Қазақстан Республикасының 1991-2001 жылдардағы экономикалық жағдайы

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ

І ТАРАУ. 1991.2001 жылдар аралығындағы экономикалық жағдай
1.1 Алғашқы қадамдар: экономиканы ырықтандыру
1.2 Ұлттық қаржы және банк жүйесінің дамуы
1.3 1998 жылғы экономикалық дағдарыс. Зейнетақы реформасы

ІІ ТАРАУ. Қазақстанда жекешелендіру процесінің дамуы
2.1 Бірінші кезең: ынталы жекешелендіру (1991.1992 жылдар)
2.2 Екінші кезең: инвестициялық купондарымен жекешелендіру
(1993.1995 жылдар)
2.3 Үшінші кезең: ақшалай жекешелендіру (1996.1998 жылдар)

ҚОРЫТЫНДЫ

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Бір кезде біз мінсіз мемлекет құрып жатырмыз деп ойладық. Мүлде әртүрлі халықтар мекендеген «құрлықтың алтыншы бөлігі» бір идеямен өмір сүрді. Бәлкім, біздің бәрімізді біріктірген тұғырнаманың дәл осы идеяшылдығы кеңестік мемлекеттің басқадай барлық құрамдас бөліктері үстінен саясаттың үстемдік етуіне себепші болған шығар.
Одақтас республикалардың «тіндерін» бір орталыққа түйіндеп, «бір ұлы отан» идеясын қолдау үшін нақ осы ақылға қонбайтын экономикалық заңдар бойынша өндірістік және шаруашылық байланыстар құрылған-ды. Алайда, табиғат заңдары секілді, экономика заңдарында да объективті сипат болады, ол адамдардың қалауы бойынша қайта жазылмайды немесе жойылмайды. «Жарқын болашаққа» жету жолындағы саяси бағыт сабын көпіршігі секілді жарылып кетті. Әрине, оған көптеген жайлар, бірақ негізінен - тиісті экономикалық негіздің жоқтығы себепші болды. Қашан Идея жоққа шығарылғанда, ал мемлекет өз өмірінің соңғы жылдарын әупірімдеп өткеріп жатқанда, жаппай етек алған дағдарыстан шегіне жетіп созылған бұл жасанды экономикалық «тіндер» бырт етіп үзіліп кетті. Осы қиын жағдайдан шығудың жолын іздеген кеңестік басшылық жаңалыққа көшуге тырысты, бірақ ол ескі «кеңестік» тәсіл бойынша саясаттан басталды. Бұл көшу тығырыққа әкеп тіреді.
Экономика - саяси тәуелсіздіктің негізі. Егер ел экономикасын реформалау жөнінде жасалған біздің алғашқы қадамдар, дұрысында тек сол кезеңдегі «посткеңестік» бейберекеттіктен аман қалу жөніндегі кезек күттірмейтін шаралар болса, ал қазіргі жүргізіліп жатқан реформалар стратегия мен айқын жоспарлардың шеңберіне сыйғызылған және болашақтағы нақты нәтижеге бағытталған. Бұл нәтиже - біздің елімізге әлемдік деңгейде ойдағыдай бәсекелестікке түсуге жағдай туғызуға бейімі бар күшті, диверсификацияланған экономикалық жүйені құру. Сонымен бірге бұл тек нарыққа және басқа да экономикалық түсініктерге жол ашу үшін ғана емес, жалпы бейнелеп айтқанда, «күн астындағы өз орнымызды» табу үшін бәсекеге түсу еді.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
І ТАРАУ. 1991-2001 жылдар аралығындағы экономикалық жағдай
1.1 Алғашқы қадамдар: экономиканы ырықтандыру
1.2 Ұлттық қаржы және банк жүйесінің дамуы
1.3 1998 ... ... ... ... ... ... Қазақстанда жекешелендіру процесінің дамуы
2.1 Бірінші кезең: ынталы жекешелендіру (1991-1992 жылдар)
2.2 Екінші кезең: инвестициялық ... ... ... ... ... ақшалай жекешелендіру (1996-1998 жылдар)
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Бір кезде біз мінсіз ... ... ... ... ... әртүрлі халықтар мекендеген «құрлықтың алтыншы бөлігі» бір
идеямен өмір сүрді. Бәлкім, біздің бәрімізді ... ... ... ... кеңестік мемлекеттің басқадай барлық ... ... ... ... ... себепші болған шығар.
Одақтас республикалардың «тіндерін» бір орталыққа ... «бір ... ... ... үшін нақ осы ақылға қонбайтын экономикалық заңдар
бойынша өндірістік және шаруашылық байланыстар құрылған-ды. ... ... ... ... ... да ... сипат болады, ол
адамдардың қалауы ... ... ... ... ... ... жету ... саяси бағыт сабын көпіршігі секілді ... ... оған ... ... ... негізінен - тиісті экономикалық
негіздің жоқтығы себепші болды. Қашан Идея жоққа шығарылғанда, ал мемлекет
өз өмірінің ... ... ... өткеріп жатқанда, жаппай етек алған
дағдарыстан шегіне жетіп созылған бұл ... ... ... ... ... ... Осы қиын жағдайдан шығудың жолын іздеген кеңестік
басшылық жаңалыққа көшуге ... ... ол ескі ... ... ... ... Бұл көшу тығырыққа әкеп тіреді.
Экономика - саяси тәуелсіздіктің негізі. Егер ел экономикасын реформалау
жөнінде ... ... ... ... ... тек сол ... бейберекеттіктен аман қалу жөніндегі кезек күттірмейтін
шаралар ... ал ... ... жатқан реформалар стратегия мен айқын
жоспарлардың ... ... және ... ... ... Бұл нәтиже - ... ... ... ... ... ... жағдай туғызуға бейімі бар ... ... ... құру. Сонымен бірге бұл ... және ... да ... түсініктерге жол ашу үшін ғана емес,
жалпы бейнелеп айтқанда, «күн астындағы өз ... табу үшін ... ... зерттелу деңгейі.
Нұрлан аға! 1,5 беттен тұратын осы тақырыпқа байланысты әдебиеттерге
шолу жасап өтіңіз.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері. ... ... ... ... жж. ... ... ... экономикасының
дамуының негізгі бағыттарын анықтап, талдау жасау. Осы мақсатты жүзеге
асыру үшін төмендегідей міндеттер қойылады:
- ... ... ... экономикалық өзгерісін көрсету;
- Экономиканың жоғары дамуының негізгі себептерін ... ... ... ... кезеңдеріне тоқтала отырып, оның
мемлекеттің ары-қарай дамуына тигізген әсерінің дұрыс-бұрыстығын анықтау
Жаңалығы Экономикалық зерттеулерде 1991-2001 жж. ... ... ... ... ... ... Ал, ... дейінгі Республикадағы экономикалық даму біршама зерттелген.
Дипломдық жұмыста осы 1991-2001 жж. ... даму және ... ... ... ... ... ... негізгі мәселелерді қамтыған
екі тараудан, қорытындыдан, ... ... ... ... ... ... ... аралығындағы экономикалық жағдай.
1.1 Алғашқы қадамдар: экономиканы ырықтандыру
1991-1997 жылдар
«Әркімнің қабілетіне қарай, әркімге - еңбегіне қарай» ... ... ... ... ... ... Одағының басшылығы көп жағдайда
шаруашылық және өндірістік қатынастарды құрғанда, экономикалық мәннен
әлдеқайда ... ... ойды ... ... Нәтижесінде, экономикалық
тұрғыдан негізделмеген өндірістік тізбектерге ұқсас, ... бір ... ... аппараты сияқты, орталықтан жоспарланатын тетіктің құлауымен
бірге, ... ... ... ... ... және ... сыртқа шықты.
Сондықтан, нарыққа өтуге апаратын біздің жолымыздың ең басында, бізге
шаруашылық жүргізудің ... ... ... ... Бәрінен де бұрын,
ресурстарды бөлу жөніндегі экономикалық шешімдерді мемлекеттік деңгейде
өндіріспен тікелей ... ... ... ... ... Бұл
өндіріс орындарының қаржылық ... ... ... ... ... мен тиімділігі үшін жауапкершілікті жүктеуге
мүмкіндік беретін еді.
Бұрын, Одақ ... ... ... ... ... ... мұрсат берілген күнде де, олардың барлығын орталық
ведомстволар деңгейінде шешуді талап ... Осы ... ... ... ... ... Өндірістік-шаруашылық қызметтің кез келген
субъектісі өзінің ... ... ... Мемлекеттік банкінде немесе
оның одақтық республикадағы есепшотында ұстайтын. Егер осы ресурстарды
өзіне ... ... үшін ... ... ... ... ... алуға
және т.б., пайдаланғысы келсе, кәсіпорын осы мәселені Мемлекеттік жоспарлау
комитетімен келісетін, ол қанағаттанарлық ... ... ... ... бөлу үшін ... ... ... Мемлекеттік банкке беретін.
Сайып келгенде, кез келген ... банк ... мен ... ... қалаушы бірнеше салалардың - салық және бюджет сияқты
жүйелерінің мәселелерін шешуді бір мезгілде ... ... ... ... ... бір-бірімен өзара байланыстырғанда ғана мүмкін
болатын.
Ашық нарықтық қатынастарды құру бізден экономиканың негіздерін ... ... ... ... талап етті. Мойындауым керек, бұл
оңай емес еді. Осындай шешімдердің бірі 1993 ... ... ... ... ... ... жолдағы осы қадамға біз тауар тапшылығы
мен өсіп ... ... ... ... ... ... ... бірге әртүрлі қаржы ұйымдарының жылдам өсуі басталды.
Олардың ... ... ... мен банк ... жеке түрлерін
іске асырушы ұйымдар ерекше орында тұрды. ... 1993 ... ... ... 200-ден астам коммерциялық банктер құрылды. Бұл жағдайдың пайда
болуы, заңнамадағы кемшіліктерге байланысты еді. Соның ... ... ... мен ... ... меншікті банкін құрып алуға
мүмкіндік туды. Бүлардың көпшілігі кейіннен ... ... ... ... Олар аса ... ... мен ... нарығындағы тұрақсыздық
жағдайында, алыпсатарлық пайда табу үшін ғана ... өз ... ... ... ... инфля-цияның өсуімен
және төлем қабілеттілігіне деген сүраныстың қыс-қаруымен қосарлас жүруіне
әкеліп соқты. Мәселен, 1993 жылдан 1995 ... ... ... ... ... инфляция 1200%-ға тең болды дағ мемлекеттік ... 1995 ... ... ғана ... 40 млрд. теңгені құрады, ал
екінші деңгейдегі ... ... ... бойынша жылдық
көрсеткіші 400%-ға жетті.
Ырықтандырудың бастапқы кезеңінде тауарлардың белгілі бір ... ... ... әлі де ... ... еді. ... үшін ... тапсырыстар тәжірибесін және ... ... ... ... жай ... ... ... Азық-
түлікке және бірінші қажеттегі тауарларға нақты бекітілген бағалар ... ... ... ... ... Бүл ... орнын
жеңілдіктер берілген көтерме шаралар да, несиелерді қайтару мерзімін
өзгерту саясаты да ... ... ... ол ... мемлекет тұрғындарды қажетті тауарлармен
жеткілікті түрде ... ете ... ... ... ... ... туды. Біздің экономикамыз тар шеңберде шектеулі болатын, кеңес
уақытында бірінші қажеттіліктің көптеген тауарлары ... ... ... ... ... Енді ... ... тауарлармен
қамтамасыз ету үшін, Үкімет көрші өндіруші-елдерден «тауарлық (матасқан)
несиелер» алуға мәжбүр ... ... ... 100 млн. АҚШ доллары
сомасында осындай несиелер алды. Олардың тауарлық деп ... ... ... ... беріп отырған елдердің тауарларын сатып алу қажеттілігі ... ... шарт ... болғандықтан, алынған несие олардан қант,
темекі, май, ... және т.б. ... ... ... жалпы тапшылыққа байланысты пайда болған әлеуметтік шиеленісті
бәсеңдету үшін ... ... ... қажет болды. Біздің адамдар азық-
түлікті тапшылықтан сатып ала алмай жатқанда, қайдағы бір ... ... өзі ... еді. ... ... ... бос қалған. Жаныңды
тітіркендіретін көрініс қой - дүкенге ... ... жоқ. Мұны тек ... ... ... бұл ... ... енді ғана айналыса бастағандарға бөлуді
ұйғарды. Өйткені олардың нарықтағы ... ... ... болды. Біз бір
жағынан, олар бұл несиелерді тұрғындарға қажет азық-түлікті, дәрі-дәрмек
сатып алу үшін ... ... ... ... ... содан соң несиелерімен өздері есептесер деп ... ... ... ... ... ... құнсыздандырып отырды, ол
алынған несиенің көлемін жаба алмады. Сонымен қатар, инфляция мен ... ... ... деңгейінде алаяқтық жасап, мемлекеттің осы
шарасын пайда табу үшін олжаланып қалған бизнесмендер де болды. Бұл олардың
алғашқы капиталдарын қалыптастырудың бір көзі ... ... та ... ... ... ... да, ... мемлекеттің төлеуіне
тура келді.
Барлық мәселенің түп тамыры - бағаны ырықтандырудан туындаған салдарға
біздің тез жылдам қалыптаса ... ... ... кәсіпорындар,
орасан зор құрылымдық проблемалармен бетпе-бет келгенде, өздерінің ... ... ... ... макроэкономикалық жағдайды құру үшін
бірқатар кезек күттірмейтін шараларды іске асыру қажет ... Енді ... ... беру практикасын, салық түрлерін және т.б.
азайтуға тиіс болды. Қаржы ... ... ... ... ... ... ... нақты бағасын қалпына келтіруді талап ... ... ... ... дотациялары арқасында шығынмен өмір
сүріп ... ... ... ... ... ... жоғары жеке кәсіпкерлердің қолына беру керек болды.
Сөйтіп, тек 1994 жылы ғана ... ... ... ... және ... ... сүрап елдің жоғарғы банкіне тікелей
шығуы тоқтатылды.
Ол кездерде мен ... ... ... талап ететін тольш жатқан
лроблемаларға үлгермейміз бе деп ... Оның ... ... да іс ... еліміздің шаршаған, көңілдері қалған, алғашқы
сылтаумен-ақ бұрқ етуге ... ... ... ... еді. Қазір,
реформаның табысты болуының себептері туралы сұрақтарға жауап бергенде, мен
кейде белгілі бір ... ... ... көрсетуге қиналамын.
Кейбіреулер, бүл факторды адамдардың қайта құруға ... ... ... ... ... ... және қарсы алатын қоғам-дық «аужай» ... ... біз ... мүлде қарама-қарсы «аужайдан» бастадық деп
айтуымызға болады. Одақтың ыдырауы, жүрттың сақталған ақшалары мен ... ... ... ... ең ... - ... ... және ер-теңгі
күнге деген сенімді жоғалтуы, біздің адамдарды өздерін ешкімге керексізбіз
деп, алданып қалдық деп ойлауға ... ... Ал, ... ... ... түңілулерін, осы сенбеулерін біздер-мен де байланыстырды. Бірақ ... асты - ... ... ... ... ... сарапшылар реформалаудың барысында сол реформаның
өзінің әзір болу-болмауын бірінші қатарға қояды. Бүл ... ... ... 4 жылдан 5 жылға дейін созылғандығын көрсететін
көптеген мысалдар бар. Бірақ, тағы айтайық, бізде ... ... ... ... ... ... ... көруге мүрша болған жоқ. Уақыт
аймен, аптамен, кейде тіпті әрбір күнмен өлшенді. ... үн ... ... ... Бірақ қалай болғанда да бұл реформалар табысты
өтті.
Мен біздің реформалардың табысты болуында ең үлкен ... адам ... деп ... Нақты қалай болғанын, бәлкім, мен тап басып ... ... ... алғанда, біздің адамдардың менталитетінің кейбір
жақтары, ... ... ... ... сырттан келген өзгерістерге
оңтайлана алатын ерекше қабілеттері, ал жекелей ... - сол ... ... ... ... түлғалық қасиеттері табысымыздың
кепілі болды.
Сөйтіп, 1999 ... ... ... ... ... адрестік
әлеуметтік көмекке өте ... зор ... ... ... шешу ... ... Сол ... қолданыстағы
ынтымақтастық зейнет жүйесінен жаңа - жинақтаушы зейнетақы жүйесіне көшу
іске асырылды. Бюджеттік қатынастар және оған ... ... ... ... ... қайтадан қүрылды. Барлық осы қайта қүрулардың нәтижелі
болуының кепілі, ең алдымен ТМД-дағы ең ... ... ... ... ... ... біздің күшті де серпінді банк жүйеміз болды.
1.2 Ұлттық қаржы жүйесі. Банк ... ... ... өткен тарауларында мен мемлекетті ... ... ... ... осы теңеу өте үнайды. Қазақстанды қүруға
кіріскенде, мен оны көзіме дәл солай - бір ... ... бір ... жөне бір ... ... ... жатқан адамдардың өзіндік бір
бірегей бірлестігі, өсіп-өнген, қалыптасқан біртүтас организм түрінде ... Осы ... одан әрі ... болсақ, онда эко-номика -
бүкіл ... ... ... ... ... «зат ... қамтамасыз
етіп отыратын күре тамыры, ал қаржы, өз орайымен экономиканың «қан таратушы
жүйесі» болып шыгады.
Сол ... ... ... ... ... ... ма-ңызын ескере
отырып, 90-шы жылдарда басталған және одан кейінгі кезеңдерде ... ... ... қүрулардың көпшілігі қаржы саласына қатысты
болды.
Жағдай солай болды, біз бүл ... өте ... ... ... ... жүрт ... жатқан барлық жағдайды қынжыла қабылдайтын.
Кеңестік жүйенің күйреуімен «күйзелген» экономика ... ... ... ... ... ... түтынатын тауарлардың тапшылығы, ақшаның қатты
құнсыздануы, халықтың ... ... ... мен ... қүнын жоюы - осы құбылыстардың барлығы орасан ... ... ... ... ... ... ету және ... керек болды. Халықтың мүқтаждықтарын және мемлекеттік қызмет
көрсету мен оны ... ... ... ... ... тиімді және
түрақты бюджетті орнықтыру қажет болды.
Реформаның ... ... өте ... түсетінін біз түсіндік.
Сонымен қатар басқа дамыған елдердің тәжірибесінен нарықтың ... ... ... ... ... ... көрдік. Біз
реформаны халықты барынша қорғаштай отырып іске асыруға тырыстық, бірақ
гиперинфляция жағдайында оны ... ... өте қиын ... еді. Осында
ахуалда кешеуілдеу мүлде апатқа үшыратуы мүмкін ... ... еске ала ... мен, ... ... осы реформа дарға
кірісердегі біздің өзімізге алған ... аса ауы] ... ... ... экономика құлағаннан кейін жылдар бойы жиған-тергендерін
жоғалтқан адамдарды ... ... ... ... ... ... қою
қиын еді. Барлыр қайта құрулардың әр жағында, ол неге ... ... ... ... ... ... реформасы бола ма, біз ... ... ... ... ... түрмысына деген жауапкершілік
біздің мойнымызда еді.
Бүгіндері мені көп адамдар сынай берсін. Кейде маған жүрт ... ... ... ... Мен осы бос ... мен ... сындарға көңіл
аудармасам да болатынын білемін, өйткені, маған ... бүл ... және ... ... алған жауапкершілік жүгімен салыстырғанда
түкке тұрмайды. Мұндай реформаландырудың ... ... ... ... Біз бір нәрсені ғана білдік - мемлекеттік аппарат пен
біздің экономикамыздың қалыпты қызмет жасауына мүмкіндік беретін, ... ... ... тақыр жерден бастау керек болды.
Біздегі ұлттық қаржы жүйеміздің реформалануы мен оның даму ... ... екі ... ... ... Бірінпіі кезең - шамамен 1991
жылдан 1997 жылға дейін қамтиды. Бүл жылдары біздің алдымызда ... және ... ... жету мәселелері түрды.
Екінші кезең - Қазақстанның қаржы жүйесінің түрақтанудан ... ... әрі ... ... - 1998 жылдан басталды. Дүниежүзілік ... ... ... бүл кезең, менің ойымша бүгіндері де
жалғасып келеді.
Ашығын айтсақ, егер шын мәнінде біздің ... ... ... барлық іске асырылған қайта құруларды сипаттай отыра
көрсететін болсақ, онда бүл жеке кітап ... ... етер еді. Ал мен ... ... ... ... және біздің қаржы жүйемізді
дағдарыстан шығарудың ... ... ... ... ... ТМД
елдерінің ішіндегі топбасшысына қалай айналғанымызға тоқталғым келеді. Бұл
тарауда біздің банк ... ... ... саласының, сол сияқты
зейнеткерлік реформасының және ұлттық ... ... ... ... ... басқа да сөзсіз көңіл аударуға тұрарлық сәттер
көп: қазақстандық қор ... ... ... ... елдің
мемлекеттік қарыздарын басқарудың қалыптасуы және т.б. көптеген мәселелер.
Біздің ұлттық қаржы жүйеміздің қалыптасуының барысында реформаландыруға,
бірінші кезекте, оның банк ... ... және ... ... ... ... мағынада, зейнеткерлік реформаны іске асыру және ... ... ... ... ... ... Бұл тарау сіздерге барлығының қалай
болғандығы туралы, сол кезеңде қандай қиындықтарға тап болдық және ... ... ... ... ... ... ... баяндап береді.
Қазақстан өзінің банк жүйесін қүруға егемендікті алғаннан ... ... ... ... ... Кеңестік икемсіз банк тетіктерінің барлық
«тамашаларын» бастан кешірген біздер, енді экономиканы толыққанды ... ... ... ... нарық жағдайында ең тиімді деп ... ... қос ... банк ... ... ... Ол біздің
тәуелсіз ақша-кредит саясатын жүргізуімізге, инфляцияның және ... ... ... ... ету сұраныстарының проблемаларын шешуімізге
мүмкіндік беретін еді. Бізге капиталдың шынайы өзіндік ... ... ... ал ... қарыз алғандардың қаржылық
өміршеңдігі және ... ... ... негізінде несие
беретін жүйе қажет болды.
Шын мәнінде, «Қазақ КСР-індегі банктер мен банк қызметі ... ... ... ... Заң ... банк ... басы ... Заң қос деңгейлі банк жүйесінің негіздерін қалауды ... ... ... ... және ... бар ... банк Қазақстан Республикасының Үлттық банкіне айналдырылды.
Республикалық Өнеркәсіп-құрылыс банкі акционерлік-коммерция-лық
«Түранбанкке», ... ... - ... ... ... ... ... ортасынан кейіннен
«Қазкоммерцбанк» атанған ... ... ... шықты, Сыртқы сауда
банкі - акционерлік-коммерциялық «Әлем-банк», Республикалық жинақ ... ... ... ... ... ... ... 1993 жылы осы банктердің барлығы акционерлік банктерге айналды, ал
Жинақ банкінің аты Қазақстан Республикасының Халық ... деп ... ... банк ... ... ... ... құрамы болып отырған
бұл банктер Қазақстандағы аса ірі жеке-меншік банктері болып ... ... 1993 жыды ... енгізудің қарсаңында Қазақ-станның
банк жүйесінде ... ... ... қос деңгейлі банк жүйесі қызмет етті,
барлық мамандандырылған банкілер акционерлік банкіге айналды, ал ... ... ... ... қызметтерін атқаратын болды. Осының ... ... ... ... ... ... жеңілдетті.
Сонымен қатар, тәуелсіз Қазақстанның ... ... ... ... ... ол ... әлі де ... классикалық
түрдегі орталық банкі бола алмады. Ұлттық банк екінші ... ... ... ... сол ... ... ... жүйесіндегі
оның мәртебесі де айқын болмады. ... ... банк 1991 ... ... ... ... биліктің барлық тармақтарына бағынып келді. Үкімет оған
тапсырмалар берді, депутаттар оның қызметін бақылап отырды және ... ... ... бірден орындалуын талап етті. Барлығы да әр түрлі
қажеттіліктеріне қаржы бөлуін ... ... ... шешу үшін 1995 жылы ... мен ... күші ... ... Ұлттық банкі туралы» Жарлыққа қол қойдым. Ол
бойынша Ұлттық банк өзіне заңнамалық актілер берген ... ... ... ... ... және ... ғана есеп ... Содан бері өкілетті және атқару билігінің ешқандай да оргапдарының
Ұлттық банктің қызметіне араласуға құқығы жоқ. Бірақ та, ... ... ... ... ... ... банк ... мемле-кеттік экономикалық
саясаттың мәселелерін Үкіметпен үйлестіріп отыруы тиіс. Сол 1995 жылы ... банк ... ... ... ... ... бағдарламаның мәні банктердегі тұрғындардың өз беттерімен салған
жинақтары, шаруашылық жүргізуші субъектілердің бос ... және ... ... ... ... ... қамтамасыз етуінде болды.
Сөйтіп біз, ... ... ... қысымнан және екінші деңгейдегі банктер
әлдеқайда тиімді орындай алатын қызметтерді ... ... ... ол орталық банктің тікелей қызметтерін атқаруға - тәуелсіз ақша-
кредит саясатын іске ... және ... ... ... ... ... қүруға кірісті. Әр түрлі уақыттарда Ұлттық банкті Ғ. Байназаров, Д.
Сембаев, О. Жандосов, Г. Марченко, К. ... ... ... барлығы да
ел үшін күрделі кезеңде қызмет ... және банк ... ... ... ... банк ... ... келесі маңызды қадам -екінші деңгейдегі
банктердің қаржылық есегт берудің ... ... ... ол 1996 жылы ... қабылданды. Бұл бағдарлама бойынша,
Қазақстандағы барлық қызмет жасап түрған ... 2000 ... ... ... ... жеткілікті мөлшері, активтердің сапасы, бухгалтерлік
есеп, ... ... ... ... және жеткізу салалары бойынша
халықаралық стандартқа жетулері тиіс ... 2001 ... ... ... ... ... ... бақылау мақсатында, банк
қызметін қадағалауды жүргізу үшін, Ұлттық банкке ... ... 2001 ... 1 ... ... жаңадан құрылған банктерге ең ... 2 ... ... қатаң деңгейдегі жарғылық капитал белгіленді. Бұл
көрсеткіш аймақтық банктер үшін кемінде 500 млн. ... ал ... ... ... ... үшін 1 ... теңгеден астам болды.
Банктер капиталының өсуі ұсақ банк құрылымдарының жойылуы, ... және ... ... ... үрдістермен қатар жүрді. Бірақ осы
үрдіс елдің бүкіл ... ... ... ... әсер етті, қаржы
жағынан түрақты, зор мүмкіндіктер мен әлеуетке ие ірі ... ... ... ірі ... дамыған нарықтық экономикасы бар елдерде
банк жүйесінің «ұйытқысы» ... ... ... ... ірі коммерциялық
банктердің үлесіне барлық банктердің активтер сомасының ... ... ... ... банк ... шоғырлануы осы банктердің арасында
бәсекені қамтамасыз етті, ол өз орайында ... ... ... ... алып келді. Біздің банк жүйесінің осы ерекшелігін банк
секторының көптеген сарапшылары мен мамандары атап көрсетті.
Осындай түбегейлі ... іске ... ... біз ... ғана
тірі қалады» дейтін нарықтың әрі қарапайым, әрі қатаң логикасын басшылыққа
алдық. Біздің ... ... ... өзі ... жеке ... ... ... болуын, қалыптасу кезеңін басынан өткізді.
Ендігі әңгіме осы ... ... ... мен ... сапасы туралы болуға тиіс еді. Шынында да, үлттық банк
пруденци-алдық нормативтерді күшейткеннен ... ... ... саны үш есе қысқарды, өйткені жүмыс деңгейін көтеруге олардың
кейбіреулері ғана дайын болды. Бірақ, екінші ... ... ... өсіру жөніндегі Ұлттық банктің қатаң талаптары және реформаның
барысында, жасалған басқа да нормативтер республиканың банк ... ... ... теңгенің қүнсыздану салдарын онша ауыртпалықсыз көтеріп
кетуге, сөйтіп Ресейдегі және ... ... ... ... ... ... сонымен бірге, осындай қадамды іске асыру барысында біз өзіміздің
ерекшеліктерімізді де есепке алғанбыз. Мысалы, бізде ... ... ... пен ... ... басым болған аймақтарда шоғырланған
банктер болды. Осылардың басым бөлігі қаржы тапшылығын көрді. Республиканың
көптеген ... ... ... ... ... ... ... қалып қойған банктердің жұмыс
мүмкіндіктерін шектеді. Республика экономикасының осал жері – бір - ... ... ... ... ... ... ... біркелкі
бөлінбей келгені ешкімге де құпия емес. Осы жылдары адал ... ... ... банк ... да», біздерді орағытып кеткен жоқ.
Ұлттық банк қойған жоғарғы талапты осындай ... ... ... ... біз 1998 ... бастап, барлық жерлерде
микрокредиттік ұйымдарды, ал одан кейін ... ... ... ... ... ең бірінші, кедейшілік пен жүмыссыздыққа ... ... ... ... банктік қызмет көрсетуге жол ашуды
қамтамасыз ету мақсатында пошта - жинақ ... ... ... ... ... Бұл банк ... ... өңірлерде тұратын
тұрғындардың басым бөлігінен олардың жеке ... ... ... ... ұсынуға мүмкіндіктер берді. Сонымен бірге, мұндай кредиттік
серіктестіктер несиелеудің үш деңгейлі жүйесінде жүмыс ... ... Бұл ... банк ... көрсету түрлерімен айналысатын жеке
банктер мен микрокредиттік ұйымдардан құралатын болды.
Содан кейін, біз Ұлттық ... ел ... ... ... ... ... жасадық. Бәрінен бұрын, бұл қаржы жүйесі
субъектілерінің ... ... ... ... үшін ... болды. Ол
кезде мұндай реттеулерді әр түрлі бақылау органдары іске асыратын. Мысалы,
банктердің қызметін ... ... ... ...... зейнетақы қорларын - Еңбек министрлігі реттейтін. Нәтижесінде,
елдің қаржы жүйесін реттеу жөнінде, қандай да ... ... ... ... үшін қаржы нарығының әр түрлі бөліктерін ... ... ... ... және ... болды.
Сонымен, 2000 жылы Ұлттық банкте сақтандыру және банктік бақылау, 2001
жылы бағалы қағаздар нарығын бақылау, ал 2002 жылы ... ... ... қызметтері шоғырландырылды.
Кейін келе, 2004 жылы, бағалы қағаздар нарығының, ... ... ... ... реттеу қызметтері Ұлттық банктен дербес орган
- Қазақстан Республикасының қаржы нарығын және ... ... ... ... жөніндегі Агенттікке берілді, ол елдің ... ... ... ... ... ... ... қаржы нарығындағы тәртіпті қамтамасыз етуге тиіс
болды. Ол зейнетақы қоры жүйесіне, бағалы қағаздар нарығына және одан ... ... ... ... мен заңнамалық заңдар жинақтарының
шеңберінде ... ... ... Айта ... мені Агенттіктің жүмыс
нәтижесінің мынадай мәліметтері ерекше қуантты. 2005 жылы Агенттік 762 жеке
және заңды ... ... ... Бір ... бүл аса көп ... Бірақ біздің адамдар әр түрлі себептер мен қандай да бір мәселелерді
көтергісі келмейтіндерін еске алсақ, онда бұл ... ... ... ... бір ... ... ... банкоматтардың қызмет
жасауының мәселелерімен айналысты. ... ... ... ... босқа тұрып қалатынына қатысты іспен шүғылданды. Осыған ... ... ... ... банктерге банкоматтардың жүмыстарын ұйымдастыру
және олардың тиісінше дүрыс қызмет жасауын қамтамасыз ету жөнінде қойылатын
талаптар көрсетіліп Нүсқаулар ... ... және осы ... ... ... мен үшін бұл ... менің ойлауымша, белгілі бір дәрежеде біздің
барлық ... ... ... жұмыс істеуі керектігінің мысалы
болуға тиіс. ... ... ... ... алынып, ой елегінен
өткізіле қарастырылуы және барлық сұрақтарға жауап берілуі керек. ... ... ... ... - мемлекет үшін емес, мемлекет - адам
үшін» деген ... ... ... ... келіңіздер, білуге тырысы-
ңыздар, сұрақ қойыңыздар, мәселе ... ... ... алуға
тырысыңыздар. Сіздер - Қазақстанның азаматтарысыздар. Демек, бір ... ... ... ... ... жобаны шындыққа
айналдырайық.
Тұтастай алғанда, біздің қаржы жүйемізді нығайтудан, оның халық сеніміне
ие болуынан және оның ... ... әлем ... ... шығарып, 90-шы жылдар келмеске кетті деп заңды түрде ... Дәл осы ... ... ... ... ... елдің экономикасының
көтерілуі басталды. Мысалы, 1997 жылы ішкі жалпы өнімнің өсуі одан бұрынғы
жылмен салыстырғанда 101,7% болды. ... ... ... ... ... ... қалыптасуы даму үрдісімен бірге жүріп, банк секторының
динамикалық дамуына ықпал етті.
Осы жерде мен, біздің банк жүйесін реформалаудың жеке бір сәті ... ... ... байланысты шаралардың болғанын тағы да бір атап
өткім келеді. Бұл - бүгінде біздің ... ... ... ... және т.б. ... арналған түрлері. Бір
кездерде біздің адамдар «несиемен өмір ... ... ... бұл ... ... ... деген адам сенімдерінің деңғейін әлдеқайда
арттырған - ... ... ... ... ... зор рөл
атқарды. Мысалы, 1999 жылдың ... ... ... жеке адамдар
салымына кепілдік (сақтандыру) қоры құрылды. Оның ... - осы ... ... ... жағдайда, азаматтарға олардың салымдарын қайтарып
беруді қамтамасыз ету ... ... ... - «Наурыз-банк» төңірегінде болған жағдай. Бұл банк
мемлекеттік құрылымдардың ... ... еді, ... оның ... ... ... ... Салымшылар, оның ішінде мемлекет ... ... ... Банктің басшылары қашып жүр. Қор ... ... ... ... ... ... ... Салымдарға
кепілдік беру қорығ халықаралық стандартқа бірте-бірте өтуді іске ... ... ... ... ... 2001 жылы халықаралық
сарапшылардан жоғары баға ... ... ... ... ... басқа, Несие
тарихының бюросы және Ипотека-лық несиелер ... қоры бар. ... 30 ... ... ... қор ... ... 5 млрд. теңгеге
тең ипотекалық несиелердің кепілдіктерін қолдады. Қазақстанның 20 банкі ... ... ... ... ... жүйесінің
қатысушылары болып табылады.
Менің ойымша біздің қаржы ... ... ... ... бағалауы немесе қандай да болмасын ... ... мына ... ... ... ... ... 1 сәуіріне таман екінші деңгейдегі Қазақстан банктеріндегі
халықтың салымдары 348 млн. АҚШ доллары мөлше-рінде ... ... әр ... ... бойынша, азаматтардың жасырын жинаған ақшалары ... 3 ... ... АҚШ ... тең ... Бүл сома ... банк есеп шоттарындағы және зейнетақы ... ... кем ... бір жарым есе артық ... ... ... біз ... ... біздің қаржы жүйемізге ағылып келуіне
қол жеткіздік, сөйтіп бүгін «Қазақстан Республикасының ... ... жеке ... ... кепілдік беретін Қазақстан
қоры» акционерлік қоғамының резерві 339 млрд. теңге шамасында болып ... ... еске ала ... мен: оның арғы ... ... ... ... күлкілі оқиғалар болғанын ойлай-мын. ... ... ... мына бір ... өте ... ... қаржыларын банкілерге
тарту науқаны жүріп жатқан кезде сондағы Үлттық ... ... ... ... «бүл ... ... болып аяқталған жағдайда, өзімнің
сақалымды қырып ... - деп ... ... ... уәде ... Сонымен бірге, егер жеке түлғалардың екінші ... ... 1 ... ... ... соны нәтижелі деп есептейтін болдық.
Григорий Марчеыконың мәлімдемесі әсіресе ... ... ... ... ... ... мен журналис-тер: «Марченко енді өмір
бойы сақалмен өтетін шығар» деп ай-тып та, ... та ... ... ... тура
екі жыл өтісімен, атап айтқанда, 2001 жылы 7 ... ол ... ... ... ... келіпті. Жүрттың бәрінің көзінің
түскені - оның ақ кіре бастаған сақал-мүрты ... ... ... ... ... Ол сол ... жеке ... жинақтарының мөлшері
1,116 млрд. АҚШ долларына жеткендігін хабарлапты.
Түрғындар қаржысын Қазақстан банкілеріне ... осы бір ... ... және ... ... артық болмаса кем болмауы
әбден мүмкін. Кейіннен, ... ... ... жеке ... ... ... сақалымды қырып тастаймын деп тағы да екі рет
уәде берді. Бірақ, енді оны-мен бәстесуге ... ... ... ... - «Евромани» журналы «ең үздік банкир»
деп таныған, өзінің позициясын қорғай білетін және ... ... ... ... шығатын, кәсіби біліктілігі жоғары маман. Үлттық
банктің төрағасы ретіндегі оның қызметін мен қашанда ... ... ... ... ... және ... ... қалуы аз
болмай-тын, бірақ ол қашанда өз пікірін қорғап шығатын.
Жинақ ақшаны сақтаудың және оған ... ... ... ... жылы ... аяғында Республика қар-жыгерлерінің I Конгресінде-ақ
үсынғанмын. Ол кезде ... ... ... ... және ... күрт ... жағдайларға бейімделу салдарынан өте ... ... ... ... жылдардағы дағдарыс, эконо-миканы
дамыту үшін инвестициялық ресурс ретінде, азаматтар-дың ішкі жинақтарына
көңіл аударуға итермелеген. Ал оған ... ... ... ... және
дамытуға қажетті қаржының жетіспеуін, банк қауымдастығы, сыртқы заемдар мен
шетел ин-вестицияларының ағылып келуі есебінен шешіп келген болатын. ... осы және ... да ... мен ... да ... көңіл
бөлетінмін. Мемлекеттік және жеке секторлардың өзара ынтымақтасуы экономика
үшінг ... ... ... ... ... ... кімге болсын қүпия емес-ті.
Атап айтқандаг I конгрестің арқасында қаржы ... ... ... ... ... ... даму ... бірінші рет өз еріктерімен бірікті. Мысалы, олар экономикалық
дамудың және ... ... ... орасан зор міндеттерін шешуге
мүмкіндік беретін инвестициялық салымдарды кеңейту және жаңа қаржы қүралда-
рын ... ... ... ... ... қүрумен бір мезгілде ... ... ... банк ... ... ... ... жеке түлғалардың есеп шотындағы ... ... және ... ... мәлімет-тер тексеру органдарына тек қылмыстық іс
қозғалғанда және прокурордың санкциясы ... ғана ... ... ... және ... ... банк ... болып табылатын мәлімет-
терді алу қүқығы бар мемлекеттік органдар тізімінен шығарылды.
Біздің ... ... ... тағы бір жарқын көрінісі -
Қазақстан капиталының көрші елдердің нарықтарына ... ... ... қаржы нарығьшызға шетел капита-лының келе бастауы болды.
Бір кездерде біз бүл туралы ойға да ала ... Біз ... ... ... ... бен экономикамыздың дүрыс қызмет жасауъш
қамтамасыз етуді ғана ойладық. Бірақ ... ... ... шықты, реформаның
нәтижесі біз ойлаған ең ба-тыл нәтижелерден ... асып ... ... ... ... деңгейі - ТМД елдері ішіндегі ең жоғар-
ғысы. Бүл біздің банктерге көршілеріміздің қаржы нарықтарына белсенді ... ... ... беріп отыр. Көрші елдердікімен салыстырғанда
әлдеқайда дамыған банк жүйесі бар біздің ... олар ... ... ең ... ~ ... қауіпсіздігі мен табыстылығына кепілдемесі
жоқ, ... ... ... ... ... жеңіске жете отырып,
көп жағдайда өздеріне тиімді пайда пайыздары мен шарттарын ... ... ... ... ... ... пайыздық мөлшерлеме 10-
15 пайыз арасында ауытқып отыратын болса, Тәжікстандағы бүның бір ... 36 ... тең. ... ... өте ... ахуалдың түрақтылығы, өсіп отырған біздің адамдардың
түрмыс деңгейі, өз орайында, Қазақстанды, шетел ... ... үшін ... ... ... ... пайыздық мөлшерлеме ТМД ... ... деп ... онда ... түтынушылары үшін осы 10-
15% келісуге болмайтын тым көтеріңкі деп ... ... ... ... ... ... бәсекені дамытуға мүмкіндік береді.
Мысалы, қазірдің өзінде біздің нарықта Чехияның аса ірі ... ... ... ... ... компаниясы қызмет жа-сай бастады,
бүрынырақта «Хоум ... ... ... ... ... қызметінің басым бағыттары түты-нуды несиелеу болып табылады.
Компания Қазақстан нарығында несиелік қызмет ... ... ... рай ... ... ... мен әріптестерге несиелеу мен
ынтымақтао тықтың қолайлы шарттарын ... ... ең ... ... ... ... ... қоғамының әріптестері
болып табылады, бүлардың ішінде ірі сауда жүйелері «Технодом», ... ... ... ... ... аймағындағы мамандандырылған
жеке дүкендер және басқа да компаниялар бар. Әріптестік байланыстарды
үздіксіз ... ... ... ... және тәжірибелі әріптестермен
іскерлік өзара қарым-қатынастарды дамытуға ... ... ... ... нарығының өсуі Қазақстанға шетелдік жаңа ойыншыларды
тартуда. Чех қаржы тобынан кейін іле-шала еуро-аймақтағы аса ірі тағы ... тобы ... ... ... ... ... отыр. Француздың
«Зосіеіе Сепегаіе» банк тобы таяу араларда Қазақстанда өзінің ... ... ... ерсі ... ... ... мен шетел капи-талының
келуіне кәдімгідей қуанамын. Өйткені жоғары пайыз алу ... ... ... ... ... кез артта қалды. Қазір ... ... және ... ... ... бар. Ал, біздің банктер
жоғары пайыз алу ... әлі де ... ... ... ... ... нарығындағы бәсекенің деңгейін көтереді, нәти-жесінде
қоғам ... ... банк ... ... ... ... келе, оның
осы уақыттар ішіндегі дамуы, мемлекеттің ... ... ... ... ... кең ... ... нәтижесінде іске асты
деп, айтуға бола-ды. Сондықтан, ... ... өту ... ... ... ... ... даг сол сияқты салық салу саласында да
түбегейлі ... ... тура ... ... ... ... ... жіберу әділетсіздік болар еді.
Бюджет және салық жүйесі
Менің осыған дейін айтқанымдай, банк жүйесі өзінің дамуына қарай қадам
басуы үшін, ... ... ... мемле-кеттің бүған сайма-сай
келетін саясатын қамтамасыз ету қажет болды.
Бүрынғы одақтық бюджеттен берілетін субвенциялар мен ... жылы олар ... ... ... ... бір бөлігін қүрады),
сол сияқты қаржыландырудың ... ... ... ... ... ... ... деген желеумен республикадағы ... ... 90% ... алып ... ... мен ... ауыр
дағ-дарысын сезіндік. Осылардың бәрі жаңа бюджет жүйесін қүруды талап
еткен.
Мемлекеттік қаржы ... ... ... ... ... ... 1991 жылы ... бюджет жүйесі туралы өз заңын қабылдауы болды. Осы
заңның арқасында, Қазақ-стан ... ... ... ... ... және ... ... арасындағы
өзара қарым-қатынастар анықталды. Оның негізін салушы респуб-ликалық және
жергілікті бюджеттердің дербестігі ... ... ... ... ... ... өрістей бастағанынан көп үзамай,
қабылданған заң ... ... ... беруден қалды. Тиімділігі жоғары
бюджет жүйесін қүруда ең негізгісі деп санала-тын «әр ... ... ... ... өзі тағайындалмағанын және оның үстіне,
кезектегі жылдың бюджеті сияқты, ... ... ... рүқсат етілетінін,
сонсоң олар да арнайы қаралып, бекітілетінін айтсақ та жеткілікті.
Мемлекеттік қаржы жүйесін басқару туралы айтатын ... 1994 ... ... бюджеттің орьшдалуымен Үлттық банк те, Қаржы министрлігі
де айналысты. Мүндай күлкілі жүйе тиімді бақылауды қамтамасыз ете ... ... ... біз ... ... ... ... басқармасын қүрдық. Бүл 1996 жылдан бастап бірыңғай ... ... ... және жүргізілген кассалық шығын-дардың жалпы сомасын
есепке алу мен шығынын есептен шығару жөніндегі ... ... ... ... ... Бір жылдан кейін жергілікті ... ... ... ... ... ... тетігі тоқтатыл-
ды, қаржыландыру ісі қаржылық және бюджеттік рүқсат түріндегі лимиттер беру
арқылы іске асырыла ... Бүл ... ... жүйесін жетілдіру
бағытындағы алғашқы қадамдарымыздың бірі болды.
Реформаларды жүргізгенге дейін бүкіл бюджет процесі ... ... ... ... ... ... ... барып қана, онсыз да аз
қаржыны ... ... ... бөлу ... Бүл ... ... бюджет аясында іске асырылуға тиісті, макроэкономикалық ... ... сол ... ... ... ... мен
басымдылықтарына сәйкес шығындарды байланыстыруға әрекеттер жасалмады.
Сөйтіп, бюджетті дайындау процесі ... іске ... ... басымдылықтар
мен бағдарламаларды талқылаудың орнына, ... ... ... ... ... ... үрдісінің соңғы қорытынды кезеңінде, Парламентте
бюджеттің түпкілікті нүсқасы талқыланып жатқан уақытта, ... ... ... ғана ... ... ... Сонымен бірге шы-ғындарды
бағдарламалық басымдылықтармен байланыстыру әре-кеттері мүлде болған жоқ.
Осы саладағы маңызды қадамдардың бірі 1997 жылы ... Ол ... ... ... ... ... сай жаңа классификациясын
енгізу еді. Мүның енгізілуі ... ... ... ... ... отырып, мем-лекеттің бағдарламалық міндеттерін орындауға,
сонымен қатар орындаушылық тәртібін жақсартуға және ... ... ... ... ... ... жылы Қазақстан Республикасының «Бюджет жүйесі ту-ралы» үшінші заңы
қабылданды. Бүл заң ... ... ... ... ... етуте,
бүкіл республика аумағындағы түрғын-дарға бірдей мемлекеттік қызмет көрсету
деңгейін қамтамасыз етуге және ... ... ... ... ... Сол сияқты осы заңмен бюджетаралық қатынастар,
бюд-жеттік кемітулер мен ... ... ... ... ... ... республикалық және жергілікті ... ... ... шек ... Бүл кезеңде реформаландырудың
басты назары бюджет ақшасын мақ-сатты әрі тиімді пайдалануға және ... ... ... ... шоғырландырылды. Біз барлық мемле-
кеттік мекемелердің өздеріне бюджет заңнамалығымен жылына тағайындалғанг
белгілі бір бюджеттік сомадан тыс ... ... ... ... жоқ деген тәртіпті бірінші рет заңнамалық негізде анықтап бердік.
Түрақты ... ... ... ... біз үшін ... бар
мәселені, яғни кезекті жылға ... ... ... ... ... ... ... ету мәселесін шешуге мүмкіндік
берді. Мемлекеттік бюджетті ағымдағы бюджетке бөлу ... ... ... ... ... қажеттіктерін орындауға бағытталған және
экономикаға ... ... ... яғни ... қүрылысын дамытуға, ақпараттық жүйені қүрьш, дамытуға, ғылымға, адам
капиталына инвестиция салуға жүмсалатын ... ... ... ... ... ... ... анықталған міндеттерін
орын-дауына, яғни мемлекеттік мекемелер жүйесін үстауға ... ... ... әлеуметтік-экономикалық дамуға бағыт-талған
мемлекеттің инвестициялық үлесінің көлемін, сол ... ... ... ... ... ... бағалауға мүмкіндік берді.
Бюджеттік саланы реттеуде жүйелік тәсілді ... үшін ... ... ол қолданыстағы заңнамалық норма-ларды тәртіпке ... ... ... ... ... оралымды қүрылымын қамтамасыз
етті. Үлттық қор бірінші рет еліміздің бюджет жүйесінің қүрамдас бөлігі деп
жазылды.
Бүл Кодекске бюджет жүйесінің ... мен ... ... жаңа ... ... ... ... бүрын қолданылып
келген принциптері, барлық деңгейдегі бюджеттің кіріс және шығыс бөлімдерін
қалыптастыру тәсілдері қайта қарастырылды. Бүл жердегі ... ... ... ... ... ... ... жүргізу негізінде бюд-жеттік
бағдарламалардың тиімділігін бағалау, олардың негізделуін сараптау, ... ... мен ... ... ... ... ықпалын, тиімсіз бағыттарын анықтау қарастырылған.
Мемлекеттік борышты басқаруға қатысгы қолайлы ... ... ... аса ... ... біріне айналды. Мемлекеттік
бюджеттің тапшылығын қаржыландыру ту-ралы мәселе күн тәртібіне ерекше өткір
қойылды, ел ... кең ... ... ... жабу үшін мемлекеттік
қарыз алудың нақты лимитін заңнамалық түрде орнықтыруға біз бірінші рет
бардық.
Бүрын Үкімет ... ... ... Үлттық банктен қарыз алу
арқылы іске асыратын, бірақ бюджет ... ... ... ... ... деңгейін төменде-ту және үлттық валютаның түрақтылығын
үстап түру ... ... ... ... ... ... қаржы тапшылығын Үлттық банктің қаржысы есебінен қысқар-туға барды
да. Сырттан қарыз алуға көшті; ал ... ... ... 1994 жылы - ... жылы - 81% болды. Макроэкономи-калық түрақтану да сыртқы қарызды
көбірек алуға жағдай туғыз-ды. ... 1998 ... ... ... ... ... ... қарыз алуды біржола тоқтатты.
Ақырында, экономиканың көтерілуі арқасында және 1998 жылы 76%, 1999 жылы
63% болған осы қарыздардың біршама қымбатты-ғына ... ... ... көлемі бірте-бірте азая берді. Үкіметтің сырттан қарыз ... ... ... 4 рет ... ... іске ... үш ... (1996 жыл), бес жылдық (1997 жыл), бес жылдық (1999 жыл),
жеті жылдық (2000 жыл) ... 1999 және 2000 ... ... ... ... ... нығаюына ерекше әсер етті,
өйткені ол халықаралық капитал на-рығында дамушы ... ... ... ... жағ-дайында орын адды. Халықаралық сарапшылар соңғы
орналасты-руды осылай деп бағалады.
Алайда, өзіміздің бюджет ... ... ... ... ... ... бөлігін қалыптастыру проблемалары-мен соқтығысып қалдық.
Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында осы заманғы салық салу мәселелері бойынша
кәдімгі ... ... ... бізді тығырыққа әкеліп тіреді.
Кеңестік кезеңде барлық салық саясаты ... ... тыс ... да, ... ... ... болған жоқ. Сонымен бірге қүры-лып
жатқан ... ... күрт өсуі ... және салық есебінің
күрделіленуіне алып келді. Осы факторлардың бар-лығы салық салу жүйесінің
өзін ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттің бюджеттік қүрылымының жаңа ... ... ... ... заңнамалық база-ны жасай отырып, біз осы
қадамға қарай жоспарлы түрде ... ... ... болмас еді. Бүл
оңайға соқпайтын міндет болатын. Елімізге соншалықты ... ... ... ... ... ... ... Олар бойынша талқылаулар жар-ты
жылдықта бір рет қана өткізілетін, ад елдегі ахуал әсірелеп айтқанда, күн
сайын ... ... ... ... ... Көбіне, нашар жағына қарай.
Қалыптасқан ахуалға қарамасган, 1991 жылы ... ... ... ... біз ... болғанда даг салыққа қатысты қүқықтық
нормативтік актілердің республикалық пакетін қабылдадықг оған он төрт ... ... ... ... ... салық жүйесі туралы» Заңы
16 жалпы ... 10 ... ... және 17 жергілікті салықты
қарастыр-ды. Осы Заң мемлекет экономикасын реформаландырудағы ... бірі ... ... ... ... біз салық жүйесін де осы заманның
шындығына қарай жақындату үшін жүмыстар жүргіздік. ... ... ... ... 1995 жылы ... және ... да бюджетке төленетін міндетті
төлемдер туралы» Заңның қабылдануы болды. Бүл заңның ... ... ... ... мүмкіндік туды. Осы ... ... ... ... салық санының өсуіне қарай емес, оны
оңтайлатуға ... ... Ол ... ... субъек-тілерді
іскерлік белсенділікті арттыруға және ... ... ... ... технологияларды дамытуға және үзақ мерзімді капитал
салуға, шетел инвесторларын тартуға жағ-дай туғызды.
Заңның негізгі ... - ... ... еді, ол ... ... да, ... ... қарай да теңдік болуын қарастырған. Бүл
жүйеде салық, төлеушілердің ... ... ... ... ... оны ... табатындарына және жүмсауларына қарамай, бірдей тең
жағдайда салынады. ... ... ... ... ... салудағы экономикалық бейтараптығы, ... ... және ... ... ... Республикасында қолданыста болған салықтың және ақша түсімдерінің
45 түрінің, сондай-ақ мақсаттық қорға деп бөлінген соманың 6 ... ... пен ақша ... 19 түрі ғана ... ... ... ... паркінің жа-ңаруына және
өндірісті жетілдіруге мүдделілікті арттыру ... ... ... мен ... ... ... ... қарапайым түрі
қарастырылды.
Сонымен бірге, бүл заң ... ... ... ... ... ... еді. ... жүйесінің жетілме-гендігі және оның одан әрі
реформаландыруды талап ететіні анық байқалды.
Сол кезге таман қалыптасқан ... ... ... ... ... ... ... жасады. Мысалы, түскен пайдаға салынатьш салық
бойынша тоғызға дейін ... ... әр ... - 0-ден 70% ... ... ... ... қызмет көрсету түріне
байланысты) және ... ... ... немесе салықтың мөлшерлемесін
кемітудің (пайданы жүмсау бағытына, оның түсу көздеріне байланысты) 40-тан
астам түрі ... ... ... да ... ... саны арта ... Жүйенің тиімсіздігіне тағы бір ... ... ... ... ... ... ... пен меншіктің
түріне қарай саралап жіктелінді.
Сонымен бірге, сол жылы ... ... ... ... бере ... ... ... қүрудың жалпы принциптерін, салықты ... ... жаңа ... ... ... ... ... мөлшерін анықтай алдық. Сөйтіп, салықтық әкімшіліктің ағымдағы
жүйесінің негізі қаланды.
Салық салу тәжірибесіндегі аса қомақты және принципті өзге-ріске ... ... және біз үшін ... болған, қосымша қүннан ... (ҚКС) ... Оны ... ... ... ... ... пайда көзімен қамтамасыз етті, түтыну сүранысын ... ... ... ... ... ... Ол сол кезеңде бюджет қаржысының
инфляция-лық қүнсыздануының алдын алу қүралы болды, ... ол ... ... өсуімен тікелей байланыстырды.
Одан әрі, экономикалық ахуал да 1995 жылдан бергі ... ... ... ... 2001 жылы жаңа ... ... ... да, ол 2002
жылдың басынан қолданысқа енгізілді. Жаңа ... ... ... ... және ... қызметтерін қоса атқаруды
барынша оңтай-ландырды әрі жеткілікті ... ... ... ... ... мақсаты — мемлекет пен салық төлеушінің мүдде-лерін
үйлестіретін салық жүйесін қүруды іске ... ... ... берді.
Жаңа Салық кодексін қабылдау Қазақстанның салық заңнама-сының дамуындағы
бір жаңа кезең болды. Салық кодексі, ... ... ... ... ... не-гіздерін нығайтып, салық саласындағы ... ... бір ... ... Кодекс салық заңнамасының
түрақтылығы, салыққа жеңілдіктер беру жүйесінің бірлігі прин-циптерін
бекітті, ... бір ... ... жеке ... ... беруді алып
тастады. Соңғы жылдары салықтың мөлшер-лемесі: жеке зейнетақы салығы - 10%-
ғаг қосымша қүннан алына-тын ... - 14%-ға ... ... төмендетілді,
оларды одан әрі оңтайландырып, төмендету көзделіп отыр. Қазақстанның қаржы
жүйесінің осы бір бөлігін реформалау оның ... мен ... ... рөл ... ... ... жүйеміздің ТМД елдері ішіндегі ең үздігі
деп халықаралық деңгейде танылуы Оңтүстік-Шығыс Азия елдері мен Ресейді дүр
сілкіндірген, 1998 ... ... ... ... ойдағыдай
өтуімізден кейін болған еді.
1.3 1998 жылғы экономикалық дағдарыс. ... ... ... экономикалық дағдарыс біздің жас еліміздің және оның қаржы
жүйесінің беріктігіне өзінше бір ... ... ... ... ... ғаламдық өзгерістердің нәтижесінде, бірқатар елдердің,
Қазақстанның сауда әріптестерінің ... ... ... ... Бұл ... ... теңгесінің нақтылы түрде қымбаттауына және
Қазақстан экспортының бәсекелік мүмкіншіліктерінің ... әсер ... ... ... ... ... салдарының әсері
Ресей рублінің құнсыздануынан кейін тіпті күшейіп кетті. Бұл ішкі тауар
өндірушілерді ... ... ... тауарларының экспансиясынан
қорғаумен және теңгенің тұрақты ... ... ... ... ... ... Ресейдегі қалыптасқан ахуал қалай бағаланса, соны сол күйінде
Қазақстанға жай көшіре салу әдеті ішкі валюта нарығында ... ... ... ... ... ... ахуалды реттеп, теңгенің сол
кездегі тіркелген ... ... үшін ... ... үлкен валюталық
интервенциялар жасады да өз алтын валюта қорының біршама жалпы төмендеуі-не
алып келді. ... осы ... ... ... ... 600 млн. ... жүмсалды. Бүл теңге үшін аса қиын кезең еді. Алтын ... ... ... ... ... экономиканың бәсекеге түсу қабілетін қалпына
келтіру үшін тең-гені қүнсыздандыру ... ... ... оған ... қарсы
бол-ғанын жақсы білесіздер. Біз тағы да бір дақпыртты тас-талқан ... ... ... ... ... ертерек, Ресей рублінің
қүлауынан кейін іле жасау ... еді ... ... естиміз. Бірақ мен
кәміл сенімдімін, егер ТМД елдеріндегі қаржы нарығының түрақсыздық жағдайы
аясындаг сол сияқты ел ішіндегі ... ... күту ... ... ... ... ол күткендей нәтиже бермейтін еді. Осын-
дай жағдайдағы қүнсыздандыру нәтижесінде орнықтырылған ва-люта ... да ... ... ара салмағын тез арада жоғалтып алар еді. Сол
кезеңдегі негізгі міндет валюта на-рығының ... ... және ... ... банк ... ... ... жоғалтып алмау
керек болды, бүлай ету оның ... ... ... ... ... Г. ... басқарған Үлттық банк дәл дағда-рыс кезеңінде
теңгені қүнсыздандырудың қажеті жоқ ... ... ... ... түрде қор бар еді, біз дағда-рысты ауыздықтау үшін оның бір
бөлігін ... ... ... ... болып шықты да. Үлттық банк осы кезеңде
валюталық қордың едәуір бөлігін жоғалтқанына қарамастан, банк ... және ... ... ... алып-сатар-лық жолмен жоғары
табыс табуына шын мәнінде ықпал жаса-ды, біз дағдарысты қалай болғанда ... ... ... ... ... жаңа ... К. Дамитов қүнсыздандыруды жүргізу жағында
сияқты көрінген. Бірақ қатты толқу ... ... ... ... еді. Мен оны өзіме шақы-рып алдым; «иә» мен «жоқты» таразының екі
басына салып, үзақ талқыладық, тек ... ... ... ... ел ... ... ... төмендегеннен кейін ғана ба-рыпг 1999
жылы сәуірде теңгенің өзгермелі еркін ... ... ... ... қүнсыздандыруға байланысты жүмыстар 1998 жылы қыркүйекте-ақ іске
асырыла бастаған-ды. Соның арқасында, тең-генің өзгермелі еркін айырбас
курсының ... өтуі ... іске ... Бүл ... ... мен ... мәселелерді мүқият қарастырудың да маңызы зор
болды. Мәсе-лен, айырбас курсының жаңа ... ... алу үшін ... ахуалдың дүние жүзінде, әсіресе Ресейде одан арғы ... ... ... өткізілді. Әрбір нүсқаның артықшылықтары
мен кемшіліктері: күтілген теңге курсының ... ... ... ... ... валюта қоры, бюджет тапшылығы, қаржы нарығының әрбір
бөлігі және әлеуметтік көрсеткіштер түрғысынан бағаланды. Тәжірибе-лерді
жан-жақты ... ... осы ... ... ... арқасында валюта
нарығы мен банк жүйесінің қүлауын болдыр-мауға мүмкіндік туды.
Біз валюта нарығын ... үшін ... ... ... түскен
табыстың 50%-ын сату сияқты шараны енгіздік тег оны сол жылғы қарашаның
ортасында тоқтаттық. ... ... ... теңге түріндегі салымдарын
және заңды түлғалардың екінші деңгейдегі банктерге салған депозиттерін, ... ... ... ... ... активтерін қорғауға барынша
күш салдық. Бірқатар компенсациялық шаралар іске асырыл-ды. ... ... ... ... ... өзгер-мелі еркін айырбас
курсы енгізілгеннен кейін 9 ай бойы алмаған банк салымшыларына, ... ... ... бағам бойынша АҚШ долларына толық
көлемінде конверсия-лауға ... ... ... ... зейнетақы активтерін қорғау ... ... ... мерзімі бес жыл болатын және арнайы номиналдық қүны 100 ... тең ... ... ... шығарды.
Қабылданған шаралардың нәтижесінде, жаңа валюта саясаты-на көшу тыныш
жағдайда өтті, банк ... ... ... ... ... Айырбас
пункттеріндегі теңгенің курсы бірнеше күннің ішінде түрақтанып үлгерді.
Өзгермелі еркін ... ... ... ... Қазақстан экспортының
бәсекеге белсенділік позициясын қалпына келтіруге және өндірістің өсуін
қайта жан-дандыруға ... ... ... ... 1998 жылы 6,012 ... ... долларын қүрады.
Өзгермелі еркін айырбас курсын енгізу тек ... қана ... ... ол, ... ... ... көз ал-дында түрақты экономикалық
саясатты қамтамасыз еткен саяси түрғыдағы да ... ... ... ... кейбір үсыныстарына қарамастан, біз жеке және заңды түлғалар-
дың салымдарын қорғау ... ... ... ... ... ... ... олардың салымдарын ақша-ның қүнсыздануына дейін
болған бағам бойынша конверсиялауға қүқық бердік.
Бүл шаралар ... ... ... шынайы мағына-сынан асыра
бағалануын жоюға мүмкіндік берді. Қүнсызданды-ру ... ... ... балансы біршама жақсарып, мемлекеттің алтын валюта активі
өсіп, ең бастысы, экономикадағы өндірістің өсуі ... ... ... ... ... ... салыстыра алынған өзгермелі еркін
айырбас курсы енгізілгеннен кейінгі 3 ... ... ... айырбас
бағамының шынайы тиімділік деңгейі 1999 жыл-дың аяғында тіркелген ... ... Мен, ... ... ... ... режимінің енгізілуі өзін-
өзі ақтады және өмірлік қажетті ... деп ... Осы ... шетел
сарапшылары да қосылады.
1998 жылы ресейлік қаржы дағдарысы басталған уақыггща тамаи Қазақстанның
дайындығы көбірек болды: теңге бір ... ... ... өз ... ғана ... ... банк ... орньщты жүргізген саясаты
арк,асында Парламенттің, кәсіпкерлердің және үкіметтің көз алдында беделғе
ие болды.
«ЕигоМопеу» жорналы ... ... ... 1 ... ... шаралардың нәтижесінде, біз дүниежүзілік қаржы
дағдарысының жағымсыз ... ең ... ... ... ... ... ... үстап түра алдық, ол жүмысымыз шетелдік банк
кредиторлары мен ірі инвесторла-рының сенімдерін ақтай отырып, халықаралық
қаржы ... ... ... ие ... ... ... кемшіндігі әлі де болса елеулі проблема
болып қала берді. ... ... ... біз ... ... — бүгіндері көкейтесті ... ... ... ... та ... ... нығайып келе жатқаны
байқалғанымен, экономиканың дол-лардан арылуы байқалмады, ... ... сату ... ... ... жатқан шетел валютасына байланысты болды.
Сонымен қатар, банктердің ... ... ... мен ... ... ... да ... әсерін тигізіп отыр. Былай
алғанда бүл жаман да емес. Бірақ мемлекет бүрын ... ... ... еткен болса, менің ой-ымша, енді біз ... ... ... яғни бүл ... ... ... ... шынайы тиімділік
әкелеті-ніне, қандай мерзімге салынатындығына және т.б. көңіл ... ... ... ... ... ең алдымен «шүбалаң» -
үзақ мерзімге салынған ... (15 ... одан да көп ... ... та ... ... «шүба-лаң ақшалар» ірі инвестициялық жобаларды
іске ... үшін ... да ... ... қайтымдылық және қайтарылу
мерзімі ка-питалды ... ... ... ... ... ... ... бүлар сол - ғылыми талдамалар жасау және оны
енгізу, жаңа технологиялар мен өндірістік ... ... ... ... ... ... ... бізде мынадай ақшалар - зейнетақы жинақ қоры-ның активтері
бар деп ауыз ... ... ... ... - ... ... болғанда
да қолдануға заңмен шектелген ақша-лар. Біз, сол активтерді ... ... ... зор ... ... ... ... оған асықпау
керек. Біз үшін, бүлар - ең алдымен, ... ... ... бүл салымдар-
ды қорғау мәселелерін және болашақ жобалардың ідама-шарқын ... алу ... ... ... ... ғана ... Оның ең үлкен жетістігі,
менің ойымша, активтердің көлемі және т.б. емес, ... ... ... осьхның өзі - зейнетақы жинақ қоръгаың ең бағалы «активі». Оның
пайдасына, тағы ... ... ... ... ... ... осы. Зейнет-ақы ақшаларын ойланбай ... ... ... ... ... ең ... сол болар еді.
Зейнетақы қорларының қаржыларын инвестиция қаржысы ре-тінде пайдалану -
сөзсіз болатын нәрсе, ... ол ... ... ... және ... ... ... үйлестіргенімізде ғана іске
аспақ. Мен ... осы ... ... көңіл аударамын, себебі бір
кездерде барлығын жоғал-тып алған адамдардың реніштері мен парыздылығы әлі
үмытылған жоқ. Сонымен ... мен ... аса ... да білдіремін,
себебі ~ осының барлығына қарамай, олар бізге ... және ... ... ... ... ... ету үнемі Үкіметтің көз алдында болатын
әлеуметтік мәселелердің қатарына жатады. Мұның ... ... кез ... ... бар. Бұл ... ... ... да сырт қалмайды,
азаматтардың қартайғанда әлеуметтік қамтамасыз етілулерінің ... ... ... ... ... жинақтау жүйесі
қазақстандық қаржы жүйесінің ... ... ... атап ... ... ... ... жүйесіне өтуді бұрынғы ынтымақтық
жүйе зейнеткерлер ... өз ... ... ... алмаған жағдайда
іске асырды.
90-шы жылдардың ортасында зейнетақымен қамтамасыз етудің ... ... ... ие ... Бүл ... ішкі өнімнің құлауымен, жұмыссыздықтың
өсуімен, инфляцияның жоғарғы қарқынымен, ... ... ... тапшылығының өткір сезілуімен байланысты еді. Нәтижесінде -
зейнетақымен қамтамасыз ... ... ... ... төмендеуі,
зейнетақыны төлеу бойынша қарыздардың өсуі және т.б. жәйттер ... ... ... ... ... ... байланысты
проблемаларға демографиялық үрдістер келіп қабаттасты. Бұл дәл ... ... ... ... ... да ... тұрғындардың жас
мөлшері кәрілікке қарай ойысуына ... еді. ... ... мен
Франциядағы әлсіз экономикалық конъюктура және демографиялық ... ... ... ... жас пен ... ... аударылатын
қаржының мөлшерін өсіру жөнінде шаралар қолдануға итермелейді.
Қазақстанда да осындай ахуал байқалды. Мысалы, егерде 1980 жылы ... 30 ... ... 1997 жылы ... саны 73-ке ... ал 1998 ... ... істейтін бір адамға 83 зейнеткерге дейін
келген. 1980 жылдан бастап ... ... ... ... ... 1997 жылы - ... өскен. Оған қоса 90-шы жылдардағы кең етек
алған миграциялық үрдістер бүған өз үлесін қосты. Не-гізінен ... ... ... ... жас адамдар ол кезде Қазақстанды тастап кетіп жатты. ... олай ... ... мүмкіндіктері жоқ: айталық, біреулерінің
баратын жерлері болмаса, екінші біреулерінің қаражаттары болмады.
Осылардың барлығына қосымша, зейнеткерлік жүйе ... ... ... ... зейнетақы алушылар-дың сол жарналарды
төлеушілермен ... ... ... ескі ... ... болатын. Ол кезде зейнеткерлікке шығудың жасы еркекке 60 жас,
әйелге 55 жас бодатын. Сонымен қатар, ... бүл ... ... ... ... ... жиі рүқсат берілетін.
Сонымен, зейнетақы тағайындаудың қолайсыз ... ... ... ... ... шығындарының өсуіне себепші болды.
Мысалы, ол шығын 1996 жылы жалпы ішкі өнімнің 7,9%-ына тең ... ал ... 1989 жылы ... ... Егер ... ... байланысты
зейнет-ақы төлемдерінің шеккен зиянын толық өтеп отырса, бүл ... ... ... ... ... екендігін атап айт-қан жөн.
Қазақстан Республикасында 1998 жылға дейін қолданыста ... ... ... сол ... ... ... экономикадағы және
соған сәйкес республиканың әлеуметтік ... ... ... ... мүмкін еді. Мен Үкіметке басқа елдердің
тәжірибелерін зерттеп, үсыныс-тар енгізуді тапсырдым. Министрлер ... ... банк ... ... ... отырып, зейнетақы реформасын
бастау орынды деген үсыныс енгізді.
Бүл жоба ... қызу ... ... аз болған жоқ. Күмән көп
болды, бірақ сол кезеңде бізде бүдан шығудың басқадай жолы ... ... ... экономикасы қалыптас-қан жағдаймен күресте ... ... ... біз нақ осы Чили ... ... ... ... ғасырдың
ортасында дүние жүзі елдерінің көпшілігі тұрғындардың қартаюы проблемасымен
бетпе-бет келген, яғни өмір ... ... ... ал бала ... Ынтымақтық зейнетақы жүйесі жағдайында өмір жасының үзақтығы
жүмыс істейтін адамдардың мойнына үлкен ауыртпалық болып ... ... ... белсенді бөлігіне түсетін салықтың салмағы, олардың
саны зейнеткерлерден аз болған жағдайда ауырлай ... ... ... ... тапшылығы пайда болады да, оны ... әр ... ... ... ... ... қоғамда үлкен әлеуметтік
шие-леніс туғызуы мүмкін.
Зейнетақы жүйесін жекешелендіру арқылы қиындықтан шы-ғудың жолын 1989
жылы Чилидің еңбек ... Хосе ... ... ... Ол ... жүйеде
әрбір қызметкерге өзінің бола-шағы жөнінде өз бетімен қам жеуге қүқық ... ... ... ... ... мемлекеттік зейнетақының
орнына бағальг қағаздарға инвестицияланған дербес жинақтар ... ... ... ... ... өз еріктерімен жаңа жүйеге өтуіне
мүмкіндік берілді, ал бірінші рет жүмысқа кірген ... бүл ... ... болды.
Осы реформаны іске асыру әлеуметтік проблемалардан басқа Қазақстанның
экономикасын дамытуға қосымша ынталандыру ... еді. ... қор ... ... ішкі ... ... инвестициялық
көздеріне айналуы мүмкін екендігін (Чилидегі сияқты) айтсақ та жеткілікті.
Сондықтан ТМД елдерінің ... ... ... ... ... ... ... етудің жинақ жүйесі-не ... ... ... бір ... ... ... ... ынтымақтастығы принципінен
біртіндеп стратегиялық ба-ғыттағы дербес зейнетақы жинағына өтуді көздейтін
зейнетақы жүйесін реформалау түжырымдамасын қабылдады. Іс жүзінде бүл ... ... ... жаңа ... ... ... сапалы
қадам болды.
Зейнетақы реформасын іске ... ... ... ... дербестендірілген есебі арқылы, еңбек үдесінің зейнетақыға
сәйкес сай келетін қаржылық жағынан ... және ... ... ... жылы, аралас зейнетақы жүйесін енгізуді қарастырған ... ... ... ету ... Заң қабылданды. Онда
мемлекеттік зейнетақымен (ынтымақ-тастық зейнетақы жүйесі) қамтамасыз етуді
енді қүрылатын және ... ... ... ... ... ... қатар сақтау қарастырылды.
Ынтымақтастық жүйеде зейнетақыны, әлеуметтік салықтың және республика
бюджетінің басқадай түсімдерінің есебінен төлеу-ге ... ... ... ... - ... ... он пайызы көлеміндегі
зейнетақы жарналары-ның міндетті ... ... ... ... ... ... зейнетақылық аударымдардан қүралатын болды.
Жинақтаушы зейнетақы жүйесіне өту кезеңінде мемлекет зей-неткерлікке
іліккендердің зейнетақы алу ... және сол ... ... ... ... ... бар ... алдында кепілдік
беруге міндеттенді. Қатардағы зей-неткерлерге зейнетақыны төлеу ... ... ... зейнетақының көлемін сақтауға, сол сияқты
түтыну ба-ғасыиың өсуіне сәйкес ... ... ... ... ... он жылдың ішінде қабылданған және оның экономика-лық жағдайына
толық сәйкес келетін ең аз мөлшердегі ... ... ... және ... ... ... зейнета-қының зиянын өтеу еңбек ... ... және ... ... ... мен ... еңбек ақысына
тәуелсіз, оларды теңестіруге алып келді.
Еңбек ... ... ... саралануы, берілетін зейнетақы
мен табыстың орнын ... ... ... ... ... ... түрақты жақсаруы жағ-дайында халықтың осы бөлігінің
төлем қабілеттілігінің сүранысы-на тежеу болатын ... ... ... ие ... Бүл ... шешу үшін ... өсірудің
саралық тетігі жасалынды. Ол зейнетақы көлемін еңбек стажына, зейнетақы
мөлшерін тағайындау үшін ... ... ... және ... шығу
кезінде жүмыс істеген, экономика саласындағы орташа айлық еңбекақыға қарай
тағайындауды көздейді.
Мемлекет жинақтаушы ... ... ... қыз-метін реттеудің
қүқығын өзінде сақтап қалды. Оларға ... ... ... ... ... ... іске ... банк-кастодиандар мен
үйымдар жатады. Барлық субъек-тілердің қызметтері лицензиялана бастадыг
активтерге ... ... ... ... ... қою, жүйе
субъектілерінің қаржы жағдайы жөніндегі мәліметтердің жариялылығы ... ... ... ... ... ... тиімділігін, оның қауіпсіздігін қамтамасыз ету ... ... ... ... ... үшін заң ... тағайындалған активтердің тізімі жасалынды.
Сонымен қатар жеке қаржы көздерінен ерікті зейнетақы жарналарының ... ... еді. ... ... ... ... ... аясында,
зейнетақы қорларының активтерін инвестициялаумен ... ... ... ... ... өздерінің портфельдерін тікелей
инвес-тициялай алады. Аталған өзгерістер зейнетақы активтерін ... ... және ... ... ... ... ... іске асыру қаржы үйымдарының қыз-метін одан әрі
дамытуға ... ... ... ... ... секторларына отан-дық үйымдардың
мемлекеттік емес бағалы қағаздары арқылы, ал екінші деңгейдегі банктердегі
жинақтарға (депозиттерге) инвести-ция жасау ... ... олар ... бүл ... ... ... несиелеуге
пайдаланады. Тек 2006 жылдың 1 қаңтарына таман отандық үйымдардың мемле-
кеттік емес ... ... ... ... ... инвес-тициялау мен
екінші деңгейдегі банктердегі салымдар ... 218,6 ... ... ... ... ... бәріміз білетіндей, бір мезгілдік қадам
болып табылмайды. Мысалы, жаңа зейнетақы жүйесін енгі-зу қарсаңында ... ... ... көп ... ... үлгермейді. Осыған
байланысты, Қазақстанда жинақтау зейнетақы жүйесіне толық өту 2038-2040
жылдарға дейін жүргізіледі.
Қазір, мен ... ... ... ойлағанда, кейде өзіме: «Осыны
іске асырғанымыз қандай жақсы болды!» ... ... ... ... ... сол ... ... қарт-тықты қамтамасыз ете алады. Енді
зейнетақы үш қүрамдас бөліктен тұрады: мемлекет + жүмыс беруші 4- ... ... ... осы ... ... ... ... Сондықтан
әрбір қазақстандық өзіне лайықты қарттықты қамтамасыз еткісі ... ... ... ... ... ... Осылайша зейнетақы
қорларында жинақталып жатқан ақша эко-номикаға жүмыс істей алады.
Бірақ мен осы маңызды кезеңге тағы да қайтып ... Ең ... ... бүл ... қол ... және ... ... береді. Олар ешқашанда қауіпті жағдайда болмаулары корек.
Сондықтан да бүл ақшаларды ... ... ... ... ... ойластыру қажет: бүл қандай кәсіпорын, бүл қандай
компания деген сияқты. ... ... ... ... ... осы ... қарастыра отырып, зейнетақы қорларына ақшаны сенімді
кәсіпорындарға салуға ... беру ... ... Бүл ... ... ... дамуына қолдау жасап, несиенің қүнын төмендетеді.
Мысалыг алғашқы қарлығаш - Шар-Өскемен темір жолының салынуы, біз ... ... ... ... дағ мемле-кеттің ... да ... ... шы-ғарғ индустрияландыру бағдарламасын
іске асыру барысындағы нысандарды да көруге болады. Сол ... ... ... да ... ... Біз ... байсалдылықпен зейнетақы қор-лары
біздің болашақ зейнеткерлерімізге жап-жақсы пайыздар әкеп түруына және осы
ақшалардың ... үшін ... ... ... ... ... Дүние жүзінде де тура осылай болып жатады.
Зейнетақы жинақтарын инвестициялау және ішкі инвестиция-лау мәселелеріне
қайта орала отырып, мынаны айтқым келеді. ... ... ... және
халықтың ақшасын экономика-ның жүмыстарына тарта ... біз «сүр ... ... Бүл ... ... ... активтері сияқты,
еліміздің экономикасын инвестициялаудың тағы бір қаржы көзіне ... ... ... іске ... ... табыстарды заңдас-тыру қадамдары,
«көлегейлі» экономиканың пайда болуының себептерін ... және ... ... ... қоюға жасалынған талпыныс болды.
ІІ ТАРАУ. Қазақстанда жекешелендіру процесінің дамуы.
2.1 Бірінші кезең: ынталы жекешелендіру (1991-1992 жылдар).
Бірінші ... ... ... ... ... ... 22 ... «Мемлекет иелігінен алу және жекешелендіру
туралы» Заң қабылданды. Осыған ... ... ... кәсіпорын
ұжымынан тек тиісті өтінім келіп түскен-нен кейін ғана шешім ... ... ... ... деп ... ... ... Тек
сонда барып аукциондар, конкурстар өткізілді немесе ... және ... ... еңбек ұжымына тегін беру жузеге асырылды.
Аталмыш заң жекешелендірудің бірінші ... ... ... негіз қалады, міне, ... ... ... ... ... еліміздің азаматтарын еңбек үжым-дары арқылы барынша көп ... ... ... нүсқадағы «Қазақ КСР-інде мемлекеттік меншікті
мемлекет иелі-гінен алу мен жекешелендірудің 1991-1992 ... ... ... Бүл ... ымыраға келушілік көп бодды.
Ақша қүнсыздануының ерекше қарқын алуы және түрғындар-да қаржының
болмауы ескеріле ... ... ... ... бірі қалмастан
түрғын үйлерді жекешелендіруге қатысу ушін төлем қүралы ретінде ... үйді ... ... ... ... купонның қүны сол ... ... ... ... ... саны еңбек стажымен айқындалды, ал ... ... екі ... ... ... берілді. Бағ-дарлама түрғындардың
ынтасын арттырып қана қоймай, жекеше-лендіру үрдісінде ... ... ... ... ... ... ... бөлуге болатынына
халықтың үмітін оятты. Купондарға пәтер сатып алудың қарапайым тетігі қысқа
мерзімде түрғын үй нарығын ... ... ... ... ... ... басқа да шарттарын қамтамасыз етті. Әрі
қарай түрғын үй купондары ... ... ... мен ... ... ... алу ... қолданылды. Жекешелендірудің
бірінші кезеңі көбінесе жалдамалы және үжымдық кәсіпорындардың қүры-луымен,
сондай-ақ коммуналдық нысандардың аукциондарда ... ... ... еңбек үжымдарына ерекше жеңілдіктер үсынылды.
Республикада біртіндеп ... ... ... ... ... ... ... меншік иеленуші топтарды
қалыптастыратын кәсіпкерліктің дамуына түрткі болды. ... ... ... ... ... 4771 ... қайта қүрылды.
Жекешелендірілген кәсіпорындардың жалпы санының 60%-ын ... ... ... ... қызмет көрсету, коммуналдық шаруашылық
және басқадай ... ... ... ... ... ... (29,6%) және ... қызмет көрсету (25,8%) нысандарының үлесіне тиді.
Алайда ... ... ... ... ... ынта ... ... жасалған меншікті қайта қүру қүралдарының
мүмкіндігі шектеулі екенін көрсетті.
Елімізде ... ... ... ... бойын-ша
жекешелендіруге көшу туралы жедел шешім қабылдау қажет болды.
2.2 Екінші кезең: инвестициялық купондарымен жекешелендіру
(1993-1995 ... ... 5 ... мен ... ... мемлекет
иелігінен алу мен жекешелендірудің Үлттық бағдарла-масын» бекіттім.-Бүл
бағдарламаның қабылдануын жекешеленді-рудің екінші кезеңін ... ... деп ... жөн. Бүл ... ... ... бүқаралық сипат
алып, ең күрделі кезеңге ... шақ еді. ... ... формасы жағынан да
қар-қыны мен тәсілі жағынан да, өте ерекше болды.
Мысалы, ... ... ... мен жекешелендіру қатаң
орталықтандырылды, жергілікті әкімшілік органдарының ... ... ... ... ... да-йындау мен жүргізудің
бірыңғай тәртібі енгізілді. ... кең ... ... ... аукцион, ком-мерциялық тендер, инвестициялық ... ... ... беру ... аяқталып біткенге дейін сақтай отырып,
нысандарды сату, ауылдық жерлерде ... мәні бар ... ... ... нысандарды бағаның ең аз мөлшерін тағайындамай-ақ өткізу,
белгілі бір кәсіпорындарды инвестициялық ... ... ... ... ... ... кезінде пайдаланатын қүралдардың әр
түрлілігі жекешелендірілетін кәсіпорындар ... ... ... ... ... мен ... ... ескеруге мүмкіндік
туғызды. Жекешелендіру тәсілдерін таңдау кәсіпорын мөлшерімен - ... ... саны мен және ... ... ... ... төрт ... шағын, жаппай, жеке-леген жобалар
және агроөнеркәсіп кешені бойынша жекешелен-дірулерді қарастырды. Біз шағын
жекешелендіруді қысқа ... ... алты ... астам нысандарды
өткіздік. Бүл өз орайын-да түрмыстық қызмет көрсету, сауда, ... ... ... жандандыруға мүмкіндік берді. Жекеше-
лендірудің аталмыш кезеңінің нәтижесінде республикада шағын және ... ... ... жеке ... кәсіпорындар пайда болып, жемісті
жүмыс жасай ... ... ... ... ... ... ... саны 200 адамға дейін жүмыс
істейтін сауда, түрмыстық қызмет көрсету нысаядары мен
өндірістік кәсіпорьшдарды аукционда және конкурста сату);
жаппай ... ... саны ... 5000 ... ... ... кәсіпорындар);
жекелеген жобалар бойынша жекешелендіру (жалпы саны
5000-нан аса адам ... ... ... ... жекешелендіру.
«Қазақстан Республикасында мемлекет иелігінен алу мен ... - 1995 ... ... ... ... ... ... - сондай-ақ жекешелендіруге қаты-сушылар үшін
бірқатар жеңілдіктер мен ымыраға ... ... ... ... нысандар қыз-меткерлері шаруашылық серіктестіктеріне
жалпы жүмыс істеу-шілер санының кемінде 50%-ын ... ... ... ... алды, сату бағасының 10%-ына дейін жеңілдік жасалды.
Жекешелендірудің кең ауқымдағы тәсілдерін қолданудың икемділігі ... қоса ... мен ... ... ... ... мерзімде
шағын жекешелендіру нысандарының негізгі бөлігін іске ... ... ... ... қатарында қалып қойған нысандар 1996 жылғы бағаның
сан қайтара төмендетулерінен кейін осындай қүрама тәсілдермен ... ... ... қүны ... (50%) және ... үй
купондарымен (50%) төленетін болды. Халықтық ... ... ... ... үй ... ... сатып алу-сату тәртібі
енгізілді. Аукциондарда өтпеген ны-сандар, өткізудің әртүрлі нүсқаларымен:
бастапқы ... ... ... ... тағайындамау және нысанды алдын ала
жалға беру, ... ... ... ... ... ... адрестік
сатудың тәсілдері де тәжірибеге енгізілді. ... ... ... ... ... ... ... сатылды. Шағын жекешелендіруден түскен
қаржының 50%-ы жергілікті бюджетте қалдырылды. Мемлекеттік кәсіпорындарды
акционерлендіру ... ... ... ... капиталдың мөлшеріне қарай
ерек-ше артықшылығы бар акцияларды 10%-ға дейін ... ... ... таза ... ... қоса ... де болды. Іс жүзінде, алғашқы екі жыл бой-ына біздің дүкендердің
сөрелері мен базарлар азық-түлік тағамда-ры мен ... да ... ... толыға бастады. Дәрі-дәрмектер нарығы дамытылды. Адамдар бірте-
бірте жеке меншік сектордан қорықпайтын болды. Дүкендер мен дүңгіршектерді
сату бүл секторларда ... ... ... ... қүрылған
фирмалардың жоғары деңгейдегі техникалық жарақта-нуы мен менеджмент ... ... ... ... ... ... жанар-жа-ғармай стансаларьтның түтастай торабы бой көтерді.
Бүл кезеңде Қазақстанның барлық азаматтарына ... ... ... ... дербес есеп шоттары тегін ... ... ... өз купонда-рын тек инвестициялық-жекешелендіру
қорларының акцияларына салып, содан соңг ... ... ... ... купондарын сатып ала алатын болды.
Купондық жекешелендіру - бүл қазақстандық экономиканы ... ... ... ... саны ... халық ең көп қатынасқан шара болды.
Мәселен, өтпелі кезеңдегі ... бар ... ... ... іс жүзінде осы-ған үқсас жайларды бастан кешті. Осы үрдістің
барысында орташа кәсіпорындардың негізгі ... ... ... барлық азаматтарын жеке меншікке тарту (купондар негізінде)
көзделді. Ақырында, меншік иелерінің дәл осы ... ... ... ... келуі үшін негіз болатын еді.
Бірақ бүл кезеңнің нәтижелерін әлеуметтік жағынан ... деп ... бір ... де ... ... кезең түрақты бағалы қағаздар нарығының
пайда болуына ... ... Қор ... ... ашық ... дамыту тала-бынан нәтиже шықпады. Себебі кәсіпорындардың басым
бөлігінің акциялары ... ... ... кәдеге аспады. Ин-
вестициялық жекешелендіру қорларының көпшілігі банкротқа үшырады. Купондық
кезең үсақ және орташа ... ... де ... ... ... Бүл ... ... себептерден іске аспады,
соның ішінде жоғарыда мен айтқан себептер де бар еді. Осы ... ... ... өзі ... ... ақтамағанын ағынан жары-ла
айтуымыз керек.
Жаппай купондық жекешелендіруге әзірлік пен оны ... ... ... бөлігінде бүл үрдіс өте баяу емес пе деген ой ... жоқ. ... ... ... ... ... асықпай қимылдауға шақырды; сондай-ақ
«жаппай жекешеленді-руді тоқтату, артқа қарайлау, дайындалу» талаптары ... ... де ... жан ... ... ... дүрыс шешім
болғанын уақыттың өзі көрсетті.
Осымен қатар кәсіпорындарды акцияландыру жүмыстары да ... ... мен ... ... пакет-терінің пайда болуы
кәсіпорындарды корпоративтік басқару идея-сының тууы мен ... ... ... еді. ... ... ... ... енгізудің белсенді жақтастарын
қалыптастыру ... ... ... Бүл ... орай ... ... мен әр түрлі қаржылық қүрылымдары бар қаржы-өнеркәсіп
топтары мен холдингтер өмірге келді. Олардың нарықты ... ... ... ... ... әлемдік тәжірибесін пайдалану
жөніндегі әрекеттері барынша ынталандырылып ... ... және ... ... ... ... қүрылымын іс
жүзінде мүлде елемеуге мәжбүр етті. Бүл жүмыс-ты үтымды аяқтауды енді жаңа
меншік иелеріне қалдыруға тура ... ... ... аса өткірлігі,
әсіресе борышқорлық ... ... осы ... ... бағасын күрт түсіріп, ... ... ... ... ... ... ... бір маңызды экономикалық ... ... ... ... ... ... ... көшу
болды.
Басқа да көптеген реформалар секілді, жекешелендіру ... үшін ... ... ... ... ... Бүл
түрғыда, сірә, ең күрделісі сөзсіз жекешелен-діру туралы саяси ... ... ... Жеке ... көшу ... кері ... ... болды. Сол кезеңдегі істің қисыны осыны талап ... Тек ... ғана ... ... мен шетелдік инвесторлар үшін біздің
на-рықтық бағытымызға ... ... еді. ... ... өту ... ... жауапкершілігі, сөзсіз, мемлекет Бас-шысына жүктелетін болды.
Бүл сол кезде де түсінікті еді, қазір де түсінікті.
Маған барлық жауапкершілікті өз ... ... тура ... ... ... мемлекеттікі ғана (немесе, жалпыхалықтық деп аталатын) болуы ... ... ал іс ... ол ... де емес еді. ... күтпеген жерден -
жеке меншік, ... ... ... Бүл ... ... ... ... еске алсам, министрліктер басшыларына ірі, тіпті кейде бірегей
нысандарды сату ... ... ... қол ... өзі қор-қынышты болып
түратын-ды. Осыны түсінгендіктен менің ... және өте ... ... кезінде қорғауым-ды олар үнемі сезінетін болуы үшін
барлық ... ... ... ... ... мәселелерінде
бүрынғы Одақ елдерінің көпшілігіне тән болған жартыкештік пен сөзбүйдалық-
тан біз ада ... Ал ... ... - бүл экономиканың негізі
екенін, демек, қоғамның қаржылай және әлеуметтік түрақ-тылығының ең бірінші
себебі екенін саясаткерлер ... есте ... ... ... ... ... ШНОС ... алғашқы ірі
объектілердің ақшаға сатылуы ... ... ... ... болды. Бүл бюджеттік түсімдер қүрылы-мын жай ғана реформалау емес
еді. Ең алдымен, Қазақстандық-тардың күнделікті ... жеке ... ... ... кезекте, қоғамдық сананың реформасы болды.
Біртіндеп ақшаға сату үрдісінің динамикасы теңестірілді. ... ... ... ... ... тек 1997 жылы ғана қол жетті. ... ... ... ... өзі ... кіріс бөлігінің
20-30%-ына жуығын қүрады. Бүгінгі сәтке дейін сол бір жылдары ... ... ... ... ... ... ... түрақты түрде түсуін қамтамасыз ететін ең ірі салық
төлеушілеріміз ... ... ... ... ... ... және әлеуметтік маңызы бар
ірі кәсіпорындарды жекелеген жобалар бойынша же-кешелендіру ... ... ... сапалық жа-ғынан басқаша қүрамдағы шетелдік
капиталдың әлеуеті енгізілді. Сол кезеңде Қазақстанға жекешелендіруді ... ... үшін ... ... ... және ... капиталымен жүмыс
істейтін кәсіпорындар қүрудың қажеттігі түсінікті болды.
1994 жылдан бастап жекешелендірудің инвестицияльщ қор-ларына ... ... ... ... ал 1995 ... ... ... кәсіпорындар акция-ларыньщ 31%-ына дейін ... ... есеп ... болатын кез келген объектілерді сату жөніндегі
аукциондарға шетелдіктер ... ... ... ... ... ... тарт-тар қойылды:
негізгі өндірісті инвестпициялауыяың мерзімі, көлемі және
бағыты;
шығарылатын өнімдердің негізгі түрлері бойынша өндіріс
көлемінің ... ... ... пен ... ... ... ... жәніндегі міндеттеме алу.
«Қазақстан Республикасында мемлекет иелігінен алу мен ... - 1995 ... ... ... ... ... ... тек жекелеген ірі кәсіпорын-дарды ғана
сату жоспарланған. 1993 жылы тізімге 38 объекті тіркелді.
Мүның өзі көптеген кәсіпорындардың ... қалу және шын ... ... ... тап ... ... респуб-лика кәсіпорындарын осы
күрделі жағдайдан шығарудың қажетті-гінен туындаған еді.
Сол кезеңде ... ... ... жобалар бойын-ша бірінші болып
Алматы темекі комбинаты мен Шымкент конди-тер фабрикасы сатылды. Алматы
темекі фабрикасы үшін ... ... ... ... 100 ... доллар төледі, сондай-аң инвестор өндіріске 240 млн. АҚШ долларын
салуға міндет-тенді, бірден өзінің әлеуметтік ... ... ... ... үжымының жалақысын көбейтті, жаңа қызметшілер үшін жаңа
түрғын үйлер сатып алуға ... ... да ... ... ... ... ... келгенге дейін фаб-рика қиын жағдайда ... ... мен ... ... ... алуға қаржы
жетпеді. Адамдарға еңбекақы төленбеді. Бүл алғашқы табыс және ... ... ... ірі ... алғашқы сома болды. Мен осы жүмысы үшін
Премьер-Министр С. Терещенко мен Мемлекеттік жекешелендіру ... Ж. ... ... ... өзі алға ... басуға берілген
белгі еді.
Шетелдіктердің қандай да болсын қатынасуы отанға қарсы қылмыс болып
саналған кеңестік ... ... сол ... ... ... инвестициялардьщ ешқандай да қажеттігі жоқ, жекешелендіру елдің
айрықша ішкі үрдісі дегенді айта ... Бүл ... ... ... ... біз ... да жекешелендіруді дербес жүргізуге ... ... ... ... ... ... ... уақытта қазақстандық индустрияның алыбы «Карметком-бинат» өте қиын
жағдайда болды. ... ... ... мен ... үшін төленбеген
орасан зор қарызы болды, жағдай бан-кротқа ... ... ... ... ... ... металлургиялық агрегаттарды түгелге жақын өшіруге
дейін бар-дық. Комбинатты дағдарыстан шығаруға қабілетті инвесторды ... ... ... ... жас ... ... өз қызметін
үсынды. Олар австриялық «Фест Альпина» компаниясы-мен бірігіп, кәсіпорынның
қаржы ... ... және осы ... менеджментті енгізуге
міндеттенді.
Біз оларға көмектесуге қуанышты болдық. Комбинатта талан-тараж жаппай
етек ... ... ... бойын-ша мен оларға көмектесу үшін
Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... солтүстік облыстарынан нысанды қорғау ісін ... ішкі ... ... ... ірі ... ... ... үйымдастырып, металлургияда
салмақты шетелдік әріптестермен жүмыс істеу үшін біздің жас ... ... ... ... жеткіліксіз болды. Кәсіпорынға
кокс жеткізіп беру мен металл сынықтарын сату жөніндегі келісім шарттарын
жасау кезін-де ... ... ... 1995 ... ... үш ... жететіндей кокс қоры ғана ... ал ... ... жоқ ... ... ... қарыз алты айдан асып кетті.
Ақырында біздің жас бизнесмендердің комби-наттан кетуіне тура келді. Арада
бір ай ... ... біз ... әлгі ішкі істер әскерлері енді комбинат
мүлкін жас бизнесмендер ... ... ... қарсы куреске
жүмылдырылды.
Өздеріңіз көріп отырсыздар, біздің жастар осындай ірі істі ... ... біз ... ... ... Бірақ оған жастар әлі дайын
болмады. Не тәжірибе, не ... ... Олар ... ... әрі ... меншікті басқа-рып кете алмады. Алайда мен оларға
көмектестім, олар ... ... еді. ... ... ... ... ШНОС та ... алды, бірақ кейін оның
бәрі қайта сатылып кетті.
Осындай жағымсьгз ... тағы бір ... ... - ... ... ... ... «Эйр-Казахстанды» өз басқаруына алып, бересі
қарыздары үшін ... ... ... ... қамауға тусірген
жағдайға дейін жеткізді. Шетелдік компаниялар үшу сапары тым ... өз ... ... ... ... ... Егер-де ағылшындармен бірлесіп «Эйр-Астана» компаниясьш қүру
жөніндегі менің шешімім ... ... біз ... ... ... болар
едік. Біздің менеджерлер әді де іотәжірибе ... ... ... ... ... тек ... ... нарығында берік орныққан компаниялар
тарапынан садынған ірі инвестициялар ғана ... ... ... ... ... комбинат сатылды. «Карметкомбинаттың» жаңа меншік
иесі - унділік Міііаі Зіееі компаниясы шикізат, электр энергиясы, көлікпен
қамтамасыз ... ... және ... ... ... ... кері ... бойынша да төлемдерді жүргізді. Қыс-қасы, кәсіпорын
қарыздары бойынша инвестор-компания 350 млн. АҚШ ... ... ... ... ... ... ... инвестицияның жалпы сомасы
1 млрд. АҚШ долла-ры шамасында болды. Қысқа мерзімде ... ... ... ... ... ... аса маңызды технология-лық
желілер қайта қалпына келтірілді. Сонымен бірге ыстықпен ... ... ... ... үздіксіз қүю машинасы іске қосылып, сортты прокат
цехы салынуда.
Ерекше, баламасыз шаруашылық жағдайлардың қалыптасуына қарай металлургия
алыптарын жекешелендіру өз ... ... ... ... ... ... туғызды. Мысалы, Қарағанды ... ... сату ... ... ... қалыпты
жүмысын қамтамасыз ету үшін өндірісті ... ... ... дер ... ... ету ... шешу қажет болды.
Осыган байланысты 1996 жыл бойына инвесторға Қарағанды ТЭЦ- 2 ... ... ... ... ... сатып алуға және қалыпты
өндірістік циклды қалыптастыру мақсатында оларды инвестициялау проблемасын
шешуге тура келді.
Келесі жылы ... ... ... ... ... ... кәсіпорындары келіп қосылды. Бұл ТМД ... ... ... шар-пыған уақыт болатын, жоғарыда мен оның
бізге де жеткенін айт-қанмын.
Осындай ірі өнеркәсіп ... ... ... және ... ... шешуді кешіктіру бүкіл еліміз үшін бол-жап болмайтын аса ауыр
зардаптарға душар қылатын еді. Біз осы-дан қүтылуға қол ... ... ... түрақты жүмыс істей бастауы ықпал етті.
Көптеген жекешелендірілмеген қосалқы және ... ... ... ... ... ... ... Үкіметке өз
кәсіпорындарын аймақта жақсы жүмысы-мен танымал болған инвесторға сату үшін
объектілер тізіміне ен-гізу туралы өтініш ... ... ... бүл
проблемалардың шешіміне аса мүқият көңіл бөлді. Оған мысал ... ... ... ... ... және «Восток» кен қабатта-рын
жекешелендіру өзінше бір «технологиялық» тізбектердің са-тылуы ... ... ... яғни келе ... ... қарсаңында, бүл аймақта жылу мен
электр ... ... ... етуге арналған көмірді жеткізіп беру
жүйесі толықтай істен шыққан еді. Бүл жағдайда кен қабаттарының мүліктік ... ... ... тобы ... Оған ... бүл ... орындарының түтас бір қатарында өндірісті іске қосуда түрақты оң
нәтижелерге ... ... ... ... ... зор әрі күрделі
объектілерді сатудың алдында Үкімет өкілдерінің ... ... ... жайын көруі тәжіри-беге енгізілген-ді. Олар ... ... мен ... ... шығу үшін ... ... алған
шараларды айтып түсіндіретін. Мысалы, «Восточный» кен қабатын ... ... ... ... өкілетті өкілдері мен ин-весторлар
еңбек үжымын жинап, өздерінің инвестициялық және өндірістік ... Сол ... ... ... ... ... ... біз сөзді
іспен бекіте отырып, халықты сендірдік.
Қысқасы, Еуразия өнеркәсіп тобы онжылдық кезеңде тау-кен өндірісі мен
металлургия өнеркәсібі ... ... ... ... ... жүмысы түрақтандырылып, әлемдік нарықтағы беделі қалпына
келтірілді. ... ... ... ... ... ... ... тек кәсіпорындарды оңалту мен қаржылай жағынан ... млн. АҚШ ... ... ... ... ... өндірістің жалпы дамуына 900 млн. АҚШ ... ... ... жүмсалды, бұл өз орайында жаңа ... ... ... ... ... ... инвестициялық үрдіс қазір де
жалғасуда, ол тек аталмыш кәсіпорындармен ғана шектеліп қалмайды. Мысалы,
жаңа астана-ның ... ... тобы ... 48 млн. АҚШ ... ... ... тағы бір сәтті мысалы - «Жез-казганцветмет».
1995 жылы бүл кәсіпорын банкротқа үшыраудың аз-ақ алдында болды, оның ... ... 170 млн. АҚШ ... ал ... ішінде еңбекақы бойынша
қарызы 10 млн. АҚШ долларын қүрады. Келесі жылы ... ... ... ... оған ... корпорациясы иелік етті. Ол қарыздардың бәрімен
есеп айырысып, ірі ... ... Бүл ... ... ... төрт ... тоннаға дейін өсті, мүның өзі комбинат тарихында бүрын-соңды болып
көрмеген ... ... өте ... ... жекелеген жобалар бойынша жеке-шелендіру
бастапқыда бірнеше кезеңдермен жүзеге асырылды. Әуелі кәсіпорын басқаруға
берілді. Нақ сол ... ... іске ... ... ... ... ... және білікті менеджментті
қамтамасыз етуге қабілеттілігін тексеріп, оның сенімділігіне көз ... ... Әрі ... мүндай инвестор акциялардың белгілі бір пакетін
сатып алады. Бірқатар металлургиялық ... ... ... ... ... ... барысында әуел бастан-ақ сенімді ин-весторды
тартуға әрдайым қол жете ... жоқ. ... 1995 жылы ... ... «КАМ ... СА» ... сатылды; бірақ, кейінде
кәсіпорынға қатысты инвести-циялық міндеттемелердің орындалмауынан ... ... тура ... Тек 1997 жылы ... ... ... қоғамы кәсіпорындарының мүліктік кешенін сатып алғаннан кейін
барыпг бүл ... ... ... ... ... ... ... біріктірген «Казахмыс» корпо-рациясы республикамыздағы ең пайдалы
ірі өндіріс орындарының бірі болып саналады.
Жаңа корпоративтік қүрылымдарды қалыптастыру ... де ... ... өтті. Мысалы, Өскемен қорғасын-цинк, Лениногор полиметалл және
Зырян ... ... ... ... ... алғашқы кезеңінде-ақ еңбек үжымдарына берілген. Дегенмен,
кәсіпорындарда қалыпты өндірістік үрдісті қалыптастыру ... ... Оның ... ... сол кездегі басқару қызметкерлері қүра-
мының күшімен осындай жогары деңгейдегі өндірісті инвестиция-лау үшін ... ... ... ... ... еді. Швейцариялық «Глинкор»
фирмасы атты стратегиялық инвео торды ... ... ғана ... бүл
проблемалар шешіле бас-тады. Тек ... ... ... ... ... ... ... кешендерін
біріктірудің негізінде жүргізілген қайта қүрылымдау нәтижесінде ... - ... ... ... ... ... қарсы белгілі бір иммунитет
енгізіп, бізді көп нәрсеге үйретті. ... ... бірі ... кен-
байыту комбинатын жекешелендіру болды. Алтын өндіретін бүл кәсіпорынды сату
жөніндегі тендер Еуропа-лық қайта қүру және даму ... ... ... оған ... әлемдік деңгейде аталмыш салада танылған 10 ... ... ниет ... ... ... ... ... үшін 95
млн. АҚШ доллары мөлшерінде адам сенбес жоғары баға үсынған және осының
негізінде жарыста ... ... ... Доум ... компаниясы сынды жаңа
инвестор пайда ... ... ... ... уәде еткен соманың тек 35
млн. АҚШ долларын ғана төледі, ал кейінде ... ... ... шарт ... ... біз ... банк сияқты
инвестициялық кеңесшінің және аталмыш келісім шартты жасаудан ... ірі ... ... ... ... екінші кезеңі барысында біздің де шетелдік әріптестерге
қатынасымыз түбегейлі өзгерді. ... ... ... сипаттары болғанына қарамастан ... ... және ... шетелдік ка-питал мен ... ... ... ... ... ... та бүл жеткіліксіз болатын.
Біз өте қысқа мерзімде «Қазақстанда тікелей ... ... ... Заң қабылдадық, онда шетелдік инвесторлар үшін жеңілдік-тер
мен артықшылықтар жүйесі ... ... заң ... ... ... ... ... эконо-микамыздың
өсуінде шешуші рөл атқарды. Соның ... ... ... ... қоры ... ... ... көлік және басқа
да аралас мекемелер қызмет-керлеріне берешек қарыздары жойылды. ... ... беті ... кез ... ел үшін ең қиын ресурс
жүмыс орны сақталып қалды. ... ... ... басқаруға
жаңа элементтер енгізді. Бәсекеге қабілетсіз ... ... ... ... ... ... ... және коммуналдық сала-лардың инфрақүрылымының басым ... ... ... ... ... бастап жүргізілген ауыр жүмыстар мен шетелдік инвесторларды
белсенді түрде тартудың барлығы алғашқы жеміс-терін бере бастады. ... жылы ... ішкі өнім ... 992,5 млрд. теңгені қүрады, ал өнеркәсіп
өндірісі 13,6% өсті, соның ... ол қара ... 17,4%, ... 1,9% ... Бүл ... ... 16-18 мың теңге
болып, республика бойынша орташа деңгейден 3 есе ... да ... ... ... ... ... ... - «мемлекетті, үлттық байлықты, отанды ... ... ... ... ... ... үшін айтуымыз керек, көптеген
шетелдік инвесторлар мемлекеттік кәсіпорындарды сатып алу және олардың әрі
қарайғы тиімді жүмы-сын ... ету ... ... ... ... ... бизнесмендердің көпшілігінде мүндай мүмкіндіктер
болмады. Оның үстіне, отандық әлеуетті меншік иелері әлі қалыптаспаған ... олар ... ... ... қамтамасыз ете алмады. Олар өнім
өткеру ... ... ... ... да ... жайларды білмеді.
Біз оны әлі алдағы уақытта үйренуіміз ... ... ... ... ... ... ... жылдар).
1996-1998 жылдары жүргізілген жекешелендірудің үшінші кезещ экономиканың
стратегиялық салаларындағы электр энергетикасы мен ... ... ... ... - денсау-лық сақтау, білім беру, ғылым мен
мәдениет салаларын - қоса ... ... ... ... ... Дәл осы кезеңде ірі өнеркосіп орындарын сатып алуға қабілетті
отан-дық толыққанды инвесторлар қалыптаса бастады.
1995 жылғы желтоқсанның аяғында заңдық күші бар ... ... қол ... ал 1996 ... ... Үкімет қаулысымен «1996-1998
жылдарға арналған жекешелендірудің екінші кезеңінің ... ... ... ... жекешелендірудіц негізгі үрдістерін тезірек
аяқтап, енді ақшалай яғни ақылы негізде жекешелендірудің көме-гімен, меншік
иелерінің тобын қалыптастыру ... Бүл ... ... ... белгілері жекешелендірілетін ны-сандарды жаңа меншік иелеріне ақылы
етіп беру болып саналды.
Үш жылдың ішінде ... ... ... ... ... ... шеңберінде бүрын са-тылмаған, ішінара жекешелендірілген
сауда және әлеуметтік, мәде-ни, түрмыстық қызмет көрсету ... ... ... өткерілді.
Жекешелендірудің үшінші кезеңі бағдарламасының тараулары Қазақстан
экономикасы үшін стратегиялық ... ... ... ... ... ... ғылым мен мәдениет са-лаларындағы жекешелендірудің
секторлық бағдарламасы болды.
«1996 жылдың ішінде Үкіметтің араласуымен 889 акцио-нерлік ... ... ... серіктестіктің мем-лекеттік акциялар пакеті мен
мемлекеттік үлесі, сондай-ак, 3526 әлеуметтік сала нысаядары, ... ... ... ... ... 27 ... жекешелендірілді. Осы
жылы бюджетке барлығы 31,2 млрд. теңге келіп ... ... ... ... және ... ... ... жылы болды. Бірқатар салаларда бүл үрдіс аяқталды. 1997 жылы
барлығы 5641 ... ... ... 608 ... акцияларының
мемлекеттік пакеті жекешелендіріліп, денсаулық сақтау, білім беру мен
мәдениет ... ... ... ... ... ... және ... алынған нысандарынан түскен қаржы
сомасы 54,5 млрд. теңге болды.
жылдың ішінде 513 акционерлік қоғам акцияларының
мемлекеттік ... мен ... ... ... үлестер, 2716 әлеуметтік сала ... ... ... мен ... ... ... жекешелендірілді.
Бүрынғылар секілді, бүл кезең де өзінін жүзеге асырылу ... ... ... ... пен ... сату ... мерзімде жүргізілуі тиіс болып көрсетілді. Тендерге дайындалу мен
жүргізуге бір ай, ал аукционға одан да аз ... - 15 күн ... ... ... ... ... себебі - астыртын жекешелендіру ... ... ... мен ... «сарқып алу» үрдісінің тым тез
жүруі болды.
Көптеген кәсіпорындар мен үйымдардың басшылары жекешелендіруді ... ... ... сорып», орасан зор несиелік қарызды одан сайын
өсіре отырып, өзі мен ... ... ... ... ... жағдай
жасады. Егер осы үрдіс ұзаққа созылған болса, онда кәсіпорындарды мұндай
«коммерциялау» олардың әрі қарайғы қалыпты ... бар ... ... үшін іске жарамды ешқандай мүлік қалдырмаған болар ... ... ... ірі ... да ... ... ... өзіне лайықты меншік иесінің қолына тие бермеді. Тіпті өз
иелігіндегі кәсіпорынды тақыр таза тонап, ... бір ... ... да ... Алайда соа бір өтпелі кезеңнің барлық жағдайын ... ... ... ... ... жоққа шығаруға болмас
еді. Ақыр-соңы, көршілес ... ... ... салыстырғанда, атқарылған істің терісінен гөрі оңы басым
болды.
Жекешелендірудің үшінші кезеңінде мүлікті өткізудің негізгі екі түрі ... сату ... ... мен ... жөнелтіп сату болды. Екіншісі
тек бүрындары жалға немесе сенімді ... ... ... ... шарт бойынша сенімді басқаруға берілген 66 кәсіп-орыннан кейінде
26 кәсіпорын (соның ішінде түсті және қара ... ірі ... ... ... ... ... көтеріңкі өтінімдер әрдайым күткеы нәтижеге
жеткізе берген жоқ. Мысалы, ... ... ... ... компаниясының акциялар пакетінің 100%-дық, бағасы 2-3 млрд.
АҚШ долларынан 60 млн. АҚШ ... ... ... ... түрды.

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 75 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1991 - 2001 жылдардағы Қазақстан Республикасының әлеуметтік - экономикалық дамуы71 бет
1991 – 2001 жылдардағы Қазақстан Республикасының әлеуметтік - экономикалық дамуы64 бет
Жоспарлау жүйесі: малайзия тәжірибесі25 бет
Корпорациялық табыс салығының қалыптасу тарихы6 бет
I сынып қазақ тілі оқулығын қатысымдық бағыт тұрғысынан тузу әдіс-тәсілдері38 бет
XIX ғ. ІІ-жартысындағы Қазақстан7 бет
Алакөлдің көпжылдық су деңгейі режимі43 бет
Бастауыш сынып оқулықтарының лексикалық қорын анықтау62 бет
Кеңестік дәуірдегі дамуына орыс тілінің тигізген әсері16 бет
Соғыстан кейінгі жылдары очерктерден құрастырылған жинақтар12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь