қыпшақтарының ... ... және ... деп бөлген екен. Тайпалары мыналар: Тоқсаба,
Қоңыр, ... ... ... ... ... ... ... Тортуыл,
Шортан, Таз, Будақ. Ал "Венгр қыпшақтарының" рулары: Құлан, Тағы, Маңғыт,
Барлас, Жылан, Қырғыз, Түрікпен, Торыайғыр, Шерік, Болыш, ... ... ... ... ... Мин, ... Телес, Байауыт, Ұзын, Қаңлы,
Қатаған, ... ... ... ... ... ... Кенегес, Ақташы, Тоба
(тува), Егдер (ығдыр), Шандыр, Қарақойлы, Есен, Есенбұға, ... ... ... ... ... ... ... (естеміс), Құлын, Құлыншақ,
Ақбура, Бөриу (беріш), Барқы (барғы, көкшор, отар, ... ... ... ... ас ... Негер, Наурыз, Жақыр, Арық, Жарық, Еркін, Атқар,
Найман, Қырғи, Тұйғын, Тұрымтай, Тұрғын т.б.
Былай қарағанда кімдер жоқ ... ... ... ... ... ... ... Жалайыр, Таз, Ерсары, Садыр, ... ... ғана ... ... Оғыз ... да ... Баяндур, Түрікпен, Теке,
Қарақойлы т.б.) жүр, монғол тайпалары да (мысалы, Маңғыт, Барлас, ... ... ... ... да ... Жылан, Қырғыз, Қарағаш, Теле,
Тоба, ... ... т.б.) бар, ... ... қазақта ру не тайпа емес,
тек рудың ішіндегі бөлімдері мен ... ... ... да жүр. ... ата бойынша тармақтап көрсетпей, өзінің естіген тайпа, ... ... ... ... ... қатарға тізіп жаза берген сыңайлы.
Сондықтан, оның ішінен біз руымызды және ... қоса ... ... тармақтағы ру атасын тауып алып жатсақ, таңданатыны жоқ. Алайда
"Венгрия қыпшақтары" ... ... ... ... «Венгр Қыпшақтары»
дегеннің тек қыпшақтар ғана емес екеніне және олардың ... ... ... туыс ... көзіміз жетеді.
Бұдан басқа Өзбек қыпшақтары жөнінде көп айтылды. Енді ... ... тағы бар. ... қыпшақтары» деп негізі Білге қағанның
халқын айтамыз. Селенга жазуларындағы 50 жыл билік құрған ... ... Бұл ... ... ... ... ... Ол негізі
«Түрік, Қыпшақтар» болып оқылуы тиіс еді. Түріктер мен ... ... ... өзі ... де, Қыпшақтарға да жатпайтыны белгілі. Бұл
жердегі «Түріктер» деп отырғаны әрине Көне Түркі ... өзін ... ... ... Ол шағын ғана халық болатын. Ол халық қазір жоқ. Көне ... тек бір ... ол – Ұлы ... ... ... Соған сүйеніп
біздің аға ғалымдар кейде «Алпамыс батыр» және ... ... ... ... көне ... ескерткіші», ал «Білге қаған» мен ... - ... көне ... ... деп ... еді. Олай атауға
тікелей келгенде көп қарсылығым жоқ, Білге ... ... ... екен ... ... қаған да Дулат руынан екен деп бір дәуірді руларға ... ... ... Онда ... ... Қыпшақтардың, ал «Ер
Тарғынды» Ноғайлардың, «Қорқыт атаны» Оғыздардың ... ... ... ... ... ... деп ... алып кетеріміз тағы бар...
Әрине, Дулаттардан басқа Көне Түркілердің тікелей мұрагерлері жоқ. Ал
Қыпшақтар бар. Мен «Қытай ... ... ... ... руын
айтып отырғаным жоқ. «Қытай» деп аталатын ру немесе тармақтар ... ... ... ... Қазақ пен Өзбекте, Қырғызда да бар.
Алайда, олардың қазіргі Қытайларға қатысы жоқ. Бұлар - бір ... ... ... ... ... Бұл ... келгенде «Қытай» деп
аталған рудың арғы тарихын қаза келгенде Наймандар мен ... ... да, ... және ... туыс ... қалуы мүмкін. Қидан
империясына қарасты болған халықтар ... ... арғы ... ... да ... ... алдымен Сақ-
сармат дәуірі, одан кейін Ғұн-Қаңлы дәуірі, одан осң Бұлғар дәуірі (немесе
Гундер дәуірі), содан кейін Көне ... ... ... соң Оғыз ... ... ... деп аталған кезеңдердің болғаны шындық. Ал Қазақ хандығы сол
Қыпшақ дәуірінің бел ... ... ... ... халықтарынан жастау
болатыны да сондықтан. Қазақ даласына ... ... ... ... ... ене бастады. Бұл көріністі археологиялық деректер де растайды:
Осы кезеңнен бастап, адам қаңқалары ... енді ... ... ... бола ... Оған дейін Қазақстан жерін негізінен
еуропатұрпатты нәсілділер мекен еткен ... ... көп ... Қара Теңізден Байкал көліне дейінгі аралықты жайлап, негізінен
Тұран ... ... Иран ... бір ... және Угор (Орал тілдерінің
бір тармағы) тілінде, сонымен қатар ... ... ... ... ... тілдерінде (Азиядағы барлығынан бұрын тұрған ежелгі нәсілдер мен
көне халықтардың тілі), ал шығысқа қарай ... ... ... Жоғарыда көп дәлелдегеніміздей, «Сақтар – Иран тілінде ... ... ... ... ... ... де, ... де жалпағынан басып мекен ететін Түркі-
Монғол тайпалары аспаннан ... жоқ. Және ... де, ... ... да Иран
тілдес көшпенділер саны көп емес. ... ... ... ... ... сөйлеген. Ал Қазақтан тарихы Ғұндардың тарихын қазіргідей
б.з.б. 3 ғасырдан Мөде ... ... ... ... ... ... мемлекеттілігін б.з.б. 18 ғасырдан бастайды, сондықтан Қазақстан
тарихы да, Ғұндар мемлекетінің тарихын дәл осы ... ... ... ... мен Ғұн мемлекетінің тарихы қашанда Түркі тілдері мен ... ... ... осы ... барлық Түркі халықтары да, өз
тарихтарын жазғанда қабылдауы тиіс болады...
Сондықтан, ... ... ... ... ... ... бұл
далаға, қазіргі Алтайдан Атырауға дейінгі Қазақ жеріне бір кезде алғаш рет
Ғұндар алып ... Олар ... 160 ... ... ... мемлекетін
құлатқаннан кейін, Қазақ даласында тұратын Қаңлы елімен ... ... ... ... ... ... мұхитынан Еділ өзеніне дейін созылған
алып империясы орнады. Сондықтан, бұл сәттен бастап, Қазақ даласында Ғұн-
Қаңлы дәуірі ... ... ... ... және ... нәсілдер
тарай бастады. Ғұн-Қаңлы дәуірі шамамен 250 жылға созылды. ... ... ... ... ... ... бөлшектеніп кетті және Монғолия
далаларында Қытайлар мен Сәнбилерден жеңіліс тапты. ... ... ... да, ... де ... ... жоқ. Бұл дала жеңілген және
бөлшектенген Ғұндардың және жергілікті Үйсіндер мен Қаңлылардың ... енді 2 ... ... 6 ... ... Кіші ... ... Жайық пен Еділ бойында Еуропалық Гундер орнықты, ... ... мен ... Теле тайпалары мен Жетісуда Жетісу Ғұндары
тұрды. Бұл кезде ... ... ... ... ... Бұлғар
тілдерінде сөйлейтін тайпалар басым болды. Бұлғар тілі ...... Еділ бойы ... және ... ... ... Ал ... Түркі халықтарының арғы атасы Гаогюйлер (Арбалылар) болса, қазіргі
Оғыз-Қыпшақ тілдерінің бөлінбеген ортақ ежелгі нұсқасын орнықтыра ... ... ... Көне ... ... ... ... тілдерін енді
Көне Түркілердің Оғыз-Қыпшақ тілдері ығыстырып шығарды. Көне ... ... - Көне ... және Көк ... мен Түргештердің,
Хазарлардың мемлекеттері бір-біріне ... ... бір ... ... еді. Ал ... ... ... кеткен жоқ, олар одан әрі
Еуропаға қарай ығып кетті. 6-8 ғасырлар аралығын қамтыған Көне Түркі ... ... ... Ұлы ... дәуірі аяқталған соң, келесі бір
дәуір басталды.
Енді Оғыз тілдері мен Қыпшақ ... ... ... үлгерген еді.
Оғыз тілдері батыста Арал ... ... ... ... тілдері
Алтайда, Монғолия далаларында қалыптасты. Ал Қазақстанның 8-10 ... ... ... Бұл ... ... Бұл ... ... даласында Оғыз
тілдері басым болды. Ел елдің Оңтүстігінде Оғыз хандығы және ... ... ... ... Бұл ... соң, Қимақтар мен Оғыздарды
Қыпшақтар ығыстырып шығарды. Оғыз тілдері ... ... жоқ – ол ... ... Азербайжан, Түркия жерлеріне қарай ойысып кетті. Содан 12
ғасырдан басталып, Қыпшақ ... ... ... Одан кейін Шыңғысхан
шабуылдары кезінде Қазақстанға келген Монғол тайпалары тым аз ... ... ... жеңе ... жоқ.
Сөйтіп Қазақ даласы Қыпшақ тілдерінің өлкесі болып қалды, ал ... жері ... да ... деп ... Алтыгн Орданың
мемлекеттік тілі Қыпшақ тілі ... Оның ... ... ... ... ... өзі осы ... далалары мен Алтайдан келген
Қыпшақ тілдес ... ... еді. ... кезеңін Қыпшақ-Керей-Найман
дәуірі деп алайық. ... бұл үш ... ... ... ... Шыңғысхан заманына дейін өмір сүрген. Одан кейінгі ... ... ... ... ... деп алсақ түсінікті болады. Сөйтіп Қыпшақ-
Керей-Найман ... ... ... халқының қалыптасуы басталып, Алтын
Орда-Ақ Орда-Дешті-Қыпшақ дәуірінде толық аяқталды.
Ұлығ ... яғни ... ... ... ... ... бірге бұл
далада кенеттен үш ... ... ... Бұл ... ... еді. ... жазады: «Шыңғысханның иелігіндегі даңқты ... ... ... ... ... – Шибаниттер, оның әулеті ескі замандардан бері
хандық құрып келеді. Екіншісі – Қазақтар, әлемге өзінің ... м ... ... ... ... ... ... - Манғыттар оларға Хажы-
Тархан (Астрахань) паишалығы билік етеді». Өзбек деп отырғаны Алтын Орданың
ханы ... ... ... яғни ... ... ... халқы. Шибанидтер деп
отырғаны - Көк ... ... ... ... ... Қазақтар деп
отырғаны – Ақ Орданың халқы. Немесе Керей мен Жәнібек хандардың ... ... деп ... – Ноғайлар.
Алтын Орда ыдырап, Қазақ хандығы пайда болғанда, оның алғашқы құрамында
негізін құраған қазақ халқынан басқа ... ... мен ... мен қарарақалпақтар, өзбектер мен түрікмендер ... ... ... ... ... ... Енисей мен Алтайдан келген Қырғыздар
пайда болды. Алғашқыда олар Талас-Шу ... ... етті де, ... ... және Ыстықкөлден әрі қарай ығысып кетті. ... Еділ мен ... ... ... казактар (казак-орыстар дейміз) пайда болды. Бұл -
1510-1540 жылдар аралығы ... ... Орда ... негізі үш ақ бөліктен тұрды: Ақ Орда, Көк
Орда және ... ... Бұл ... туыс ... еді. ... ... де осылар болатын, себебі осы үш халық құраған Ордадан ... Орда жоқ. ... Орда ... өз ... ... ... екі
рет өткізді: бірі 14 ғасырда Ұлы ... ... ... ...... ... ... еді. Ол кезде соғысқанда, жаулар қарсыласын қалайда
жеңу үшін қала ішіне, ел ... ... ... не ... ... ... еді. Қазіргі бактереологиялық қару сынды өте қауіпті еді бұл. Бұл
дерт кең даланы ... бос ... ... Ал ... ... жүргізген Ұлы
Империяны күйзелтіп кетті. Алтын Орда ... ... ...... ғасырларда Алтын Орданы күйретіп тынған Әмір Темірдің (Ақсақ Темірдің)
жорықтары еді. Ал ... ... ... ондай қырғын бір рет болды:
«Ақтабан ... ... Одан ... ... тағы бір орны ... апат
– 1932-1933 жылдардағы аштық...
Мысалы, Ұлы Түрік қағандығының құрылғанын қай жыл деп ... ... оның ... ... атап өту ... ... бойынша Бумын қаған хан
тағына 542 жылы отырған. Яғни оған алда келе жатқан 2012 жылы - 1470 ... Бұл ... ... халықтарына ортақ атаулы күн. Ал қазақтың тұңғыш
өз мемлекеті Ақ Орда ... ... деп ... жөн. ... ... Ежен хан ... 1226 жылы отырған. Ендеше Ақ Орданың құрылғанына ... 2016 жылы 790 жыл ... ... хандығы қашан құрылған. Керей мен
Жәнібек 1458 жылы үлкен Әбілқайыр ханнан бөлініп көшкен, сол жылы ... ... ... биыл ... ... ... 550 жыл ... Бұл
даталар шыныда да, ғалымдар бір ауыздан мақұлдаған тарихи ... ... ... ... ... ... 150 жылда.
Келгендер мен кеткендер.
Бұл 150 жылдағы Қазақстан халқының өзгерістері еліміздің ауыр жылдарын
да, даму дәуірлерін де көрсетіп бере ... Бұл ... ... ... ... ... мен КСРО ... бойынша шығарғандықтан, Қытай
қазақтары бұл санға енбей қалған. Алайда, Қытайға қазіргі ... ... жылы ... ... ... ... ... Жоңғар
шапқыншылығы саябыр тауып, Абылай хан енді Қытай елімен бетпе-бет келді.
Хан неліктен ... ... ... аса ... деп ... да, ... ... келер қауіп жоқ деп санаған. Мүмкін Қытай әлі алыста деп
түсінген болар. Онысы рас еді. ... ... ... да Алтайдан тым алыста
болатын...
Сондықтан, 21 ғасыр басталғанда да, Қытайдағы көптеген Қазақ ауылдары
мен аудандарында қазақтар ... 90 ... ... ... 20 ... соңы
мен 21 ғасырдың басындағы және қазір де жалғасып отырған Қытай еліндегі
қауырт ... ... ... ... ... ... одағы Қазақ
аудандарындағы Қытайлардың санын да, пайызын да ... ... ... ... ... ... қарқынды даму арнасына түсіп, алып елдің
шалғай аймақтарындағы халқының әлеуметтік ... ... өте ... осы қарқынмен дами беретін болса, Қытайдағы халықтың тұрмысы жақсарған
сайын оның жалпы Шыңжаң аймағы халқына да да ... ... игі ... бұл аймақтағы Қытайлар санының өсуіне әкеледі де, бір ... ... ... ... ... аймағының «қытайлану»
үрдісін бастап береді. ... ... ... ... жастар қазақша
сөйлеуді біртіндеп ұмтытып, қытайша сөйлей бастайды. Сөйтіп басталады өзі.
Әрине, ешкім де қазақ тіліне қысым көрсетіп, ... ... деп ... ... деп ... ... да, ... салқыны 20 шақты
жылдан соң осыған өзі де әкеле бастайды...
Ондай жағдайда мысалы 100 ... соң, ... ... 30 ... қалу ... бар. Және ол ... ... сөйлейтін қазақ енді қазақ
тілін ... ... ... ... ... ... қазақтардың
(орыстілділердің) қазақ тілін 20 жыл өтсе де үйренбеуімен қалып, ақыры ... ... өліп қана ... ... ... жатқаны сияқты ғой. Қытай
қазақтары одан соң да қазақстаннан барған қазақтармен толығып отырды. Оның
келесі кезеңі 1916 ... ... ... ... Бұл ... де Қытайға
қоныс аударған қазақ рулары болды. Одан кейінгі Қытайға кету 20-30 жылдары
ұжымдастыру, ... ... мен ... ... жалғасты.
Сөйтіп, 270 жыл бойы қазіргі Қытай қазақтары қалыптасты. Бұл тарихқа кейін
тоқталатын боламыз, енді Қазақстанның өзіне және ... ... ... империясы шын мәнінде «халықтар түрмесі» болатын. Онда 500-дей
халық өмір сүрді. Және өздерінің ежелгі ... ... ... ... ақыры жер бетінен түпкілікті жоғалып кетті. Ресей империясы өз
еліндегі аз ... ... ... жүргізуді 1860 жылдардан бастады.
Мысалы 1880 ... ... ... ... ... еді. Бізге
керекті көршілес халықтар және Түркі халықтары ғана алынып отыр:
Башқұрттар - 600 мың, ... - 3 мың, ... - 270 мың, ... - 58 млн, Елизаветполь Қазақтары (Кавказ қазақтары) - 1 мың 100,
Құмықтар - 24 мың, ... - 200 мың, ... - 400, ... - 400, ... - 10 мың, ... - 25 мың, ... - 250, ... - 24 мың, Качиндер (Барабин татарлары)
12 мың, Қызылдар (Алтайлықтар) - 600, ... - 300 мың, ... - ... ... - 108 мың 800, Украиндар - 17 млн 110 мың, Наурыздықтар - 5
мың 120, ... – 61 мың 550, ... – 1 мың 150, ...... – 690 мың 300, ... – 2 млн, ... – 137 мың ... – 18 мың 470, Тептерлер – 130 мың, Трухмендер – 19 мың, ... 920, ... – 2 мың 100, ... – 70 мың 216, ... - 262
мың 800, Өзбектер - 182 мың 120, Чуваштар - 540 мың, ... - 233 мың ... ... санақта 19 ғасырда Қазақтар санының Империяда ... ... ... ... ... ... және ОА-да Тәжіктер, Өзбектер,
Қырғыздар, Сарттар, Түрікмендер – бәрін қосып есептегендегіден де гөрі ... ... ... ол ... 182 мың ... ... 27 млн, ... ол кезде 3 млн болса, қазір 9 млн. Өзбектерге енді Сарттарды және
Нухурларды қоссақ – 782 мың ... ... ... ... ... ... аз. Одан бері 150 жыл өтті. Ал қазір қазақтар ... 3 есе ... жыл ... ... 30 ... ... ... 20 есеге көбейген,
Қырғыздар – 15 есеге көбейген, Қазақтар – 3 есеге ... Ащы ... ... өзі 2,8 ... ... ... - 2,7 ... көбейген.
Яғни аштық пен репрессия алдымен үлкен халықтарды жалмаған екен. Кеңестік
қызыл империя ... ... да, ... ... да, ... да ... жоқ. Қыра берді...
Қазақстанның көп ұлттылығы 18 ... орта ... ... ... ... хандығы заманында елде қазақтан басқа тек Өзбектер, Дүнгендер,
Ұйғырлар, Татарлар, Башқұрттар, Ноғайлар, Түрікпендер ... еді. ... ... ... ... Қазақтардың елдегі саны 80 пайыздан төмен түсіп
көрген жоқ. Мысалы 1897 жылғы Бүкілресейлік санақта қазақтар 3 392 751 ... оның ... ... ... 81,7 % ... осы 1897 жылы Қазақ еліндегі орыстардың саны 454 402 адам (10,95 ... - 79 573 адам (1,91 %), ... - 55 984 адам (1,34 ... ... ... ... ... - 55 815 адам (1,34 %), өзбектер - 29
564 адам (0,7 %), мордвалар - 11 911 адам (0,28 %), ... - 4 888 ... %), ... - 2 883 ... ... - 2 613 адам, башқұрттар - 2
528 адам, еврейлер - 1 651 ... ... - 1 254 адам ... Бұларды
жүргізілген санаққа 110 жыл өтіп кеткендіктен, Қазақстанның ертеден тұратын
халықтары деп түсінуге болады. Соның ішінде немістер, ... ... ... жер ... ... ... басы ... халықнамасына көптеген өзгерістер әкелді.
Столыпиннің әйгілі ауыл шаруашылық реформалары ... ... ... пайда болды. Соның ішінде Орыстар мен Украин шарулары
көбейді. 1911 жылы Орыстар мен Украиндердің жалпы саны 1 543 138 ... олар ... ... 28,5 ... ... Қазақтардың пайызы
67,2 % болды. Содан бастап қазақтар ел ішінде пайызы бойынша кеми берді.
Алғашқы Бүкілодақтық санақты Кеңестер ... 1926 жылы ... саны 3 713 394 адам ... ... Өткен 1897 жылғы санақпен
арада, 16 жылғы көтеріліс және революциялар жатыр. Ал 1937 жылғы ... 2 182 мың адам ... ал ... ... 38,8% екенін
көрсетті. Бұл аралықта аштық жылдары мен колхоздастыру кезеңі жатыр. Осы он
жылда, көп ... болу ... ... ... ... ... кеміген.
Яғни аштық жылдары қазақтар өз санының тең жартысын ... ... ... ... ... ... өтуі тиіс ... жүргізілген жоқ, фашистік Германиямен болған
Отан соғысына байланысты. Ал 1959 ... ... ... ... - 2 794 ... екенін көрсетті. (20 жылда 28%-ға өскен), алайда ... ... ... - 29,87 % ... 1960 ... Қазақ халқының ең бір
жедел өсу дәуірі болды. Ол кезде әр ... 5-6 ... ... ... 1970 жылы ... саны 4 234 166 адамға ... ... 32,54 %-ға ... Бұл ... ... ... ... деп аталады. 1979 жылы санақ өтіп, қазақтар 5 289 349 адамға
жетті. Ал ... ... - 36,02 %-ға ... 1989 ... санақта
қазақтар - 6 534 616 адам болып, елдегі пайызы енді -39,68 %-ға жетті. Міне
біз тәуелсіздік қарсаңында ... елде 39 ... ... ... ... ... келейік 1926 жылы Қазақстанда 1 279 979 орыс
тұрды. Бұл – ... ... ... 19,68 %-ы. 860 822 ... ... %), 1959 ... санақта 3 974 229 орыс болды (42,68 %) және 762 ... ... (8,18 %). ... ... 210 % ... Бұл осы ... және ... кейінгі жылдары, сонымен қатар тың ... және ... ... игеру мен жаңа қалалардың салынуына байланысты еді. 1970
жылы Қазақстанда 5 521 917 орыс болды (42,44 %) және 933 461 ... ... %). Ал 1979 ... ... орыстардың 5 991 205 адам ... ... %) және ... 897 964 адамға жетті (6,11 %). Ал 1989 жылғы санақ
енді Орыстардың ... ... келе ... ... - 37,82 %. ... 6 227 549 адам ... Оның ... ... бала табу ... ... 70 ... да ... болып қалды.
Соғыс жылдарында жер аударыған немістер көбейді. 1926 жылы елде 51 102
неміс тұрса, 1970 жылы 858 077 адам ... ал 1979 жылы ... 900 ... 1989 жылы 957 518 ... жетті. Сөйтіп, Немістердің саны
Қазақстанда ... мен ... ... ... ... шықты. Соның
ішінде 1926 мен 1989 ... ... ... - 80 642 ... 327 ... ... ... - 25 614 адамнан 182 601 адамға көбейді, Ұйғырлар -
63 434 адамнан 185 301 адамға, ал кәрістер - 42 ... 103 315 ... ... ... ... 213 498 ... 332 017 ... жеткен.
Өзбектер мен Ұйғырлар тез көбею арқылы өссе, басқа халықтар жер ... және ... ... ... ... таңы атты. Бұл ... тағы да ... ... ... ... алып ... Ең ... Қазақстан халқының
едәуір кемігенін көреміз: 1989 жылғы санақ Қазақстан ... 16 464 ... ... ... Ал 1999 жылғы санақта Қазақстандықтар 14 953 126 адам
болған, яғни 9,1 %-ға ... ... БҰҰ ... ... ... одан әрі де
кеми түсетін болады деп мәлімдеді. Олардың ойынша біз 2009 жылғы санақта 12
млн жарым болуға ... ... ... біз ... анық ...... санақта, 2009 жылдың 1 қаңтарына Қазақстан халқы 15 млн 700 ... ... ... бҰҰ сарапшылары неден қателесті...
Олар үш нәрседен қателесті. Біріншіден, олар Орыстар мен Украиндар ... ... ... ... көше ... деп ... ... халықтарының
көшіп кетуі 2000 жылдан кейін толастады. Екіншіден, олар ... ... ... өз ... ... ... енді ... болады деп
есептеді. Алайда 2000 жылдан кейін қазақтар тағы да көп ... ... ... ... демографиялық тасқыны» басталды. Бала санын
шектеуді бастаған ... ... ... ... ... бала санын
олардай бір баламен шектеген жоқ. ... ... ... ... ауыл
қазақтарының өсімі төмендеп, қала қазақтарының өсімі одан асып түсті. Оның
себебі де белгілі, ... ... ... ... ... ... Бұл ... қазақтардың бала санын шектейтін қоғамға әлі де ... бала ... 1990 ... ... ... ... және елдің юолашаққа деген сенімі ... ... ... ... Ал ... ... әлі де жалғас ып 2012-2015
жылдары өзінің шарықтау шегіне жететін ... ... ... ол ... қиын ... бұл ... енді тығырыққа тірелді деп
есептеген. Олай болмады, 2000 жылдан бастап оралмандардың елге ... ... саны бұл ... негізінен квотасыз көшіп келгендер есебінен
көбейді. Ал ... ... ... ... ... және Монғолия
қазақтары халқымыздың ежелгі көп балалы болу дәстүрін жақсы сақтап қалған
еді. Олар ... орта ... ... 4,5 ... ... ... елдегі басқа ұлттардың өсімі әртүрлі болды. Алдымен Немістер ... ... ... ... ... ... сондықтан 957 518 адамнан
353 441 адам қалды. (63,1%-ға азайған). Орыстар 6 227 549 ... 4 479 ... ... (28,6 %-ға ... ... - 896 240 ... 547 052
адамға кеміген. (38,9 %-ғак азайды), татарлар - 327 982 адамнан 248 ... ... (24,1 %-ға ... ... - 182 601 адамнан 111 926
адамға азайды (38,7 %-ға ... ... - 103 315 ... 99 657 ... (3,5 %-ға азайды), азербайджандар - 90 083 ... 78 295 ... (13,1 %-ға ... поляктар - 59 956 адамнан 47 297 адамға азайды
(21,1 %-ға кеміген) – ... ... ... Отандарына - Ресейге,
Украинаға, ... ... ... ... және Польшаға
көшіп кетті.
Немістер мен Гректер және Поляктар ... ... ... көрінген. Ештеңе де болған жоқ. Орыстар, Украиндер, Белорустар
кеткенде Қазақтар елде ... ... кері ... ... бәрі де жақсы мамандар еді. Сондықтан ... ... көп ... ... ... жөн. Олар ... әрине,
экономикамыз әлдеқайда бай болар еді, ... ... ... ғалымдар, инженерлер, спортшылар т.б.) ұшырамас едік, Алайда
соншама дағдарыс болатындай ... ... жоқ. Өмір ... ... ... да ... елдегі қалыпты еңбек ырғағы үзілмеді.
Ал кеткен халықтардың ішінде Немістер, Кәрістер, Поляктар ... ... еді. ... тағы да ... саны ... ... ... башқұрттар, молдавандар, ингуштар, мордвалар, армяндар,
гректер, қырғыздар, болгарлар, лезгиндер, ... т.б. Ал ... мен ... ... мен Дүнгендер, Күрділер және Түріктер
кеміген жоқ, керісінше өсті.
1989 жылдан 1999 ... ... ... ... 6 534 616 адамнан 7 985
039 адамға жетті (22,1 %-ға өскен), Өзбектер - 332 017 ... 370 ... ... (11,6 %-ға ... Ұйғырлар - 185 301 адамнан 210 339 ... (13,5 %-ға), ... - 30 165 ... 36 945 ... ... (22,4 ... ... және күрділер - 25 425 адамнан 32 764 адамға өсті (28,8 ... Бұл ... ... ең ... ... ... – Күрділер,
сосын Дүнгендер, одан соң үшінші орында Қазақтар екенін көреміз. Осылайша
алып империя КСРО ... ... ... ... ... ... болды.
Оның ішінде бесеуі (Қазақстан, Қырғызстан, Түркменстан, Өзбекстан және
Әзірбайжан) Түркі ... ... ... ... бұл Еуразияны
емін-еркін жайлаған ежелгі халықтың ұрпақтарының ішінде Түркиядан басқа
тәуелсіз ел жоқ еді...
Енді ... ... ... ең көп ... ... Немістер еді содан
кейін славян халықары - орыстар мен ... және ... ... ... мәліметтер бойынша ғана алғанда 1993 жылы - 170 129 орыс, 1994 жылы -
283 154 орыс, 1995 жылы - 160 883 ... 1996 жылы - 120 427 ... ... - 174 616 ... 1998 жылы - 186 397 ... 1999 жылы - 89 998 ... ... Көптеп көшіп келген де орыстар болды, оның себебі КСРО тараған
сәтте-ақ шет мемлекеттер болып ... ... ... ... халық өз
туыстарына қарай жылжып қоныстанды. Ал Қазақстанда Ресейліктердің жағдайы
жақсы туыстары көп еді және ол ... 1990 ... ... ... ... ... кеткен орыстардың көптігіне қарамастан олардың санының азаюы
ондай тез болған жоқ: Орыстардың Қазақстандағы саны 1993 жылы - 123 ... 1994 жылы - 251 934 ... в 1995 жылы - 126 468 ... 1996 ... 96 384 адамға, 1997 жылы - 157 462 адамға, 1998 жылы - 124 494 ... жылы - 72 335 ... ... ... 1989 ... салыстырғанда 1999
жылы орыстардың саны 1,3 млн адамға, яғни 29 %-ға ... Енді ... ... табиғи өсімін және туыстарын сағалап көшіп келген
орыстарды, көшіп кетіп, Ресейді ... ... ... ... шығарып
тастағанда, елден 1,5 млн орыстың біржола кеткені мәлім болды. Әрине, ... кету ... ... ... ... сол ... тұрмысына және салтына
бейімделіп кетеді. Қазақстанның Өзбегі - Өзбекстанның Өзбегіндей ... ... ... ... ... ... емес – ол қазақ-орыс.
Бір жағынан Қазақстан ... ... ... ... сол ... ... ... «Монғолдар», «Азиаттар» деп атай береді.
Қазақстанда да Монғолиядан, Өзбекстаннан, Түркиядан, Қытайдан т.б. ... ... ... ... ... т.б. ... сияқты...
Екіншіден қазақтың салт-дәстүріне бойы үйреніп қалған орыстарға Ресей
бәрібір суық ел болып ... ... ... ... ... қоя ... ... енді Қазақстандағы сияқты қарттарға төрден орын
бермейтін болады, бас ... ... ... ала «шай ішіп кет» ... ... да әдет жоқ, ... ... да ақша сұрап ала алмайсың,
ата-ананы, ата-енені сыйлау да бұндағыдай емес, бесіктен белі ... ... бас ... айтыса кетеді, үй ішінде аяқ
киіммен жүре ... т.б. ... ... ... ... ... де
қазақстандық орыстарға оның бәрі де жағымсыз болып ... ... ... кеткен орыстар Ресей деревняларындағы бейбастақтық пен
ластықты, күндіз-түні арақ ... қолы ... ... ... ... кері ... ... орыстарға күйеуі мен әйелі, атасы мен
келіні соғыстырып арақ ішкен олар бір ... ... ... ... ... де ... тек өздерінің аздап "қазақ болып
кеткенін" бұл орыстар ... ... ... ... бәрі ... түгелдей үдере көшіп кетпеді. «Сары орыстың
бәрі орыс» болғанымен, орыстың да түр-түрі бар. Бұл халық та туған ... мән ... ... ... іс ... ... білікті мамандар қай
жерге басра да жұмыс табады ғой. ... ... ... ... көп ештеңе келе қоймайтын, өзіне сенімсіз болса, оның үстіне өзі
араққұмар, жұмыссыз, сотталған т.б. ... ... ол ... ... сияды.
Сондай орыстар қалады. Тағы басқа қырынан ... ... ... ... жерді игеруге және елді индустрияландыруға, жаңа өндіріс орындарына
келген орыстар, немесе 50-70 ... ... олар ... жақсы біледі,
Ресейде туыстық байланыстары бар, Ресейде оқыған. Олар алдымен кетті.
Енді тағы бір ... ... олар ... ... ... яғни ... ... орнамай тұрғанда-ақ келгендер, қазақша ... ... ... ... ... ... жылдар аралығы еді.
Қарап отырсақ бұдан 100 жыл ... да, 1911 ... ... ... ... 1 млн 543 мың орыс ... Қарап отырсақ, олардың әкесі де, атасы
да Қазақстанда туған, Ресейді ... де ... ... болып кетіп жүрген
осылар, олардың Ресейде несі бар. Оларға «келімсектер» ... сөз де ... ... ... арғы атасының да моласы осы жерде жатыр. ... ... ... ... ... алып ... (1860-1905), мысалы,
Қазақтардың Баян Өлгейде тұруы сияқты....
Мысалы, Жайық бойында казак-орыстар көп тұрады. Жайық казактары. Шамамен
бұдан 250-300 жыл ... ... ... ... бойы казактар сол кезде
салған бекіністерге толы. Бұлардың Қазақстанға келген жылдарын есептесек,
1720-1760 жылдар, Қазақтардың Қытайға (соның ... ... мен ... ... ... ... ... беткейлері мен бөктерлеріне)
барып қоныстанған уақытымен шамалас. Ауылдық жерлерді ... ... орыс ... шала ... ... ... ... біледі. Алайда өздерінің
казак екендігін ешқашан ұмытпайды. Қазақстанға алғаш келген орыстар – казак-
орыстар. Олар бір ... ... ... ... Е.Пугачев) қанмен
басып-жаншылған соң, Орыс Патшасының қаһарынан ығысып келген еді. ..
Қазақтың кей ... «бұл - ... ... «бұл – ... ... ... айтып отырмын. Егер бір халық сол жерде 300 жылдай
тұрса, ол жер сол ... ... кете ме. ... ... 1860-1870
жылдары көшіп келді. Қытайдағы Ұйғырлар мен Дүнгендер көтерілісі сол
жылдары күшпен басылған соң, ... ... енді тірі ... деп ... ... Ресейді паналап қашқан. Мысалы, Құлжа өңірі Қытайға сатылған
кезде, оның жергілікті ... екі ... ... ... ... ... не ... таңдау құқығы берілген. Сол сәтте көптеген ұйғырлар
мен ... ... ... Іле ... ... ол ... ... Талас бойына (дүнгендер) келіп қоныстанып, сол ... бері ... ... ... ... ... ... Қазақ
жерінде пайда болған уақытын дәл айту қиын. Мысалы, Тәуекел ханның лауазымы
– «Қазақтар (қарақалпақтар, башқұрттар) мен ... және ... Ал ... ... ... туралы аңыздар Башқұрттарда,
Ноғайларда, Қарақалпақтарда сақталған. Бұл ... ... ... ... ханы ғой. ... ол кісі қазақтар кең байтақ даланы
иемденген кезде, осы шағын ... ... де ... ... ... де ... сияқты арғы аталарын жатқа санайды,
сөйтіп өзінің 15-ші атасының да Қазақстанда тұрғанын ... бере ... бұл ...... ханның заманына сәйкес келеді. Бұл Өзбектер – ... ... ... ... деп ... ... немесе Сарттар мен Қазақтар сияқты емес...
Қазақстан демографиясындағы ең қолайсыз кезең бұдан 50 жыл бұрын, 1960
жылдары ... ... ... ... ... 27 ... ... Содан бері үздіксіз жоғарылап келеді. Небір ұзын сөздің де соңы
болады ғой, ... ... ... 100 жыл ... ... Ресей жүргізген
халық санағының нәтижелеріне тағы бір қарайық. 1911 жылы ... ... 67,2 ... ал ... мен украиндер 27,8 пайыз ... ... де, енді келе ... 2013 жылы, 102 жыл өткен соң, дәл осы ... сол ... ... екен. Соншама зұлматтарды, қиындықтар мен
апаттарды, өрлеулер мен дамуларды бастан өткергеннен кейін. Қандай ғажап...
4. "Қазақтар із ... ... ... көрсетілген парақтағы Қазақ хандарының таққа отырған жылдары бойынша
толық тізіміне қараған адам мына жағдайға да назар аударады:
4. Касым хан - ... ... ... хан - (1518) ... ... ... хан - 1522/23-1532/33
7. Бұйдаш (Бауыш) хан - 1533-1534
8. Қожахмет хан - 1534-1535
9. Тоқым (Тоғұм) хан - 1535-1537
10. Хақназар (Ақназар) хан - ... ... ... де жастайынан таныс, "Қасымның ... ... және ... жері мен ... ... рет толықтай біріктірген Қасым хан
мен ... ... бен ... ... ханы ... Ақназар ханның
арасындағы 14 жыл қысқа мерзімде Қазақ Ордасында 5 хан алмасады. Неге ... ... ... ... салған Керей мен Жәнібек хандардан кейін
хан тағына Керей ханның баласы Бұрындық ... хан ... ... ең басты еңбегі - Талас пен Шу бойындағы аядай ғана ... ... ... ... ... ... ... ханның ұрпақтары
Шайбанилерді далалықтан қазіргі Өзбекстан жеріне қуып жіберіп, Әбілқайырдың
Дешті-Қыпшақ даласын иемденіп қалғаны ... хан - енді ... ... ... ... Қасым хан енді,
қазақтармен қарым-қатынастары сан құбылған шығысындағы ... ... ... ... да, ... ... Ордасымен,
Солтүстігінде Сібір хандығымен бетпе-бет келді. Қасым хан өзін ... ... ... ... ... ... Сөйтті де Ноғай Ордасын
ығыстырып, ежелгі Сарайшықты Қазақ хандығының Астанасы етіп ... ... ... Қиыр ... ... хандығы, Алтайда Ойраттар иелік
еткені болмаса, қазіргі ... ... ... ... негізінен қамтып
жатты.
Бұл хандықты тарихта негізінен "Қасым хандығы" деп жазады. Ал ... ... ... ... қуып ... Шайбанилерге
қарсы бірігіп күрескен Ноғай мырзалары мен Сібір хандығы енді Қасым ханның
жалпақ даладағы беделін көріп, және одан тым ... ... ... де ... жері ... ... Қасым хан тірі тұрғанда олардың бұл дала үшін ашық ... ... ... Ал ... ... халқы млн-нан асатын. Бұл сол ... ... көп ... ... ... ... Қасым кез-келген сәтте 100 мың
жауынгерді атқа қондыра алатын, ... ... 200 ... ... атты ... алатын. Мұхамед Хайдар Дулатидің деректері осылай дейді. Қасым ханның
басты жаулары Шайбанилер болды, ол Сыр бойындағы қалалар үшін ... ... ... ... Солтүстіктегі Сібір хандығы болатын. Бұл екеуі
негізі бір кездегі Көк Орданың, бірі Оңтүстікке, бірі ... ... еді. ... хан ... ... пен Орал тауды жайлаған Ноғай
Ордасын да, Еділдегі Қарақалпақтарды да, ... ... мен ... ... Сібір хандығын да өзінің Қазақ хандығының қарамағына қосып
алатынына сенімді еді, себебі ... оның ... ... ... көп еді.
Оның күшеюінің басты себебі - қазақ (алаш) жұртында ежелден қалыптасқан
этникалық тұтастық болатын. ... ... ... "көшпелі өзбектер
мемлекетінде" онша ұлттық-халықтық тұтастық болмады. Әрыңғай ... ... ... ... Ал Ноғай мырзалары мен ... ... ... ... ... ... да, жаңа ... бұлай күшейіп кетеді
деп ойлаған жоқ еді. Енді олар ... ... Бұл ... жоқ ... ... ... ... хандығына Моғолстан да, Хиуа да қандай
қызғанышпен қарағанын біз қазір Мухамед ... ... мен ... ... оқи ... ... ... не бар екен, бұл ... ... ... ... ... ... дегендей ыңғаймен жазады олар.
Қасым хан Қазақ хандығының сол ... ... ... ... ... екен ... ... дұшпаны тап берді, Ноғай мырзалары
батыстан, Сібір хандығы ... ... ... ... ... өз ... алып қалуға тырысты. Ал ойраттар (ол
кездегі жоңғарлар, ... және ... - ... ... ... ... ... енді шындап кірісті. Бәрінің де көкейін
тескен арман, ол - ... ... ... қалу ... ... ... ... жайылған сол Орданы біріктіруді аңсаған "Ұлы империялық
сандырақ" еді. Өле бастаған империяның ... бара ... ... ... ... қалпына келтірілген "Алтын Орданың ханымын" деп
жариялағандар да ... ... ... Қасым ханның баласы Мамаш аса қиын жағдайда қалды.
Хан тағында небәрі бір жылға жетпейтін кезең ... елді ... ... ... Одан ... хан ... ... Қасым ханның інілері Таһир, Ахмет,
Бұйдаш, Қожахмет және Тоқым хандар да ... ... ... майданда
қатар соғысамын деп осылайша бірінен соң бірі қаза болды. Таһир ... ... тек ... өңірі мен Қырғыздар ғана жақтасты, Ахмет ханға Ноғайлы
халқының бір бөлігі ғана ниеттес ... ... ... айла ... ... хан да ... жыл, ... хан да бір-ақ жыл хан болды.
Өздерінің сұлтандарымен бірге қаза болды. Бұл төре тұқымынан ... ... қаза ... бәрі сол бір ... Ақ ... ханы Орыс ... Керей мен Жәнібек хандардың ұрпақтары болатын. Таһир хан қаза болған
шайқаста, онымен бірге 24 сұлтан опат болды дейді.
Мысалы, ... ... ... ... берілетін жылнамасына қайта
үңілген адамның мына оқиғаларға назары ауады: «1533-1537 ж.ж. Тоғым хан
билік ... 1537 ж. 27 ... ... төрт ... соғысында қазақ-
қырғыз әскері түгелімен қырылды, Тоғым хан тоғыз ұлы және әскербасы ... ... ... шәйіт болды». Тарихымызда ондай да болған. Бұл жағат
соғысы еді. ... ... Ұлы Петр ... ... Екатерина мен Елизавета
сынды қатын патшаларына ... бір ... ... ... ... ... ... болса да, жауға қарсы келіп, ғұмырында бір-рет
қылыш сермеп көрді ме ... хан ... - ... ... ... ... деп лепірді дейсің бір
ағамыз тарихи конференцияда. Әрине, түпкі ниеті дұрыс шығар. «Салыстыруға
келмейді, Абылай хан елу жыл ат ... ... және сол елу жыл ... ... ... ... ... да жанын шүберекке түйіп, өзі ... ... - ... ... бұл уәжі ... да ... ... еді:
жасанған үлкен шаһардағы алтынмен апталған кең ... үлде мен ... орыс ... ... ... өз халқының әділетсіздікке қарсы
көтерілістерін өздері қанмен басып, ... жын ... ... ... Орыс ... кім, бір шайқаста өзінің тоғыз ұлымен және
отыз жеті аға-інісімен бірге қаза болатын ... ... ... хан ... ... ... ең ... Мұхаммед Хайдар
Дулатидің «Тарихи Рашиди» еңбегінен көрген еді. Дулати жазады: ... ... ... ... ханы ... ... ... ұлымен бірге және
отыз жеті ... ... қаза ... ... ... әскері
түгелдей қырылды. Содан кейін ... ... ... ... ... ... ешкім де естімейді. Бір кездерде саны млн болған Қазақтар қазір
із-түзсіз жоғалып кетті» дейді. ... ... деп ... Дулати
өзінің арманын жазған шығар. Дұшпандар қуанышын жасыра алмаған болар.
Бәлкім, сол ... ... ... ... ғой, ... яғни барынша ақиқат шындықты жазған болар. Себебі,
дұшпандары да, достары да, жай бейтарап адам да енді бұл ... ... ... бұл ... өзі олай деп есептеген жоқ. Қасым ханның кіші ұлы
Ақназар хан да олай деп ... ... жоқ. Енді ... ... Қадырғали
Жалаиридің «Жамиғат Тауарих» еңбегін қарасақ, бұл ... 1537 ... ... ... ... 27 шілдеге келеді) болғанын көреміз. Бұл
шайқастан соң, 1537 жылы хан тағына әйгілі ... хан ... ... Ордасын
бас-аяғы 20 жылдың ішінде тез оңалтып, батыстағы Жайық өзенінен асып, жорық
жасап, Ноғай Ордасының ... ... ... ... ... Сібір
хандығының көп халқы оған келіп қосылғанын және Ресейге бағынғысы келмеген
башқұрт ... ... ... ... өз ... Астраханьды
Орыстар жаулап алған соң Ақназардың қол ... Сыр ... ... Ханның әскерінің негізгі күштерін ойраттарға қарсы бірігіп
күрескен қазақ-қырғыз батырлары құрағанын ... Және ... ... ... ... ... ... енді хандықтың аты бұрынғыдай
"Ақ Орда", "Орыс ... ... елі", ... ханның елі", "Қасым
хандығы" деп аталмай, халқының атымен "Қазақ ордасы" деп атала бастады...
Төңіректегі хандықтар мен ... ... ... ... ... ... Аштархан хандығы, Ноғай ... ... ... ... Қырым хандығы, Бұхар ... Хиуа ... ... ... ... де, ... не жердің атымен аталмай
халықтың атымен атымен аталған мемлекет осы ... ... ... ... ... ... Бұл - бір. Екіншіден, шыныда да талай хандық құрылып,
талай ... ... ... ... ғой. Бұл мемлекеттің әлі де тым ұзақ өмір
сүретінін ол кезде ешкім де тіпті ойламаған шығар. Шындығында да, ... ... сол ... ... ... Алтын Орда сияқты бұл Орда
да әлсіреп жойылып кетуі керек еді. Қазақ Ордасын сол сәттерде ... ... не ... ... бұл - ... хандықтар сияқты құрама-құрау емес,
біртұтас ұлттың мемлекеті болатын. Басқаша айтқанда Қазақ ... ... ... ... ... ... күш - ол ... тұтастығы. Қазақ
халқының біртұтас халық екендігі, не әртүрлі ... ... ... ... ғана ... солай сыналды. Қазақтар бұл 14 жылда
қайта бірігіп, әбден қалыптасқан біртұтас ... ... ... ... "Қазақстанның тәуелсіздік жылдарындағы халықнамалық тарихы"
Қазіргі тұрғыдан қарасақ, мәселе қазір елдегі қазақтың саны ... Көп ... - ... ... Көп халық - қуатты экономика. Жер
кең, байлық мол ... көз ... көз ... ... де көп болады.
Халық аз болса, дала мен қала, өндіріс пен оны ... ісі ... ... оның ... бәрібір келімсектер, шетелден келген ... ... ... ... ... Көп халық керек, соның ішщінде көп
қазақ керек. Ал қазақтың пайызы атрқан сайын Қазақстанның мемлекеттілігі де
нығаяды. Қазақтардың саны ... ... ... ... ... да ... болады. Қазақтар өзіндегі көптеген аз ұлттарды да Отандасы ретінде
және мемлекеттің Ата заңы бойынша қорғауға және ... ... ... ... ... ... ... тұрақты және бейбіт болса, Көк
Төлқұжаттың да әлемнің қай жеріне барсаң да ... ... ... ... "бұл ... ... деп ... шетелдегі қазақ алыста
болса да әйтеуір дүниеде қалың қазақ тұратын Отаны бар ... есте ... ... Қазіргі саясатта "титульная нация" деген ... ... ... ... ұлт" - яғни сол ... ... ... айтады. Кез-келген мемлекет орнықты да тұрақты
болуы үшін сол мұқабалық ұлт барлық ... кем ... ... ... ... ... ... тиіс. Олай болмаған жағдайда біздің айтып жүрген
"Қазақстан мемлекеттілігін нығайту", "Қазақ тілі мен ... ... ... ... рухани әлемін көтеру", "Экономиканы,
Өнерді, Спортты, Ғылым мен Білімді дамыту" дегеннің бәрі жай сөз ... ... ... ... жаны ... адамдар көп болмаса, олар қалай
дамиды...
Жоғарыдағы ... ... ... қазақтар өз жерінде
өткен ғасырларда әрқашан көпшілік құрап келген болатын. Соның ... мен ... ... мен ... дәл ... тұрып, Шыңғысханның
жаһанды жаулаған монғолдарын да сол көптігімен өз ... ... ... ... ... ... жоқ. ... Жоңғарларды да "ақтабан
шұбырынды" жылдарында олардың Қазақ ... ... ... ... 25 ... соң ... өз ... қуып шықты,
қазіргідей қазақтың саны өз ... аз ... олай ... ... ... ... емес те болар еді. Ресейдің тарапынан жасалған ... да сол ... ... ... ғана ... ... Кеңестердің
қызыл қырғынан да сол көптігі арқылы аман қалды. Ал аз ... ... ... Орыс ... ... ... кетті...
Қазақтарды 20 ғасырдың орта шеніндегі қиын ... ... ... екі ... болды: бірі - қазақ халқы 60-70 жылдары бала санын
шектеу дегенді білген де жоқ. Және 60 ... ... ... өтіп ... 140 мың ... ... келді. Бұрын сол жылдары "60 мың қазақ келді"
деп коммунистік КСРО мен Қытай азайтып айтқан. Осының арқасында, ... ... ... қазақтардың саны қайтадан артып 35 пайызға ... ... ... 1990-91 ... Елімізде қазақтар саны 38-40 пайызды
құрайтын еді. Бұндай жағдай тарихта болып көрген емес. Жергілікті халық өз
жерінде аз ... ... ... ... ... Бұл ... ... млрд-
пен саналатын Үндістан мен Қытай да Ағылшын империалистерін қуып жіберіп,
соғыспай-ақ тәуелсіздікті жеңіп алдық деп ... жүр ... екен жел ... ... ... ... ... аралығында
елден жалпы саны 3 млн-дай болатын орыс, украин, белорус, ... ... ... ... Бұл ... қазақтардың саны баяғы 30-
шы жылдардан соң ... рет ... 50 ... ... Қазақстан халқының
тең жартысы қазақтар екенін жария етті...
1991-2001 жылдар аралығы еліміздегі халық үшін өте қиын, ауыр ... Ел ... ... ... ... жаңа ... болған
ұлттық валюта теңге ол кезде нығаймаған экономикамыз секілді тым ... ... ... ... жеріне дейін шұбырып барып жаппай сауда жасап,
күнелтіс іздеп босып кетті, ауыл ... ... ... ... кездерде, осы он жылдың ішінде, 1990-2000 жылдар ішінде елімізге
шетелдерден 42387 ... ... ... ... Бұл адам ... ... адам ғана еді. Соның ішінде Өзбекстаннан - 62737, Түркменстаннан -
22055, Тәжікстаннан -10476, Ресейден - 8490 ... ... ... айтқанда: Монғолиядан - 65202, Ираннан - 5030, Түркиядан ... ... -1719 ... Қытайдан -2214, Пәкстаннан - 1102, Сауд
Аравиясынан - 81 қазақ келген. Яғни бұл қиын ... ... ... ... айтқанда "Көшті бастаушылардың" 75 пайызы Өзбекстан
мен Монғолиядан келген ... ... ... айту ... ... ... ... дәмі қашанда тәтті болады. Енді алдағы жылдарда,
кейін жағдай жақсарғасын, жағдайын жасап алып ... қай жер ... сол ... тек күнелтүс үшін жүргендер болып көрінеді. Ал сол ... ... ... ... ... сол ... бәрін көрді.
Болашақтан оншалықты жарқын үміт те жоқ еді, әйтеуір бір ... ... үшін ... өзі ... демографиялық қиындық онымен бітпеді. Елге 183652 қазақ көшіп
келгенмен, 101298 ... ... ... ... Оның ... алыс шетелдерге
жақсы тұрмыс іздеп кеткендер де, Ресейге қоныс аударған өздерін қазақтан
гөрі орыс ... ... ... қазақтар да, немесе қиындыққа
шыдамай, келген еліне қайта ... ... да ... Ал ... ... ... өсімі тым төмендеді. Бала санының шектелуі
халықтың өсімін бере ... ... ... Бұл жылдары қазақтардың
елдегі пайызын арттырған - шетелдерге көшіп кеткен 3,5 млн-ға жуық өзге ұлт
өкілдері ғана еді. ... ... кете ... де ... пайызы өздері
көбеймей-ақ артады екен. Бұл жылдары оралмандарға берілетін ... саны да тым аз еді: ... 1999 жылы - 500 ... 2000 жылы ... ... ал 2001 жылы 600 жанұяға ғана квота ... Бұл сан ... ... да ... ... ... ... шетелдік қазақтар негізінен
квотадан тыс, тек қана тәуелсіз жас ... ... ... ... ... ғана ... ... Бұл жылдар ішінде квотамен көшіп келгендерден,
квотадан тыс көшіп келгендердің саны әлдеқайда артық ... ... Бұл ... қана ... ... 1991 жылдың сәуір айынан бастап, ... ... ... Монғолиядан Қазақстанға тек қана чартерлік
рейстермен 40102 адам жеткізілді. Бұл ... да, МХР мен ҚР ... ... ... қазақтарының біріккен күш-жігерінің арқасында ғана мүмкін болды.
Ол кезде тіпті оралмандар, ... ... Заң да жоқ ... ... ... бос күйінде көтерілген жүздеген ұшақтар Монғолияны,
Баян Өлгей қыраттарын ... алып ... ... ... ... ... тек асқақ сезімін қанат қылып ежелгі еліне қарай ұшқан Моғолиялық
қазақтармен әрқашан толып келетін. ... ... ... ... ... ... күтіп алатын. Алайда көңіл семіз еді. Ал 2000 ... ... ... саябырлап, қазақтарды елге оралту туралы іске ... ... ... ... ... ... 500 ... әкелу деген тым аз
болатын, әрі қанша қазақ елге келсе, оның тең жартысындай ... ... ... еді. ... ... және ... ... саны мынаны
көрсетеді: елге 9 қазақ келген ... 5 ... ... ... ... 2001 ... кейін экономика мен тұрмыс оңала бастағасын және
халықтың өзі нарықтық қатынастарға бейімделе бастағасын, ... ... де ... ... ... ... ... санын жылына 20 мың
жанұяға дейін ұлғайтуға тапсырма берді. Бұл енді әр жыл сайын ... ... аса ... ... ... ... етеді деген сөз. Ал 140 мың
адам деген Қазақстан үшін орташа көлемдегі бір қаланың халқы.
Таяудағы өткенімізді қарасақ, 2001 және 2007 ... ... ... ... ... артты: бұл жылдары Қазақстанға 1426334 қазақ
көшіп ... ... ... ... (61,6%), ... Түркменстаннан (8,6%), Қытайдан (6,7%) келгендердің ... ... ... ... ... бастаған жергілікті халықтың, соның ішінде
қазақтардың да ... ... арта ... ... бұл өсім ... енді
алдағы 2009 жылғы өтетін халық санағы бойынша, ... ... ала ... Елдегі қазақтардың саны 60 пайыздан асып кететінін ... ... ... деп ... ... ... ... де таңғажайып еді.
Себебі, жер ... ... ... ... ... ... елге оралту құбылысын Қазақстаннан басқа ешбір ел ешқашанда
жасаған емес. Тек ... ... ... ғой. ... ... тыс бай
мемлекет болатын. Және әлемдегі ... де, ... да, ... ... пен ... да ... ... отырған Еврейлер де шетінен ықпалды
топтар және бай халық еді. Ал Қазақтар қай жерде де ... өмір ... ... ... ... Қазақстан әлемде болмағанды жасап, биыл
2008 жылдың тамыз айында Қазақстанға келген 1 млн ... яғни ... ... ... алатын болады...
Қарап отырсақ, біз Қазақстанда, жалпы қазақ халқы соңғы жүз жылдан бері
тек елдегі пайыз үшін ғана ... келе ... Бұл да ... ... ... ... ... күрес. Енді біршама анықтап алу керек,
шетелдерде қанша қазақ бар. Шетелдарде біреулер тым гүмпитіп жіберетіндей 5-
6 млн ... жоқ. ... ... саны 4,2 млн ғана. Сосын, тағы бір
ақиқатты - ол ... ... ... ... де ... ... Оның ... 50 жылда асырып айтқанның өзінде елге тек 70 пайызы ғана
(3 млн-ы) оралуы ... ... сол ... қала береді. Себебі
"бармасаң, келмесең - жат боласың" деген бар. Алайда Қазақстанның ... ... 50 жыл ... 4,5 млн ... елге көшіріп алған,
жергілікті халықтың өсімі екі есеге артқан, сөйтіп Елдегі қазақтардың санын
38 пайыздан 70 пайызға ... ... ... ... да ... теңдесі жоқ
тарихи-демографиялық құбылыс ретінде, алдағы келе жатқан тарихымыздың
беттерінде қала беретін ... Біз ... ... 70 ... ... ... ... Сол кезде соның ішінде Қазақстанда тұратын Түркі
халықтары 80 пайызға ... ... Дәл ... ... саны ... ... көп ... ретінде 1-ші орында қазақтар, 2-ші орында орыстар,
3-ші орында өзбектер, 4-ші орында украиндер тұр.
...Білге қағанның ескерткішінің ... ... мың ... жыл ... ... деп мақтанышпен жазылған екен: "Аз халықты көп ... аш ... ... ... ... заман Ежелгі Түркінің сар даласына енді тағы ... ... келе ... ... соңы
Мына параққа сәл назар аударайық. БҰҰ экономикалық және әлеуметтік
мәселелер бөлімі 2050 ... ... ең көп ... ... ... ... етті: Күткеніміздей 2050 жылы халық саны бойынша елдерден әлемде 1-
орында Үндістан, 2-орында Қытай, ал 3-орында АҚШ тұрады. Ал ... ... ... ... саны азайып, әлемдегі Орыстардың саны Түріктер мен
Ирандықтардан, олар тіпті Ауғандардан да аз ... 2050 ... ... ше. ... ол ... яғни 2050-жылы 13 млн
халық тұратын болады. Қазір Қазастан халқының саны жөнінен әлемде ... ол ... ... ... ... Көңілсіз болжам. Біз 20 млн-ға
жеткізгіміз келсе, ... ... ... ... ... саны кеми ... Бұл болжамды жоққа шығару қиын. Біз БҰҰ ... ... ... Алайда олар бұл талдауды жасағанда елден орыстілділер
көптеп кете береді деп ... және соғы ... ... келуі
артып келе жатқанын ескермеген. Сөйтіп қазіргі бала туу ... ... мен ... ... ... толтыра алмайтындықтан елдегі халық
саны кеми береді деп жоспарлаған.
Шынымен солай ма. Біз әрине, 2050 ... ... ... ... таяу
болашақты қарастырайық. Мысалы 2015 жылды бағамдау оңай. БҰҰ ... жылы ... 14 млн 877 адам ... деп ... Біз 2009 ... ... ... санақ елде 15,8 млн адам тұратынын ... 9,6 ... ... ... деп күтудеміз. Яғни, 62 пайыз. Онда 2015
жылы елде 17,4 млн адам ... ... ... ... ... 12,1 млн,
яғни 69 пайыз құрайды. Ал шетелдерде 3,9 млн Қазақ ... ... ... БҰҰ ... 2025 жылы ... халқы 14,774 мың адам
болады деп болжаған. Жоғарыдағы өзіміздің есепті ... 2020 ... ... 18,6 ... жетеді. Ал 2025 жылы 19,7 млн адам болады. Ал
М.Тәтімов ағамыз 20 млн-ға осы 2025 жылы ... деп ... ... Бұл - көз ... ... ... таяу болашақ. Одан әрі болжау
қиын...
«Қара домалақтар тасқыны» немесе демографиялық ... ... ... ... ... жатыр! Бұған «қарадомалақтар
тасқынының» тигізіп отырған әсері зор. «Өйткені былтыр елімізде 330 ... бала ... ... биыл қара ... саны 350 ... ... ... белгілі демограф, Орталық Азия ... ... ... Ал 2012-15 ... дүниеге келетін шараналар саны 400 мыңға
жуықтайды екен. Сол ... ... ... саны 70 ... ... ... ата-аналар санының көбеюі, жастардың үйленуі, туу деңгейінің
артуы себеп ... ... ... ... ... жатыр. Яғни дүниеге келген
балалар саны күрт өсуде. Бұл ... ... ... ... ... ... 60-шы жылдардың басында болса, ол кезде қазақ ... ... ... ... ... ... ... шықты, ол кезде бір әйел 4-
5 баланы өмірге әкелді. Үшіншісі осы соңғы жылдары байқалып ... ... ... 2-3 ... ... әйелдер 3-4 баладан тууда. Оны
демографиялық толқын деп те атаймыз. ... ... ... ... туғызады. Яғни, бірінші дүмпу - аталары болса, екінші ... ... ... - ... Бұл өзі табиғи заңдылық. Яғни, бұл ... ... еді. ... ... дүмпудегі балалар өсіп-өркендеп, қазір
үйленіп, үйлі-баранды болып жатыр. Сондай-ақ, бұл дүмпуге туудың ... ... ... ... әйел ... ... баланың саны артуда. Қазақстанда
қазақ әйелдерінің бала туу ... 1999 жылы ... ... түсіп кетіп,
бір әйелге шаққанда 2,1 баладан ... ... ... 2,7 балаға дейін
көтеріліп отыр. Енді біз дүмпудің шыңына жетіп, бұл ... 3 ... ... деп ... Үш бала ... ... ... бәлендей үлкен көрсеткіш
емес. Яғни бұл дүмпу ата-аналардың санының көбеюінен, ... ... ... ... өзінде 147 мың жас неке ... ... ... ... ниет ... саны өсіп келе ... Демек биыл
да «бэби бум» болады. Бұл ... ... ... ... ... деген
мағына береді. Қазақша «қара домалақтардың тасқыны» деп те айтуға болады.
Қазір бұл тасқынды мемлекет те, қоғамдық ... де ... ... ... ... ... ... бастап жөргек ақы екі есе өсті – 70 мың теңге.
Содан кейін бала бір жасқа ... он ай бойы ... ... егер
отбасының жағдайы нашар болса, онда бала 16 жасқа толғанша әлеуметтік көмек
беріліп тұратын ... Бұл ... ... ... 40 ... асқан әйелдердің де үлесі зор
Қазір тағы бір айта кетерлік жағдай, оны сырт көз ... ... ... ... ... 40-жастан асқан әйелдер де өз ... ... Олар егде ... ... да, ... жағдайы жақсарған соң,
оның үстіне денсаулығын жақсарту мақсатында ... ... ... ... ... үшін ең бала ... жас 23-24 жас. Ал екінші бір мен ... ... ... тұратын қазақ әйелдерінің бала туу көрсеткіші ауылда
тұратын қазақ әйелдерінің бала туу көрсеткішінен жоғары ... тұр. ... елде ... жағдай. Бұл миграциядан болуы мүмкін. Яғни ауылда
денсаулығы нашар, көңіл-күйі жоқ, ... ... ... ... ... азаматтар, әйелдер көбіне қалаға кетіп ... ... ... да
жағдай жасасақ, бала туу деңгейі көтеріледі. Мысалы балаға берілетін ... ... ... бір ... ... ... ... тасқыны» 2012-2015 жылдары шыңына шығады
Былтыр туған балалардың саны 330 мыңға жуықтаса, биыл олардың саны
350 ... ... деп ... ... ... ... ... 2012-2015
жылдары шыңына шығады. Ол кезде жыл сайын 400 мыңға жуық бала дүниеге
келетін ... ... ... саны ... ... ол ... ... соғұрлым балалардың санының төмендемеуін қамтамасыз етеді. Яғни бұл
балалар 20 жылдан кейін өз балаларын туады, 50 ... ... ... 75 жылдан соң шөберелері болады.
Қазір Қазақстандағы қазақ саны 61 пайыз ... ... ... 70
пайызға жетеді!
Қазір Қазақстанда халық саны, ағымды статистика ... 15 млн ... деп ... ... ... жылы дәл осы ... ұлттық санақ жүреді –
16 ... ... деп ... отырмын. Өйткені санаққа ілінбей
қалғандар, тіркелмегендер мен жасырын ... бар. ... 61 ... ... ... саны осы ... басында 9 млн 415 мыңдай болды. 5
миллион қазақ шетелде тұратынын ескерсек, әлем бойынша қазақтар саны 15 ... ... ... 10 миллионға жақындайтын болады. Ал ... ... қоса ... 70 пайызға жеттік. Мен неге 70 пайызға
тоқталамын? Яғни ... өз ... 70 ... ... ... ... билеп отыра алмайды. Тілін мемлекеттік тұғырға ... ... ... санмен қатар сапа да ... Ал ... сан ... бар, ... сан ... емес, сапа керек дейтін. Сан болмаса,
сапа қайдан болсын? Қазақстанда ... саны 70 ... 2015-17 ... ... ... саны қосылады, оралмандарға квота саны биыл 20
мыңға дейін көтеріліп отыр. Басында 5-10-15 мың квота ... Бұл ... ... халқы қатарына 100 мың адам ... ... ... ... ... ... арасында балалардың саны аз. Олар
депопуляциядан шыға алмай ... ... ... ... төмендігі
соншалықты, әлі өлгендердің сандарын толтыра алмауда. Бұл жалғыз біздің
еліміздегі еуропалықтардың басындағы жағдай емес, олар ... ... ... күй кешіп отыр.
Отбасының әлеуметтік жағдайы артқан ... ... ... үшінші
баланың құндылығы шеттетіліп қалады
Әйел адам отбасы жақсы тұрған сайын, басқа құндылықтарға қызығады.
Ол бір ғана бала ... ... бала ... гөрі үлкен пәтер алғысы
келеді, әкесі джип мінсем дейді, ... ... ... ... ... ... баланың, әсіресе үшінші баланың құндылығы ... ... үлде мен ... ... отырған әйел Тәжікстанда
балаларымен қара ... ... жеп ... ... ... үш есе ... табады. Алматыда базарда жүрген орта азиялық мұсылман әйелдер ... екі есе, орыс ... үш есе ... көп ... Бала ... ... емес. Бала туу тәлім-тәрбиеге, пиғылға байланысты.
Егер сіз көп балалы отбасында ... ... ... ... ... ... сіз де көп бала өсіресіз. Ал жалғыз болсаңыз, сіз
де жалғыз ғана бала ...

Пән: Социология, Демография
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 35 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
19-20 басындағы қарақалпақтардың отбасылық некелік қарым-қатынастарына байланысты әдет-ғұрыптары мен салт дәстүрлері жүйесі44 бет
«Адамдардың табиғатсыз күні жоқ, Табиғаттың мұны айтуға тілі жоқ»5 бет
Мұхтар Әуезов - Әлемге әйгілі тұлға3 бет
Отаршылдық саясаттың Түркі өркениетіне тигізген кері әсері3 бет
Ыбырай Алтынсариннің педагогикалық идеясы мен ағартушылық қызметі7 бет
Қ.Жұмаділовтың «Дарабоз» дилогиясында хандар образы7 бет
Қазақ хандығы құрылуының этникалық алғышарттары22 бет
Қазақ әдебиетiндегi ұлттық дәстүр және М. Әуезовтiң жаңашылдығы26 бет
1970 – 1990 жылдардағы Қазақстандағы көші – қон процестерінің тарихы46 бет
1999 жылғы Қазақстандағы халық санағы бойынша елдің деморафиялық жағдайы4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь