Ұлттық ойындардың дене тәрбиесіндегі маңызы


Пән: Спорт
Жұмыс түрі:  Реферат
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 11 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге
Кепілдік барма?

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






Жоспар
Кіріспе
Негізгі бөлім

Ұлттық ойындардың дене тәрбиесіндегі маңызы
1. Дене тәрбиесі сабақтарындағы қазақтың ұлттық ойындары мен спорт
түрлері
2. Қазақтың ұлттық спорт түрлері

Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер

Кіріспе

Қоғамның әлеуметтік-экономикалық дамуының жеделдеуі халық шарушылығына
қажетті сапалы да жоғарғы білімді, белсенді, дене және ақыл-ой еңбегіне
қабілетті мамандарды даярлауда және олардың денсаулығын сақтауда дене
тәрбиесі маңызды роль атқарады. Қазіргі таңдағы ғылыми-техникалық жүйенің
тұрақты дамуы жағдайында оқушы-жастар ағымдағы ақпаратты қабылдап,
еліміздегі денешынықтыру қозғалысының басты бағытын анықтай алады. Дене
тәрбиесі арқылы әрбір адам жастайынан денсаулығын сақтап, салауатты өмір
сүру бағытында үлкен нәтижеге жете алады. Мысалы, студенттің өсіп-жетілуі,
жан-жақты дамуы жоғарғы оқу орнына арналған дене тәрбиесінің
бағдарламасында қойылған талаптар то- лық көлемде іске асырылғанда, сабақта
және сабақтан тыс уақытта ұлттық спорт түрлері мен ойын түрлерін дұрыс
пайдаланғанда және мамандырылған қолданбалы дене тәрбиесінің
мүмкіншіліктерін шебер қолданғанда ғана мүмкін болады деп есептейміз.
Қазіргі кезеңдегі ұлттық спорт түрлері мен ойындарының негізгі максаты дене
тәрбиесін жетілдіру және дамыту.
Ойын - тарихи құбылыс. Ұлттық ойын ұлт тарихына, оньң мәдениетіне
жетелейтін соқпақ сияқты. Ұлттық ойында халық дәстүрі мен салт-санасынан
туындаған ұлтқа тән ой-өріс, сапа, дене тәрбиесінің қажетті деп саналатын
түрлері көрініс табады. Мысалы, батылдық, төзімділік, сабырлық,
көздемпаздық, мергендік, шапшандық т.б. сияқты сапаларды тәрбиелеуге
бағышталған. Қазақ ұлтының дене тәрбиесінің формалары мен тәсілдерін
қазіргі кездегі педагогикалық тәрбие ісінің негізіне кеңінен пайдалану
мәселесі әр кезеңде де сөз болады деуге болады. Бұл мәселемен шұғылданған
зерттеушілер де бар. Қазақтың ұлттық ойындарының тарихын республикамыздағы
дене шынықтыру мен спорт тарихын байланыстырып, жарыстыра қарастырған
М.Т.Тәнекеев, Б.Төтенаев сияқты зерттеуші ғалымдардын еңбектерін айтуға
болады, Сондай-ақ қазақтың ұлттық ойындарын жинап, құрастырып, оны
өткізудің, пайдаланудың әдістемелік жолдарын құрастыратын Ә.Бүркібаев,
А.Молдағаримов еңбектері де ойындарды дене тәрбиесі сабақтарында
пайдалануға мүмкіндік береді. Ұлттық ойындар мен спорт түрлерінің жалпы
мектептегі, бала бақша-сындағы, жоғарғы оқу орындағы дене тәрбиесі
жүйесіндегі маңызына, оның формалары мен түрлеріне арналған бірнеше
еңбектерді, Е.Сағындыковтың, Ж.Төлегеновтың, Ж.Хайдаровтың,
М.Тұрыскелдинаның, Қ.Құлановтың, т.б. кандидаттық диссертацияларын атап
көрсетуге болады. Дене тәрбиесі сабақтарында түрлі ұлттық ойындарды
пайдаланудың тиімділігі және оны пайдаланудың жолдары туралы жекелеген
мақалалар мен әдістемелік нұсқаулар баспадан жарық көрді.

Дене тәрбиесі сабақтарындағы қазақтың ұлттық ойындары мен спорт
түрлері.
Республикамыздың қазіргі қоғамдық - әлеуметтік дамуы ұлттық спорт
түрлері мен ойынды өз деңгейінде дамыту ісін заман талабына сай қарастыруды
қажет етеді.
Ұлттық спорт түрлері мен ойындардың мәдени де, рухани да
мүмкіншіліктері мол. Қазіргі заманға сай салауатты өмір салтын
қалыптастыруға, денсаулықты шынықтыруға тигізетін пайдасы зор. Мысалы,
қазіргі кезде қайта жаңғырған Наурыз мерекесі ұмыт болған ұлттық ойындар
мен сайыстар түрлерін жандандыра түсуге зор ықпалын тигізіп және оларды
халық арасында кеңінен насихаттауға жол ашып беріп отыр.
Ұлттық спорт түрлері мен ойындар түрлері көптеген мектептерде, оқу
орындарда Наурыз мерекесінде кеңінен насихатгалып, түрлі формада қайта
жаңғыртылуда. Тек мереке сайыстарда ғана емес әсіресе, дене тәрбиесі
сабақтарында және сабақтан тыс уақытта олардың түрлерін пайдалануды іс
тәжірибеге енгізу ісін кешеуілдетуге болмайды. Себебі тез, шапшаң қимылға
негізделген ұлттық ойындар түрлері сабақтың әсерлілігін көтеруге
мүмкіншілік береді. Халықтың тұрмыс--тіршілігінің сарқылмас күшін білуге
жағдай туады.
Ойын - үлкен қазына, тарихы теренде жатыр, ұлттық ойын мазмұны мен
формасы жағынан әр алуан. Бірақ ұлттық дәстүр, салт-санадан туындайтын,
солардың көрінісі ретінде қалыптасқан ұлттық ойындар командалық және
командалық емес болып бөлінеді. Кейбір ойындар сабақтың дайындык, бөліміне
үлкен пайдасын тигізізсе, кейбір ойындар негізгі қорытынды бөлімдерінде
пайдаланылады. Көпшілік ойындарды өткізу үшін қымбатқа түсетін спорт
құралдарының қажеттігі жоқ. Олар кез-келген аланда, ашық алаңқай жерде
өткізіле береді. Міне, бұл тараптан да ұлттық. ойындардың өміршеңдігін баса
айтута болады. Ойынның тәрбиелік мәні зор. Далада еркін өскен қазақ халық
қажырлылықты, шыдамдылықты, жолдастық көмекке келуді, тез шешім алуды т.б.
көптеген саналық қасиеттерді тәрбиелеуге ойынның қосар үлесін ертеден-ақ
білген, соған икемделген. Бұл құралда беріліп отырған ойындар адамның
табиғи мүмкіншіліктерін арттыруға, жасөспірімдерді шапшаң жүру, жүгіру,
нысана көздеу, ату, күш сынасу т.б. сияқты сапаларды жетілдіруге көмегін
тигізеді.
Ұлттық ойындарды өткізудін, өзіне тән ережесі, шарттары болады. Ойынға
қатысушылар арасындағы қарым-қатынастар осы ережелерге сай реттеледі. Әр
ойында ойнаушыларға ережеге сай әр түрлі шарттар қойылады.
Құралдың бұл бөлімінде қазақтың ұлттық ойындары мен спорт түрлерін
ұйымдастыруға жеңілдік беретін әдістемелік кеңес беріледі. Бұл ойындарды
дене тәрбиесі сабақтарында, сондай-ақ сабақтан тыс уақытта да дене
шынықтыру мақсатында пайдалануға болады.

Қазақтың ұлттық спорт түрлері.
Қазақша күрес.
Қазақша күрес тек ұлттық спорт түрі ғана емес, оның аты, маңызы,
құндылығы ерекше орында. Мысалы, Балуан Шолақ, Қажымұқан аталарымыз жол
салған қазақша және классикалық күрес дәстүрі бүгінде жалғасып, одан әрі
дамуда. Бұл күрес бойынша әлемдік, одақтық тұғырларға көтерілген есімдері
әйгілі А.Айқанов, А. Ғабсаттаров, А.Мұсабеков, Ш.Серіков, Ж.Үшкемпіров т.б
сияқты балуандарды атауға болады.
Қазақша күресте белдесу басталар алдында палуандар белбеудің түсіне
сәйкес қызылмен және көкпен белгіленген диоганал бойынша қарама-қарсы
бұрышта тұрады. Кілемдегі төреші белгі бергеннен кейін палуандар кілемнің
ортасына шығып қол алысады да, содан соң қайтадан орындарына барады.
Төрешінің ысқырғанынан соң палуандар кілемнің ортасына қайта шығып,
белдесуді бастайды.
Екі палуанның да, белбеуден қалай ұстаймын десе де еркі. Белдесу
аяқталған соң палуандар кілемнің ортасына, төрешінің екі жағына шығып
тұрады. Нәтиже хабарланғаннан кейін және жеңімпаздын қолын жоғары көтеру
рәсімінен соң, палуаңдар тағы да қол алысып, кілемнің үстінен кетеді.
Жаңадан бастап жүрген палуандар үшін жарыс ұзақтығы 6 минут 3 минуттан
екі кезең, арасында бір минут үзіліс.
Күрес кезінде палуандар төрешінің рұқсатынсыз кілемнен кете алмайды.
Күрес осы уақыт бойына екі палуанның бірі жеңілгенше жүреді.
Халық жасаған мұралар сан алуан. Аға ұрпақ өз білгенін, өз көкейіне
тоқығанын кейінгі буынға мирас етіп, іс-әрекет үстінде көзін қанықтыра
беруден бастаған. Солардың бірі - ұлт ойындары. Халықтың сәби шағымен
бүгінгі өскелең дәуірінің куәсі ретінде, адам баласының фантазиялық ой
жүйесінің заңды жалғасы ретінде оны үйренудің тәжірибеде пайдаланудың үлкен
білімдік, тәрбиелік маңызы бар.
Ұлт ойындары — интернационалдық тәрбиенің құралы. Олай дейтініміз ұлт
ойындарының арасында өзара үндестік, тығыз байланыс бар.
Ойынға тек ойын деп қарамай, халықтың ғасырлар бойы жасаған асыл қазынасы,
бір жүйеге келтірілген тамаша тәрбие құралы деп қараған орын-ды. Бұл
пікіріміз жалаң болмас үшін, заманымыздың заңғар жазушысы, ұлы ойшылдарының
бірі — Мұхтар Омарханұлы Әуезовтің мына бір пікірін еске ала кетейік:
"Біздің халқымыздың өмір кешкен ұзақ жолында, өздері қызықтаған алуан өнері
бар ғой. Ойын деген, менің түсінуімше, көңіл көтеру, жұрттың көзін қуантыш,
көңілін шаттаңдыру ғана емес, ойынның өзінше бір мағыналары болған".
Қазақ халқының ұлт ойындарында ұрпақ қамын ойлаған, бір жүйеге
келтіріп өрнектелген ой мен әрекеттін, құпия философияны түсінуге
жетелейтін адамгершілік үлгі-өнегенің желісі бар. Қазақ халқының ұлт
ойындары негізінен алғанда үш жүйеден тұрады: ойын-сауық, дене шынықтыру,
спорт және ой шыңдау.
Жас бала ойынға алдымен үйренуші, көруші, есе келе соған белсенді
қатынасушы, келесі кезеңнде өзге ге үйретуші, жаттықтырушы, ұлғая келе
көруші жанкүйер ретінде қатынасады. Амал қанша, кейінгі 50-60 жылдың
көлемінде ұлт ойыңдарына көңіл бөліп, елеп-ескермеудің нәтижесінде, көбі
ұмыт болып, мүлде жоғалуға жуық.
Халқымыздың эпостық жырларының бір - "Қобыланды батырды" алайық.
Қобыландының жат жұртқа барып, бәсекеге түсіп, алтын (қабақ) теңгені атып
түсіріп, мерейінің үстем болуы, Құртқа секілді балауса жастың соншалық
білгірлігі ертегіден гөрі шындыққа жақын екенін мойындаған жөн. Бұл — сол
заманның шындығы жәие сол заман тәрбиесінін жемісі. Сонымен бірге бұл
шындық - жастарға деген зор ілтипат, сенім мен ықыластан туған нағыз
халықтық тәрбиенің жемісі.
Ұлт ойындарын семья тәрбиесінен бастап, мектептегі жеке пәндерді оқыту
барысында, үзілістерде, ұзартылған күн топтары мен жұмыстары, мектепте
өткізілетін ертеңгіліктер мен кештерде дидактикалық, қосымша материал
ретінде пайдалануға болады. Ойынның түрлері оқушылардың жас ерекшеліктеріне
байланысты іріктеліп алынуы тиіс. Ұлттық ойыңдар сонымен бірге сол халықтың
даму тарихынан да хабар береді.
Оқушының сабақты жақсы меңгеруінің бір айқын кепілі — оның сөйлеу
тілінің дамуына байланысты. Халқымыздың ежелден келе жатқан дәстүрлі
жұмбақ, жаңылтпаш сияқты ойындары — тіл дамытудың әсерлі құралы.
Ойын араласқан сабақ оқушыларға әсерлі болып, олардың білуге
құмарлығын арттырып, түсініктерін кеңейте түседі.
Мұндай көрнекі құралдардың бірі - абақ. Абақ — өзіндік тарихы бар
ежелгі есеп құралы. Бұл аспапты арифметикалық амалдарды орындау үшін көне
дәуірлердегі гректердің кең қолданғаны туралы тарихи деректер сақталған.
Біздің бақылауымызша, сыныптарда математика сабақтарын оқыту
процесінде көрнекті құрал - абақ ретінде, қазақтың ежелгі ұлттық ойыны
"Тоғыз құмалақ" тақтасын пайдалануға әбден болады. Тоғыз құмалақ өзінің
құрылым — түзілісі жағынан ертедегі есептеу құралы — абаққа ете ұқсас.
Халқымыздың ғасырлар бойы жасаған ұлт ойындарының бір түрі ой
шынықтыру ойындары болса, оның көп қоры бұл күнде ұмыт болып, бізге жетпей
отыр.
Халық ойындары ақыл-ойдың дамуышы, өнер жарыстыруға, білгенін ортаға
салу секідді ізгі мақсаттарға жол ашадьг. Сондықтан ойын арқылы әрі
тынығады, әрі ұжымдыққа, ұйымшылдыққа үйренеді. Төзімділік, шыдамдылы,қк
пен ұстамдылық, өзін-өзі тежеу сияқты қасиеттердің алғашқы қажеттігін
сезіну де осы ойыннан басталады.
Ұлт ойындарын отбасы тәрбиесінен бастап, мектептегі жеке пәндерді
оқыту барысында, үзілістерде, ұзартылған күн топтары мен жұмыстары,
мектепте өткізілетін ертеңгіліктер мен кештерде дидактикалық, қосымша
материал ретінде пайдалануға болады. Ойынның түрлері оқушылардың жас
ерекшелікгеріне байланысты іріктеліл алынуы тиіс. Ұлттық ойындар сонымен
бірге сол халықтың даму тарихынан да хабар береді.
Ойын арқылы баланың бойына адамгершілік қасиеттермен қатар білімге,
енерге құштарлығы қалыптасады. Тіпті нашар оқиды-ау деген оқушылар өздері
де ойын элементтері араласққан сабаққа зер салып, ынталана түседі. Ойын
араласқан жерде жарыс болмай тұрмайды. Оқушылар жолдастарынан қалып қоймау
үшін сабаққа белсеңді қатынасып, қойылған сұрақтарға жауап іздеп, ойлана
бастайды. Сабақта ойын ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Дене тәрбиесіндегі қимыл-қозғалыс ойындарының маңызы
Дене тәрбиесін жүзеге асыру
Дене тәрбиесін ұйымдастыру
Бастауыш сыныпта дене тәрбиесінің мәселелері
Ұлттық спорт түрлеріндегі ойын жаттығуларының маңызы
Дене тәрбиесін ұйымдастыру формалары және құралдары
Қазақстан балалар мен оқушы жастарға дене тәрбиесін берудің тұжырымдамасы
Қазақ халқының ұлттық қозғалмалы және спорт ойындарының дене тәрбиесіндегі орны
Бастауыш сынып оқушысының тұлғасын қалыптастырудағы спорт пен дене тәрбиесінің ролі
Ұлт ойындарын балалардың жас ерекшелігіне және қызығушылығына байланысты іріктей білуі
Пәндер