Халиль ибн-Ахмад аль-Фарахидидің араб фонетикасы саласында ғылыми қызметі


Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 10 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге
Кепілдік барма?

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

БІРІНШІ БӨЛІМ. Халиль ибн-Ахмад аль-
Фарахиди ... ... ... ... ... ... ... ... ..6

ЕКІНШІ БӨЛІМ. Халиль ибн-Ахмад аль-Фарахидидің араб фонетикасы саласында
ғылыми
қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ..8

ҮШІНШІ БӨЛІМ. Айн
кітабы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .11

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ...13

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... .14

КІРІСПЕ

Халифтер әрдайым ақындар мен ғалымдарды жақтады. Омеийдтер әсіресе
аудармашыларды бөліп шығаратын болды, ал соның ішінде кейбіреуі өздері де
ғылым және әдебиетпен айналысты. Аббасидтердің кезінде, дәлмен айтқанда
халиф ар-Рашидтің билік жүргізген кезінде الحكمة بيت (Даналық үйі)
салынды.
Мұсылмандарға білім бәрінен де маңызды – Құран білуден, хадистерден
және мойындалған тафсирлерден тұрды. Осының бәрін үйреніп-білуге көптеген
жылдар керек болды. Басқа дүние және адам туралы білімдерді арабтар
тәжірибелік мәліметтер ретінде, ақиқат ретінде қарастырды. Тез арада
ғылымның араб өмірінде үлкен дәрежеге ие болғаны соншама: ол дәрежеге
басқа елдер ғасырлардан кейін жетті, онда да арабтардың көмегінсіз болмады.
Арабтарда тазалық, жарқырау әшекейленудің таза, әшекейленген
синонимі болып табылады. Сондықтан халифатта филология барлық ғылымдардың
патшасы болғаны ғажап емес. Ол міндетті сабақтардың қатарында болды,
әңгіме мен диспуттардың тақырыбына айналды, орта білімнің маңызды бөлігі
болып саналды. Филологиялық еңбектер көптеген мөлшерде шығарылды.
Әсіресе,еңбектер VIII-X ғасырларда көп шықты. Араб тілі, араб тілінің
грамматикасының түсіндірме сөздіктері, филологиялық ғылыми еңбектер әлі
күнге дейін еш жоғалусыз өте жақсы сақталынды[1].
Лексикография және де араб тілінің кейбір ерекшеліктерін өңдеу үлкен
дәрежеге ие болды. Араб тіліне тән спецификалық үш дауыссыз түбірлер
анықталып, дыбыс құрылу зерттелініп, бірінші рет араб тілінде әріптер мен
дыбыстарды айыру басталды. Түбір мен аффикстердің анықталуы XIX ғасырдың
ғалымдарына, әсіресе Ф.Боппқа әсер етті.
Грек және Үнді ғалымдарына қарағанда, араб тіл мамандары тек
өздерінің тілдерін зертеп қоймай, басқа да түрік, монғол, парсы тілдерін
зерттеді.
Арабтардың өз тілдерін зерттеуді қашан бастағаны бізге белгісіз.
Бірақ оған қарамай, жазу Исламға дейін де пайда болғаны бізге белгілі.
Бірақ, өкінішке орай, жазудың пайда болуы туралы және лингвистикалық
еңбектер туралы бізде мәліметтер жоқ.
Негізінен араб ғалымдарының ғылыми еңбектерінде көбінесе араб тілінің
грамматикасының құрылуының түрлі варианттары туралы айтылған. Және барлық
еңбектерінде Абу-л-Асуад ад-Дуали халиф Алидің замандасы араб тілінің
біліміне негіз салғандығы туралы айтылады. Және бұл еңбектерде Абу-л-Асуад
ад-Дуалидің араб тілін зерттеудегі себептері талқыланған. Ол араб тілінің
ережелерімен таныс емес адамдардың оны бұрмалайды деп және әсіресе киелі
кітап Құран Кәрімді оқығанда адамдар өрескел қате туғызып, оның мағынасын
өзгертіп жіберуі мүмкін деп қатты қиналды. Сонымен ол келесіні қарастырды:
1. Сөз таптарын: зат есім, етістік және көмекші сөздердің бөлінуін.
2. Орфографияның кейбір проблемалары (харакаттар).
3. Флексия.
Абу-л-Асуад ад-Дуалиден кейін оның ғылыми жолын араб тілінің тарихында
атағы
қалған шәкірттері: Яхия ибн Йаъмар, Анбаса ибн Маъдан аль-Фихри және Абу
Амр Иса ибн Умар ас-Сакафи – грамматист Халил ибн-Ахмад аль Фарахиди және
толық араб тілінің грамматикасы туралы кітаптың авторы Сибауейхи оның жолын
жалғастырды.

Халиль ибн-Ахмад аль-Фарахиди
Ғылымды көбірек түсінуге, азырақ есте қалдыруға тырыс
Халиль ибн-
Ахмад аль-Фарахиди
Абу Абд ар-Рахман аль-Халиль ибн-Ахмад аль-Фарахиди аль-Азди аль-
Басри азд ұрпағының фарахид тұқымының таза арабы болған. Ол өзінің ұрпағы
мекендеген Оманда 715 ж., немесе 719 ж дүниеге келді. Бірақ,жас жігіт болып
Басраға көшіп кетіп,сонда бүкіл өмірін өткізеді, мосқал жасқа
келіп,дүниеден өтті. Оның дүниеден кетуі жайында ең ықтимал дата-786
жыл,атақта Харун ар-Рашидтің таққа отыратын жылы(786-809). Сөйтіп, ғалымның
өмірі мемлекеттің аласапыран кезеңіне тап болды.
Халиль жақсы, тамаша филологтік – діни орта білім: Құран, сүннет,
ерте өлең-жыр және тіл туралы өте жақсы білім алды. Кітаптың лексика-
грамматикалық талдауын және түсіндіруді ол, жеті канондық оқырмандардың
бірі- Абу Амр ибн аль-Аладан үйренді және өзі де қадірлі оқырмандардың
біріне айналды.[2]
Ол өзінің өмірін ғылымға арнады. Кішкентай кезінен бастап филология
білімінің негіздеріне, ұстаздарымен Иса ибн-Умра ас-Сакафи мен ибн Алямен
құмарланды. Аль-Халиль араб тіліне Баср мекендеушісі-Сакафиядан
үйрнеді.Оның мектебі Құранның дұрыс оқылуын, ерте арабтардың өлеңдерімен
оқыды,бірақ олар еш ережесіз болды. Халиль оның құрылымын өзінің Өлең
құрылу кітабымен бірінші болып анықтады. Ол бедуиндер сияқты өлең
өлшемдері туралы ғылымға жүгінді ма, әлде дайын басқа халықтың, мысалы Үнді
халқының өлең өлшемдері туралы ғылымды пайдаланды ма екені белгісіз.[3]
Оған дейінгі әліппесіз системамен болған лексикалық жазуларды, және арабтың
классикалық сөздеріне түсініктерді Халиль бір үлкен Айн атты кітапқа
жинады.
Оның жан досы Басрадағы перс ибн аль-Мукаффа- пехлевиялық әдебиетің
атақты аудармашысы болды. Соның арқасында ол грек-сириялық- пехлевиялық
ғылыммен танысты, ол араб тілінің классикалық сөздерін зерттеуде де осы
әдісті пайдаланған болса керек. Тап осылай,ол арабтанған халықтың
аудармаларымен, әсіресе математика ғылымымен айналысты. Ибн Мукаффа-оның
досы, оның барлық аудармаларын оқыды, әсіресе Аристотель қисынын оқыды. Ол
және де музыка ритмы жайлы ғылымды аударды. Осы ғылымның білгіші болуы үшін
ол кітап жазды.
Халиль сирек ақылды адам болды,ибн Мукаффа шын айтқан Ода білім көп
болған. Ол атақтырақ болған сайын одан да еңбекпен көп айналыса беретін
болды. Оған өмір сүру үшін көп ештеңе керек болған жоқ. Оның шәкірттерінің
бірі- Надру ибн Шумаил Халильдің лашық үйде тұрғандығын айтты.[4]Ол еліне
атақты-даңқты болса да, өмір сүру деңгейі өте төмен болған. Кей уақыттарда,
бар ақшасы өзіне жеткіліксіз болатын күндері де кездесетін.

Халиль аль-Фарахиди араб фонетикасы саласында ғылыми қызметі
Араб ғалымдары бізге дыбыс жіктелуі біреу емес екі түрлі болып
келгендігіне дұрыс көңіл бөлген жоқ. Ішіндегі біреуі-дөрекі толық
анықталмаған Халильге жазылған. Оның шәкірті –Субауейхи оны айтпайды, бірақ
одан кейінгі филологтардың –Замахшари және Ибн Яишаның еңбектеріне
қарағанда бұл жіктелу қарастырылғаны айтылады.
Халиль дыбысты көмектен тіске қарай 8 жіктікке бөледі. Оның жіктеу
системасында маңызды қателер бар екені айқындалады. Ол мысалы, дәлелсіз
увулярсыз топтың ішіне ك және ق; خ,ش,د дыбыстарын ол ашық топқа кіргізген.
ت,د,ز ол тілдік дейді және т.б. [5]
Араб фонетистердің еңбектерінде huruf al-qalqala деген сөзде
біріккен, ерекше бір топпен кездесуге болады. Әдетте араб дыбыстарын
айтқанда (дыбыстар 39) 16 құрылу орны болады. Ибн Джазари 17 қабылдап, аль-
Фарра 14 қабылдайды.
Бұл нақтылы 16 құрылу орны былай орналасады:
1. Көмейдің артқы жағы: хамза және ه
2. Көмейдің ортаңғы жағы: ع және ح
3. Көмейдің алдыңғы жағы: ج және خ
4. Тіл түбірі және жұмсақ таңдай: ق
5. Ерінге жақынырақ ق және ك қарағанда
6. Тілдің ортаңғы жағы және таңдайға қарсы жатқан жақ: ج , ش және ي
7. Тілдің соңғы жағының ұшы және түбір тістер: ض
8. Тілдің ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қазіргі араб әдеби тілінің негізін салушылар мен мектептері
Имам Матуриди және Имам Ашари көзқарасындағы негізгі айырмашылықтарға талдау жүргізу
Көне Отырар жайлы
Топтастырушы сөздіктер
Аббасидтер дәүіріндегі араб әдебиеті
Х–XII ғасырлардағы Қарахандар мемлекетінің мәдени мұрасы
ДИУАНИ ЛҰҒАТ АТ-ТҮРІК - ҚАЗАҚТЫҢ ТҰҢҒЫШ СӨЗДІГІ
“Китап Ад-дурра Ал-мудийа фил-луғат ат-туркийа уал-камал”
Сопылық ілім
Тәпсір әдістемесі
Пәндер