Жәңгір Хан және қазан университеті

1826 жылдың күзіне таман Бөкей ордасының ханы Жәңгір Мәскеуге барып, І Николай императордың тәж кию салтанатына қатысты. Ағасы Шөкі Нұралиевті, немере ағасы Қайыпқали Есімовті, арқа сүйер сенімді адамдары Сүйінішқали сұл­тан мен Қарауыл қожаны және үш кеңесшісін жанына нөкер етіп ерітті. Қазақ хандарынан бірінші болып зайыбы – Фатима ханшаны бірге ала барды. Ресейдің қол астында отырып, сырт мемлекет деңгейіндегі депутациямен келген Жәңгірді үкімет хаттамалық дерлік рәсіммен қабылдап, Еуропа билеушілеріне лайықталған сый-құрметтің бір ұшығын көрсетуге мәжбүр болды.
Мәскеудің ресмилігі мен салтанатын түгесіп, еліне қайтқан Жәңгір қазанның 13 күні Қазан қаласына жетті. Император ағзамның қазақ ханын шетелдік мәртебелі меймандар дәрежесінде қабылдағанынан хабардар Қазан қауымы Жәңгірді өз үстерінен елеусіз өткізіп жібере алмады. Хан алыс жолдан аяқ суытпай жатып қаланың азаматтық губернаторы барон Розен әдейілеп сәлем бере келді. Сәтті сапарымен құттықтап, енді ежелгі Қазанға қош келдіңіз деп қол қусырды. Жәңгірдің жол бойы ойлаған өз мақсаты болатын. Сөйтіп, келесі күні Қазан университетінің табалдырығын аттады.
Ректор Карл Фукс қазақ ханына өзі басқаратын білім ордасының аудиторияларын аралатты. Алдымен физика кабинетіне бастады. Дәліздегі есігінің реті солай болғанына ректор қынжылғандай. Қырдан келген әміршіні физика құралдары тым қызықтыра қоймас деп ойлаған. Ал хан кейбірінің не үшін қолданылатынын білмесе де, өзін қараңғы етіп көрсетпеуге тырысып бақты. Сұрағын сақтықпен қойып, алды-артын ойлай сөйлеп, оқымыстылардың іштей мазағына айналмауды ойлады.
Есесіне, минц-кабинетте Жәңгірдің жүзі біршама жадырады. Бедеріне қарап әр заманда соғылған араб пен шығыстың мәнет ақшаларын, құнын, нақышталған жерін айтып тұрды. Көне күмістердің сырына біршама қанық екенін аңғартты.

Кітапханаға кіргенде Жәңгір өзін еркін сезінді. Араб, парсы, татар тіліндегі ма­нускриптерді қолына кезек ұстап қарады. Алтын әріпті көне құрандарды сипап
        
        ЖӘҢГІР ХАН ЖӘНЕ ҚАЗАН УНИВЕРСИТЕТІ
“Қараңғылық халден шығатын кез жетті...”
1826 жылдың күзіне ... ... ... ханы ... ... ... І
Николай императордың тәж кию салтанатына қатысты. Ағасы Шөкі Нұралиевті,
немере ағасы Қайыпқали Есімовті, арқа сүйер ... ... ... мен ... ... және үш ... жанына нөкер етіп ерітті.
Қазақ хандарынан бірінші ... ...... ханшаны бірге ала барды.
Ресейдің қол астында отырып, сырт ... ... ... ... ... ... дерлік рәсіммен қабылдап, Еуропа билеушілеріне
лайықталған сый-құрметтің бір ұшығын көрсетуге мәжбүр болды.
Мәскеудің ... мен ... ... ... ... ... 13 күні Қазан қаласына жетті. Император ағзамның қазақ ханын
шетелдік мәртебелі меймандар ... ... ... ... ... өз ... ... өткізіп жібере алмады. Хан алыс жолдан
аяқ суытпай жатып қаланың азаматтық губернаторы барон Розен әдейілеп сәлем
бере келді. ... ... ... енді ... ... қош ... деп
қол қусырды. Жәңгірдің жол бойы ойлаған өз мақсаты болатын. Сөйтіп, келесі
күні Қазан ... ... ... Карл Фукс қазақ ханына өзі басқаратын ... ... ... ... физика кабинетіне бастады. Дәліздегі
есігінің реті солай болғанына ректор қынжылғандай. Қырдан келген әміршіні
физика ... тым ... ... деп ... Ал хан ... ... қолданылатынын білмесе де, өзін қараңғы етіп көрсетпеуге ... ... ... қойып, алды-артын ойлай сөйлеп, ... ... ... ... ... ... жүзі біршама жадырады. Бедеріне
қарап әр заманда соғылған араб пен ... ... ... құнын,
нақышталған жерін айтып тұрды. Көне күмістердің сырына біршама қанық екенін
аңғартты.
Кітапханаға кіргенде Жәңгір өзін еркін ... ... ... ... ... ... ... ұстап қарады. Алтын әріпті көне
құрандарды сипап көрді. Университет баспасынан ... ... ... ... осы ... ... Жәңгірге Хиуа ханы Әбілғазы жазған түрік
шежіресін ... ... ... бір ... ғасыр өтсе де бұл еңбек Ресейде
тұңғыш рет осында, ... ... ... Ректор ұсынған сыйды
қолына алған Жәңгір “Шежіре-и ... ... атын ... ... ... ... қолынан бұл шежірені ала ... ... ... ... ... осы ... шығыс
әдебиетінің құнды қазыналарымен толықтырар қамқор ... бірі өзі ... ... ... ... енді ... суреттер жайды.
Қазақтардың сыртқы жаулармен шайқасы деп ... ... Фукс ... ... ... “Мен ханға көп
оқиғалары қазақ даласына ... ... ... соғысын
бейнелейтін бедерлі суреттер көрсеттім. Ол әскери ... ... түйе ... орнатылған зеңбіректерге зер салды. Өз халқының
қаһарман жүздерін байқап тұрды. ... оған көп ... ... ... ... жағына ойыстырды:
– Мұндағы кітап қанша?
– Жиырма мың том.
Кітапханамен дәліздес бөлмеде ол біздің үлкен ... ... ... тілмаш, тумысы парсы Александр Казымбек оған глобустың
жай-жапсарын түсіндіріп берді. Жер күнді айналады ... көп ... ... оның ... ... ... көрінеді. Дегенмен ол
глобустың пайдасы туралы біраз нәрсе аңғарып алды”.
Аңғарғаны сонша:
– Мекке Қазанмен бір сызықтың ... ... ... ... – деп ... ... ... сұрақ қойды.
Қоштасарда Жәңгір өзінің екі ұлы – ... мен ... ... ... осы ... білім алса деген арманын айтты.
– Біздің қазаққа да бір ... ден ... ... ... ... кез ... Бұл істің бастамасын мен мектеп ашу ... ... ... – деп ... сөйледі.
Университет ғалымдары Жәңгірді осылайша өздері күтпеген қырынан
таныды. Қазақ ханы мен ... ... ... арасындағы бұл
таныстық ұзақ уақыт ... ... ... ... 1827 ... 3
мамырында университетке отыз төрт ... ... ... ... ... ... бір көрген – біліс, Лобачевсийдің 1844
жылы Жәңгірді университеттің құрметті мүшесі етуі көп ... ... ... ... ... кезінде өзі де өлең жазған әдебиетші,
ректорлыққа дейін университетте кітапханашы болған көне ... ... ... ... ... ... де ол бас кітапханашылық ... ... ... ... ... каталогтар енгізіп, ғылыми
кітапхана құруға тер төкті. Көне кітаптар мен қолжазбалар сатып алу арқылы
шығыс қорларын ... ... ... ... ... қолы ... ... Қазан университетіне аса қажет еді.
Ресей ғылымының қара шаңырағы Қазан университеті қала үстінен өткеннің
кез келгені кіріп-шыға беретін аяқасты орын емес. Оның ... ... ... ... ғана есік ... ... кейін, 1829 жылдың мамырында
мұнда неміс ғалымы, атағы жер жарған Гумбольдт болды. ... мен ... ... бара ... ... Мусин-Пушкин университеттің
құрметті мүшесі дипломын тапсырды.
Фукстің үйінде Гумбольдттің болғанын Жәңгір де естіді. Өзі ... ... оның кім ... ... “Қазіргі ғылымда
энциклопедиялық ақыл-ойлы тұлғалар аз емес, дегенмен ... ... ... орны ... ... ... Бұл адамның білетінін санап
шығудың өзі оңайға соқпайды. Гумбольдт біздің ... ... деп жұрт ... ... ... ... кемеңгер!
Жер-жаһанды жалықпай шарлаған, шығысы мен батысын, экваторы мен қос
нүк­тесін, төрт құбыласын ... ... ... ... ... ... жанартауларды, буырқанған теңіздерді ғылыми назарынан
тыс қалдырмаған болмысы бөлек жиһангерді ... ... ... ... ... жаратылысы – тау-тасы, ... ... ... ... ... нәсілі түр-келбетімен, тарихымен, мінез-
құлқымен, дәстүр-салтымен, саяси және ... ... ... ... құбылысы қара жер бетіндегідей мәлім тұлғамен кездесер ме еді?!
Ақыры Жәңгірдің арманы орындалды. Төрт айдан кейін Еділ ... ... ... ... сәті ... Сол ... жұғысты
болды ма, жылдар өткенде Гумбольдт алған дипломмен Жәңгір де ... ... үшін ... ... ... сол Мусин-Пушкин. Қол қойғандар
да бір ...... мен ... ... ... бір ... пен ... құрмет бірдей. Гумбольдттің жөні бір бөлек,
“ғылымдағы нұры ... ... ... ... ... ... есігін
ашқанының өзі ғанибет оқиға. Оқу орнының атын аспандатар мәртебе. Ал әлі
төл әліппесін ... ... ... ... мектебі жоқ ұлттың
әміршісі сол деңгейде ұлықталып жатса – онда бұл ... ... жеке ... ... мен ... “Мұқтасары”
Сол 1826 жылдан бастап Жәңгірдің Қазан ғалымдарымен арадағы достық,
пікір­лестік қарым-қатынасы үзілген жоқ. ... ... ... ... ... ... ... елеулі үлес болып қосылған
“Мюхтесерюль-вигкает” (“Китаб мухтасару-л-уикаяти фи ... ... ... ... ... ... ординарлық
профессоры, Санкт-Петербург ғылым академиясының ... ... және ... корольдігі азиялық ... ... ... ... және де ... ... мүшесі Қазымбектің редакторлығымен шыққан бұл еңбек Жәңгір
есімін де алыс елдерге жеткізді. Қысқаша вигкает, яғни ... ... ... заңтануының курсы тұңғыш рет 1845 жылы ... ... ... осы ... ... еш ... классикалық шығарма
ретінде толық күйінде жарық ... ... ... мен қаржылай демеушілігі арқасында Қазымбек жауапты
іске бел шеше кірісті. Басылымын жәй қадағалау, ... ... ... ... ... Мұқтасардың бұған дейінгі барлық ... ... ... ... пен Мұқтасардың негізі болып табылатын оның қысқарған
түрі ... ... ... ... ... яғни ... ... білу қажет еді.
Айта кетерлігі, мұсылман құқығы туралы Қазымбектің алғашқы еңбектері
Ресейде емес, Парижде жарық көрген еді. Өз ... ... ... заңнамасының артықшылығы туралы кейбір пікірлер христиандық ... ... ... Сол қауіппен аталған мақаласын 1842 жылы ... ... ... ... ... ... жылы Лондонда жарияланды.
Ендеше, Жәңгірдің қолдауымен басылатын “Мұқтасар” мұсылман құқығы ... ... ... ... еңбегі болмақ.
Маңызды істі қолға алмас бұрын Қазымбек 1844 жылдың 28 ақпанында М.
Мусин-Пушкиннің алдынан өтті. “Бөкей ... ... ... хан ... ... ... ... мұсылмандар арасында аса маңызды
“Мюхтессерюль-викает” қысқаша заңтану кітабын шығаруымды өтіне ... ... ... мектебінде классикалық шығарма ... ... ... ... ... ... қамқорлықпен тер төгіп жүрген ханның
тілегін ... үшін және бұл ... ... ... үшін ... ... ... отырып, мәртебелі ханның ұсынысын қабыл алдым. Оған
қоса, Орынбор ... де ... ... алып ... ... Қазан
университетінің баспаханасында басылады. ... ... ... ... ... тілдерінің бірінде жазылған ... және ... ... шығарылмақ”.
“Мұқтасар” небәрі бір жыл ішінде дайындалып басылып ... ... ... ... “Аса мәртебелі жоғары дәрежелі Жәңгір Бөкеевке,
генерал-майор мырзаға және ... ... ... мен ... ... ... ... Александр Қазымбек ілтипатпен арнайды”
деген сөздер жазылды.
Жәңгір кітапқа ... ... ғана ... ... ... ... де атсалысты. Қолжазба нұсқаларға бірқатар түзетулер, кітап ішінде
берілетін түсініктер енгізді. Мәтінін редакциялауға, ескертпелер ұсынуға ... ... дін ... ... ... ... ... “Мұқтасардың” титул беттерінде
қайталап білдірумен болды: ... ... ... ... ... оқу ... ... әдебиетінің көкжиегін кеңейтіп, оның
қазынасын зерттеулердің мәуелі жемісімен байытудағы ізгі ниетіне ... ... ... аса ... ерен ... лайықты назарын аударғалы көп болды. Сіз баршаға ... ... ... ... ... ... ... табыстылығы
үшін мәрттік қам­қорлығыңызды аяған емессіз. Мына еңбектің жарық көруі ... ... ... ... оған ... ... тұмар
етуге рұхсат етіңіз. Биік мәртебеңізге ізетпен бас июші ... ... 1845 ... ... ... ... ғалымның ханға жолдаған жеке хатында емес, жұртқа жария
алғыстай, 4350 ... ... ... ... 6-7 ... ... ... білімдар ұрпағы Жәңгір ханның” ғылымның дамуына ... ... ... ... ... ... өзін ... атағанымен, дін тарихынан Қазымбекпен хан да,
халфе де таласа алмас еді. “Мұқтасарды” ... ... ... ... ... Дін мен сенімнің қайнары шариғат ғылымын жүйелеп, халық
арасында қолдануға ... ... ... ... ханның ұсынысын ғалым қуана
қабыл ... ... де, ... ... болып:
– Мұсылман ілімі бойынша ғылым дүниесі қанша тармаққа бөлінетінін
білесіз бе? – деп сұраған.
– Әл-Арабиет, ... ... деп ... оқыған едім... – деп
кідірді хан.
– Мұқтасар – ... бір ... ... ... заңтану негіздері, яғни, заңтану жүйесі негізделетін ережелер болады.
Мәртебелі хан, сіз маған осы заңтану ... ... ... ... болуын зерделейтін кітап шығаруды тапсырып отырсыз. Бұл ілім халық
арасында мұқтасар делінеді.
Қазымбектің түсіндірмесін зейін қоя ... Ал, ... сіз ... кем ... – деп ... ... ... сөйледі. – Логика, математика, география мен ... мен ... ... ... ... ... осының бәрі
– әл-Хикемиет.
Сол әңгімелерді еске ала отырып, өткен жылы ғана ... ... ... осындағы молдалардың талқысына түскен, енді мынадай қос елі
сырлы ғылымхалға айналған “Мұқтасардың” алғашқы данасына ... ... ... Ай, ... жарайсың, – Қазымбекті азан ... ... ... ... ... ... күлді, – “Просвещенный потомок
Джучи” депсің-ау!
Еуропа этикетімен, шығыстың қолпашымен ... ... ... ... айту ... ал ғалымның есімін ханның әлемге
әйгілендіргені талассыз еді. “Мұқтасардың” жарық ... ... ... ... ... ... қалаушы ретінде батыс ориенталистеріне
танылды. Кітаптың бірнеше жүз данасын алған олар ... ... ... ұғынатын және аса ауқымды мәліметтерді білетін адам ғана мұндай
маңызды еңбекті орындай алады” деп ... Осы ... ... ... ... ол – ... ... жылдың желтоқсанында Қазымбек “Мұқтасар” кітабының Бөкей ордасына
тиісті даналарын үш ... ... ... ... ... жөнелтті. Енді
Қазымбектің өзі ханға қолқа салып, ... ... ... деген
ұсыныс айтты. Ол істі қолға алуға хан үлгермеді...
Профессор Фукс те ... ... ... ... емес. Стат
кеңесшісі ханның Қазанда болған күндері туралы арнайы мақала ... ... 1826 ... он ... нөмірінде бастырды. Ханның
өнер-білімге қызығу­шылығы, ордада мектеп ашпақ арманы, жеке ... ... ... баяндады. Жәңгірдің құрметіне қаланың ығай ... ... ... мен берген қонақасылар ... ... өзі ... әсер ... ... білдіріп Жәңгір де жауап қатты: “Біз ... ... ... бек ризамыз, әдемі ... ... ... ... баян екен” деп көтермелеп қойды. Хатпен қоса, сыйлыққа
деп құндызбен көмкеріліп, күрең мақпалмен тысталған ... ... мен ... ... ... қалпақ жіберді: “Сізге Бурнаев арқылы біздің ... ... бір ... пен ... ... отырмын. Осынау кішігірім
сыйлық мен туралы есіңізге салып жүрсін дедім” деп. Жәңгірдің бұл ... ... ... кейіннен “Заволжский муравей” журналында “Қазақ ханының
әдептілігі” атты этнографиялық этюдке арқау болды.
Жәңгірдің профессор Федор Иванович ... ... ... ... ... ... ... соңына дейін екеуі
сыйлас, бір-біріне қайырымдас ... ... ... Бірде біршама уақыт
ордадан тыс жерде жүріп, Кавказ жағынан оралған ханды Эрдманнан хат күтіп
жатты. Одан ... ... ... да хат ... ... ... білді. Түрлі себептермен олар Жәңгірдің қолына тимепті. Бірақ
ханның аңсары басқада:
“Хатыңызда сіз Қазанда ... ... ... ... айтқан
екенсіз. Бұл жөнінен маған баспахананың иесі де жазған еді. Аталған шараның
толық табысты болуына шын жүректен ... және де ... ... ... ... ... ... басшылығы
арқасында оған қол ... ... ... ... ... ... бар. ... көпестері менің жәрмеңкеме осы ... ... ... еді. ... өте ... ... мен көпшіліктің
пікірлерінен ой түйе отырып, ... ... ... ... ... оқи алуы үшін жазудағы жаңа үлгінің сақталуын қалаймын. Сізбен
тұрақты хат жазысып ... қош ... және ... ғалымдарының Шығысқа
қатысты барша еңбектеріне шын ынтамен ... ... ... жазды.
Осылайша, Эрдмандай университет ғалымдарымен араласа, хабарласа жүріп,
Жәңгір ... ... жазу ... қатысты пікір айтатындай
дәрежеге жетті.
Атап айтқанда, 1839 жылы Санкт-Петербургке барған ... ... ... ... тұңғыш тарихшысы деп мойындалатын Мұхамед Хайдар
Дулатидің парсы тілінде ... ... ... ...... қолжазбасын Қазанға өз қолымен жеткізген болатын.
“Тарихи-Рашиди” және Жәңгір мен Шоқан
Сөйтіп, Қазан университетіне берілуі арқылы бірқатары баспа ... ... ... ... ... түсуіне қазақтың Жәңгір ханы
септігін ... ... сол, ... ... өз ... ... ... мен Ресейге әлі белгісіз, қазақ мемлекеттігі
бастауларының бірден-бір дереккөзі “Тарихи-Рашидиді” ... ... ... ... ... да, оның ... ... екенін білген де емес!
Тек 1860 жылы Шоқан Уәлиханов Қашғарға саяхатынан ... осы ... өз ... ... ... ... ... нақтылады.
Шоқан өз зерттеулеріне Дулатидің Петербург университетінің қорындағы
парсы қолжазбасын ... Ол қай ... ... университетінің
шығыстану бөлімшесі Ресей оқу орындарының ғана ... ... ... осы
тектес мекемелері мен ғалымдары алдында ең ... ... ... Бұл
бөлімше 1845 жылы Санкт-Петербург университетінің шығыс ... ... ... ... ... ... ... мен тарихына қатысты
жәдігерлер арасында Жәңгір жинаған мұралар Еділ бойынан Нева ... ... бірі – ... жыл ... ... ... ... қолына
құнттап тапсырған Дулатидің шежірелі шығармасы енді ... ... үшін ... ... 19-ғасырдың орта тұсында қазақта екі тұлға ғана шығыс
қолжазбаларын жинаумен шұғылданып, ... ... үлес ... Олар ... ... ... пен зияткер хан Жәңгір Бөкеев! Дулатидің ... ... ... ... ... ... ... айқындау
үшін алда әлі де бір ... ... ... тұрды. Әзірге, бірі –
қаражатымен, екіншісі – қабілетімен екі ... ... ... жасап,
ізашарлық үлестерін қосты. Қалай айтсақ та, үш ғасыр кейінде қалған Дулати
тарихшыға қазақтан алғаш ат басын бұрған ... осы ... жоқ, ... Жәңгір жеткізген “Тарихи-Рашиди” қолжазбасы мен
Петербург университетінің кітапханасындағы ... ... ... ... мұра ... Бұлай деуімізге тікелей де, жанама да ... жылы ... ... ... ... ... жазды.
Онда ғалым: “История Малой Бухарии нам мало известна; мы знаем более или
менее историю этой ... до ... ... из ... ... из мусульманских источников, которые говорят [о ней] ... ... тем ... ... этой ... написана в середине ХVІ
столетия мирзой Мухаммед-Хайдар куреканом, визиром кашгарского хана Абдул-
Рашида и названная им в ... ... хана ... до сих ... ... В музее Академии наук находится турецкий ... ... а в ... С-Петербургского университета – персидский
подлинник. К сожалению, академический экземпляр не ... а ... ... и очевидно, скопирован человеком, не знавшим персидского
языка” деп еңбектің көшіріп жазудағы ... ... ... атап ... ... ... толы жорықтан оралған Шоқан мол материал жинап,
Петер­бургке жеткенде тағы бір іздегені алдынан табылды. Ол көне ... ... еді! ... ... ... білмеген Дулатидің шығармасы
1554 жылмен аяқталып тұрды. Ал Уәлиханов Қашғарға саяхаты кезінде ол ... ... бес ... ... бірі ХVІ ... ... бастап 1758
жылмен аяқталатын жылнама – “Тазкирян Ходжагян” – хожалар ... ... ... ... ... ... ... “Тарихи-
Рашидидің” жалғасы деп бағалады. Сөйтіп, Шоқан ойламаған жерден осы өлкенің
жазба тарихымен тұтастай ... ... ... ... өзі ... ... осы ... атаулармен салыстыра отырып
сызып шықты. Моғолстан билеушілерінің ататегін таратқан кестелер жасады.
“Тарихи Рашиди”, “Тарихи ... ... атты ... ... ... сол 1860 жылы ... “Тарихи-Рашидидің” Академия музейінде
“түрік тіліндегі, бірақ толық емес” аудармасы, ал ... ... ... ... көп ... ... ... болатын себебі, оны 1843 жылы көшіріп жазған “Убайдаллах ибн Калималлах
ал-Булгари ас-Салабаши” көшірменің маманы болғанымен, парсы ... ... еді. ... араб ... ... ... Бұлғар елінің Қазан
қаласында тұратын, Салауаш ауылында туған Қалимоллаұлы ... ... ... ыңғайындағы татар екені көрінеді.
Бұл қолжазбаны Шоқаннан кейін пайдаланған екінші адам – В. Вельяминов-
Зернов. Ол 1864 жылы ... ... ... мен ... ... атты үш ... ... монографиясына Дулати шығармасынан
көлемді үзінділер аударып енгізді. ... ... ... бір ... ... басқа емес, нақ Жәңгір тапқан мұраны пайдаланғандарын
куәландырыпты!
Вельяминов-Зернов жастайынан қазақ ... ... жан еді. Кіші ... ... ... ... ... ағасы Арыстан Жантөриннің қарамағына
бес жыл ... ... ... ... ... салт-дәстүрін зерттеді.
Лицейде оқыған шығыс тілдеріне қызығушылық ... ... тілі ... шағатай, түрік, татар тілдеріне төселді. ... ... ... ... ... сыры осыдан.
Ғалым “Қасым хандарының” бір тарауына Дулатиді арқау ете отырып: “В
Европе Тарихи-Рашиди мало известен и ... ... В ... один только экземпляр, не совсем полный, и в ... ... ... в ... ... (в 1843 г.), едва ли не в ... Он принадлежит
Императорскому С.Петербургскому Университету, а прежде ... ... ... где и был занесен в каталог книг и
рукописей под № 22022” деп ... ... ... Екінші қолжазбаға
қатысты: “В Азиятском ... ... ... наук ... ... но к ... непольный перевод Тарихи-Ришиди на кашгарском
наречии, значущийся в каталоге рукописей под № 5900” деп ... ... мен ... ... ... ... гөрі
универ­ситеттегі Жәңгір нұсқасын пайдаланған себебі, өздері ... ... ол – ... ... ... ... ... емес, небәрі 138 бет” еді. Ол университеттегі ... ... 173 ... ... Ал ... мәтіні, яғни, Жәңгір тапқан
нұсқа екі дәптерден тұратын 224 беттік толық шежіре болатын.
Қазымбек ғалымдығымен қатар өз ... ... ... ... ол өзі жинаған біраз дүниелерін университетке ақшаға ... ... ... тапсырған “Тарихи-Рашиди” қолжазбасына қатысты бір құпияның
бары анық. Өйткені, кейіннен Петербург университетіне ... ... ... 1843 жылы ... ... ... ... келіп түсті.
Университет қорына түсетін көне мұраларды өңдеу, жүйелеу, аудару, көшіріп
жаздыру жұмыстарының ... ... ... адам осы ... ... ... ... данасы тигеннің өзінде ғалым
оның еуропалық сұранысқа ие жәдігер екенін ескеріп, ... ... ... Енді ебін ... жаңа нұсқасын кітапхана қорына беріп,
Жәңгірдің данасын өзіне қалдыра алады.
Жәңгір ... ... ... ... ... 212 ... ... мен Хиуа жақтан солардың бірі етіп “Тарихи-Рашиди” қолжазбасын
да алдырса керек. 1844 жылдың 21 ... ... ... ... ... ... ... кітапханасымен танысады. Болашақ тарихшы,
кейіннен Сыртқы істер министрлігінің Мәскеудегі бас ... ... ... ... ... ханның кітап сөрелерінен “қазақ тарихы туралы тасқа
басылған және қолжазба мәліметтерді бір кеш бойы ... ... ... я
в чтении разных печатных и рукописных сведений о киргизах”) жазғаны бар.
Үйінде осынша ... пен ... ... ... ... ... тек көшіртуге (қанша дана болмасын) беріп, түпнұсқасын өзіне
қайтарып алуы мүмкін. Ендеше, Қазымбек ... ... 1829 ... ... ... Азия ... ... мүшесі
болып сайланған еді. Сол дәрежесіне сай ағылшын ғылыми ортасына пайдалы іс
тындыра жүруге ... әрі ... Осы ... Жәңгірден алынған жәдігер
Британ музейінің қорынан бір-ақ шығуы ғажап ... ... ... жақындасқан, 1825 жылы Англияға біржола кетпек ниетіне
Ресей үкіметі кедергі жасап, Омбыға жер ... ... ... бір ... ... елі жатқаны анық еді.
Жәңгірдің Қазанға сыйының “британдық ... ... ... ... ... айтуға болады. Он тоғызыншы ғасырдың орта тұсынан бастап
Британ музейіне Дулати еңбегінің ... ... түсе ... ... тапқан қолжазба негізінде ... ... ... ... ... негізінде В. Эрски, Г. Эллиот бұл шығыс шежіресі туралы мәліметтер
келтіріп жазды. 1895 жылы “Тарихи-Рашиди” Е. ... ... ... тұңғыш рет кітап болып басылды.
Бұған тағы бір жорамал ұсынамыз. “Тарихи-Рашидиді” ағылшындар алғашқы
басылымынан кейін іле-шала 1898 жылы ... рет, ... ...... ... рет шығарғанына қарамастан, орыс шығыстанушылары не ... ... ... ... бұл істі ... ... ... бір ғасыр кейін – тек 1996 жылы өзбек ғалымдары А.
Орынбаев, Р. Жәлелова, Л. Епифанова ... ... ... ... тілінде кітап етіп бастырды. ... елі ... төл ... 1999 жылы ... ... алды. “Санат” баспасы өзбек
авторларының ... ... ... ... ... ... “Тарихи-Рашидиді” қандай нұсқалар арқылы дайындап
еді? Негізінен төрт қолжазба пайдаланылды.
Бірінші қолжазба – ... ... ... академиясының парсы
тіліндегі қолжазбасы.
Екінші қолжазба – Петербург университетінің ... ... 224 ... Бұл кезіндегі Жәңгір хан тапқан нұсқа екеніне ешқандай күмән
жоқ. ... ... ... т.б. сипаттамаларының дәлме-дәл
келуі, университет кітапханасында күні ... ... ... ... ең ... өзбек ғалымдарының мұның кезінде Вельяминов-Зернов
пайдаланған ... ... ... көрсетіп отыруы бұл дәлелімізді ... ... ... ...... Ғылым академиясының Азия ... екі ... Олар аса ... ... ... – Е. ... ... тіліндегі аудармасы. Росс те
кезінде парсы тіліндегі нұсқаны басшылыққа алған және өз еңбегін ... ... ... ... да ... ... және ... аудармасын жіті салыстырған өзбек
ғалымдары мазмұны жағынан негізінен Дулати шығармасының екі ... ... ... көз жеткізді.
Біріншісі, барынша толық нұсқасы – Ташкент (Т) қолжазбасы, Петербург
университетінің (П-1) қолжазбасы және Росстің аудармасы.
Екіншісі, толық емес әрі ... ... ... – Петербургтегі
Азия халықтары институтының (П-2, П-3) нұсқалары.
Ендеше, кезінде Жәңгір Бөкеев тапқан ... ... ... ... мен ... ... жараған. Әрине, жорамал,
дегенмен көшірмесін Қазымбек Лондонға жөнелткен десек – Росстің аудармасына
да кірпіш боп ... ... ... нұсқасы арқылы да, Росс
аудармасы бойынша да – “Тарихи-Рашидидің” ташкенттік басылымына тікелей
түпдеректің бірі ... ... ... ... ... ... Ғылым
академиясындағы, Петербург университетіндегі және ағылшын басылымындағы
мәтіндердің о бастағы түпнұсқасы ... ... ... айқын дәлел. Жәңгір
ханның қайырымдылық қарекетімен ғалымдар қолына тиген мұра, осылайша, бір
жарым ғасырдан ... ... ... төл тарихы болып оралды.
Қазан университетінің құрметті мүшесі
“Тарихи-Рашидиден” басқа ... ... ... ... ... сөздігін, исфахандық Хамза бен әл-Қасан 931 жылы ... ... ... ... ... 1662 жылы ... ... Не­физдің “Китаб табиин-л-маакид” медициналық шығармасын, түрік
тіліндегі “Китаб ... ... ... пайымдарын, Мұхамед бен
Ахмедтің парсы тілінде жазған алғашқы халифтер тарихын тапсырды.
Кез келгеннің қолынан келе ... ... ... ... ... Эрдман: “Ғылымға тәнтілігін және ғылыми орталар мен
мекемелерге, әсіресе, шығыс тілдері мен әдебиетіне қамқорлығын ... ... ... Қазан университетінің де, ғылыми қауымның да
пайдасына қатысты пікірлері мен жәрдемдері маған ... ... ... ... ... Императорлық Қазан университетінің құрметті мүшесі етіп
сайлауға лайықты деген ұсыныс жасауға батылдық береді” деп ... ... ... ... 19 ... Қазан оқу округінің қамқоршысы М. Мусин-
Пушкин университет Кеңесіне: “Халық ағарту министрі шілденің 4-і күні ... ... Ішкі ... ... ханы ... ... ... университеті Кеңесінің сайлауына ... ... ... етіп ... хабарлады. Бөкеевті құрметті мүшелер ... және оған осы ... ... жеткізуді тапсырды.
Дипломдағы: “Нұр сипатты, әмірі биік ұлы патша, Бүкілресей императоры
және жеке билеушісі Николай Павловичтің қайырымымен Ішкі ... ... ... ... ... ... ... ағарту ісінің
таралуына көрсеткен ынталы жәрдемін құрметтей, оның шығыс тілдері жөнінен
сіңірген ерен еңбегін ... және ... ... ... ... ... ... шынайы қадыр тұта ... ... 1844 ... ... ... оны ... өзінің құрметті мүшесі етіп сайлады.
Кеңестің бұл ұйғарымын Қазан оқу округінің қамқоршысы, құпия ... ... ... ... Михаил Николаевич Мусин-Пушкиннің өтініші бойынша
осы жылдың жетінші шілдесінде Халық ағарту министрі Сергей Уваров бекітті.
Университет ... ... ... хан өзіне берілген атақты қабылдай
отырып, ғылымның пайдасына ... ... бас ... деген шүбәсіз
сеніммен оған 1844 жылдың қыркүйегінде тиісті ... ... ... үлкен мөрі басылған осы дипломды ... ... ... жігер берді.
Университет ректоры, математика профессоры Николай ... ... ... ... ... үшін” деп берілген дипломды хан өзі алған
әскери атақтар мен ресейлік ордендерден де жоғары қабылдады. ... ... ... дәрежесін ұмытқызды. Қараша айында Қазаннан
жіберілген дипломды алып қанаттанған ол ... жаңа ... сай оқу ... ... әзір ... және шығыс бөлімшесіне қажет деген араб, парсы
және түрік тілдеріндегі әдебиеттердің тізімін ... ... ... ... мен бұқарлықтармен хабарласпақпын. Сөйтіп, бұрынғыдан да
құнды қолжазбалар алдырмақпын”.
Университеттегілер ол тізімді ... ... 30 ... ... ... – 25, ... – 4 ... атауын Кеңестің
бекітуімен Жәңгірге жолдады. 1844-45 жылдары хан ... ... ... күміс рубльге сатып алып, Қазанға жеткізді. Кейіннен Петербург
университетінің кітапханасына ... ... ... ... ... тарихтар, Жәлел-Аддин қос шумақтары шығыстанушылар ізденісін кеңейтер
мұралар қатарына қосылды.
...Біз қатыгез хан деп қана ... ... ... да ... ... ... істе ... аламандығы болса, болған шығар, ал ... ... ... өтті. Қазан университетінің Жәңгірге көрсеткен
құрметі осының тағы бір айғағы.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақтың тұңғыш білімді ханы-Жәңгір12 бет
"Бу қазанынын беттері"5 бет
"Қазандықтардың арматурасы. қазандық агрегат арматурасының классификациясы"3 бет
"қазаншұңқырларды тік күрекпен жабдықталған экскаватормен өңдеу"3 бет
1917 ж. Қазан революциясы және Қазақстанда Кеңес өкіметінің орнауы7 бет
1917 жылғы ресейдегі ақпан – қазан ревалюциясы. Азамат соғысы9 бет
1917 жылғы Қазан төңкерісі және қазақ шаруалары113 бет
«Батыс-2» кешеніндегі бу қазандығының автоматтандырылуын жобалау24 бет
«Батыс-2» шағын ауданындағы бу қазандығының автоматтандыру жүйесін жобалау24 бет
«батыс-2» шағын ауданындағы бу қазандығының автоматтандыру жүйесін жобалау туралы37 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь