Философия-дүниетанымның тарихи типі ретінде



Пән: Философия
Жұмыс түрі:  Материал
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге
Таңдаулыға:   




Философия б.ғ.д. VI-V ғ.ғ. пайда болып, өзінің бүгінгі ахуалына келді.
Қайсыбір философия, Гегельдің айтуына қарағанда, оймен ұсталып қалынған өз
заманы, дәуірі. Философия тарихы, олай болса, адамзаттың ой-өрісінің даму
тарихы, шегіне жеткен ең жалпы адам мен Дүниенің қарым-қатынасы жөніндегі
мәселелерді шешудегі өз заманымен шектелген ойлау, рух талпынысы.
Философия тарихы сонау көне заманнан бері қалыптаса бастады. Оның
қайнар көзі - Дүние мен адамның байланысы жөніндегі алғашқы жиналған ойлар
мен пікірлер, оларды белгілі бір жүйеге келтіріп, сараптау қажеттігі, соның
негізінде әрбір философтыңөзінің ой-пікірін жеке көрсетуге тырысуында жатса
керек. Сондықтан Кон-фу-Цзы, Платон, Аристотель сияқты көне замандағы.i ірі
ойшылдар өздерінің көзқарасын бұрынғы тарихта қалыптасқан пікірлермен
салыстырып, оларға баға береді.
Сонымен қатар сол көне заманда өз шығармашылық еңбегін тек қана әдейі
философия тарихына арнаған ойшылдар да болды. Оған, мысалы, III ғ. өмір
сүрген Диоген Лаэртийді, Секст Эмпирикті жатқызуға болар еді.          Д.
Лаэртийдің Атақты философтардың өмірі мен ілімдері, нақыл сөздері,
С.Эмпириктің Ғалымдарға қарсы деген еңбектері арқылы біз көне замандағы
философия ішіндегі ой-тартысты, әрбір ойшылдың шығармашылық тәжірибесінің
ерекшелігін байқаймыз.
Орта ғасырларды алатын болсақ, онда философия тарихы көбінесе
тарихтағы болған ұлы философия еңбектеріне жасалған комментарийлер
(түсініктер) арқылы көрінді. Мысалы, Әл-Фараби Аристотельдің шығармаларын
тек қана араб тіліне аударып қана қойған жоқ, сонымен қатар өзінің кең
түсініктемелерінде оларға баға беріп, басқа грек ойшылдарының еңбектерімен
салыстырып, олардың бір-бірімен сабақтастығын көрсете білді.

Философиядағы адам мәселесі

Антропология – адам туралы ілім. Философиялық антропология –адам
туралы философиялық ілім немесе адам философиясы.

Адам мәселесі философияның аса маңызды өзекті мәселелерінің бірі. Қазіргі
заманғы философиялық антропология бір-біріне қарама-қарсы көптеген
мектептер мен ағымдардан тұрады.

Антропогенез мәселесі. Адам өте күрделі біртұтас жүйе, өз кезіңде одан да
күрделі екі жүйенің (биологиялық және әлеуметтік) құрамдас бөлігі болып
саналады. Бұл дегеніміз, адам тек қана биологиялық емес, сонымен бірге
әлеуметтік тіршілік иесі болып табылады. Сонда адам тарихи жолмен
биоәлеуметтік тіршілік иесі ретінде қалайша қалыптасты екен? Бұл сұрақ
антропогенез мәселесінің мәні деуге болады.
ХІХ ғасырға дейін еуропалық мәдениетте теистік антропологиялық концепция
басым болды. Мұнда әлем мен адамның діни тұжырымдамасы қарастырылады.
Дүниенің думуы мен тарихы жоқ. Дүние мен адамды жаратқан күш – Құдай. 
Дүние мен адамның шығуы  мен дамуын бұл теория ғылыми жолмен түсіндіріп
бере алмады.

ХІХ ғасырда антропогенез мәселесінің ғылыми тұрғыдан зерттелуіне мүмкіндік
туа бастады.  Эволюциялық теория дүниеге келді (Ч. Дарвин). Адамның шығуы
мен қалыптасуын биологиялық заңдарға сүйене отырып түсіндіруге тырсты. Бір
кемшілігі — әлеуметтік факторлары қарастырмауы.

Ф. Энгельс антропогенездің еңбек теориясын ұсынды. Бұл теория бойынша еңбек
биологиялық заңдарды жоққа шығармайды, керісінше түрлендіреді, нығайта
түседі. Сөйлеудің, тілдің, мидын, ой-сананың дамуын осы еңбекпен
байланыстырады.

Адамның мәні туралы мәселе адам туралы ілімнің өзегі болып табылады.
Ойшылдар адамның мәні ретінде оның ерекше бір қасиеттерін алып қарасты.
Қазіргі заманғы ғылым бойынша адамның тарихи болмысы мен дамуының негізін
құрайтын субстанция – бұл әр қашанда қоғамдық өндіріс аясында жүзеге асатын
адамдардың еңбек қызметі. Адам тікелей немесе жанама түрінде қоғамдық
қатынасқа тұрмай еңбек ете алмайды. Қоғамдық өндіріс пен еңбектің дамуымен
бірге адамдардың қоғамдық қатынастары да дами түседі. Бұл қоғамдық
қатынастар жүйесін индивид қаншама дәрежеде игереді, бойына тоқиды соншама
оның өзіндік дамуы жүреді. Сондықтан, К. Маркс Фейербахты адам туралы
абстрактілі ой үшін сынай келе былай деген болатын адамның мәні жеке
индивидке тән абстракт емес. Шың мәнісінде ол барлық қоғамдық қатынастардың
жиынтығы болып табылады. Мұнда барлық қоғамдық қатынастар (материалдық
және идеалдық, қазіргі және өткен) жүйесі жайында сөз болып отыр.  Бұл
тұжырымның методологиялық  маңызы ерекше, өйткені адамды тұрпайы-
материалистік, не идеалистік, не дуалистік тұрғыдан түсінуге болмайды, оны
диалектикалық тұрғыдан дұрыс түсіне аламыз. Адам бір сәтте өндіруші де,
саналы да, мәдени де, өнегелі де, саяси да т.б. тіршілік иесі болып келеді.
Ол, азба көппе мөлшерде қоғамдық қатынастар жүесін бойына тоқиды, сіңіреді,
сойтіп барып өзінің әлеуметтік мәнің жүзеге асырады. Мәселенің басқа бір
қыры – адам тарихи процестің жемісі. Қазіргі замңғы адам ауадан пайда
болған жоқ, ол, қоғамдық-тарихи процестің нәтижесі. Басқаша айытқанда адам
және адамзат бір болып саналады.

Бірақ адамды қоғам мен қоғамдық қатынастардың нәтижесі деп біржақтылы
сипаттауға болмайды.  Адамды сол қоғамдық қатынастардың жасампазы
екендігінде ұмытпауымыз керек. Сонда ол, бір сәтте қоғмдық қатынастардың
субъектісі мен объектісі болып танылады. Адамда субъекті мен объектінің
бірлігі, теңдігі орын алады. Адам мен қоғам арасында диалектикалық байланыс
бар: адам – бұл микроқоғам, қоғамның микродеңгейде көрініс табуы,  қоғам –
бұл адам, бірақ өзінің қоғамдық қатынастарындағы.

Жеке адам - әлеум. индивид ретіндегі адам, қоғам мүшесі. Жеке адам туралы
ғыл. түсінік адамды қоғамдық қатынастардың жиынтығы ретінде қаралатын
биоәлеум. организм деген түсінікке негізделеді. Жеке адам — әлеум-тің
индивидте көріну түрі. Әрбір адам – жеке адам., өйткені әлеум. осы
индивидтің бір жағы, кезеңі, қасиеті. Адамның қоғамдық организм ретінде
өмір сүруінің өзі адамдардың өзара әрекетін қажет етеді, әлеум. жағдайлар
мен басқа адамдардың осы адамға тигізетін әсерін ғана ескеріп қоймай, сол
адамның әлеум, жағдайларға және басқа адамдарға әсерін ескеру қажет.
Адамдардың жеке адам түрінде дамуының қажетті алғышарттарының бірі
индивидтердің табиғи қабілеттері екендігі, соған тәуелді болатындығын айту
керек, бірақ ол негізінен қызметтің объектісі болып табылатын адам өмір
сүретін қоғамда ғана іске асады. Бірақ жеке адамның дамуы әрқилы болғаны
абзал. Индивидтердің қай-қайсысы болсын өзінің адам ретінде дамуының
объективті жағдайы болатын қоғамның белгілі тарихи формасын табады. Жеке
адам ретінде индивид дамуының кеңдігі мен тереңдігі – оның әлеуметтілігі
және сол әлеуметтіктің индивидтің қызмет формасына айналуын игеретін кеңдік
пен тереңдік, демек сол әлеуметтіктің өзгеруі, жасалуы. Қоғамның тарихи
формалары мен типтері – жеке адамның да тарихи формалары мен типтері.
Алғашқы қауымдық қоғамда адамдар көбінесе өмірге қажет заттарды табу арқылы
өмір сүреді, олар бір-біріне және өздері өмір сүріп отырған табиғи
жағдайлармен тікелей табиғи бірлікте болды, сондықтан көп жағдайда өздерін
табиғаттан ажырата алмады, бір-бірінен қоғамдық организм ретінде бөлінген
жоқ. Таптық антагонистік қоғамдарда адамдардың өмір сүруінің табиғи
ерекшеліктерімен, өндіріс жағдайларымен және олардың тіршілік жағдайларының
арасында үйлеспеушілік пайда болып, дамиды, адам мен табиғат арасындағы,
адамдардың тапқа бөлінуімен индивид арасында үйлеспеушілік үдей түседі,
жеке адамның табиғаттан да, басқа адамдардан да оқшаулануы күшейеді, ол
өзін ерекше жеке адам ретінде ұғына бастайды. Бірте-бірте қоғамның барлық
мүшелері тарихтың саналы жасампазы, яғни, жан-жақты кемелденген жеке адамға
айналады. Жеке адамды ғылымдар зерттейді, мыс., этика жека адамның
адамгершілік санасы мен тәртібін құрайды, пед. Жеке адамды тәрбиелеу
мәселелерін шешеді т.с.с. Әр адамның өзіне тән мінез-құлқы, интеллектісі,
сезім-түйсігі болады. Сол қасиеттердің толықтығы жеке адамның психикасын
құрайды. Жеке адамның психикалық даралығы белгілі бір дәрежеде психикалық
күйлерінің (қайғыруы, тәртіп мотивтері және т.б.) өзгеруіне қарамастан
әрдайым өз қалпын сақтай алады, ол өмір жағдайлары мен нерв жүйесінің
тұрақты ерекшеліктеріне байланысты. Психикалық күй қызмет процесіне, адам
болмысындағы өзгерістерге байланысты ауытқып тұрады. Жеке адамның
психикалық құрылымы белгілі табиғи ерекшелікті қажет етеді, алайда жеке
адам психикасының дамуында қоғамдағы ахуалдар мен олардың өзгеруі шешуші
роль атқарады.
Жеке адам және қоғам – әрбір тарихи нақтылы қоғамның жеке адамның
қалыптасуына және оның дамуына қандай жағдай жасайды және жеке адам қызметі
қоғамға қандай шамада әсерін тигізеді, қоғам мен жеке адам мүддесі қалайша
үштасады деген мәселелерді қарастыратын әлеум.-филос. проблема. Көптеген
әлеум. теориялар қоғам мен жеке адам арасындағы қайшылық жойылмайды,
мәңгілік деген идеяны уағыздады, оларды өз алдына тұтас дүние ретінде
қарастырады. Мыс., құл иеленушілік қоғамда жеке адамды саяси тұтас
мемелекетке бағынышты ету қажеттілігін дәлелдеген Платон мен Аристотель
теорияларымен қатар мемлекет билігін жеке адамның жаныштап, оған қас күш
ретінде қарайтын стоиктердің скептиктердің, эпикуршілердің теориялары да
болды. Феод. формацияда жеке адамның орнын, құқын және міндеттерін қоғамның
әлеум.-касталық құрылымына қатаң тәуелді етуді көздейтін шексіз билікті
қолына шоғырландырған діни идеология мен оның иерархиялығын қорғау, құдайға
құлшылық ету және т.б. бағындырылды. Капитализмнің пайда болуы адамның
қауыммен, сословиямен, кастамен, цехпен тоғысуын жойып, дараланған жеке
индивид туралы көзқарасты қалыптастырды. Енді қоғам формальды жағынан өзара
тең жекеменшік иелерінің тобы ретінде, оларға өзіндік қабілеттері мен күш-
қуатының, толық көрінуіне ең қолайлы мүмкіндіктер жасайтындығына кепілдік
берді 17-18 ғ-ларда қоғамдық және мемл. құрылыс индивидтердің келісімінің
жемісі, ол адамдардың игілігіне қызмет етпеген жағдайда, яғни келісімді
бұзғанда қайта құрылуы мүмкін дегенді дәлелдейтін қоғамдық келісім
теориялары жасала бастады. Дегуманизациялау мен адамды даралық
қасиеттерінен айыру тек еңбек сапасын ғана емес, ой еңбегі саласын,
бюрократияландырылған басқару саласымен қоса, тіпті, бос уақыт пен ойын-
сауық саласын да қамтиды. Бұл процесс қоғам мен жеке адам арасындағы
қырғиқабақтықты мәңгілік құбылыс деп есептейтін метафиз. қайшылыққа жатады.
марксизм формациялардың дамуы мен алмасуы сонымен бірге адамның даралық
сипатының қалыптаса бастауы мен дамуының тарихи процесі екендігін көрсетіп,
қоғам мен жеке адам арасындағы қайшылықтардың пайда болуын антогонистік
қоғамдық қатынастармен байланыстырды, оның көріністерінің және олардан
арылудың нақты жолын көрсетіп берді. Антогонистік таптарды және еңбек
бөлінісінің тарихи мұрагерлік формаларын жою жанжақты кемелденген
шығармашылық тұрғыдан белсенді жеке адам қалыптастыру үшін жағдай жасайды.
Мұнда қоғам адам үшін, оның игілігі үшін бәрін жасайды, екінші жағынан
қоғам мүшелері қоғамдық мүдделерге саналы қызмет етеді, сол үшін өзінің
кәсіби, жалпы мәд. дәрежесін, әлеум. жауапкершілігін, ұйымшылдыгын және
тәртібін, яғни өзін әлеум. жағынан бай жеке адам ретінде дамытуын неғұрлым
жоғары дәрежеге көтереді.

Антропогенез – қоғамдық жан иесі ретінде адамның пайда болып, жетілу
процесі. Дарвин, Гексли және Геккель адамның үшінші кезеңдегі жоғары
дәрежедегі дамыған маймылдардан шыққандығын дәлелдеді. Адамдардың қоғамдық
– еңбек қызметі антропогенездің қозғаушы күші болды, бұл қызмет ерекше
қоғамдық байланыстарды, мәдениетті жасады, адамның дене бітімін
қалыптастырды. Мүның бәрі адамды құдай жаратты деген діни уағызды теріске
шығарды. Оның пайда болуы және даму процесі австралопитектердің (адамның ең
жақын арғы тегі – қазбалардан табылған маймылдар, олар Африкада бұдан 5 млн
ж. бұрын өмір сүрген) жер бетінде тірршілік ету сатысына, талғаусыз
тамақтану және табиғи заттарды құрал ретінде (бірлесіп аң аулау, олжаны
кәдеге жарату), қорғаныс үшін қолдануға, сонан соң оларды жетілдіре түсуге
кешкеннен кейін әзірленді. Мұның өзі өңделмеген тас, сүйек және ағаш
құралдарды үздіксіз жасауға, демек, қоғамдық өндіріс нышандарының, алғашқы
қауымдық тобырларының (нитекантроптардың және сиантроптардың) пайда болуына
әкелді. Қоғамдық өндірістің тууы сана мен тілдің пайда болуының алғышарты
болды, адамның дене бітімі қалыптасты. Қоғамның, адамның қалыптасу процесі
жүздеген мың жылдарға созылды (Африка, Оңтүстік Шығыс, Оңтүстік. Алдыңғы
Азия, Европа) және алғашқы қауымдық тобырдың алғашқы қауымдық қоғамға
ойысуымен, ал неандерталдықтардың шамамен 35-40 мың ж. бұрын қазіргі адам
кейіпіне келуімен аяқталды.
Антропосоциогенез – материя қозғалысының биологиялық формадан әлеуметтік
формаға өту процесі; жануардың адамға айналуыфның және жануарлардың адамзат
қоғамымен ажырамас бірлігі. Антропогенез және социогенез қапталдаса жүріп
отырған екі дербес процесс емес. Адамның қалыптасуы оның мәнінің қалыптасуы
болып табылады. Алайда адамның мәні жеке индивидке тән абстракті немесе
өзінің шын мәнінде ол барлық қоғамдық қатынастардың жиынтығы болып
табылады. Демек адамның қалыптасуы (антропогенез) денегіміз ең алдымен
қоғамдық қатынастар жиынтығы, яғни, қоғамдық (социогенез) қалыптасуы.
Социогенез – антропогенездің мазмұны. Антропосоциогенездің біртұтас
процесінің бір-бірінен айырғысыз байланысты екі жағы бола отырып,
антропогенезбен социогенез уақыт жағынан сәйкес келеді. Жалпылама түрде
қарастырғанда қоғамның қалыптасу кезеңі сонымен бірге адамның қалыптасу
кезеңі болып табылады. Бұл идея қазіргі антропологтар мен археологтар
жасаған екі секіріс теориясының ғыл. Концепциясында нақты жүзеге асты.
Бұл теория бойынша, адам эволюцииясында екі үлкен өтпелі кезең болды.
Біріншісі және негізгісі -–адамның өзінен бұрынғы жануарлар сатысынан
қалыптаса бастаған адамдар сатысына өтуі – бұл соңғыға архентроптар
(пикентроптар, синантроптар және басқа ұсақ формалар) және палеоагтроптар
(неандертальдар) жатады. Екінші секіріс – алғашқы және кейінгі палеолит
аралығында, шамамен 35-40 мың ж. бұрын  болған палеоантроптардың қазіргі
адамға айналуы. Бірінші секіріс әлеум. заңдылықтардың пайда болуы болса,
екінші секіріс олардың толық та тұтас үстемдігінің орнауы болды. Қалыптасуы
адамдар – (архантроптар мен палеоантроптардың) – коллективі енді таза
биологиялық бірлесу кезеңінен өтті, бірақ ол әлі нағыз адамдар қоғамы бола
қойған жоқ. Қалыптасушы  адамдар – (ең алғашқы зерттеушілер алғашқы адамдар
табыны немесе алғашқы қоғам деп атады. Қоғамның тууы оның өмір сүруінің
алғашқы формасының – алғашқы қауымдық формацияның қалыптасуы процесі
болды. А-дың бастамасы жөнінде әлі пікір таласы орын алып келеді. Құрал
жасаған алғашқы жануар питекантроптар емес, олардан бұрын болған хабилистер
екенін көрсеткен 1960 жылдардағы ашылған жаңалықтардан кейін
зерттеушілердің бір бөлігі хабилистерді адам деп қарай бастады және осыған
сәйкес Антропосоциогенездің бастамасын 2,5-2 мың ж. бұрын
австралопитектердің хабалистерге өтуімен байланыстырды. Антропосоциоге-
нездің аяқталуы жайлы мәселе де толық бірегей көзқарас жоқ. Кейбір
зерттеушілер оны неантроптардың пайда болуымен ертерек уақытқа жатқызуға
бейім. Алайда алғашқы палеолит кезеңінде адамның бір биологиялық түрінің
екіншісіне өту процесі жүріп жатқаны даусыз. Палеонтроптардың
неоантроптарға өтуімен адамның биологиялық түр ретіндегі эволюциясы
тоқталды. Бұл осы кезден бастап, адамдардың бұдан былайғы дамуы бүтіндей
әлеуметтік заңдылықтармен анықтала басталғанын, яғни қалыптасқан қоғам
пайда болғанын дәлелдейді.  Неантроптардың пайда болуымен бір мезгілде
антропогенезде де және социогенезде де біртұтас Антропосоциогенез процесі
аяқталды.

Философия туралы жалпы түсінік

Бұрын философия пәні үш салаға бөлініп қарастырылатын:
1) Диалектикалық материализм;
2) Тарихи материализм;
3) Этика, эстетика.
Бұл бөлімдер маркстік-лениндік философияның принциптеріне сәйкес бөлінген
болатын. Қазір философия пәнін тұтас қарастыру тенденциясы мына салалар
бойынша жіктелінеді:
-философия және оның тарихы;
- әлемді философиялық тұрғыда түсіну;
- адамның іскерлік әрекетінің маңызы.
Әдістемелік оқу құралында жоғарыда көрсетілген алғашқы мәселені, яғни
философияның тарихын негізге ала отырып, мынадай тақырыптарды қарастыруға
тырыстық:
1) Философия-дүниетанымның тарихи типі ретінде.
2) Ежелгі Үнді философиясы.
3) Ежелгі Қытай философиясы.
4) Антика философиясы.
5) Ортағасырлық батыс Европа философиясы.
6) Ортағасырлық Араб-мұсылмандық философиясы.
7) Қайта өрлеу дәуірі философиясы.
8) Жаңа заман философиясы.
9) Неміс классикалық философиясы.
10) 19-20 ғ.ғ. философиясы.
Философия-адамзат баласының сонау ықылым заманнан басталған білімі,
қоғамдық сананың формасы, болмыс пен танымның жалпы заңдылықтары туралы
ілім. Кез-келген адамды әлем, қоршаған орта, қоғам, дін, діл, білім,
саясат, мәдениет секілді мәселелер бей-жай қалдырмайтыны айдан анық.
Міне, осы іспеттес мәселелер философия пәнінің негізгі қарастыратын
бөлімдері болып табылады. Философия сөзі грек тілінен аударғанда
-даналыққа деген махаббат мағынасын білдіреді. Б.з.д. 7-6 ғ.ғ. Ежелгі
Үнді, Қытай Және Грек жерлерінде бір уақытта пайда болады. Мәліметтерге
сүйенсек, философия терминін алғаш қолданған Антика дәуірінің атақты
философы және математигі Пифагор.
Философия дүниегекөзқарастың бір түрі. Дүниегекөзқарас- дүние туралы
жалпы пікірлер жиынтығы және адамның әлемдегі орыны жайлы көзқарасы.
Тарихи тұрғыда қарайтын болсақ, дүниегекөзқарас үш негізгі типтен тұрады:
Мифологиялық, діни, философиялық.
Мифология (гр. Myfos-аңыз, logos-ілім)- әлемді фантастикалық және ақиқат
жағдайда түсінетін қоғамдық сананың бір түрі. Мифологиялық туындыларда
әлемнің қалыптасуы, жер, адам, тіршілік, өмір және өлім секілді мәселелер
көп кездеседі. Мифтің ерекшелігі: табиғат және табиғат құбылыстарына жан
бітіру, фантастикалық құдайлардың болуы, олардың қарым-қатынасы, адамзат
баласымен араласуы т.б.
Дін- бәрінен жоғары жаратушы күшке және оның қоршаған орта мен адам
баласына әсері бар деп есептейтін сенім-нанымға негізделген көзқарас
формасы. Діннің мифологияға ұқсастығы бар: Әлемнің пайда болуы, жер
бетіндегі тіршілік, адамның іс-әрекеті туралы адамгершілік-этикалық
мәселелерді алға қояды. Қоғамды игі істерге шақыруда: мәдениеттің ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Философия дүниетаным ретінде
«Философия көзқарас ретінде»
Философия мәдениет феномені ретінде
Философия, оның пәні. Философия тарихы
Меншiк тарихи категория ретінде
Білімдендіру философиясы дүниетанымның жаңа моделі
Қазақ шежірелері – тарихи дерек ретінде
Губкалар типі
Софистика-философия және мәдениет құбылысы ретінде
Философия пәнінің мазмұны
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь