Оқушыларды тәрбиелеуде ата-анамен жұмыстың маңызы


Кіріспе 3
І. Бастауыш мектеп жасындағы балалардың
психологиялық. педагогикалық ерекшеліктері 7
1.1 Отбасы.бастауыш тәрбие ұжымы 7
1.2 Бастауыш мектеп окушыларының жас ерекшеліктерін
ескере отырып тәрбиелеудегі ата.ананың ролі 15
ІІ.Оқушыларды тәрбиелеудегі ата.аналармен
жүргізілетін жұмыстың формалары мен әдістері 32
2.1 Ата.аналардың сынып жетекшісінің жұмысымен біріге
отырып балаларды тәрбиелеу әдістері 32
2.2 Отбасында балаларды тәрбиелеу процесін жетілдірудің
негізгі жолдары 41
Қорытынды 56
Пайдаланған әдебиеттер 58
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. Қазақ халық педагогикасындағы отбасы тәрбиесі бойынша соңғы 20-30 жылда бірнеше ғылыми көпшілік және ғылыми-әдістемелік әдебиеттер жарық көрді.
Ол ата-аналар. Біз жоғарыда айтып өткендей баланың тәрбие процесіне қатысатындар, мектеп басшылары, сынып жетекшісі сынып ұстаздары, ата-аналар. Ата-аналардың мақсатн ұстаздармен тығыз қатынаста болып солардың ақыл-кеңестерін тыңдап балаға тиянақты білім, жақсы тәрбие беруге ө ұлестерін қосу, тікелей ат салысу.
Ата-ана немесе жанұя-қоғамның негізі. Қоғам жанұядан басталады.
Әрбір жанұя болашақ қоғам мүшелерін дұрыс тәрбиелесе қоғам мықты болады. Бұл қағида ғасырлар бойы бойн қалыптасып келеді. Себебі бала өмірі жанұяда басталады Ол бала үшін ең жақын орта. Бала жанұяда ата-тегін біліп жанұяның, әулеттің жағымды өнегелерінен мұраларынан сусындап өседі.
Жанұяда басты мәселердің бірі-баланың тіршілік әрекетін ұйымдастыру.
Бұған баланың күн режимі, міндеттері, қойылатын талапта]: оның ұй еңбегіне қатысу, оқу, іс-әрекеті, бос уақытын ұйымдастыру жатады. Бала өмірін және іс-әрекетін ұйымдастыру жатады. Бала өмірін және іс-әрекетін ұйымдастыруда негізг жағдайдың бірі. Жанұя баланың бос уақытын дұрыс ұйымдастыруды білуі қажет. Егер ата-аналар қоршаған табиғат пен және өз өлкесінің көз, тұрған жері көрнекті орындары. Жанұяда бала тәрбиесіне ықпал ететін тағы да көптеген
факторлар бар. Жанұяның этикалық құрамы, толық, толнгқ
емес жанұя. Бір балалы, бір ұлттық, көп ұлттық.Тіршілік
әрекетіне байланысты, білім дәрежесі,еңбектенуі,мәдени
потенциялы, кітапханасы, кұн режимі, қоғамға көз қарасы,
жанұяның тәрбиелік потенциялы. Жанұя тәрбиесінде
қолданылатын әдістер, ата-аналардың және басқа мұшелердің педагогикалық жанұяның өзіне тән функциялары бар. Ұрпақ әкелу, адамзат ұрпағын ары қарай жалғастыру. Қажеттік шаруашылықпен айналысу, бала тәрбиесі, ағайын-туыстар қоршаған ортамен қарым-қатынас. Осы қызметтерді атқару барысында жанұя, әсіресе ата-ананың абырой, беделінің орны ерекше. Бұл мәселе туралы ғылыми еңбектер қалдырған ғалымдар көп. Бізге көбі белгілі
Н.К. Крупская, А.С.Макаренко, В.А.Сухомлинский. Жанұяда
тәрбие бір қалыпты жағдайда іске асырып отырмайды. Көп
жағдайда жанұялық тәрбиенің сәтсіздікке ұшырауының
басты себебі ата-аналардың педагогикалық көзқарасының
қалуы. Жанұяда болатын өктемдік баланы өзі-өзі
билеушілігінен айырады бала ынжық болады. Ата-ана бала
баланың әрбір қадамын бақылау жасайды ол өз кұшіне,
мұмкіншілігіне сенімсіз және ішкі жәй кұйіне төмен болады.
Баланы еркелетушілік бетімен жіберушілік ата-ананың
кешірімділігі, ата-ананы баланың құлына айналдырады. Ата-
ананың жалпы жанұя мүшелерінің бала тәрбиесіндегі
алауыздығы баланы екіжүздікке тәрбиелейді. Ата-ананын
баланы жалпы жора-жолдастан қоршаған ортадан аулақ
ұстауы баланы өмірге бейімсіз етіп тәрбиелейді. Ата-ананың бала тәрбиесімен айналыспай немқұрайлы қарауынан бала күмәнді ортаға түсіп кетіп жаман жолға
баруы мүмкін. Осы ойларды А.С.Макаренко «Ата-аналар үшін кітап» 1937 жылы деген еңбегінде айтқан.
Осымен бірге тәрбие процесінде ата-аналардың жалған
беделдері кездеседі. А.С.Макаренко өзінің жоғарыда
көрсетілген еңбегінде беделді басу мейірімдік беделі, сатып алу
беделі, менмендік беделі такуалық беделі т.б. деп бөлінген.
Мұндай беделдер бала тәрбиесіне кері әсерін тигізеді.
Р.Төлеубекованың «Бала тәрбиесіндегі халықтық педагогика»
атты оку әдістемелік құралының 3 тарауында «Қазіргі отбасы
және балаларды халықтық педагогика арқылы тәрбиелеудің
мұмкіндіктері» қарастырылады, яғни отбасы- тәрбиенің
бастауы, ата-ана табиғи тәрбиеші, халықтық педагогика-отбасы
тәрбиесінің негізі, отбасы ұғымына түсінік беріледі.
Ә.Табылдиевтің «Қазақ этнапедагогикасы» атты оку құралында этнапедагогика белгілі бір халықтың тайпаның өзіне тән ерекшеліктері бар дұниетанымдық, тәрбиелік туралы ғылым. Қасиетті ана қызының тәрбиелі жан болып өсуі ұшін жасынан ақшашты қарияның алдынан аттатпай өсіреді.
Зерттеудің мақсаты.
Бастауыш сынып жасындағы окушылар мен ата-ана арасындағы қарым-қатынасты оку ұрдісінде пайдалану.
Зерттеу нысанасы.
Бастауыш сынып жасындағы окушылар мен ата-ана арасындағы қарым-қатынасты нығайту.
Зерттеу пәні.
Бастауыш сынып окушылары мен ата-ана арасындағы қарым-қатынасты тәрбие сағатында пайдалану.
Зерттеудің ғылыми болжамы.
Бастауыш сынып жасындағы окушылар мен ата-ана арасындағы қарым-қатынастың мәні мен мазмұны ашылса, әдістемелік ұсыныстар жасалса өзін-өзі тәрбиелеуге адамгершілік қасиетін қабілетін қалыптастырудың тиімді жолын жасауға мұмкіндігі кеңейеді.
Зерттеудің міндеттері.
Осы мақсатты жұзеге асыру барысында мынадай міндет туындайды.
Бастауыш сынып жасындағы оқушылар мен ата-ана арасындағы қарым-қатынасты нығайту.
Зерттеудің әдістері.
Әңгімелесу, сұрақ-жауап, тест, көрнекілік, бақылау сын тұрғысынан ойлауды дамыту әдістері.
Зерттеудің жұргізілетін орны.
Тараз қаласындағы №42 орта мектеп.
Зерттеу жұмысының кезеңдері. (2002-2005 оку жылдары)
Бірінші кезеңде зерттеу проблемасының теориялық
негіздері жасалды. Алынған материалдар зерттеудің ғылыми аппаратын және оның болжамын жасауға негіз болды.
Екінші кезеңде. Бастауыш сынып окушылары арасындағы тәжірібиелік-эксперименттік жұмыстар жұргізіледі жиналған материалдарды қорытындылайды.
Ұшінші кезеңде. Жинақталған материалдар алынған нәтижелер мен қорытындылар, бастауыш мектептің оку-тәрбие ұрдістеріне ендіреді.
Пайдаланылған әдебиеттер.
1. Қоянбаев Педагогика.
2.Бегалиев Педагогика.
З.С.Ш.Әбенбаев, А.М.Құдиярова,Ж.Ә.Әбиев „Педагогика,, Астана-2003.
4.С.Қалиев, Ж.Молдабеков, Б,Иманбекова „Этнапедагогика,, Астана-2003.
5.Қ,Жарықбаев,С Қалиев „Қазақ тәлім-
тәрбиесі,,Алматы„Санат„ 1995.
б.Қ.Жарықбаев, Ә.Табылдиев „Әдеп және жантану,,Алматы-1994.
7. Н.И.Болдырев, „Класс жетекшісі,,Мектеп-1980. в.Адамгершілікке тәрбиелеу әліппесі
9.Т.Сабыов, Болашақ мұғалімдердің дидактикалық
дайындығын жетілдіру. Ю.Бастауыш мектеп. 2000жыл. №8-9
П.ҚалиевС. Халық педагогикасының ауыз әдебиетіндегі көрінісі.
12. Төлнеубекова Р.Бала тәрбиесіндегі халықтық педагогика-Алматы., РБКД996.
ІЗ.Табылдиев Ә. Қазақ этнапедагогикасы-Алматы, Санат 2001.
14.Оразбекова К. Иман және инабат.-Алматы, Ана-тілі 1993. Кенжеахметұлы С. Қазақтың салт-дәстұрлері мен әдет-ғұрыптары.-Алматы, Ана-тілі 1998.
іб.Байжанова Ж. Семня бақыты.-Алматы. Қайнар,1990. іб.Башбаева З.Қыздар сұлу көрінер,-Алматы, Қайнар 1993.
58

17 Назарбаев Н.Ә. Қазақстан - 2030 Алматы: Білім 1998ж.
18 Қазақстан Республикасының "Білім туралы" заңы /Егемен
Қзақстан 1999 ж. 11 маусым.
19 Қ.Бөлеев. Болашақ мұғалімдерді оқушыларға
ұлттық тәрбие беруге кәсіби дайындаБайтұрсынов А. Тіл тағылымы
-Алматы :Анатілі 1989ж.
2О.Жұмабаев шығармалары жазушы 1989ж.
21.Жұмабаев Педагогика Алматы 1992жАймауытов Тәрбиеге
жетекші -Қызылорда 1924ж.
22Аймауытов Ж.Комплексті оқыту жолдары-Қызылорда 1929ж.
23.
24..Қазақыстан Республикасы Білім Министірлігінің "Тәлім-тәрбие
тұжырымдамасы" /Қазақстан мұғалімі, 1993ж. 5 ақпан.
25.Әуезов М Қазақтың халық жұмбақтары -Алматы1959ж.
26.Тілеужанов М. Халық тағылымы Алматы: Рауан1996ж.
27.Адамбаев Б. Халық даналығы -Алматы: Мектеп1976ж.
28.Әлімбаев М Халық қапысыз тәрбиеші - Алматы Білім.1977ж.
29.Әлімбаев М Өрнекті сөз - ортақ қазына Алматы
Қазақстан1967ж.Әлімбаев М Мақал-сөз мәйегі -Алматы: Жазушы,
ЗО.Бердібаев Р. Ел боламыз десең ...-Алматы: Қазақстан,
31.2000.Жұкеен Қ. Ұлттық психологияның сипаты-Алматы Р.Б.К.
199
32.Елікбаев Н. Дәуір тынысы: қазақ ұлтының психологиясы -
Қарағанды 2000.
ЗЗ.Қ.Жарықбаев.С.Қалиев. Қазақ тәлім-тәрбиесі. Алматы.Санат.
34.Нұрматов С. Ұлттық болмыс пен ұлттық сана-Алматы 1996

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 57 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге




Кіріспе
3

І. Бастауыш мектеп жасындағы балалардың
психологиялық- педагогикалық ерекшеліктері 7

1.1 Отбасы-бастауыш тәрбие ұжымы 7

1.2 Бастауыш мектеп окушыларының жас ерекшеліктерін
ескере отырып тәрбиелеудегі ата-ананың ролі 15

ІІ.Оқушыларды тәрбиелеудегі ата-аналармен
жүргізілетін жұмыстың формалары мен әдістері 32

2.1 Ата-аналардың сынып жетекшісінің жұмысымен біріге
отырып балаларды тәрбиелеу әдістері 32

2.2 Отбасында балаларды тәрбиелеу процесін жетілдірудің
негізгі жолдары 41

Қорытынды 56

Пайдаланған әдебиеттер 58

Кіріспе

Тақырыптың өзектілігі. Қазақ халық педагогикасындағы отбасы тәрбиесі
бойынша соңғы 20-30 жылда бірнеше ғылыми көпшілік және ғылыми-әдістемелік
әдебиеттер жарық көрді.
Ол ата-аналар. Біз жоғарыда айтып өткендей баланың тәрбие процесіне
қатысатындар, мектеп басшылары, сынып жетекшісі сынып ұстаздары, ата-
аналар. Ата-аналардың мақсатн ұстаздармен тығыз қатынаста болып
солардың ақыл-кеңестерін тыңдап балаға тиянақты білім, жақсы тәрбие беруге
ө ұлестерін қосу, тікелей ат салысу.
Ата-ана немесе жанұя-қоғамның негізі. Қоғам жанұядан басталады.
Әрбір жанұя болашақ қоғам мүшелерін дұрыс тәрбиелесе қоғам мықты болады.
Бұл қағида ғасырлар бойы бойн қалыптасып келеді. Себебі бала өмірі жанұяда
басталады Ол бала үшін ең жақын орта. Бала жанұяда ата-тегін біліп
жанұяның, әулеттің жағымды өнегелерінен мұраларынан сусындап өседі.
Жанұяда басты мәселердің бірі-баланың тіршілік әрекетін ұйымдастыру.
Бұған баланың күн режимі, міндеттері, қойылатын талапта]: оның ұй
еңбегіне қатысу, оқу, іс-әрекеті, бос уақытын ұйымдастыру жатады. Бала
өмірін және іс-әрекетін ұйымдастыру жатады. Бала өмірін және іс-әрекетін
ұйымдастыруда негізг жағдайдың бірі. Жанұя баланың бос уақытын дұрыс
ұйымдастыруды білуі қажет. Егер ата-аналар қоршаған табиғат пен және өз
өлкесінің көз, тұрған жері көрнекті орындары. Жанұяда бала тәрбиесіне
ықпал ететін тағы да көптеген
факторлар бар. Жанұяның этикалық құрамы, толық, толнгқ
емес жанұя. Бір балалы, бір ұлттық, көп ұлттық.Тіршілік
әрекетіне байланысты, білім дәрежесі,еңбектенуі,мәдени
потенциялы, кітапханасы, кұн режимі, қоғамға көз қарасы,
жанұяның тәрбиелік потенциялы. Жанұя тәрбиесінде
қолданылатын әдістер, ата-аналардың және басқа мұшелердің педагогикалық
жанұяның өзіне тән функциялары бар. Ұрпақ әкелу, адамзат ұрпағын ары қарай
жалғастыру. Қажеттік шаруашылықпен айналысу, бала тәрбиесі, ағайын-туыстар
қоршаған ортамен қарым-қатынас. Осы қызметтерді атқару барысында жанұя,
әсіресе ата-ананың абырой, беделінің орны ерекше. Бұл мәселе туралы ғылыми
еңбектер қалдырған ғалымдар көп. Бізге көбі белгілі
Н.К. Крупская, А.С.Макаренко, В.А.Сухомлинский. Жанұяда
тәрбие бір қалыпты жағдайда іске асырып отырмайды. Көп
жағдайда жанұялық тәрбиенің сәтсіздікке ұшырауының
басты себебі ата-аналардың педагогикалық көзқарасының
қалуы. Жанұяда болатын өктемдік баланы өзі-өзі
билеушілігінен айырады бала ынжық болады. Ата-ана бала
баланың әрбір қадамын бақылау жасайды ол өз кұшіне,
мұмкіншілігіне сенімсіз және ішкі жәй кұйіне төмен болады.
Баланы еркелетушілік бетімен жіберушілік ата-ананың
кешірімділігі, ата-ананы баланың құлына айналдырады. Ата-
ананың жалпы жанұя мүшелерінің бала тәрбиесіндегі
алауыздығы баланы екіжүздікке тәрбиелейді. Ата-ананын
баланы жалпы жора-жолдастан қоршаған ортадан аулақ
ұстауы баланы өмірге бейімсіз етіп тәрбиелейді. Ата-ананың бала тәрбиесімен
айналыспай немқұрайлы қарауынан бала күмәнді ортаға түсіп
кетіп жаман жолға
баруы мүмкін. Осы ойларды А.С.Макаренко Ата-аналар үшін кітап 1937
жылы деген еңбегінде айтқан.
Осымен бірге тәрбие процесінде ата-аналардың жалған
беделдері кездеседі. А.С.Макаренко өзінің жоғарыда
көрсетілген еңбегінде беделді басу мейірімдік беделі, сатып алу
беделі, менмендік беделі такуалық беделі т.б. деп бөлінген.
Мұндай беделдер бала тәрбиесіне кері әсерін тигізеді.
Р.Төлеубекованың Бала тәрбиесіндегі халықтық педагогика
атты оку әдістемелік құралының 3 тарауында Қазіргі отбасы
және балаларды халықтық педагогика арқылы тәрбиелеудің
мұмкіндіктері қарастырылады, яғни отбасы- тәрбиенің
бастауы, ата-ана табиғи тәрбиеші, халықтық педагогика-отбасы
тәрбиесінің негізі, отбасы ұғымына түсінік беріледі.
Ә.Табылдиевтің Қазақ этнапедагогикасы атты оку құралында этнапедагогика
белгілі бір халықтың тайпаның өзіне тән ерекшеліктері бар дұниетанымдық,
тәрбиелік туралы ғылым. Қасиетті ана қызының тәрбиелі жан болып өсуі ұшін
жасынан ақшашты қарияның алдынан аттатпай өсіреді.
Зерттеудің мақсаты.
Бастауыш сынып жасындағы окушылар мен ата-ана арасындағы қарым-
қатынасты оку ұрдісінде пайдалану.
Зерттеу нысанасы.
Бастауыш сынып жасындағы окушылар мен ата-ана арасындағы қарым-қатынасты
нығайту.
Зерттеу пәні.
Бастауыш сынып окушылары мен ата-ана арасындағы қарым-қатынасты тәрбие
сағатында пайдалану.
Зерттеудің ғылыми болжамы.
Бастауыш сынып жасындағы окушылар мен ата-ана арасындағы қарым-
қатынастың мәні мен мазмұны ашылса, әдістемелік ұсыныстар жасалса өзін-өзі
тәрбиелеуге адамгершілік қасиетін қабілетін қалыптастырудың тиімді жолын
жасауға мұмкіндігі кеңейеді.
Зерттеудің міндеттері.
Осы мақсатты жұзеге асыру барысында мынадай міндет туындайды.
Бастауыш сынып жасындағы оқушылар мен ата-ана арасындағы қарым-қатынасты
нығайту.
Зерттеудің әдістері.
Әңгімелесу, сұрақ-жауап, тест, көрнекілік, бақылау сын тұрғысынан
ойлауды дамыту әдістері.
Зерттеудің жұргізілетін орны.
Тараз қаласындағы №42 орта мектеп.
Зерттеу жұмысының кезеңдері. (2002-2005 оку жылдары)
Бірінші кезеңде зерттеу проблемасының теориялық
негіздері жасалды. Алынған материалдар зерттеудің ғылыми аппаратын және
оның болжамын жасауға негіз болды.
Екінші кезеңде. Бастауыш сынып окушылары арасындағы тәжірібиелік-
эксперименттік жұмыстар жұргізіледі жиналған материалдарды қорытындылайды.
Ұшінші кезеңде. Жинақталған материалдар алынған нәтижелер мен
қорытындылар, бастауыш мектептің оку-тәрбие ұрдістеріне ендіреді.
I.Бастауыш сынып жасындағы балалардың психологиялық - педагогикалық
ерекшеліктері
1.1. Отбасы - бастауыш тәрбие ұжымы

Тәрбие - қогамның негізгі функцияларының бірі. Тәрбие жеке адамды
мақсатты, жұйелі қалыптастыру принципі болып габылады. Тәрбие процесі
нәтижесінде аға ұрпақтың тәжірибесі эқушыларға беріліп, меңгеріледі,
олардың сана - сезімі халыптасып, жағымды мінез - құлық нормалары мен
сезімдері іамып жетіледі.
Тәрбие процесі дегеніміз жеке адам мен ұжымды халыптасыру мен дамытуға
бағытталған тәрбиеші мен гәрбиеленушінің мақсатты және бір - бірімен тығыз
байланысты кызметі.
Тәрбие процесін басқару функциясын мұғалім - тәрбиеші атқарады. Тәрбие
процесінде әлеуметтік, психологиялыөқ және иедагогикалық факторлардың
бірлігі аңғарылады. Тәрбие процесінің тұпкі мақсаты негізінен қоғамдық
талаптармен, міндеттермен және жеке адамның тарихи нақтылы қоғамдағы
эрнымен анықталады. Тәрбие процесінің әлеуметтік маңызы оның жас
өспірімдерді әдеп, еңбек, ғылым, көркем - өнер саласында хоғамдық
игіліктерді меңгеруіне байланысты. Бірақ тәрбие -роцесінің ең негізгі
қарастыратыны - жеке адам, әсіресе даму, кемелдену ұстіндегі жеке адам.
Сондықтан да тәрбие процесін :ске асыру жеке адамның дамуының заңдылықтарын
білмейінше. элардың жас және дара ерекшеліктерін жан - жақты тұсінбейінше
мұмкін емес.
Осының ішінде ең қиыны тәрбие процесіне тән педагогикалық факторлар
болып табылады. Ол белгілі бір жұйені
құруға қажетті жағдайлар жасауга және әлеуметтік мақсатты іске асыруға,
жағымды тәжірибені қалыптастыруға көмектеседі.
Тәрбие процесі өте қиын да кұрделі процесс. Оның қиындығы балаға әсер
ететін әр тұрлі жағдайдың ұштасуы. Біріншіден, баланың өмір сұретін
әлеуметтік ортасының, олар көп қолданатын көпшілік ақпараттың жан - жақты
әсері.
Екіншіден, кұнбе - кұн балаға тікелей әсер ететін - шағын орта. Бұл
жерде жанұяны ерекше бөліп алып қарастырған жөн. Баланың жанұядағы жағдайы,
олардың өзін қоршаған таныс адамдармен қарым - қатынасы, жолдастарының
ықпалы -осының бәрі балаға ерекше әсер етеді.
Мектепте іске асатын тәрбие процесі - бұкіл педагогикалық процестің
құрамды бөлігі болып табылады, ол педагогтар мен окушылардың оку және
тәрбие қызметін қамтиды. Бірақ оқыту процесі мен тәрбие процесін бір деп
қарастыруға болмайды. Әрқайсысының өзіндік ерекшеліктері мен белгілері бар.
Тәрбие логикасы А.С.Макаренко айтқандай, оқыту логикасын қайталамайды.
Тәрбие қызметінің өзіне тән ерекше міндеттері, мазмұны, принциптері және
әдістері бар.
Ең алдымен тәрбие процесінің көп факторлы процесс екенін ескеруіміз
керек. Ол тек мектепте ғана емес, жанұяда және мектептен тыс мекемелерде де
іске асады.
Тәрбие процесін екінші ерекшелігі, оның ұзақ мерзімге созылатын
процесс екендігі. Ол баланың барлық өмірін қамтып отыратын процесс.
Баланың мектептегі кезі - оның мінез - кұліды мен адамгершілік
қасиеттерінің ең тез қарқынмен даму кезеңі. Бұл кезеңдегі балалар - жан-
жақты даму ұстінде болады. Тәрбие
мектепке дейін басталады, мектептен кейін де жалғасады, жалпы алғанда өмір
бойы созылатын процесс.
Тәрбие процесінің ұшінші ерекшелігі оның сатылылық сипаты. Оның
шартты тұрдегі бірінші сатысында, жанұядағы алғашқы тұсініктерін меңгереді.
Екінші сатысында мінез- құлық нормаларының алғашқы тұсініктері, мектеп
окушыларында этикалық тұсініктер қалыптасады. Ұшінші сатысы сенімдерінің
қалыптасуымен мінез- құлықтың тұрақты әдеттерінің дамуымен анықталады. Бұл
сатылар бірімен - бірі тығыз байланысты.
Төртінші ерекшелігі- тәрбие жұмысының мазмұнындағы концентризм. Бұлай
дегеніміз жеке адамның белгілі бір мінез -құлық санасына тәрбие процесінде
бірнеше рет қайта оралуға тура келеді. Төменгі сыныптарда мектеп
окушыларына элементарлық тәртіптілікті орындауға ерекше көңіл бөлінеді.
Орта сыныптарда жауапкершілік сезімін тәрбиелеуге мән беріледі. Ал жоғарғы
сынып окушыларына жоғары саналылық талап етіледі.
Бесінші ерекшелігі - тәрбие процесінің екі жақты және белсенді процесс
екендігі.
Тәрбиешілердің белгілі мақсаттағы әрекеттері баланың жұрегіне жол
тапқанда, бала бойында белгілі қасиеттер, мінез -құлық тұрлерін
қалыптастырудың қажеттілігіне сенім мен ынта пайда болғанда ғана табысты
болады, - деп жазды профессор Т.А.Илнина.
Тәрбие процесінің алтыншы ерекшелігіне балалар ұйымын ұйымдастырушылық
жұмысы жатады. А.С.Макаренко былай деген: Тәрбие жұмысы ең алдымен
ұйымдастырушының жұмысы болып табылады.
Демек, ұйымдастырушылық қызмет тәрбие процесінін ен негізгі және
бөлінбейтін бір бөлшегі болып табылады.
Жетінші ерекшелік тәрбие процесінің нәтижесінің сырттай қарағанда өте
елеусіз екендігінде, оку процесімен салыстырғанда тәрбие процесінің
нәтижесі тез аңғарыла қоймайтындығында. Тәрбие жұмысында балалардың жағымды
мінез - құлық нормалары мен принциптерін меңгергендігін тез араның ішінде
анықтау қиын. Ол ұшін ұзақ уақыт бойы бақылау жұмысын жұргізу қажет. Тәрбие
процесінің сегізінші ерекшелігі - ол болашаққа бағытталған қызмет болып
табылады. Тәрбиенің міндеттері мен мазмұнын анықтағанда тек қана бұгінгі
кұннің қажеттілігін ескеріп қана қоймаймыз, сонымен қатар қоғамдық дамудың
міндеттері мен талаптарын ескеріп отыруымыз қажет.
Тәрбие процесінің тоғызыншы ерекшелігі оның комплекстілігі болып
табылады. Бала біртұтас тұлға ретінде дамиды және оның барлық мінездері мен
қасиеттері, өмірге көзқарасы мен тәртібі бірте - бірте кұрделене және
тереңдей тұседі. Бір - бірімен байланыста кұрделі диалектикалық комплекс
құрап, кейбір кезеңдерде бір уак^ітта дерлік қалыптасады. Немесе оқушының
жеке қасиетіне немесе мінезіне көбірек көңіл бөлінеді.
Педагогикалық әдебиетте және мектеп практикасында тәрбие ұғымдарымен
қатар өзін - өзі тәрбиелеу және қайта тәрбиелеу ұғымдары жиі - жиі
қолданылады. Өзін - өзі тәрбиелеу дегеніміз жеке адамның қоғамдық жағымды
мінез - құлық қасиеттерін қалыптастыруға, жағымсыз қасиеттерді жоюға
бағытталған окушылардың бір жұйелі және саналы іс - әрекеті.
А.С.Макаренко өз практикасында өзін - өзі тәрбиелеумен қайта
тәрбиелеуді кеңінен қолданды. А.С.Макаренканын педагогика ғылымына
енгізілген бір жаңалығы өзін - өзі тәрбиелеу жұмысында еңбек ұйымының
маңыздылығын ашу болды.
Жеке адамды қалыптастыру мен дамыту, сайып келгенде, адамның өзін -
өзі бірте - бірте ерекше талап қоюға әкеп соқтырады. Осының нәтижесінде
окушыларды өзін - өзі гөрбиелеуге қажеттілік пайда болады. Бұл тәрбие
процесін қайта тәрбиелеу процесімен толықтыруға мұмкіншілік береді, бұл
процестің одан да белсенді, әсерлі етуге көмектеседі.
Осы проблеманы зерттеушілердің дәлелдеуіне қарағанда стихиялы әрі
эпизодтық тұрде болса да кейбір оқушылар тіпті жасөспірімдік кезеңнен
бастап, өзін - өзі тәрбиелеумен айналыса оастайды. Бұл фактінің өзі мектеп
окушыларының табиғи өмірлік кажеттілік ретінде өзін - өзі тәрбиелеуте
ұмтылуы өте ерте басталатындығын және педагогикалық жұмыста тиімді
пайдалануға болатындығын көрсетеді.
Саналы мақсатқа негізделген өзін - өзі тәрбиелеу жасөспірімдік
кезеңдегі балаларда анығырақ аңғарылады. Бұл кезенде жасөспірімдерде өзіне
- өзі баға беру , сын көзбен қарау дағдылары қалыптасады. Олар істеген
ісіне есеп бере отырып, ұлкендердей болуға ұмтылады. Педагогтардың басты
міндеті-жасөспірімдерді өз кұшіне сене білуге, өз бетімен алдына қойған
мақсатты орындауға ұйретуі керек.
Окушыларды тәрбиелеу өзін- өзі тәрбиелеусіз мұмкін емес. Бір - бірінен
бөліп алып қарастыруға, бір - біріне қарсы қоюға болмайды. Дұрыс ұйымдасқан
тәрбие әр уақытта да өзін - өзі тәрбиелеуді дамытады.
Кей жағдайда тәрбиелеушілер әңгіме, диспут ұйымдастырады, окушыларды
экскурсияға, жорықтарға апарады. бірақ та окушылардың оған қызығуы,
ешқандай әсері болмайды. ондай тәрбие жұмыстарына кей жағдайда қарсылық
білдіреді. Оның себебі тәрбиешілер тәрбие жұмыстарын даярлау
мек
ұйымдастыруға окушыларды өздерін қатыстырмайды, олардың талабы мен қызығуы
ескерілмейді. Дұрыс ұйымдастырылған тәрбие жұмысы балалардың өзі- өзі
тәрбиелеуге жұмылдырады.
Тәрбие мен өзін - өзі тәрбиелеудің бірлігін тәрбиелеудің процесінің
заңдылықтарының бірі ретінде қарастырамыз.
Кей жағдайда мектеп окушыларының мінез - құлқында елеулі кемшіліктер
аңғарылады. Ол мектеп пен қоғамдық орындардағы тәртіпті бұзуға, окушыларға
арналған ережені сақтамауға, қоғамға жат қылықтарды істеуге әкеп соқтырады.
Сондықтанда кейбір окушыларды тәрбиелеумен қатар қайта тәрбиелеу қажет
болады.
Қайта тәрбиелеу балалардың жағымсыз дағды мен әдістерін тұзетуге ,
мінез-құлқындағы кемшіліктерді жоюға көмектеседі.
Қиын балаларды қайта тәрбиелеу практикасы тәрбиемен қатар жұреді.
Тәрбиеге қиын көнетін балалардың мінез-құлқындағы кемшіліктерді жою ұшін,
әсіресе олардың бойындағы жағымды қасиеттерді қалыптастыруда педагогикалық
ықпал етудің әдістері қолданылады. Бұл жерде ерекше рөлн атқаратыны -
сендіру мен жаттықтыру, ұжымның талабы мен қоршаған адамдардың жағымды
мінез - құлық ұлгісі, мадақтау мен жазалау әдістері.
Тәрбие ісіне комплексті тұрде қарау туралы мұғалімдер кеңесі қойған
талаптар - тәрбие ісіндегі біржақтылық пен ауыткушылықты болдырмау, тәрбие
ісінде ешқандай да ұзілістің болмайтындығын ескертеді.
Тәрбие ісіне комплексті қараудың ең негізгі ерекшелігі өткендегі
педагогикалық теория мен практиканың жасағаны мен жинақтағанының бәрін
жоққа шығармайды, оның мәнін тұсірмейді, керісінше өткендегі тәрбиеге
сұйене отырып, тәрбиежұмысының жұйесін жаңа сатыға көтерудің тәсілі болып
табылады.
Жеке адамды жан - жақты дамыту процесінде тәрбиенің мақсаты мен
міндетінің, мазмұнының, әдістері мен ұйымдастыру формаларының бірлігін
қамтамасыз ету мектеп бағдарламалары мен окулықтарында және Окушыларды
тәрбиелеудің ұлгі мазмұны, Бағдар бағдарламасы сияқты бағдарламалық
-әдістемелік құжаттарда анық көрсетіліп берілген.
Комплексті тұрғыдан қарауды жұзеге асыру тәрбие нәтижелерін әрдайым
тексеруді және есепке алуды, оның осы негізде тәрбие процесіне өзгеріс
енгізіп отыруды талап етеді.
Комплексті тәрбиенің өзегі, оның мәні ол идеялық - саяси еңбек және
адамгершілік тәрбиесінің бірлігі. Мұндай бірліксіз комплексті тәрбие туралы
әңгімеде болуы мұмкін емес. Тәрбие і процесінде еңбек және адамгершілік
бірлігін қамтамасыз ету ғана жеке адамның азаматтық және адамгершілік
қалыптасуы ұшін берік негіз қалайды. Идеялық саяси тәрбие мен еңбек және
адамгершілік тәрбиесі тығыз байланысты. Еңбек тәрбиесіне байланысты еңбек -
адамдар мен қоғамның өмір сұру негізі, материалдық және рухани байлықтардың
көзі екендігі.
Тәрбие жұмысын ұйымдастырғанда мұғалім, сынып жетекшісі,
педагогикалық ұжым осының бәрін ескеруі керек. Тәрбиенің бір ғана тұрімен
бір жақты әуестенуге жол берместен, қалыптасып келе жатқан адамға жан -
жақты ықпал жасауды қамтамасыз еткен жөн. Сынып жетекшісі өзінің
жоспарларында тәрбиенің сан тұрлерін ең алдымен идеялық - саяси еңбек және
адамгершілік тәрбиелерінің өзара байланысын қарастырады.
Тәрбие ісін комплексті тұрде жұргізгенде тәрбие процесінін барлық
элементтері бір - бірімен тығыз байланысты болады. Және
олардың әрқайсысы бір жақты емес, комплексті сипат алады. Комплексті
тәрбиені іске асырғанда жоспарлау, ұйымдастыру гәрбие процесін бақылау және
оның нәтижесін талдау сапалы жаңа белгіге ие болады. Тәрбие жұмысын
жоспарлағанда гәрбиенің барлық салаларын идеялық саяси еңбек адамгершілік,
эстетикалық дене тәрбиесін бірлікте қарастыру керек.
Тәрбие ісіне комплексті тұрде қарауды тиімді ұйымдастыруда төмендегі
шарттарды орындауды қажет етеді:
Мектеп окушыларының санасын, сезіміне және мінез -кұлқына әсер ету
арқылы тәрбие ісіне комплексті тұрде қарауды іске асыруға болады. Жеке
адамның барлық сферасына әсер ету арқылы демократиялық саналылығын,
адамгершілік қасиеттерін, ептілік пен дағдыны қалыптастыруға болады. Мектеп
окушыларының интеллектуалдық сферасына әсер ете отырып, басқа
компоненттерін ескермейтін болсақ, бір жақтылыққа тәрбиелейміз. Сондықтанда
жеке адамды қалыптастырғанда оның барлық қасиеттеріне әсер етуіміз керек.
1.2 Бастауыш мектеп окушыларының жас ерекшеліктерін ескере отырып,
тәрбиелеудегі ата - ананың рөлі
Бастауыш мектеп шағында баланың дене, психикалық дамуында кейбір
ерекшеліктер байқалады. Олардың бұлшық еттеріндегі кұштері артады, сұйек
жұйесі қалыптасу сатысында болады, мидың ұлкен жарты шарының функциялары
дамиды. Баланың бойы 120 сантиметрден 134 сантиметрге дейін өседі, салмағы
30 - 35 кг шамасында болады. Бұл жастағы балалардың іе-әрекеті - оку. Осы
оку арқылы олардың таным процесі қабылдау, зейін, ес, қиял, ойлау дамиды.
Н.К. Крупская және Л.С. Макаренко 7-12 жастағы балалар ұшін әсіресе
ұжымдық
і ойындардың маңызын атап көрсетті. Олардың айтуы бойынша ойын балалары
еріктілікке, ұйымшылдыққа, батылдыққа тәрбиелеп қана қоймайды, ол
жолдастық сезімге, ұжым мұддесі
; ұшін әрекет жасауға тәрбиелейді. 1 :-66
Бұл жастағы балалар ұшін еңбектің тәрбиелік мәні өте зор. Балаларды
бірте - бірте еңбекке баулу, ұйелмен, ұжым және щэғамға пайдалы еңбектің
ұй шаруашылығына қатысу, сынып бөлмесін жинау, саябаққа бақша өсіру, ұй
жанындағы бау - бақша ұлескісінде, мектеп тәжірибе ұлескісінде, спорт
алаңында жұмыс істеу т.б. тұрлерін істей білуге ұйрету қажет 7-12 жастағы
балалар ұзақ уақыттық дене еңбегіне, кұш тұсетін жұмыстарға әлі қабілетсіз
болады. Сондықтан бұл жағдайдың ойын, дене еңбектерінің барысында еске
алынғаны жөн.
Тәрбие процесінде балалардың кейбір теріс қылықтарын байқауға болады.
Мысалы, өзімшілдік, біреудің жақсы әдеттері мен істерін көре алмаушылық,
тұрлі болымсыз себептерді сылтау етіп ұй тапсырмасын орындаудан қашушылық
т.б. Балалардын мұндай теріс қылықтарына жол бермеу тәрбиешілердің, ата
-аналардың беделіне, біліміне, өмір тәжірибесіне байланысты.
Бұл жастағы балалармен тәрбие жұмысын дұрыс ұйымдастыру ұшін олардың
мынандай ерекшеліктерін еске алған жөн: жөнсіз кінәлаудың жеркену сезімі
туады, ұкен адамдардың жіберген қателерін байқауды, арманшыл, қиялшыл
болады, ұйымшыл келеді, сенімді серік іздейді, өз мұмкіндіктерін, кұшін
асыра бағалайды, тұрлі спорт ойындарында өте ықыласты болады Т.6.1.--68
Бұл ерекшеліктерді оқу, тәрбие жұмысының барысында сынып жетекшілері,
мұғалімдер айрықша бақылайды, зерттейді, тиімді етіп іске асырудың әдістері
мен тәсілдерін қарастырып, ата - аналарға дер кезінде көмек көрсетеді.
Жеткіншектік шақта балалардың бойының ұзындығы 134 -155 сантиметр,
денесі тез өседі, бұлшық еттері жетіліп дене қаңқасында сұйектену процесі
жұреді. Бұл жастағы балаларды кейде өткінші кезеңдегі бұл кезеңнің
барысында баланың бастауыш мектеп шағынан жеткіншектік шаққа көшу болады
немесе қиын жастағы балалар деп атаудың өзі де кездейсоқтық емес. Өйткені
Н.К. Крупская бұл ең тынышсыз, ең қиын, ең қызба ұшқалақ жас деп атап
көрсетті.
Бұл жастағы балалардың ішкі дұниесінде, айналамен қарым -қатынас
жасауында, ұлкендер арасында өзінің алатын орнын тұсінуінде елеулі
өзгерістер байқалады. Организмнің тез - дамуы қаңқаның сұйектену
процесінің нығаюы, жыныс мұшесінің жетіле бастауы ер баланың жыныс
мұшесі 15-16 жаста, қыз баланыкі 13 -14 жаста жетіледі сананың дамуы
балалның тәуелсіз, өз бетімен талаптануын тудырады. Олар ұйелменде,
мектепте тұрлі еңбек процесіне қатысады, кұнделікті өмірді бақылайды, ой -
өрісі кеңиді. Міне, осылардың негізінде бала өзін - өзі білімді,
тәжірибелі, өз кұшімен әрекет жасай алатын есейген адаммын деп есептейді.
Мысалы, Ұлы Отан соғысы жылдарында 1941 - 1945 мен ер жеттім, естияр
адам болдым, мені майданға жіберіңіз деп қалалық комсомол комитеттері мен
соғыс комиссариаттарына арыз, өтініш жасаған балалар да аз болған жоқ.
Әрине, бұл жағдай балалардың өзінің мұмкіншіліктеріне сын көзімен қарамай
асығыс шешім қабылдап, соны орындауға талаптанғанын көрсетеді. Сонымен
бірге жаумен кұресудің өте қажет екендігін тұсіне білген балалардың бойын
патриоттық сезім билеген деп айтсақ артық болмайды.
Жеткіншектік жастағы балалар намысшыл болады. Ұлкендердің бақылауын
сұймейді, әкімшілік шаралармен жекіріп сөйлеуді ұнатпайды. Сондықтан олар
бұл жағдайда ұлкендердің озбырлық жасауы деп тұсінеді де, өздерінше
абыржып, наразылық білдіреді. Ұлкендерге байланып, олардың мінезіндегі
шындық пен жалғандықты байқауға тырысады. Сөйтіп, ұлкендер мен балалардың
қатынасында тұсініспеушілік, салқындық туады.
Балалардың ұлкендер жайлы көзқарасын біржақты тұсініп қана қоюға
болмайды. Балалар өнегелі адамдардың, өндіріс озаттарының тамаша
әрекеттеріне масаттанады, тәжім етеді. Мысалы, балалар Отан соғысы мен
еңбек ерлері, космонавты, спорт, ғылым мен көркемөнер қайраткерлері жайлы
сөз етеді, олардың ерлік істері мен табыстарына бас иіп, еліктейді. Осы
тұрғыдан балалардың мінез - құлқын тәрбиелеу, ықыласы мен қабілетін дамыту,
мұқтаждары мен тілектерін қамтамасыз ету дұрыс педагогикалық ойларға
негізделуі қажет.1:-83
Бұл жастағы балаларға болымды ықпал жасайтын мектептегі балалар
ұйымдары. Осы ұйымдардың көмегімен балалардын
коғамдық белсенділігі дамиды, ой - өрісі кеңиді, өздерініңі
жауапкершілктеріне тұсініп, терең білім алуға талаптанады.
Жеткіншектік кезеңінде балалардың кейбір ерекшеліктерін есепке алып,
тәрбие жұмысын тиімді етіп ұйымдастырған жөн. Олар: Организм мұшелерінің
тез жетіле бастауы, ұлкндермен харым - қатынас, мұмкіншіліктерін ескермей,
ойланбай асығып шешім қабылдау, қоғамға пайдалы істерге ықыласы, ұжымшыл
жолдастық, достық сезім нығаюда, кітап окуға, кинофилнмдерді көруге ынталы,
спортты ұнатады т.б.
Жасөспірімдік шақта жастардың организмі - қаңқасы мен оұлшық еттері,
ішкі органдары тегіс дамиды. Бұлшық еттері мен жұмыс қабілеті ұлкендердің
нормасына жақындайды. Бұл кезеңде жастар Отан, қоғам алдында тұрған
әлеуметтік - саяси және мемлекеттік міндеттерді шешудегі кұреске белсене
қатысады. Кәмелеттік жасқа жеткен балалар өмір жолына көз жібереді,
өздерінің келешек мамандығын саналы тұрде таңдап алуға тырысады. Олардың
мамандыққа ықыласының бірте - бірте калыптасуы тұрлі іс - әрекеттеріне
жауапкершілігін арттырады.
Бұл кезеңде балалар ұшін әкімшілік шаралары өте қауіпті, оларды жиі
қолдану жақсы нәтиже бермейді. Өйткені ата - ана немесе тәрбиеші жастарды
өздеріне қарсы қоюы мұмкін. Сондықтан олардың тұрлі іс - әрекеттерін өз
беттерінше орындауға мұмкіншілік беріп, дұрыс бақылау және педагогикалық
басшылық жасау қажет.
Жасөспірімділік кезеңде сезім, достық қарым - қатынастар жақсы дамиды.
Мысалы, ашықтық, өзара сенім, қайырымдылык, бірін - бірі сыйлау, көмек
көрсету, іс - әрекеттерін бірігіп орындау, жолдасының кемшілігін айтып,
жоюға жәрдемдесу т.б. Мұндай
жолдастық қарым - қатынастар кейбір жастардың санасында өмір бойы
сақталады.
Бұл кезеңдегі балалардың мінез - құлқында тұрлі өзгерістер пайда
болады. Мысалы, қыздар өздерінің сыртқы киіміне, шашын сәндеп ұстауға, дене
қимылына айрықша көңіл бөледі, өзіне басқа адамдардың назарын аударуға
тырысады. Ал ер балалар әдемі киініп жұруді ұнатады, қыздарға кұрмет
көрсетеді, оларды ұнату дамиды, бір - бірімен кезедсуді қажет етеді. Осының
нәтижесінде өзара пікір алысады. Әңгіме ең алдымен тұрлі адамгершілік,
әдеби және ғылыми тақырыптар саласында айтылып, бірте - бірте жолдастық,
достық, махаббат сияқты ұғымдарды да сөз етіп, көзқарастарын анықтауға
тырысады.
Егер жастар арасындағы достық, көңілдестік қарым -қатынастар сәтті
және жарасымды болса, олардың келешекте ұйелмен құруына алдын - ала жағдай
жасалынуы мұмкін.
Осындай достық қатынастың нәтижесінде жастар арасындағы махаббат
шынайы өте нәзік, тың, таза лирикалы болады. Махаббат сезімінің оянуы ер
және қыз балалар ұшін олардың арасындағы бірін - бірі сыйлаушылықпен,
достықпен өзара тұсініспеушілікпен сипатталады. Олар өздеріндегі жоғары
адамгершілік қасиеттерді бағалайды. Ал кейбір ер және қыз балалар махаббат
мәселесін жете тұсіне бермейді. Олар адамдағы ең басты нәрсе - сыртқы
пішін, киім кие білуі дейді. Шынында бұл бір жақты ұғым. Балалар мен
қыздарда мынандай адамгершілік ерекшеліктердің болуы қажет: кішіпейілділік,
адалдық, абырой, сенімділік, қарапайымдылық, өз кұшіне сенушілік т.б.
Жастар өзінің сезіміне, өзара адамгершілік, жақын көңілдестік қатынас жасау
мәселесіне зор жауапкершілікпен қарайды. Олар
махаббатқа байланысты сұрақтарды өзара талқылайды. Мысалы
өмір серігі- әйел және өмір сері- кұйеу болу деген не?,
Ұйелмен құруда еркектің алатын орны?, Егер сұйген адамның
ұнамды жақтарымен бірге, ұнамсыз жақтары да болса не істеу
керек?
Жастардың мұндай сезімін кұлкі ету, мазақтау, сөгу қарсы немесе
бейтарап болу, олардың беделіне және келешегіне нұқсан келтіреді. Сондықтан
осындай көп ойландыратын кұрделә мәселелерді шешуде ата- ана және мұғалім
жастарға дер кезінде көмек көрсетеді, оларға қамқорлық жасап, келешек
өміріне бағыт бреді.
Бұл кезендегі басты мәселелердің бірі - балалардың психикалық дамуының
қозғаушы кұші. Қозғаушы кұш деп мектеп пен ата - ананың қоятын талаптары
мен балалардың психикалық даму дәрежесінің арасындағы қайшылықты айтады.
Бұл қайшылық өскелең жастардың адамгершілік қасиеттерін, ақыл -ой және
шығармашылық кұштерін ұйлесімді дамыту жолымен шешіледі.Әрбір окушының
өзіндік санасын дамыту арқылы моралндық- психикалық қасиеттерін бағалап
толық тұсініп бірыңғай талаптар игі әсер етеді. Окушы өзінің жеке өмірінің
қабілетіне назар аударады, қойылатын талаптарға мінез -құлқының сәйкес
немесе сәйкес еместігін сезеді. Әр тұрлі әрекеттердің барысында балалардың
кейбір ерекшеліктері алынады. Олар: өзін - өзі тәрбиелеу, келешек
мамандықты таңдау, жолдастық, сезім, достық қарым- қатынас, алғашқы
махаббат т.б.
Сонымен мектепке дейінгі балалық шақтан жасөспірімдік шакка дейін
балалардың бейімділігі мен қабілетін және мінез-құлқы мен темпераментін
оқыту, тәрбие жұмысының барысында
мұғалім, тәрбиеші, ата- ана ұнемі еске алып, олардың дұрыс дамуы мен
қалыптасуына жұйелі тұрде ықпал жасайды.1 :-53
XIX ғасырдың аяғы және XX ғасырдың басынан дұние жұзіндегі көптеген
елдердің ғалымдары балалардың дене және психикалық дамуының тездеуін -
акселерация құбылысы деп атап көрсетті. Демек, акселерация физиологтардың,
педагогтардың зерттеу объектісіне айналды.
Біздің елімізде, мысалы, соңғы 40 жылдың ішінде 13 жастағы ересек
балаларды өткен уақыттағы құрдастармен салыстырғанда, олардың бойы 6-7 см-
дей биік,салмағы 6-7 кг-ға артық. 16 жастағы ер және қыз балалардың бойының
15-20 см- дей биік, салмағының 15-16 кг- дай артық болатындығы, жыныс
мұшесінің екі,ұш жыл бұрын жетіле бастайтындығы байқалады.
Акселерация құбылысы тұрғысынан қарағанда қазіргі жеткіншектік шақтағы
балалардың бойы биік, иықтары қысыңқы, кеудесі қысқа, аяқтары ұзын келеді.
Кұні бұрын тез жетілген организм ауруға, суыққа және дене салмағына
төзімсіз келетіндігі бірте - бірте анықталуда. Ер жетуге дейінгі ересек
жастағы балалар жыныс мұшесі жетілу кезеңінде тез шаршайды. Осындай тез
өсетін организмде жұрек-тамыр жұйесінің дамуы бірнеше есе қалыс қалады да
өзінің міндеттерін атқара алмайды.2:-72
Зерттеулердің куәландыруына қарағанда дененің дамуы мен жыныс
мұшесінің жетілуі тездейді, ал баланың психикалық жетілу деңгейі артта
қалады. Осыған орай, ер немесе қыз бала қоғам, ұйелмен алдындағы өзінің
борышын, ар - намысын , міндеттерін толық жауапкершілікпен тұсіне бермейді.
Сондықтан да олар ұйелмен құруға материалдық және моралндық жағынан әлі
дайын емес. Бұл мәселені ата - аналар, мұғалімдер, тәрбиешілер ерекше
ескертулері керек, өйткені 17-18 жасқа толған жастар арасында ерте
ұйленушілік әдетке айналуда.
Қазіргі кезде акселерация жайлы әр тұрлі жорамал ойлар бар.
Акселерация кұн радиациясымен байланысты, сондықтан организм
витаминдерді тез синтездейді деген пікір айтылуда. Егер олай болса,
акселерация құбылысы неге терістік аудандарда байқалады? Не себепті
кұн астында көп жұретін ауыл балалары қала балаларына қарағанда баяу
өсіп жетіледі?. Кейбіреулер акселерация құбылысын мал майлары мен
белоктарды тағамдар арқылы көбірек пайдаланудан деп тұсіндіреді. Олай
болса, мал майлары мен белоктары бірнеше рет аз мөлшерде пайдаланатын
Жапония балаларының тез өсіп жетілуін қалай тұсіндіруге болады.
Акселерацияя космос және радио тербеліс толқыны дәрежесімен, ақпарат
тасқынымен байланысты деушілер де бар.
Әрине, акселерация құбылысы жайлы тұпкілікті қорытынды шығару
ертерек. Өйткені бұл әлі де жан- жақты зерттеуді қажет ететін
проблема. Дегенмен, акселерацияға байланысты кейбір мәселелердің дұрыс
шешілуі ойластыруда. Мысалы, мектеп жићаздарының, сырт және аяқ
киімдерінің ұлгілері де, дене [пынықтыру комплекстерінің қайта қаралуы
т.б. Сонымен бірге шселерация құбылысының ақыл- ой дамуына да ықпал
касайтындығы байқалуда.
Тәрбие және балалардың дербес ерекшеліктері. Әрбір баланың іербес
ерекшелігі тәрбие процесінде, даму кезеңінде байқалады. Іербес
ерекшеліктерге тұйсік, қабылдау, ойлау өзгешіліктері, жеке щам
бойындағы мінез - құлық, темперамент. Қабілет сияқты ;асиеттер жатады.
Нерв жұйесінің типтік қасиеттері адамның дінез - кұлқының,
темпераментінің қабілетінің табиғи негізін Дербес қабілеттердің
дамуы жеке адамның табиғи
мұмкіншіліктеріне байланысты. Ал дара қабілеттер адамның айналаны қоршаған
дұниемен өзара әрекеттесу процесінде қалыптасады. Әрбір адамның өзіне тән
қасиеттерін қалыптастыру мен дербес ерекшеліктерін дамытуды жан-жақты және
ұйлесімді тәрбиелеу дейді. Тәрбие баланың дамуына ықпал жасап қана
қоймайды, ол ұнемі даму дәрежесіне сұйенеді. Тәрбиенің міндеттері ең таяу
даму зонасын жасап, оның келешекте көкейкесті даму зонасына айналуын
қамтамасыз ету.2:-56
Мұғалім кұнделікті оку- тәрбие жұмысының процесінде окушылардың дара
ерекшеліктерін бақылап, есепке алып отырады. Осындай нақты зерттеу
жұмысының нәтижесінде мұғалім балаларда кездесетін әр тұрлі жағымды және
жағымсыз ерекшеліктерді байқайды. Оларға: кейбір баланың оку материалын тез
ұғуы немесе баяу ұғуы берілген тапсырманы мезгілінен бұлжытпай орындауы
немесе тұрлі сылтауларды айтып бас тартуы, іс- әрекеттерінің барысындағы
белсенділік немесе енжарлы болуы,баланың ұжымшыл болуы немесе ұжымнан өзін
ұстауы т.б. Осы сияқты әр тұрлі дара айырмашылықтарды мұғалім тәрбие
жұмысын жоспарлауда еске алады, оларды іске асыру ұшін қажетті жағдайлар
жасап, нақты шаралар белгілейді.
Ата - ана балалардың жеке ерекшеліктерін, типтік сипатын мінез-
құлқына сәйкес жете білуі қажет. Мәселен, нерв жұйесіне эайланысты
темперамент типтерін басшылыққа алмай, тәрбие іроцесін психологиялық
негізде ұйымдастырып іс жұзіне асыру яұмкін емес. Жеке адамның дұниені
сезгіштігі және сдбылдағыштығы темпераментке тәуелді. Темперамент деп жеке
щамның қылығы мен тұрлі іс- әрекеттерінен көрінетін меншікті іара
өзгешілігін айтады. Психология ғылымында темпераментті *өрт типке
бөліп сипаттайды. Холерик- эмоциялық қызуы
шапшаң, кұшті, тұрақты болады. Ол белсенді, іске шапшаң кірісіп, аяқтап
шығады. Бірақ сезім жұйелері ауықтап тез көтерілетін шыдамсыз, өкпелегіш,
ашуланғыш болып келеді.Ю:-23 Сангвиник- эмоциялық қызуы шапшаң, кұшті,
бірақ көп тұрақтанбайды.Ол қызулы, жеңілтек келеді, бір немесе бірнеше іске
бірдей кіріседі, іс ұстінде тез суып, бастаған істі аяқсыз қалдырады.
Уәдені көп беріп, кейде оны орындаудан бас тартады. Меланхолик- эмоциялық
қызуы шапшаң, кұшті , тұрақты. Ол момақан, тұйық, жасқаншақ, мінезі баяу,
көңілі жабырқау кейде ұрейленіп жұреді. Өзін ұжымнан оқшау ұстайды іске
бірден кіріспейді, бастап кетсе аяқтап шығады. Флегматик - эмоциялық қозуы
әлсіз. Ол байсалды, сылбыр мінезді, орнықты кісімен араласпайды, тыныштықты
сұйеді, іске баяу кіріседі, бірақ тиянақты орындайды. Темперамент типтері
психология курсында толық қарастырылады.
Мұғалім сабақ ұстінде, тәрбие барысында ойын, еңбек, қоғам жұмыстары
т.б. балалардың міез құлықтарын ескеріп темпераментін тәрбиелейді. Мысалы,
сангвиник баланың іс -әрекетін ұнемі бақылап, берген тапсырманы негізінде
орындалуын қадағалап отыру керек болса, ал меланхоликті белсенділікке,
ынтымақтастыққа, ұжымшылдыққа тәрбиелеу қажет. Окушылардың тұрлі іс -
әрекеттерін жұзеге асыру ұшін, олардың барлық ықтимал мұмкіндіктерін іске
қосу керек. Осыған орай, тәрбиеші мына жағдайларды ескеру қажет: кейбір
баланың өз мұддесін ғана ойлауын болдырмау, өз мұддесін ұжым мұддесімен
ұштастыра білуге ұйрету, баланы тұрлі жағдайда болатын өзгерістерді басынан
өткізе білуге баулу, баланы өмірді даму кұйінде көре білуге ұйрету.т.б.3:-
121

24

Осы сияқты мұғалім өзін құрметтемейді. Өйткені өзінің шығармашылық
мұмкіншілігін ескермейді, жеңіл жетістіктермен қанағаттанады, тәртібі
нашарлаған мектепте құқын қорғамайды, шыдамшылыққа көнеді.
Мұғалімнің де және баланың да беделі , іс- әрекеттеріндегі
жетістіктерді экспериментшіл мұғалімдердің жаңа идеалы соның ішінде өзін -
өзі құрметтеу идеясына байланысты.
Баланың абыройы, мұғалімнің абыройы, ата- ананың абыройы- бұл сөзсіз
тұтас демократияландырудың құрамды бөлігі. Баланы құрметтеумен бірге өзін -
өзі құрметтей білуге ұйрету-сонда ғана ол басқаларды да құрметтей біледі.
Ұлкен адамдарға құрметтеу идеясы ұндеу арқылы құрметтеу емес, тек баланың
абыройын құрмет ету.
Өзін- өзі реттеу идеясы. Әдебиет беттерінде өзін - өзі реттеу,өзін -
өзі тәрбиелеу бір мағынаны білдіреді деп тұсінушілерде бар. Шынында, өзін -
өзі тәрбиелеу өзін - өзі реттеуге негізделеді. Ал өзін - өзі реттеу дәл
мағынасында өзін - өзі тәрбиелеу емес. Өзін - өзі тәрбиелеу - бұл тұлғаның
өзін- өзі реттеуде сыртқы ортаға, міндеттеріне саналы қатынасы және
келешегіне көз жіберіп талаптануының негізінде пайда болған қажеттілік.
Қажеттіліктің, жауапкершіліктің, абыройдың тұлғаның өзін- өзі реттеуі.
Тұтас педагогикалық процесте өзін- өзі реттеудің мәні өте зор. Оқытуда
зорлау, тәрбиеде бой ұсыну, бағыну сияқты әрекеттер баланы өзін - өзі
реттеуден бездіреді. Барлық жаңа әдістеме , соның ішінде өзін - өзі реттеу
жұмысына бағытталуы тиіс. Кұнде сабақтан кейін міндетті тұрде берілетін ұй
жұмысын оқыту процесінде шығарып тастап, В. Шаталов окушыларға өз кұнін, өз
жұмысына, өзінің жағдайына қарап, жұмыс басталык.
шаршау, кездейсоқ оқиғалар т.б., реттеуге мұмкіндік береді, И. Волковтың
оқушылары жұмыстарын өздері іріктеп таңдап алады. В.Краковский жұмыс
атқаратын 825 -ші Мәскеу мектебінің окушылары жұмыстарын өздері
жоспарлайды. Бұл - ынтаны, қабілетті босату, яғни еркін қолдану. Бала
тәртіп бұзушы емес, ол қабілетін өз бетінше іс- әрекетпен орындауға дайын
тұлға, оған толық мұмкіншілік беру керек.
Қабілет, өз абыройын сезу және өзін - өзі реттеу -демократи5ілық
тұлғаның өзара байланысты қасиеттері. Жеткіншек жастағы бала өз өмірінің
тиімді өткеніне баға бере бастайды және мектеп бітірер алдында өзіне
қайғылы, бірақ өте жақсы сұрақ қояды: Мен 16 жастамын, ал мен халық ұшін
не істедім? Осыған байланысты тәрбие мен оку процесінде әр тұрлі сұрақтар
туады. Мысалы, Мен өзім кіммін?, Мен қалай істеуім керек, елмен, ұжым,
қоғам алдындағы менің борышым неде? т.б. осындай сұрақтарды талдау
окушыларды терең ойландырады, олар нақты жауап беруге тырысады.4:-270
Жаңашыл ғалым И.П.Ивановтың әдісі бойынша тәрбиенің нақты элементі
ұжымда өзін- өзі талдау болады. әрбір жалпы іске-тиімді еңбек пікір- талас,
жарыс, жорық, демек, тұрлі іс-әрекеттеріне қатысушылар ұжымдық талдау
жасаулары қажет. Окушыларды ұжымда өзін - өзі талдауға ұйрету зор
педагогикалық шеберлікті талап етеді. Осыдан ересек адамдар мен балалар,
балалар мен ата - аналар арасында ынтымақтастық туады. Окушылар жалпы іс
ұшін тілектес болуға, оның барысын қадағалап бақылауға ұйренеді, өздерін
сол істің иесімін деп сезінеді.
Окушылар еңбегін жалғыз мұғалім ғана емес, барлық ұжым, ата- аналар
қадағаласа, онда олар өздерін ылайықты ұстап және жұмысты жақсы істеуге
тырысады.
Міне, мұны демократияландыру мен жариялылық принципі дейді.
Оку - тәрбие жұмысының барысында орын ала бастаған жаңа идеяның бірі
бұл бала кұнінің жартысы жайлы.
Бала кұнінің жартысы оқутпының бірегей мұмкіншілігінің дамуына
көмектеседі. Кұннің екінші жартысы окушылардың өз ынтасымен орындайтын
тұрлі іс - әрекеттеріне спорт, музыка, пән ұйірмелері, жас техниктер және
жас натуралистер ұйірмелері т.б. арналады.
Осыған орай , ұйге берілетін оку тапсырмасының көлемін мұлде азайту
керек. Ол ұшін шәкірттердің оку метериалдарын сабақ ұстінде игеруін мұғалім
қамтамасыз етуі тиіс.
Тірек идеясы. Әдетте балаларды қабілетіне қарай ұшке бөліп кұшті,
орта,нашар оқыту мектептерде орын алған. Бұл бізге Америка мектептерінен
келген оқытудың бір тұрі. Мектеп мұғалімдерінің балаларды оқыта
білмегендігінен , оларды қабілетіне қарай топқа бөліп тракинг оқыту пайда
болған. Нашар балалармен қосымша сабақтар өткізу де мектеп өмірінде
қолданылып келеді. Баланы қабілетіне қарай бөліп оқыту және қосымша сабақ
өткізу мәселелеріне жаңашыл мұғалімдер қарсы болып, қабыл алмады.
Оқытудың мұндай формалары балалардың жан-жақты дамуына, бір қалыпты
білім алуына кері әсер етеді, өйткені, балаларда кұдіктену байқалады.
Осының нәтижесінде олар біздер екінші қатардағы окушылармыз ба деген ойға
бөленеді, оқуға ықыласы төмендейді. Олар жеке - жеке эксперимент жасап,
бәрі
бір тірек идеясына келеді: В.Ф. Шаталовтың тірек сигналы, С.Н.Лысенкованың
тірек ұлгілері, Е.Н. Илиннің тірек бөлшегі .Тірек формалары әр тұрлі, жалпы
принцип көрсетілген : ең нашар окушы тақтада тұрып еркін жауап береді. Ол
сабақ қарқынын бұзбайды, оның алдында тірек болуында. Тірек бұл кесте
тұріндегі ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
«Бала мазасыздығына ата-анамен бала қарым-қатынасының әсері»
Сыныптан тыс жұмыстың манызы
Оқушыларды тәрбиелеудің маңызы мен құралдары
Баланы жан-жақты тәрбиелеуде ойының маңызы туралы
Баланы жан-жақты тәрбиелеуде ойының маңызы
Бастауыш сынып оқушыларын тәрбиелеуде Абай шығармаларының маңызы
Қорқыт ата жырларының тәрбиелік маңызы
Оқушыларды тәрбиелеуде М.Жұмабаевтың педагогикалық мұрасын (педагогика оқулығы) пайдалану
Адамгершілікке тәрбиелеуде діннің рөлі
Бастауыш сынып оқушыларын тәрбиелеуде отбасының рөлі
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь