Баққожа Мұқай – драматург

М А З М Ұ Н Ы

КIРIСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3.9
І тарау

Драма арқауы, заман сыры, адам тағдыры ... ... ... ... . 10.37

ІІ тарау

Күлкісіз күн бар ма ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 38.44

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 45.46

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... .. 47
К І Р І С П Е

Қазақ әдебиетін жанрға бөліп сөз еткенде революцияға дейін поэзиядан ауызша да жазбаша да мол мұраға ие болса, прозаның төркіні Ыбырай Алтынсарин, Абай Құнанбаев, Спандияр Көбееев, Сұлтанмахмұт Торайғыров, Бейімбет Майлин шығармаларымен танылады. Ал драматургиямыз болса, дәстүр мұра дегеннен тұлдыры жоқ тақырда туып, тек қана қазан революциясынан кейін қалыптасты.
Драма (грекше drama – қимыл-әрекет) – сахнаға арналған, уақиғаны, оған қатысушы кейіпкерлердің іс-әрекетін, көңіл-күйін көрсету арқылы баяндайтын әдеби шығармалар. Драмаға уақиғаны қызу тартысқа құрып, мейлінше шиеленістіріп, шарықтау шегіне әбден жеткізіп барып тану – айрықша тән қасиет.
Драмалық шығармаларда кейіпкер өздерінің айтатын сөзі арқылы, сонымен бірге сахнадағы қимыл-әрекеті, жүріс-тұрысы, сонда байқалатын жай-күйі арқылы бейнеленеді. Кейіпкердің жеке қалып айтатын сөзі (монолог), бір-бірімен өзара сөйлесуі (диалог) – бұлар оның характерін, басқа адамдарға, өмірдегі әр түрлі жай-жағдайларға қатынасын, қоғамдық мәселелерге көзқарасын сипаттаудың басты тәсілі. Автордың уақиға барысын, кейіпкерлердің іс-әрекетін, мінез-құлқын, күй-жайын тікелей өз атынан суреттеп, баяндап беруі жоқтың қасы. Біз болып жатқан, болып өткен уақиға жағдайларды кейіпкерлердің айтуынан біліп, солардың көзімен көріп, кейіпкердің хал-жайын, сағыныш, қуаныш-қайғыға берілуінен, ойлау-сезінуінен байқаймыз. Сөйтіп драмалық шығармада жеке адамның ойлану-сезінуін терең көрсететін лирикалық тәсіл мен тұтас бір шиеленіскен уақиғаны баян ететін эпикалық жанрға тән көркемдік тәсіл қабысып, ұштасып жатады.1 Драматаругия қазіргі әдебиетімізде жетекші жанрдың біріне айналып, күрделі белге көтерілген.
Драматургия өте қиын жанр. Оның даму жолы да күрделi. Ол диiрменге барғанша әлденеше сынақтан, електен өтiп, мықтап тазарып, өз кондициясына жеткенде ғана дұрыс болмақ.2
Драматуригяның басқа жанрдан ерешелігінің ең бастысы оның тууы, дамуы, тіршілік тынысы театрға байланысты. Ұлы Қазан революциясының бостандыққа жеткізіп экономикалық, мәдени, рухани өміріміздің сан-саласына енгізген көп өзгерістерімен қатар қазақ халқына тартқан үлкен бір сыйы 1926 жылы ұлттық театрдың құрылуын 3 ескерсек бұл жанрдың өмір өлшемі белгілі. Әдебиет пен өнеріміздің осы жаңалығын реалистік әдістің идеялық, эстетикалық көркемдік құралы ретінде М.Әуезов, Ғ.Мүсірепов, Б.Майлин, Ж.Шанин, Т.Ахтанов, С.Шаймерденов, Ә.Тарази т.б. шығармаларынан танып білсек,
соңғы жылдары қазақ әдебиеті біраз жаңа есімдермен толықты. Өзіндік сәтті ізденістермен танылған әдебиетіміздің тегеурінді толқыны. Сол толқынның ішінде тың туындыларымен көрінген Кәрібай Ахметбеков, Баққожа Мұқаев, Кеңес Юсупов, Т.Нұрмағамбетов, Н.Оразов, Роллан Сейсенбаев1 сияқты қаламгерлеріміздің шығармаларына назар аударуға тіпті әрқайсысы туралы жан-жақты талдап, әңгіме өрбітуге тұрарлық. Бұлардың қайсысы да бергісі төл әдебиетіміздің тәжірибесін тұғыр еткен, әрісі одақ, қала берді әлемдік әдебиеттің үлгілерінен хабардар қызықты да күрделі қолтаңбалары бар жазушылар. Сүйсінерлігі сол, осынау бір толқын лектің ішінде қазірдің өзінде суреткерлік қарымы сараланған өмір туралы, өнер туралы азаматтық кредосы айқындалған жазушылар бар. Одақтың семинарияларға қатысып, республикалық конкурстардан жүлде алып жүрген де осылар. Тіпті Оралхан Бөкеев пен Баққожа Мұқаев алғашқы сәтті драмамен республикалық Ленин комсомолы сыйлығына ие болды. Қазақ театр сахнасынан орын алып жүрген де көбіне-көп осы драматургтеріміздің шығармалары. Демек, драматругияның көші тығырыққа тіреледі деп дабыл қағудың реті жоқ.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1. Мұхаметжанов Қ «Қазақ драматургиясының даму жолдары»
2. Мұқаев Б «Тоят түні» пьесалары Алматы «Өнер» 1994ж
3. Нұрғалиев Р «Трагедия табиғаты» Алматы, 1968ж «Жазушы» баспасы
4. Ғабдуллин Н «Ғ.Мүсіреповтың драматургиясы»
5. Ордалиев С «Қазақ драматургиясының очерктері»
6. Тәжібаев Ә «Өмір және драматургия»
7. «Әдебиеттану терминдерінің сөздігі» Ана тілі, 1996
8. Б.Мұқай. “Ертегiдей ертеңiм” (толғаулар мен эсселер) Ана тiлi, 2003ж
9. Сыздықов М «Сергелдең сеңін бұзғандай» Қазақ әдебиеті. 10.02.1984.
10. . Қ.Ысқақов «Жас леп – жаңа леп». Қазақ әдебиеті 1981ж, 19 июнь.
11. Мұрат Мұқанов. «Заманақыр ақиқаты» «Әділет»1993.27.01. №4
12. Әбілдаұлы Б «Тоят түні орыс сахнасында» «Ақ жол» 1993ж
13. Елеусізов С «Қош бол, менің ертегім» Оңтүстік Қазақстан. 1979ж
14. Ыбырайымов Б «Уақыт және қаламгер» Жазушы» 1978ж
15. Оразалиева Г «Әділет үшін күрескім келеді» Тоят түні туралы «Орталық Қазақстан» 1988ж
16. Тоғысбаев Б «Өмір зая ма?» Мәдениет 1994 ж №11
17. Әлімбек Қ «Шын жынды кім?» Жас алаш 1994ж №48
18. Дәуренбеков Ж «Мазалайды шабыт шырағы» Жас алаш 1994ж
        
        Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті
Қазақ филологиясы факультеті
Қазақ әдебиетi
кафедрасы
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
БАҚҚОЖА МҰҚАЙ – ДРАМАТУРГ
Ғылыми ... ... ... ... ... ... V курс студентi
Тәжімбетова Элеонора Қалижанқызы
Қорғауға жiберiлдi: “--------” ----------- 2005 ж
Кафедра меңгерушiсi: -------------- Б.Әбдiғазиұлы
Алматы қаласы 2005 ж.
М А З М Ұ Н ... ... ... ... ... ... адам тағдыры ----------------- 10-37
ІІ тарау
Күлкісіз күн бар ма …. -----------------------------------------
-- 38-44
ҚОРЫТЫНДЫ -----------------------------------------------------
45-46
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ------------------------------ 47
К І Р І С П ... ... ... ... сөз ... ... ... поэзиядан
ауызша да жазбаша да мол ... ие ... ... төркіні Ыбырай
Алтынсарин, Абай Құнанбаев, Спандияр Көбееев, Сұлтанмахмұт Торайғыров,
Бейімбет Майлин ... ... Ал ... ... ... дегеннен тұлдыры жоқ тақырда туып, тек қана қазан революциясынан кейін
қалыптасты.
Драма (грекше drama – қимыл-әрекет) – ... ... ... ... ... ... көңіл-күйін көрсету арқылы баяндайтын
әдеби шығармалар. ... ... қызу ... ... ... ... шегіне әбден жеткізіп барып тану – айрықша тән
қасиет.
Драмалық шығармаларда кейіпкер өздерінің айтатын сөзі ... ... ... қимыл-әрекеті, жүріс-тұрысы, сонда байқалатын жай-күйі
арқылы бейнеленеді. Кейіпкердің жеке ... ... сөзі ... ... ... ... (диалог) – бұлар оның характерін, басқа адамдарға,
өмірдегі әр ... ... ... ... ... сипаттаудың басты тәсілі. ... ... ... ... ... күй-жайын тікелей өз ... ... ... ... қасы. Біз болып жатқан, болып өткен уақиға
жағдайларды кейіпкерлердің айтуынан ... ... ... ... хал-жайын, сағыныш, қуаныш-қайғыға берілуінен, ойлау-сезінуінен
байқаймыз. Сөйтіп драмалық шығармада жеке адамның ойлану-сезінуін ... ... ... мен ... бір шиеленіскен уақиғаны баян ... ... тән ... тәсіл қабысып, ұштасып жатады.1 Драматаругия
қазіргі әдебиетімізде жетекші ... ... ... ... ... өте қиын жанр. Оның даму жолы да күрделi. Ол ... ... ... ... өтiп, ... ... өз ... ғана дұрыс болмақ.2
Драматуригяның басқа жанрдан ерешелігінің ең бастысы оның тууы, дамуы,
тіршілік ... ... ... Ұлы ... ... ... экономикалық, мәдени, рухани өміріміздің сан-саласына енгізген көп
өзгерістерімен қатар қазақ халқына тартқан үлкен бір сыйы 1926 жылы ... ... 3 ... бұл ... өмір ... ... Әдебиет пен
өнеріміздің осы жаңалығын реалистік әдістің идеялық, эстетикалық көркемдік
құралы ретінде М.Әуезов, Ғ.Мүсірепов, ... ... ... ... т.б. шығармаларынан танып білсек,
соңғы жылдары қазақ әдебиеті біраз жаңа ... ... ... сәтті
ізденістермен танылған әдебиетіміздің тегеурінді толқыны. Сол толқынның
ішінде тың туындыларымен көрінген Кәрібай Ахметбеков, ... ... ... ... Н.Оразов, Роллан Сейсенбаев1 ... ... ... ... ... ... туралы жан-
жақты талдап, әңгіме өрбітуге тұрарлық. Бұлардың қайсысы да ... ... ... ... ... ... одақ, қала берді әлемдік
әдебиеттің үлгілерінен хабардар қызықты да күрделі ... ... ... сол, ... бір ... ... ішінде қазірдің
өзінде суреткерлік қарымы сараланған өмір туралы, өнер туралы ... ... ... бар. ... ... ... конкурстардан жүлде алып жүрген де осылар. Тіпті Оралхан
Бөкеев пен Баққожа ... ... ... ... ... Ленин
комсомолы сыйлығына ие болды. Қазақ театр сахнасынан орын алып жүрген де
көбіне-көп осы драматургтеріміздің шығармалары. ... ... ... ... деп дабыл қағудың реті жоқ.
Соңғы жылдары ауыз толтырып айтуға ... ... ... ... де ... ... ... Драматургтер дәуiр бейнесiн, оның
бойындағы драматизмдi ... үшiн ... ... түбiрлi
өзгерiстерге сәйкес басқа мазмұнға көшкен жаңа адамның ... ... ... ... оның жан ... диалектикасына
терең үңiлiп, жан-жақты анализ жасау арқылы кең ... ... ... жүр. Бiр ...... ... структурасы өзгердi. Қазiргi таңда драматургтер, әсiресе
жастар жағы пьеса басталмай ... ... орта ... “демi” бiтiп,
қожырап кететiн “сыртқы” конфликтiден гөрi бар ... бар сыры ... ... ... ... ... туындап жататын
“iшкi” конфликтiге машықтана бастағандығы байқалады.
Қаламгерлер драмалық структураны өзгерту арқылы пьесалардың әлеуметтiк-
адамгершiлiк проблематикасын өткiрлей түстi. ... ... ... ... ескi мен ... ... мүлде басқа жаңа ... ... ... болмайды. Қазiргi кезде драмашылар уақыт пен
қоғам, уақыт және адам арасындағы бiрлiк пен ... ... ... ... ... ... ... драматургтарымыз жасампаз еңбектің республикадағы шалқар
майдандарына белсенді араласып елдің де, жердің де, ... де, ... ... ... ... арманымыз осындай халық өкілдері – еңбек адамының
зор тұлғасын көре білсе, сомдай білсе деген тілек.
Б.Мұқай – осы ... шарқ ұрып мол ... ... етіп ... Ол прозада болсын, драматургияда болсын шамасы жеткенше жер басып
жүрген еңбек адамының ... ... ... және оның ... ... ... дәлелдеуге ұмтылатын жан.
Баққожа Мұқай талантты, бейнетқор жазушыларымыздың бірі. Ол сахна
өнерінің сан ... ... ... ... сан құбылыстарын тереңірек
түсінуге тырысады. Б.Мұқайдың шығармаларында өмір құбылыстарын шыншылдықпен
қызықтыра айта алатын әр уақыттың өзіне тиесілі тарихи ... ... ... ... ... ... ... керектігі туралы ойлары
айқын, жатық. Бұлардың қай-қайсысы да уақыттың ... ... ... ... ... Төл ... кең дәстүрінен нәр алған.
Жазушы – драматург Баққожа Мұқай шығармаларына тоқталмастан ... ... өмір ... көз ... ... ... 1948 жылы 31 қаңтарда
Алматы облысы Райымбек ауданы Нарынқол аулында дүниеге келген. 1966 ... ... ... ... ... ... қазақ мемлекеттік
университетіне түскен. Оның журналистика факультетін 1971 жылы бітірген.
1965-1966 жылдары Райымбек аудандық «Коммунизм нұры», ... ... ... ... «Білім және еңбек», «Жұлдыз» журналдарында,
Қазақстан ... ... ... ... ... министрлiгiнде
репертуарлық коллегияның Бас редакторы, Бас басқарма бастығы ... ... ... бас ... ... ... ЮНЕСКО iстерi
жөнiндегi Ұлттық комиссиясының мүшесi.
Баққожа Мұқайдың алғашқы ... ... ... бас ... ... Содан бері оның қаламынан бiрнеше әңгіме, хикаялар, ... екі ... ... ... ... ... тақырыбына батыл барып
жүрген жазушы. Жеке адамның ... алар орны және сол ... ... қаламгер шығармаларының негізгі арқауы. Оның ... ... ... ... мен жеке адам ... ... ... елім деген ерлердің қасіреттері мен өмірлері көркемдік
келісім тапқан.
Баққожа ... ... ... жауып тұр», «Жалғыз жаяу», «Өмір
арнасы», «Аққу сазы», «Мазасыз маусым», «Дүние кезек», ... ... ... ... ... ықыласына бөленген. Оның шығармаларының
құндылығы дәуір болмысын, заманның ащы ... ... әрі дәл ... Мұқай жұртшылыққа кең танылған драматург. Оның қаламынан оннан
астам драмалық шығармалар туған. Сол ... ... ... ... ... ... түркмен, татар, лак, башқұрт , қарақалпақ және ... ... ... спектакльдер қойылған.
Драматург шығармалары өткірлігімен ерекшеленеді. Оның ... ... және ... ... да ... қойылған
«Тоят түні», «Қош бол менің, ... ... ... ... ... деп ... ... көрерменнен де, театр сынынан
да өз бағасын алған. Жазушы «Қош бол, ... ... ... мен ... атты кітабы үшін 1982 жылы Қазақстан Жастар Одағының сыйлығын алды.
Б.Мұқай Колесниковтың деректі материалдар негізiнде жазылған ... атты ... және ... ... орыс, өзбек, қырғыз, түрік
жазушыларының шығармаларын да ... ... ... Ол ... ... ... қоғам қайраткері ретінде де елеулі ... ... ... ... өзіндік қырымен көрініп жүрген Б.Мұқайдың
драматургиясын ... ... ... етіп алып ... ... ... әдебиеттану ғылымында толық зерттеліп өз бағасын алған
жоқ. Яғни біздің тақырыбымыз бұл тұрғыдан келгенде өзекті де жаңа десе ... Ал ...... ... ... ... ... баға беру.
Егер бұл кiсiнiң қазақ драматургиясына қосқан үлесін өз әлімізше саралап
алсақ, онда мақсаттың орындалғаны.
І ТАРАУ
ДРАМА ...... ... АДАМ ... өз ... бойындағы
адамгершілік қасиеттерді Совет
адамының рухани кемелдігімен
ұштастыра білген.»
В.Столяров
Бүгінгі әдебиетімізде тарихи кезеңдер туралы ... ... ... ... саны ... ... ... Халық өмірінің
қоғамдық саяси әлеуметтік рухани өзгеше бетбұрыс жасаған кезеңдердің көркем
шығармалар өзегіне айналуы – ... ... ... ... ғана ... ... ... уақыттың қажеттілігімен бірге талабынан
туындап отырған ұлттық мәдени – рухани өрлеудің де бір ...... ... ... Бұл кісі ... ... ... оқып жүрген кезде жазған екен. Осы шығарма «Қалың мал
адыра қалсын» деп аталған. Бұл ... ... жаза ... ... ... ... өзі ... болып, басты рольдердің бірінде
ойнаған екен.
Баққожа Мұқай – жұртшылыққа ... ... Бұл ... шығармалары
өзінің жаңашылдығымен, өткірлігімен ерекшеленедi. Драматургтің көптеген
пьесаларының ішіндегі соқталысы «Тоят ... ... ... ... ... ... «Дүние кезек», «Сергелдең болған серілер» пьесалары.1
Автор бұл пьесаларында оқиғаны барын-бардай бояуын бұзбай ... ... ... ...... ... бара жатқан небір ... жегі ... ... ... ... ашып ... ... өтірікші, жылпос, екіжүзді, мансап пен байлықтан басқаны
ойламайтын, ... ... ... де беті былш ... ... тосқауыл
болар түйсіктерді оятқысы келеді. Драматург шығармаларындағы адам жанын дір
еткізер ардан аттаушылық ұят деген ... ... ... ... ... ... ... деп – тым қарапайым өмірлік қатынас та,
өмірлік күйбең де қалай ... ... де ... селт еткізеді.
Жайдақ жаяуымыздан бастап, зиялымызға дейін ұшырып отырған осы ... ... ... ... ... бара жатуы драматург зердесіне ащы
шындықтың тамшыларын сіңіріп, көңіл көрігінде қорытылып келіп, қалам ұшынан
сорғалағанын көреміз. Ең жаманы адамды ... ... ... ... ... ... арасындағы әділетсіздік. Мұндай әділетсіздік
сауаттылықпен, ақылдылықпен жасалады.
Драматург өмірдің осы жағын тереңірек үңілуді парыз көреді. ... ... ... ... қалмайды. Міне, Б.Мұқайдың драмадағы арқау
тартыс біздің бір-біріміздің ... ... ... ... ... ... шындықтары. Тоят түніндегі бар үлестерінен айырылған,
қолдары ... ... өз адал ... ... жете ... мен Баян ... ... теңізінің әрең малтып келе жатқан пенделері.
Олар қазіргі өмір теңізінде қалай жүзудің қырларын ... ... ... ... кең ... емес ... «Мен адам сияқты өмір сүргім келеді,
адам сияқты»,1 деп Асанның ашына ... ... ... Бірақ үлкен
қызметтегі Жолдас пен Қалилардың өмір сүру ... ... ... ... қамы үшін ... барудың айыбы жоқ, адамгершілік деген ол сөз, істе
бәрі керісінше, одан қоғам еш ... деп ... ... ... біздің бақытты өміріміз үшін қызмет етер еді»2 – деп Асанның тағы ... ... ... ішкі індетінің қалай қабынып кеткенін байқататын
сәт. ... ар ... ... бәрі мансапқа кеп тіреліп жатқанын көрген
ұрпақ өз ұрпағымыз алдында не тұрса да өнер мен ... арды ... ... ... түйе ұмтылады-ау?» деген күдік те бас көтереді. Соны ойлағанда
шошына қарауға мәжбүр боласың. Оны ... ... ... ... ... ... бата тигенде ғана түсінеді, қобалжиды, тебіренеді.
Баққожа Мұқай ақын Олжас Сүлейменовпен бірігіп жазған ... ... ... ыңғайдағы тақырыпты қаузыған туынды. Бұл трагедия
талай жыл, талай ұрпақ айта ... ... ... ... күйі ... оның ... ... емес, қилы тағдырлар арқылы көрсетуге
ұмтылуы үлкен ізденіс көп дайындықтың дәлелі.
Б.Мұқайдың «Заманақыр», «Тоят ... ... «Қош бол ... ... ... ... бар қырынан танытатын сүбелі
шығармалары. Бұл пьесалар қазақ сахнасын ... оның ... ... ... ... «Қош бол, ... ертегім» пьесасы 1977 жылы Ұлы Қазан
социалистiк революциясының алпыс жылдық торқалы тойы құрметіне өткізілген
республикалық жабық конкурсте ... ... ие ... ... авторы бұл дүниесінде қоғамдық, ... ... ... Ол ... – адамның, яғни біздің бүгінгі замандастарымыздың ... ... жер мен ... тау мен ... ... мен ... ... күллі табиғат байлығына иелігі және оны ... ... ... ... ... құрметтеу, оны ұзатылар
қыздай жасандырып, сұлу көркін салтанатқа ... ... ... ... ... алдағы келер болашақ ұрпақ ... ең ... ... ... ... пен адам ... оның тұнып тұрған байлығы адам
өмірінің өзегі. Адамның ішкі жан ... ... ... бай, ... болуы да табиғаттың тамылжыған қалпын бұзбай, көркем келісімін
мәңгі сақтап тұра алуына ... ... Ал оны ... ... ... ... ... міндеті, парызы. Драматург пьесада осы мәселені әдемі
айтып бере алған. Сонымен қатар ... бұл ... ... күн ... ... ... бейнесін сипаттауға, өмір құбылыстарын
өзінше пайымдап, өрнектеп айтуға ... ... ... ... шын ... ... драма. Бір қарағанда алыс
түкпірде, тау қойнауында жатқан бір малшының кәдуілгі таңы атып, күні ... ... ... ... ... ... осынау оқшау ортаның
сырттай салқын сипатына драмалық қан жүгіртер, жан бітірер ... ... ... сәтті тапқан.
Неліктен пьеса өмірден жоғары баға алды? Мұндағы ата, бала, немере
сабақтастығын өзек еткен ... ... әр ... ... ... ... ... көзқараспен, өзіндік рухани құштарлықпен қарайтыны, қадам
жасайтыны талғам таразысына тартылады. ... ішкі ... ... өз бетінше іздеуге үндейтін мұнда да романитикалық хикая оқушыны
бей-жай қалдырмайды.
Пьесада ... ... ... кәрі ... маңындағы бас
кейіпкер Әли қарттың әңгімесі.
Барлық оқиға аға ұрпақтың ... ... қарт Әли, оның ... ... арқылы өрбиді.
Пьесада басынан бастап біз мақсат–мұраты тоғысқан ,арман-мүддесі
түйіскен екі ұрпақ өкілінің ... ... ... сан қилы ... өмірге келеді, жәй келмей – ... ... бір ... ... үлгі ... еңбек пен ерліктің сөзін, жырын қалдыру үшін
келеді. Мына бәйтерек соның дәлелі». Бұл ... ... өз ... ... ... ... аманаты, ғибраты. Туған жер төсін ну
орманға айналдырсам ... ... ... төрінде жүрген арман-мұраты. Бірақ
шуағы мен көлеңкесі, ерлігі мен ездігі, адалдығы мен алалығы, ақылдылығы
мен ... ... мен ... ... ... ... ... қарым-қатынасындағы әлі де кездесіп қалар «әттегенайлар» Нұрбек
пен әкесi Әлидің өмір, уақыт, адамдар туралы ... ... ... қарт Әли ... риза ... ертеңгі күннің қамын жейтін,
ұрпақтарының тағдырына басы ауырып, балтыры ... ... ... ... ... байсалды да байыпты жан. Пьесаны оқи ... Әли ... ... жоқ ақкөңіл жан екеніне риясыз сенеміз. Бірақ ... ... ... бар, ... ... қайтпайтын қайсар жан.
Мәселен, Алматыда үлкен қызмет атқаратын баласы ... өзі туып ... ... ... ... қоңыраулата келгенін көпті көрген қария
жаратпай: “Осы жолғы келiсiңе ... ... ... бар азамат туған
жерiне ұрандамай келушi едi”,1 – дейдi.
Тіпті әке мен бала ... ... ... пікір-таласы үлкен дауға
айналып, орманшы қарттың өз ойын дәлелдемек болып жоғары орындарға ... ... ... ... ... ... ... алып тоғайға өрт
қойған тұсында: “Одан да менi… Менi ... ... ... ... ... ... – деп еңiреп жылап жiберген Әли бейнесі оқушы көңіліне
жылы әсер қалдырады.
Әли қарт пен ... ... ... ... ... ... – Мұрат
бейнесі пьесада әлеуметтік-психологиялық арқауына ... да мол ... ... ... мейірім мен ізгілікке толы ... ... ... ал ... ... кейбір тоғышарлардың біріне ... ...... ...... да адал, өзінің ұстаған бағыты
бар, айналасына сеніммен ... ... те ... ... ... ашық, көзінің оты бар сәтті бейне. Ол қаншама ... те ... Асан ... ... батыл қарсы шығады.
Мұрат бейнесін өзіндей арманшыл , пәк сезім иесі ... ... ... ... ... ... жаны ... сезiмтал, әдемiлiктi,
сұлулықты жанымен түсiнуге, аялауға құштар жан. ... ... ... ... ... әзіл ... кейінірек түсініскен сәттегі үп еткен
тұңғыш махаббат, үлбіреген пәк сезім серпілісі. Екеуінің ой-арманы, ... ... ... ... ... ... ұялатады. Азамат соғысында
қаза болған қызыл әскердің басына Маржан екеуі қатар ... ... соны ... ... мәні бар іс ... бар ынтасымен бас қоюы
олардың ең алдымен тиянақтылығын, ... жан ... ... ... ... бай екендігін анық танытады. Түбі Әли қарттың
еткен еңбегін өмірінің мақсаты тұтқан істі жалғастыратын осы ... ... ... ... сенесің.
Басқаша айтқанда, ертек пен ертегінің ... ... ... деп ... ... ... ертеңі, болашағы деп білеміз.
Пьесада адамдар арасындағы ... ... ... ... бір ой бар. Ол – ... ... ортаны, табиғатты аялай сақтауға
тырысайық деген заман талабына сай туындап жатқан толғақты мәселе. ЮНЕСКО –
дан бастап ... ... ... өзекті тақырыбы болып
отырған бұл маңызды мәселенің жазушы ... ... да, ... ... ... ... ... осылай болғанда соның
сахналық шешімі де көңіл толарлық. ... ... бұл ... ... ... бұл ... талай тер төгу қажеттілігі туралы жақсы ой
айтылған.
Пьесадағы Әлиге ... ...... ... Екеуінің өскен
ортасы бір, өткен өмірі ұқсас ... ... ... ... ... ар-ұжданы, адамгершiлiк қалып тұрғысы, өмiр мән-
мағынасын түсiнiп таразылауы мүлде бөлек жандар. Әли ... ... ... ... бас ... ... ... Екінші бөлімнің басында
Нұрбек келген кезде Қожабектiң: “Ұмытпай жүргенiңiзге мыңда бiр рақмет,
Нұреке! ... ... да ... ... ... жүредi. Колхоз
председателiн нұсқап: Мынау сияқты балаларға Нұрекең деген iнiмiз бар ... ... ... – деп ... оның ... бет-бейнесiн
дәл аша түседi.
Айжан ана – кеңпейілді, ... жан. Оның ... ... назы ... болса, балалары Нұрбек пен Мұратқа деген аналық махаббаты да ерекше.
Айжан ананың өмiрге ... шын ... ... ... ... ... да ... баурап алады.
Қарт Әлидiң ұлы Нұрбек бойында адамдық, жылылық, ата-ана, балаға ... ... ... Ұлын ... түсiрудi тек әкелiк парыз деп ұғатын
секiлдi.
Папам: “Неғұрлым қатал адам ... ... ... жиi ... ... сөзiнен Нұрбектiң ұстанатын кредосын байқауға болады. Нұрбек –
жеке басының абыройынан аса алмайтын, өз ...... жоқ ... ол ... бiр ... ... ... қарайықшы. Мұрат әкесiн
көргенде өзiнiң азамат ... ... ... болған белгiсiз батырдың
басына ескерткiш қойғалы ... ... ... ... ... ... деп ... тапсырма бердi ме?”1 дейдi. Осы бiр ... ... ... сөз-ақ оның кiм екенiн айқындап, өздiгiнен шаруа тындыра
алмайтын адам екенiн әдемi танытып тұрған жоқ па?!
Баққожа Мұқай «Қош бол, ... ... атты ... Асан ... әңгүдiк, маскүнем, өзiндiк ойы жоқ, басқаның айтқанын екi етпей
орындаудан өзгенi бiлмейтiн әпербақан адамның ... ... ... ... ... ... қарап отырсақ мұндай әпербақан жандардың дүниені өртеп от
қойып жіберуден де тайынбайтынына және өзінің есерлік өкінішті ісіне ... ... ... иланасың да сақ болуды ойлайсың.
Театр шығармасына қойылатын бір үлкен талап бар. Ол – ... ... деп ... үш ... ... ... төрінде көркем
толғастырып, бірігей өнер туындысын дүниеге әкелу. Жазушы-драматург Баққожа
Мұқай осы айтқан үш қиындықтың басын шебер ... ... ... ... ... ... деп ... түйе сөйлесек, Баққожа Мұқайдың “Қош бол, менiң ертегiм” атты
пьесасы талпыныс, тәжірибе ... ... ... ... ... да ... бар бүгiнгі оқырманның талғам-талабына жауап
бере алатын шығарма екені ... ... ... ... ... ... өзекті өртер қайғылы қара дақтар
көп-ақ! Соның бірі – Семейде жаңғақша жарылған бомба зардабынан ... ... ... ... 40 жыл ... болған 570-ке жуық
ядролық жарылыс ... ... Ұлы Отан ... ... ... 100 есеге асып түседі екен. Осындай ауыр қасiреттi ... ... ... ... ... айта ... ... келдiк.
Ұзақ жылдар бойы коммунистiк идеология идеялары ... ... ... ... ... толы ел деп ... ... Тек жаңадан
ғана етек ала бастаған демократия нышаны небiр трагедияларды көркемдiк
әдiспен бейнелеуге жол ашып ... ... ... бiр пердесiн ашуға
тұңғыш атсалысқан ақын О.Сүлейменов пен драматург Б.Мұқайдың бiрiгiп ... ... ... ұшы ... тың ... болды. Пьесаның негiзгi
желiсi Семей полигонынан халқымыздың тартқан азабы.
Пьесадағы Сарыжал тұрғындарының аяулы да ... ... ... ... дерекке мол фактілерді көркем шындыққа айналдыру арқылы
идеялық мұраттарды символдық дәрежеде насихаттайды.
«Ей, Жер–Ана, ... сен неге ... ... болдың? Мейірімің түскен
пендеңе барыңды үйіп төгiп бере саласың… ... не ... бар ...... кие тұтқанымыз ба? Кінәміз – кіндік ... ... ... ... ... ... ба? Кінәміз – кенезең кеуіп,
шөлден қарс-қарс айырылып, шыт-быт болып жарылып жатқанда сенiң тiлеуiңдi
тiлеп, iштей ... ... ба? Өмір бойы ... ... ... неге суықсың, Жер-Ана.”1
Күллі шығарманың архитектоникасын жымдастырып, қиюластырып тұрған
Салиханың сөзі, халық зарын, оның ... ... ... ... ... тағдырын бейнелейтін жинақы монолог.
«Ядролық жырылыс халықтың болашағы үшін жасалып жатқан игі іс», – ... ... ... пен әскери өкіл Власов ұрандары коммунистік
психологизмді мұқиятталған, бағытталған әскери идеяға ... ... наз ... ... ... сөз құнарлы ойдан туады. Ойы ... ... де ... тіл мен ... ... жалпы мәденитеттің негізгі арнасы деп
тектен-текке айтпаған. Авторлар көркем тіл арқылы ядролық жарылыс болса ... қаны ... ... ... ... ... тұрғын халық өкілі –
Салиха арқылы әскери мүддесі мен халық мүддесінің ... ... ... ... Адамдар да тыныш. Күйкі тірліктің күйбеңінде.
Соғыстан енді ғана ес жиған елдің жарасы ... ... жоқ. ... сияқты
жесірлер Сәрсендей аяулы жарын іздеп, құмалақ ашып, күн сайын ... сан ... ... ұлы Әли де ... ер ... де әлі күнге әкесін іздейді.
Ананың мұңды ... сыр ... ... ... ... Гүл ... бір қуанышы Дастанмен тұрмыс құруға сөз ... да ... ... ... ... ... ... келгенде Дастан да, Мәлике де ... ... ... ... ... келген әскер қауіп әкелді. Өйткенi олар үшiн
басты қуаныш – той өтсе, ... соң ... ... өмiр ... асқақ Дастан: Екеуiмiз қол ұстасып, бiрге жүремiз. Сексен, тiптi
тоқсан жыл өмiр сүремiз, көп, көп ... ... үш қыз, жетi ... “Кiшкене азайтшы” деген сүйгенiнiң тiлегiне: “Жетi ұл, үш қыз.
Айттым бiттi, деуi де ... ... ... ... ... желдей әр күннің
ішінде астан-кестені шығатынын қарапайым халық қайдан білсін?! Дереу көшу
керек ... ... мен ... ... ... парторг құрдай
жорғалап суық хабарды суыт тарату қажет. Бұл ... ... ... жұртты офицер үреймен емес, «үмітпен» басқысы келеді. Бұл ... елге ... ... ... ... те ... ... күдік алған Оспанның күмәнді сөзі ... ұнап ... ... ... ... ... ... екенін қадап айтудан тайынбайды. Ол
үшін құдыретті күш өкімет пен партия. Одан әрі Орталық. Ол ... ... ... Оны ... бір ... ... оның ... әркез
орындауға дайын. Сұмдықтың боларын сезсе де тіл ұшынан шығарудан ... ... ... көңiлiмен қатар батылдық та бар. ... ... ... ... ... білімділерді баудай қиған сталиндік
қатал жазалардан әбден ығып қалғанын да байқатады. Артынан ... ... ... кір ... келмейді. Ел-жұрттың соңында қалып, ертеңгі
болатын тойды күтіп жатқан Дастанға: “Бiр тажалдың келе жатқанын көре ... ... ... кетемiн? Әй, құлағыңа сөз кiре ме сенiң? Бомба жарады,
сынақ болады. Жан керек пе, ей ... ... ... Ал ... үшін ... ... ... нәрсе сияқты.
Салиха ананың ақ жүрегі туған ... ... ... ... ... ... есi бар адам жерiнен кетушi ме ... ... ... Ол ... ... ... де, ... күтуден күдерiн
үзбейдi. Оның басқалармен бірге туған мекенде қалуға бел ...... ... ... ... ... Ал ... Власов үшін
керегі де осы ... ... көп ... ... Өлетін өзі емес,
басқалар. Бүлінетін ... ... ... ... жер.
Парторг Нарбек партия үкімет тапсырмасы десе жанын салатын ... ... ... ... ... ... Ол өл десе өлемiз, ... Ар жағы ... ... партия бiздi коммунизмге алып барады.
Сондықтан Жасасын бiздiң партия! Ұлы көсемдерiмiз жасасын!»1 деп ұрандауы
елді белден бір ... Оған ... ... ... та – ... ... ... қамына жасалған кезекті қамқорлық іспетті.
«Мына сұмдықты партия біле ме?» дегенге: Барлық ... ... ... ... қалған ел тойға кіріскен. Офицер де парторг Нарбек те,
жауынгерлер де ... ... ... ...... ... ... тартылған тарту емес, халықтың санасын улау. Власов пен оның қол
астындағылардың арақ әкелуінің өзінде де бір гәп бар. Мас ... ... ... аңқау халық қатердің таяғанын да ... ... ... жарылыстан кейін төнген жарықтан айқындалып апат «саңырауқұлақ»
жайылып бара ... ... ... ... ... Бұл шырқыраған Әли
баланың жан дауысы. Ол мына мөлдiр аспанды, жап-жасыл Абыралының белестерiн
ендi мәңгi көрмейдi… Көретiндер үшiн де ... жер ендi ... ... ... ... ... ... жоғалған көл, уланған су.
Екінші бөлімде оқырман ... ... ... ... ... ... ауылды көре алмайды. Белуардан келетiн көк шалғын жоқ.
Жер өртенген сияқты. Қара ... оң жақ ... ... ... ...
ядролық сынақ құрбандары. Драмалық тартыс та ширай ... ... ... ... Әли де ... айрылған, ауруға
ұшыраған. Тірліктен үміті жоқ. Ақыры азаппен көз жұмды. Табанды Оспан ... ... ... ... удан ... ... Дастан мен Мәлике армандарына
жете алмады. Ауыр тұрмыстың тауқіметі мен ядролық апаттың зардабын екеуі де
қоса тартты. Жеті бірдей перзентін жер ... ... Ең ... ... ... қолсыз келген сәби тірі қалса деген жанталастан да ештеңе
шықпады. ... сүт ... удай ащы қан ... Мәлике емге ешкі сүтін
іздеп қайта оралғанда «Томар» атанған сәбиден және оның өмірден нала ... ... ... еді.
Пьеса соңында төрт адам қалады. Ол – генерал Власов И.Н., ... ... ана – ... ... ... Бірі – ... жеткен
армансыз жан. Бірі елiнiң іргесін сөксе де, ақтық сәтте партияға берген
сертіне ... ... ... қаншама зардабын тартса да, қайсар
Салиха Жер–Ананың ажал апатынан мәңгілік құтылар сәтін үнсіз күтіп ... ... ... де, ... де ... Ол жердегі жарылыс қана
емес, адамдар жүрегіндегі ... ... ұзақ ... ... ... ... ... Сол тұрғыда көрнекті ақынымыз Олжас
Сүлейменов пен ... ... ... ... ... ... ... еңбек қана емес, ғасыр ақиқатын айғақтайтын
күрделі де шынайы сахналық туынды. Ең бастысы, ... ... ... ... түбін қыз бекітеді, судың түбін шым бекітеді, сөздің
түбін қағаз бекітеді» деген қағида бар. Осы төңіректе ойланып ... ... ... ... ... ... кейінгiге тек сөз өнерi арқылы ғана
жетіп, ... ... өзге де ... ... ... ... Ал ... ақиқат болмайды десек, осы ... ... ... қол ... бері ... ... ... Мұны әр өнер тілі өз оң жамбасына салып айтады.
Сонау әрідегi жаулау соғыстар, ... ... ... ... мен күнi ... желтоқсан оқиғалары, бәрі-бәрісінің
астарында тек бір ғана ...... пен ... күресі жатыр.
Баққожа Мұқайдың “Өмiрзая” атты трагедиясы осынау мәңгiлiк тақырыпты
арқау ... ... ... есептеледi. Бұл трагедияны оқып отырғанда ... ... де, ... ... ... сезiмi, қолдан жасалған қателiктердiң
құрбаны болған мыңдар мен миллиондардың тағдыры ойландырады, толғандырады.
Оқиға ... ... торы ... ... ... киінген адамдар
әрлі-берлі сенделіп жүреді, өз-өзінен сөйлейді, жөн-жосықсыз күледі...
Жоқ, бұлар тегін кісілер емес, бірі – ... ...... ...... Шыңғысхан! Масқарапаз, қорқақ ... ... да ... ... ақ ниетті адамдар да жүр. ... ... ... ... ... ... та, қорлық та жасайды. Ендігі
бір мәуріт тыншыққан ... ... ... ... бастан өткерген
оқиғаларын айтып, сыр шертiседі. Бағамдап қарасақ, ғалымдардың ... ... ... есі ... ... жеті қат көктегі «Адамдық ... ... ... ... ... да ... ой ... жасқа
жеткен драматург жындыхананы туынды нысанасына әдейі алып отыр.
Пьесадағы бас кейiпкер 77 жастағы шал Ес ...... ... ... ... өзi ... түрде алынған сияқты. Бүгiннiң жындыханаға апарып
жұрттан жасырмақшы ... өмiр ... ... ... ... ұмыт ... ... айтылады. Жалпы “Өмiрзаяның” астары қалың, тұспалы көп. Пьесада
Ес, Рақия апа, Шыңғысхан сияқты денi сау ... ... ... ... ... сәтінде олардың мұнда ... ... ... сыры ... да кінәлі баяғы қара күштер – күні кешеге ... атын ... ... ... ... ... ... әрқайсысын жеке-жеке танып-бiлуге
қаншама тырысқанымызбен, оларды өздерi өмiр ... ... ... ... ... Бiр ғана ... ... жиырмасыншы ғасырда басынан кешкен
зұлмат-зобалаңдары – аштық, репрессия, соғыс, пролетариат диктатурасы ... мен ... ... боздақтарды қойдай тоғытты. Ендi бүгiн
жалғыз ұлы, алақанға салып әлпештеп, арқалап ... ... ... ... ... ... Ес қария сенер-сенбес халде ... ... ұл Иса ... ... ... әдiлет iздегендердi жақтаған
әкесiн қызметiме зияны тиiп кетедi деген қауiп ойлап, жындыханаға ... ... ... ... ... жоқ. ... ... ашыса, мен
десеңiз осында қаласыз. Сiз осында жатсаңыз ғана ... ... ... ... ... көп. Олар ... алаңға шығып, сойылға жығылғаныңызды ... ... ... ... ... ... де, ... билеттi де…1
деуi әкесiне деген мейiрiмiнiң жоқ ... және оның ... ... ... ... жоқ ... ... 37-нің қара боранында
құрбан болған жарын 50 жылдан аса күткен Рақия апа ... ... ... жан түршіктіреді. «Ана кемпір асылып өлді. Ол капут! А-а-х-
ха-ха! Мен көмектестiм. Жiп тауып бердім. Ва-а-а!»2 деп мәз болады ... есі ... ... сүмелектердiң жындануы аз, ... ... де ... болмас.
Шыңғысхан сияқты ақылдан азап шеккендердiң жындыханада рухани
жанышталуы жаныңа батады да. Ес ... өз ұлы Иса бір ... ... ... кетсе, жындыханадағы жас жігіт Шыңғысхан асқар таудай сүйеніш ... ... ... ... Енді Ес ... өзі ертеңге деген үміті
мен сенімін осы жігіттің бойынан, оның бейкүнә перзенті Достан іздейді.
Әрі беріден соң ... ... ... қақпақылына түскен
қарапайым пенделерді аяйсыз. Бір ... ... жоқ, ... 1953 жылы 5
мартта марқұм болған»3– деп ... ... ... ... «Саясат – ауа. Ауа
болмаса бiз жоқпыз. Үшiншi бiреу: “Саясат – ... ендi ... ... ... ... ... отын болды”4 – деп өңештерін жыртады. Автор
кейіпкерлерінің қатардағы қарапайым ... ... ... ... ... ... адыра қалғалы қашан!» деген жанайқайды да
жындыханадағылар аузынан естисің. Адамгершілік пен ... ... ... ... ... қазіргі қиын өтпелі кезеңнің де өксігін аңғарамыз.
Қай қоғамда да рухани ... ...... өктемдік, әділетке
қиянаттың қара тырнағын батыруы.
Жындыханадағылар өздерін ... ... ... ... ... ... Бірақ бұлардың ол жақта таяныш-тірек
тұтатын, ... ... ... ... ... ... түсіп, жан-дүниесі жараланғандар
жындыханаға түскенде саналы адам ... ... ... ... ... ... деп ... жынды деп жәбірлейді. Тек қана ... ... ... ... ... ... жоқ деуге болады. Өйткені Ес қарияның
жындыханаға түсуі мен жанашыр жас ... ... ... ... ... ... жендеттің қолынан қаза табуы арасында сабақтасқан драмалық
шиеленістер бәсең. Ал туындының өн бойындағы трагедиялық ахуал ... ... ... ... ... Бұл ... Ес ... мен
Рахияның, Ес қария мен Шыңғысханның, Ес қария мен Исаның, Ес ... ... ... ... ... ... жындыхана тіршілігінде алып-ұшып бара жатқан оң
өзгерістердің нышаны байқалмайды. ... бұл адам ... ... ... Ұзақ бір ... иесі Ес ... жазықсыздан
жазықсыз қара жүрек жәндеттің қолынан қаза таба жаздайды да арашаға ... жас ... мерт ... Ес тірі ... ... дегеніміздің өзі естіп білуімізше көктемде құлпырып
шығатын түбі қара қызғалдақ гүлінің екінші аты ... ... ... ... ... ... алсаң күлте жерден теріп алған жапырақшалары көп ұзамай
ұшып түсіп қалады. Мiне, қақтығыспен, тартыспен еңбек ... ... ... ... ... зая кеткендігі емес пе?… Әрине, сонау
зұлматты жылдарда, Желтоқсан ... ... ... ... ... ... солды десеңiзшi. Алайда халқым деп соққан жүректің дүрсілі ... ... ... зая ... ... жылата отырып айтпағы ... ... ... ... ...... Күндегі өміріміздегі қимыл-қозғалыстың
тізбегі. “Тоят түнi” пьесасының ұзын ырғасы төрт кейіпкердің басынан ... ауыз ... ... жеткізуге болатын жәйт. Бірақ әуелі бастан аяқ пьеса
оқиғаға емес, психологиялық желіге құрылған.
Сөз еткелі отырған пьсаның ... өте ... ... ... өте ... Бұл ... ... «Кабанчик»,
А.Гельманның «Наедине совсеми» шығармаларымен орайлас пьеса деп есептеуге
болады. Шығарманың түп қазық идеясы – қоғамда ... ... ... моральді аяусыз әшкерелеу, айдай әлемге жария етіп жар ... ... мен Қали – сол ... ... ... кім еді? Талапты жас маман былай қарағанда бір кісідей іскерлігі
де бар жігіт. ... жоқ – ... ... ... Ата-ана, аға-ініден тұлдыр
екен. Ол өзі секілді ... қыз ... ... ... ... ... ... де қызметте біреуден ілгері, біреуден кейін дегендей республикалық
бір мекемеде бөлім бастығы. Отызға толған жігіт үшін аз да ... көп ... Тек әлі ... ... үйі, қала ... ... ... машинасы
жоқ. Асанға бататыны – осы жайт.
Кейіпкер үш ... ... ... секілді. Олар – арман, мансап, есеп.
Осы үшеуі қабаттаса келіп, оның төзімі мен дегбірін ... ... ... ... ... есеп ... іштей-тыстай кірігіп келіп, оның өмір
мақсатына айналған. Өзі қызмет атқарып ... ... ... ... босағалы тұр едi. Асаннан күндіз күлкі, түнде ұйқы қашты. Бар ... ... оның ... басу ... Бұл ... оны ешкім де ешнәрсе де тоқтата
алмақ емес – арын да, аяулысын да құрбан ... ... ... бұл ... басқа дәмелi шенқұмарлар да жоқ емес. Олар екi адам. Оның бiреуi –
бастықтарға жантықша жағынатын Асылбаев, ал ...... ... ... ... Асан өзін ... өспей жүрген сүйенері, сөзін сөйлер қолдаушысы
жоқ адам санайды. Асан әйелі Баянға «менің әділет үшін күрескім ... арқа ... ... ... ... екеуіміз сияқты сүйеуі
жоқтарға қиянат жасап жүргендердің тәубасын есіне түсіргім ... ... ... ... ... аямай еңбек етер едім. Өзiмнiң кiм екенiмдi
танытар едiм басқаларға»1 – дейді. ... Асан ... ... ... ... ... ... бастауы қажет екенін, араға
адам салып өскен адам, одан кейін бұған да ... ... ... ... үшін ... да мол пара ... бұдан да беделді адам салып өсе түскісі
келетінін ... ... те ... ... араға адам салу жалпы әділет,
адамдық тазалық атаулымен от пен судай қарама-қарсы екеінін ... ... өсу ... ... ... оның ... ... есепшілдік
психология ұлғая түсіп шырмауықша шырмай бастайды. ... ... ... ... ... аузына көріп-біліп тұрып жұмсайды. Әсіресе, Баянның
қолына параға деп мың ... ... ... ... ... ... Асанның түр түсінің өрт сөндіргендей болып түтігіп, дегбірінің
қашуы, ресторанда Қали мен ... ... ... ... ... болып
отырып, Қалидың әрбір сөзі мен әрекетін қалт жібермей аласұруын ... ... ... Ал ... ... халі ... ... толы.
Есеп пен үміттің желікке айналуы, қуыс кеуде жанның ... ... ... ұшқаны: жоққа желігемін деп жүріп қолда бар байлығы мен бақытынан бір
жола ... ... ... ... деп азар илей ауа қармай ... жер ... ... ... ождансыздық моралі мен
психологиясының заңды қорытындысы болып шыққан.
Асанның әйелi Баян өте сұлу, өз ... ... ... ... Оның жаны таза әрi ... Автор Баянның тұңғыш ұлдары шетiнеп кеткенi
туралы есiне алған сәттерiнде аналық ... ... ... ... ... ... мөлдiрлiк, рухани тазалық басым. Ол Асанды өзіне
пір ... ... да, әкем де, ... да, бас ием деп ... ... да Баян Асан ... оның ... сөзіне еріп, гарнитурға деп
жинап жүрген 1000 ... ... ... қабылдауына барады. Қалидың қорлығы мен мазағына
тап ... ... ... ... Автор пьесадағы басты кейiпкерлердiң
бiрi – Жолдас Адамовтың көмекшiсi Қали бейнесіне көп мән ... ... күш ... ... ... ... орын ... жағымсыз
құбылыстардың сырын ашуға, себептеріне ой жүгіртуге талап қылған. ... ... ... ... ... арамтамақтық, сұрқиялық болмыс
– бітімімен, психологиясының сырын ашып, бет ... ... ойда ... ... кісілердің қолтығына кіріп алып, сол үлкендердің беделіне
басқаларды билеп төстеп, елді ... ... ... ... ... ... ағайын-туысының пайдасы мен ыңғайына қарап өлшеп-пішіп
жүрген жандардың өкілі болып табылатын Қалидың пьесада ... ... ... ... жасалған. Қали жүрісі майда, жымия күліп, жылы
шырайда сөйлеп, алды-артыңды ... ... ... ... ... ... ... майлы шектей айналдырып алатын айлашарғы жетіп артылады.
Түптеп келсек Қали 70-ші ... осы ... ... ... ...
типтік бейнесі.
Қалидың бойында Жантықтың «Қорғансыздың ... ... ... бар. ... ... ... ... оған бір жақындатып, бірақ тікелей кіргізбей, бір алыстатып, бір
үміттендіріп, бір үміттен ... ... ... өзі ... ... отырғанда оның не жұмыспен келгенін біліп алып, бастығының
саяжайына сұлу ... жеті ... ... ... алып ... өз қылығына, табиғатына сай сөздері ... ... ... ... табу ... ... мен сезгіштігі” таң қаларлық.
Сұлу келіншекті көрген соң алғашында ... ... ... дем алып ... бастықтың да көңілі жібіп әндете бастайды. Жолдас
Адамов – сырт ... суық та ... ... ... ... тура
жолға бұрылып, өзінің одан қалыс қалғанын сезіп ... ... ... оның бойында тазалық, ар-ождан жұрнақтары әлі де бар. Оған ... ... ... мақсатпен келгендігін білгеннен кейінгі ашына айтқан
сөздері: ... ... ... ... күшті болып шықты-ау
деймiн... Бәріміз де бірінші ... ... ... ... Асан ... ... сенi ... Оның сенен басқа капиталы болмаған ғой, сiрә”1–
дейді ол. Ал Баян оның жылы қызметте ... бойы ... ... өзінің жеке өмірін, сол өмірiнен түйген шындығын қарсы қояды:
“Өзi үшiн ғана өмiр сүрiп ... ... ... ... Сол ... сiз де ... аға. Өйткенi сiзде мұң жоқ. Сiз тек қана ... ... ... жеке ... қадыры қымбат. Сiзге өзгенiң
тағдырынан гөрi бiр сәттiк алданыш артық. Тәңiрiм-ай, тағдырымызды ... ... ... ... ... ,– ... шарықтау шегіне жетуі – Баянның өзі бұрын сыйлап, ардақтап
келген ағаларының өзін тоят ... ... ... біліп, өзінің де
сондай бір тоят түнінің құрбаны ... ... ... ... үмiтiн мойындарына артқан кейбiр ел ағаларының
олардың көбiн орындамай, керiсiнше халықтан, халық ... тым ... ... басады. Сөйтiп “Тоят түнiн” ар-ождан ... ... ... кезеңге ортақ адам тағдыры, сана-сезім ... ... ... мәселелер бар. Адамның адамға қырғи-
қабақтығы, баюды биік мақсат деп ... ... ... ... бұғау мен тұншықтыру сияқты дамыған социализм мүмкіндіктеріне
кереғар жайлар әшкерленеді. Бұл да бір уы ... ... ... ... жоқ ... ... ... түнінiң» түн жамылып отырып айтар ақтық сөзі де
осы деп ұғамыз.
Сөзімді жинақтай келе Б.Мұқайдың ... ... ... ... заман,
уақыт талабына сай дер кезінде үн қоса алған шығарма дегім келеді.
ІІ тарау
КҮЛКIСIЗ КҮН БАР МА...
Комедия ... ... ... жас ... ... ... ойды ... жалаңдықтан
сақтайтын авторлық позициясының
күш-қайраты мол жазушы.
Дара-дара тұлғалы мінездерге бай, жасандылықтан аулақ, табиғи әрі уытты
күлкіге негіздеулі, замандастар бейнесін ... ... ... ... ... театрларының аса зәру екендігі кейінгі жылдары
жиі-жиі айтылып жүр. Өйткені, қазақ комедиясының тереңнен ... ... өзек нәрі ... ... ... ... ... жүгi
жеңіл еместігін аңғартса керек-ті. Ж.Шаниннің «Торсықбай», «Айдарбек»,
Б.Майлиннің ... ... ... ... М.Әуезовтің «Айман-Шолпан» секілді
комедиялары күні бүгінге дейін театр сахналарынан түспей келеді. Одан бергі
уақыт аралығында Қ.Аманжоловтың ... ... ... ... ... «Бөлтірік бөрік астында»атты комедиялары да
шоқтығы биік шұрайлы шығармалар екендігін танытты.
Дегенмен биыл ... ... ... жылы ... ... әлсіз комедиялар да аз емес. Комедия – ... ... ең ... ... ... 16 жыл бойы қайта-қайта көшiрiп
жазған көрiнедi. Осы бiр ғана ... өзi ... ... ... ... керек. Белгiлi драматург Л.Зорин бiр әңгiмесiнде комедия
жазудың қиындығын өз тәжiрибесiнен мысалдар келтiрiп ... едi. Ол да ... 15 жыл ... ... мұраты – көрермендi мақсатсыз күлдiре беру емес.
Бiрақ, кейбiр ... ... ... ... ... қайшылығын, басты кейiпкердiң бойындағы сан салалы
өзгерiстердi – қысқасы, негiзгi мәселенi ... ... ... ... ... ситуацияларды шығарып жiбередi. Көптеген драмалық шығармаларда,
мейлi ол драма немесе трагедия болсын, осындай жайт жиi ... ... ... ... ... ... бояуын аша түсуге қажет
болса бiр жөн, көбiне-көп күлкiнi қолдан жасаймыз. Сөйтiп ол ар ... мәнi жоқ ... ... ... ... ... бiлсек, мынау ғажап өмiрiмiзде күлкi болар жайлар, күлiп
отырып жиiркенер, жиiркене отырып күлкi етер жайлар аз ... Мiне, ... ... “Сергелдең болған серiлер” атты екi бөлiмдi комедиясын
оқып отырғанда байқаймыз.
Оның бұл комедиясы бүгінгі күн тақырыбына ... ... ... де ... ... қалатын дүмбіліне, шала сауатты адамның адамшылық
қызметі, атақ-даңқы ... ... ар ... ... туын ... көрмейтін пысықайлардың парықсыз тірлігін арқау ете отырып, осынау
комедиясы арқылы оқырманды шындық пен жалғандықтың ара ... ... ... ... ... аз ғана ... ... өтеді. Онда
өндіріс, шаруашылық проблемасы емес, шағын топ, яғни қала ... ... ...... ... ... таразыға
түседі.
Шығарманың кейіпкерлері көктен түсе қалған «періштелер» ... Ет ... ... ... орай ... ... тіршілік болғанда өмірдегі бар
нәрсені мейлінше уыстап, ... ... ... ұмтылып, ақ тер-көк тер
болып, қайтсем дегеніме жетем деп ... ... ... ... ... оның ... ... өзімдікі дегенде өгіз қара күшім бар»
дейтін мұндай адамдар арамызда баршылық. Шыншыл шығарманың шырайлы ... ... ... ... ... шындық оқиға, шынайы ... ... ... да осы болуға тиіс. Кейіпкерлер арасындағы конфликт көп
жағдайда «іштерінде өліп ... ... ... ... Рас, кейде комедия
кейіпкерлері жұдырық жұмсасып, бірін-бірі бауыздап тастай жаздауға ... ... ... ішкі ... ... ... көрсетуге тырысқан.
Әсіресе Сайраның жансарайын сыздатып, ... ащы ... ... қауымды
бей-жай қалдыра алмайды. Адам тағдырлары мен характерлері ... да ... ... Бас ... – Сайра өмірге ептеп наразы. Оны басқалардың
кінәсінен деп түсінетін, біраз жасқа келіп қалған кәрі қыз. Оқиғаның өзі ... ... ... Жан, ... Нұрбай тәрізді сұр бойдақтар
күндіз күлкі, түнде ұйқыдан айырылып Сайраның бір ауыз келісімін күтіп, ... ... ... бар. Егер теріңiрек үңілетін болсақ, Сайра ақылдан
кенде емес, ішкі сезімге бай адам. Оның ... ... жегі ... ... – ол ... осы уақытқа дейін қиналған сәтте қол ұшын ... ... таба ... Өзі ... танып білмеген, әлі байқай қоймаған
махаббат сезімі ішкі ... ... ... ... үміт күттіреді.
Бірақ бірінен соң бірі судай ... ... ... «нағыз жігіттер»
оның ойлағанындай болып шықпайды.
Сайраға сөз ... ақын Жан, заң ... ... ... ... ... жылпостар. «Тоқпағы мықты болса, киіз қазық та жерге
кіреді» ... ... ... ... ... Мінез-құлықтары,
сөйлеу мәнерлері, дарын-қабілеттері мүлдем бөлек ... үш ... ... ... ... ... де ... отау құрып, үй болып, сол арқылы
үлкен басшы қызметте істейтін қыздың ... ... ... ... пайдаланып, өмір атты бәйгеде оза шауып, омыраулап алға шығу.
Міне, Сайра үшін отқа да, суға да ... ... ... арман-мақсаттары
осы.
Жанның тілі де, мінезі де өзгелерден ... ... тыс ... көк ... езу тарттырмай қоймайды. Ұшқалақ көбелектей ... ... ... пен таланттан жұрдай жұқсыз ақынның образын автор
әдемi жеткiзе бiлген.
Байбол өзін үлкен мәдениет иесі, ақылды, маңғаз адам ... ... Кей ... ... оғаш ... ... оны үлкен тапқырлық
көреді. Сырт жұртқа айбарлы, ... ... ... ... ... мақсат-мүддесінен лезде безіп шыға келетін жексұрындардың тобынан.
Сайрашқа үйленсе қайын ... ... ... ... деп ... ... ... құрметті демалысқа шыққанын
газеттен оқығанда: “… Мүмкiн емес, Жәкең пенсияға ... – деп аһ ... ... ... ... ... ғана ... жан екенін оп-оңай байқатып
алады.
Автордың шығармасына қарағанда аспирант Нұрбай жетекке бас иетін, біреу
қолынан ұстап, таптаурын сүрлеудің сорабына ... ... ... ... ... адам. Нұрбайдың осынау жымысқы қасиетін ... ... ... ... көңiлi үшiн келдiм ғой, жеңеше. Ол өте кекшiл кiсi,
айтқанын орындамасаң соңыңа ... ... деп ... атын ... ... ... жанның мүскiн келбетін автор дәл береді.
Әр кеудеде – бір арман. Әйтсе де ең өкініштісі, ... де ... ... ... ... Осы ... ... классик жазушысы, ұлы
драматург Н.Гогольдің «Үйлену» пьесасын еріксіз еске аласыз. ... ... ... жар ... кіріскен Сайраштың да өз Яичница,
Анучкин, Жевакиндері бар. Олар жоғарыда аттары ... үш ... ... ... өзі де ... ... көрінбесе де пьесада белгілі роль атқаратын Сайраның ... ... ... ... соғып, қуыршақ театрына шақырушы «Икс» деген бүркеншік
есімді ... ... ... Нүрбайдың аузынан аты түспейтін Тәкең де
пьесадағы оқиғалардан тыс қалмайды.
Ғашық жүрек, адал ... ... ... ... ... жас ... ... ешқайсысын да ұнатпайды.
Жанды – арсыз, Байболды – мансапқор, Нұрбайды – робот деп табады.
Сырт адамдарға ізетті, мәдениетті, парасатты ... Жан, ... ... үшін, орта үшін өте қауіпті адамдар. Сайраның Айжан ... ... ... адамдар екенін жақсы біледі. Солай бола тұра
олардың алдында ... ... ... ... ... кемшілік
қасиеттерін білсе де білмеген күй кешеді. Сайраның құрбысы Айжан ... ... ... сол ... дәнекер кейіпкерлердің бірі.
Сайра пьеса финалында үнемі телефон арқылы сөйлесетін, жүрек түкпіріне
әдемі гүл тәжі ... ... ... ... ... ... ... қуыршақ театрынан қандай көңiл-күймен оралатынын тап ... ... ... ... ... кем ... Нұрбайларды қайтесіз?
Байбол, Жан сияқты қуыршақтарға ... ... ... қалай ұмытасыз? Бұл қуыршақтар адамгершiлiктен сергек, сезiмнен
ада.
Қорыта айтқанда автор оқырман алдына ... ... ... дегенде
орыстың данышпан жазушысы Достоевскийдің мына бір сөзі еріксіз еске түседі:
«Красота спосет мир» Иә, сұлулық, әдемілік ... ... ... ... ... оның ар ... ... сұлу қасиетін қалай
сақтап қаламыз? Адам жүрегіне ... ... еге ... үшін не ... Жаңа ... ... оқырман қауымға осындай сауал тастайды.
Қ О Р Ы Т Ы Н Д ... ... жаны ... көзімен бірге көңілі нұрланған тұлға
енді толғайым төңірекке ғана емес, аспан жердің арасына да, тіпті оның арғы
жағына да ой жүгірте ... ... ... ... ұғымның пайымдаға, одан
толғанысқа бастаған қиын ... ... бір ... бір ... ... қоғамында осы шындық әрқилы формада көрінеді десек, әдебиет соның
бір түрі ... ... ... ... әрқилы әлеуметтік қоғамдық
жағдайларға байланысты сол шындық туралы түрлі деңгейде толғайды. Адамның
ең ... ... сол ... ... өз білгенін әсер-толғамын
өзгелермен бөлісуге ұмтылуында жатқан жоқ па?!
Сөз соңында, сөз орайы ... соң ... ... жәйт – ... ... ... шарқ ұрып, өмір шындығын өзінше өрнектеуге
талаптанатыны. Оның қайраты ... ... ... ... ... ... көбейіп келе жатқанын атап айтудың артықтығы жоқ.
Баққожа Мұқай драмамызға не ... ... біз ең ... ... салаланып шығар моральдық-адамгершілік, көркемдік-идеялық,
сыр-сипаттар мен әлеуметтік мәні бар психологиялық талдау тәсілінің түрлі
қырынан қолданылып ... ... ... ... айтар едік.
Өмірдегі қайшылықтар, адамдар арасындағы ар-ождан, адамгершілік
қасиеттер, тағдырлар тартысы, замандастарымыздың ... ... ... ... ... өн бойынан уақыттың рухы мен тынысы айқын да анық
көрінеді.
Жазушы-драматург Баққожа Мұқай барлық шығармасын мен бұл ... ... ... жоқпын, мақсатым – драматургтың қай ... ... ... ... ... ... ... жазуға әрі өзінше
өрнектеуге деген қуатты ұмтылысын, сол ұмтылыс ... ... ... көркемдік жағынан көп қырлана түсуіне белсене атсалысуын ... ... ... көзі ... көңілі ұялаған шындықты жанын – толқытқан
мейлінше маңызды мәселелерді байыптап, саралап алып, танымы мен ... ... ... ... ден ... ... дарын иесі Баққожа
Мұқайдың алдағы уақытта да парасатты, пайымды ... ... ... ... Мұхаметжанов Қ «Қазақ драматургиясының даму жолдары»
2. Мұқаев Б «Тоят түні» пьесалары Алматы «Өнер» 1994ж
3. Нұрғалиев Р ... ... ... 1968ж ... баспасы
4. Ғабдуллин Н «Ғ.Мүсіреповтың драматургиясы»
5. Ордалиев С «Қазақ драматургиясының очерктері»
6. Тәжібаев Ә «Өмір және драматургия»
7. ... ... ... Ана ... 1996
8. Б.Мұқай. “Ертегiдей ертеңiм” (толғаулар мен эсселер) Ана тiлi,
2003ж
9. Сыздықов М «Сергелдең ... ... ... әдебиеті.
10.02.1984.
10. . Қ.Ысқақов «Жас леп – жаңа леп». ... ... 1981ж, ... ... ... ... ақиқаты» «Әділет»1993.27.01. №4
12. Әбілдаұлы Б «Тоят түні орыс сахнасында» «Ақ жол» 1993ж
13. Елеусізов С «Қош бол, ... ... ... ... ... Б ... және ... Жазушы» 1978ж
15. Оразалиева Г «Әділет үшін күрескім ... Тоят түні ... ... 1988ж
16. Тоғысбаев Б «Өмір зая ма?» Мәдениет 1994 ж №11
17. Әлімбек Қ «Шын ... ... Жас алаш 1994ж ... ... Ж ... ... ... Жас алаш 1994ж
-----------------------
[1] Қ.Мұхамеджанов.Қазақ драматургиясының даму жолдары
1 Әдебиеттану терминдерiнiң сөздiгi, 1996ж
2 Б.Мұқай. ... ... ... ... ... даму жолдары
1 Ә.Сығаев. Сахнаға сапар.
1 Б.Мұқай. Ертегiдей ертеңiм. (толғаулар мен эсселер) 54-бет
1 Ж.Дәуренбеков «Мазалайды шабыт шырағы». Жас алаш. 1994ж. ... Тоят түнi. ... Тоят түнi. ... ... «Уақыт және қаламгер.» Жазушы баспасы 1978ж
1 Қош бол менiң ертегiм. 28-бет
2 Сонда. 37-бет
1 Қош бол менiң ертегiм. 27-бет
2 Сонда. ... Қош бол, ... ... 30-бет
1 Заманақыр. 240-бет.
1 Заманақыр. 226-бет
1 Заманақыр 231 бет
2 Сонда. 236-бет
1 Заманақыр. 233-бет
2 Сонда. ... ... ... Өмiрзая. 338-бет.
2 Сонда. 333-бет
3 Сонда. 316-бет
4 Сонда. 318-бет
1 Тоят түнi.140-бет.
1 Тоят түнi,. 182-бет
1 Тоят түнi. ... Тоят түнi. ... ... ... серiлер. 134-бет.
2 Сонда. 114-бет.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 45 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"қазіргі қазақ прозасындағы тақырыптық, жанрлық ізденістері"26 бет
Лирикалық проза.Қазіргі қазақ поэмаларының көркемдік философиялық мәні. Мемуарлық шығармалар6 бет
Баққожа Мұқай редактор әрі журналист68 бет
Б. Мұқай шығармаларындағы замана мәселелері168 бет
Балалар поэзиясы мен драматургиясы26 бет
Баққожа мұқайдың әңгіме жанрындағы замана мәселелері173 бет
Драматургиядағы тарихи тұлғалар бейнесі6 бет
Драматургиядағы тарихи тұлғалар бейнесі жайлы14 бет
Шахмет Хұсайынов драматургиясындағы тарихи-ғұмырнамалық пьесалар180 бет
Қазақ драматургиясы71 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь