Д. ИСАБЕКОВ ПРОЗАСЫНДАҒЫ ЭТНОПСИХОЛОГИЯЛЫҚ БЕЙНЕЛЕРДІҢ СОМДАЛУЫ


Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 6 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге
Кепілдік барма?

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






Көшенова Тоты Иманқызы
филол. ғыл. кандидаты, доцент
Сұлтанбекова Жәудір Келдібекқызы
магистрант

Д. ИСАБЕКОВ ПРОЗАСЫНДАҒЫ ЭТНОПСИХОЛОГИЯЛЫҚ БЕЙНЕЛЕРДІҢ СОМДАЛУЫ

Бұл мақалада жазушы Дулат Исабеков сомдаған этнопсихологиялық бейнелер нақтылы мысалдар арқылы талданады.

Өткен ғасырдың 60 - жылдарынан қазақ прозасының дамуына өз үлесін қосқан қаламгерлер қатарында ерекше орны бар жазушының бірі - Дулат Исабеков. Қаламгердің қай шығармасын алып қарамайық, оның замана мәселелерін көркемдеудегі суреткерлік болмысы, шығармаларындағы кейіпкердің ішкі жан иірімдерін бейнелеудің өзіндік жолдары мен туындыгердің өзіне ғана тән қолтаңбасы барлығына шүбә келтірмесіміз хақ.
Әрине, ХХ ғасыр аяғындағы әдебиет, оның ішінде 60 - 80-жылдар прозасының хал-ахуалы туралы пікір айту, әрине, іштей қайшылықтарға толы. Жазушының туындыларын психологиялық тұрғыдан бағалау, шығармаларындағы кейіпкердің ішкі жан иірімдерін бейнелеу тәсілдерін, оның ішінде қазақ халқының ұлттық менталитетіне тән өзгешелікті ашып көрсеткен, қазақы қалыптағы бейнелердің сомдалу ерекшелігіне тоқталып, бірер ауыз сөз қозғасақ дейміз.
Қаламгердің шығармаларын оқып отырғанда зерделей ұққанымыз - оның туындылары өмірдің өзінен алынып, айналадағы күнде көріп жүрген құбылыстар өзіндік құнарлы да қарапайым тілімен әлеуметтік деңгейге дейін көтерілген шыншыл дүниелері екендігі. Суреткердің арнасынан асқақтамай, қысқа да жинақы жазылған әңгіме, повестерінде адам өмірі, табиғи тазалық, адамгершілік, қазақы мінез, қоғамдық өзгерістер шынайы суреттелген.
Жазушы шығармашылығындағы кейіпкер психологиясының ашылуы олардың сөйлеген сөздері арқылы, іс-әрекеттері, ішкі монолог, психологиялық диалогтар, ым-ишарат, жест, бет құбылысы, дене қозғалысы, психологиялық пейзаж, параллелизм, деталь, портрет, өзін-өзі бақылау, өзін-өзі талдау, өзіндік таным, түс көру, сандырақтау, күлкі, жылау, сыр ашу және т.б. арқылы жүзеге асып жатады- дейді зерттеуші А.Таңжарықова өз зерттеуінде[1, 6-б.].
Гауһар тас повесіндегі басты кейіпкердің бірі - Салтанат. Салтанат бақытын алыстан емес, жанындағы адамнан іздейді. Жары Ыбыштың кеудесіне ізгілік нұрын сепкісі келеді. Мұны Салтанаттың ақылдылығы деген болар едік. Барлық ұлтқа тән бұл қасиет қазақ қызында оның бойындағы бірбеткейлігінен, қайтпас қайсарлық жолындағы іс-әрекетінен, ар-ұятты ойлағандығынан көрінеді. Төркініне кетпей, қосағының жанын жаулап алар күреске бел байлаған, ата-енені сыйлаған Салтанат былай дейді: Әйтсе де мен енді басқа жақтан бақыт іздемеймін. Іздеп барып дәл үстінен түскен бақыттың маған керегі де жоқ. Мен ол бақытты қиын жерден іздеймін, жоқ жерден іздеймін. Өмір сонысымен қызық, сонысымен мағыналы [86,198-б.]. Салтанат Ыбыштың тоңмойындығына әсер ету үшін тырысып бағады. Ыбышты ашуландырып алу арқылы оның мінезін түзеудің жолын ойлайды. Қаратұмсықты, ойпаңдағы құдықты көргенде Салтанаттың қуанғанынан айқайлап жіберуі, өлең айтшы деп өтінуі тек қуаныштың әсері емес, Ыбышты да көңілді ету. Бірақ Ыбыш мұны түсінбей, қайта өзіне зекіріп тастайды. Мұндайда Салтанат ерінің ашуын сыңғырлаған күлкісімен жеңеді. Мінездің кеңдігі мен әйелге тән еркелік Салтанат бейнесін биіктетіп тұр.
Қазақстанның қаймағы бұзылмаған оңтүстігінің Жазылмаған ауыл академиясының Заңнамасында келінге ақ босағаны аттаған жылы тым қатты сөйлеуге, күлуге болмайды деген тармақтары бар. Осы дәстүрді оңтүстіктің бағланы білдіртпей өз туындысында шым-шымдап шеберлікпен енгізе отырып, Салтанаттың характерін ашуға орынды қолдана білген. Гауһартас повесінде Салтанаттың малды жайып келейін деп кетіп, құлқайырлардың арасында сызылта төгілтіп Гауһартас әнін шырқауы. Жас келін жаңа түскен үйінде еркін көсіле ән айтуға қысылып, малды сылтауратып қырға шығып, елсізде ән айтуының өзінде үйдегі ата-енеге деген үлкен құрметтің белгісі жатыр деп ұққан жөн. Ән айтса, оған ешкім де қой деп айтпайды, алайда Салтанаттың бойындағы ұлттық қазақы тәрбиесі бұған жібермейді. Әсіресе, оның ән айтқанын қайнысының естіп, ән біткенде қасына барғандағы Салтанаттың портретін жазушы былай береді. Салтанаттың жүзі бал-бұл жанып, таңғы құлқайыр гүліндей құлпырып кетіпті. Ұшқын шашқан мөлдір жанары махаббатқа, сезімге, қуанышқа, әнге толып тұр. Қысылғаннан екі беті албырап, бірде маған, бірде төмен қарайды.
-Сен... бәрін тыңдап тұрдың, ә? - деді ол бейне бір кінәлі адамдай.
-Иә...
-Сенің түк ұятың жоқ. Қалай ғана...Өй, ешкімге айтпашы мұны, Қайыркен, жарай ма?
-Айтамын. Қазір тура апама айтамын. Салтанат әнші екен деймін. Өткен жолы сен де көрген түсімді апамның алдына жайып салып, өлеңімді оқып бергенсің. Енді есеп айырысамыз, білдің бе?
Ол одан бетер қызарып кетті. Имек қасы дір-дір етіп, жанарына бір ұяңдық ойнап шыға келді...
-Жалынамын, Қайыркен, айтпашы. Мен жай,... Әйтпесе түк те ән айта алмаймын ғой. Кейін, кейін, бір жылдай өткен соң өзім-ақ айтамын, жарай ма?[2, 187-188].
Айтқан әні үшін үйіндегілерден қысылу үлкен тәрбиеліліктің белгісі екендігі анық. Жазушы Салтанаттың тұла бойын ұлттық тәрбиенің тұнығына тұндырған. Жазушы келіннің өзге елге келіп, одан өз орнын тапқанынша, сіңіскенінше уақыт керектігін кейіпкер тілімен айтқызып отыр.
Д.Исабековтің Гауһар тас повесіндегі Салтанаттың бойындағы керемет назды да биязды қылығын хас жазушыға тән шеберлікпен бере біледі. Бұл тұрғыда кейіпкердің болмысын ішкі-сыртқы бірлікте суреттей отырып, аса дарынды суреткер екендігін танытады. Жаңа келін болып түскен Салтанаттың ерекше жаратылысын, нәзік табиғатын, ұлттық психологияға тән портретін мінездеуде ашық сипатталады. Ұлттық психологиялық портретті Салтанаттың ұлттық жақсы қасиеттерді бойына мол жинақтаған жан иесі екенін жан-жағына қараған ибалы көз жанарын суреттеу арқылы ұқтырады.
Қазақтың келін тәрбиесінде ене ролі ерекше. Салтанаттың енесі де повесте ерекше қырынан көрінеді. Ол шығарманың өн бойында үлкендік қасиетімен, мейірімділігімен анық бейнеленеді. Бұл - барлық анаға тән қасиет. Ұлын қалай айналса, келінін де солай айналады. Өзінің қызындай көріп, келін демей, атын атауының өзі көргенділігін танытады. Ол сонысымен келініне қазақ әйеліне тән қасиеттерді дарытуда. Өзі күйеуі мен үлкен ұлының салқын мінезін көріп келе жатса да, келініне жұмсақтық, жылылық шуағын сыйлайды. Ана және әйел жүрегін ұққандықтан, келінінің нәзіктігі мен кіршіксіз сезіміне үнемі қорған, пана болып жүреді. Күйеуі мен үлкен ұлына деген өкпесін тікелей жеткізбегенмен, келіні мен кіші баласын қорғап қалмақ болып, солар арқылы айтып қалып жатады. Бірақ оны күйеуі естімейді. Қайыркеннің анасында ерін сыйлайтын ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қазақ прозасындағы фольклорлық сарындар
Дулат Исабеков – роман жазушы, суреткер. Жазушының Қарғын романының көркемдік құрылымы
1960-1980 жылдардағы қазақ прозасындағы адам концепсиясы
«Қазақ прозасындағы этно-фольклорлық сарындар сипаты»
Тарихи шындық бейнеленуінің көркемдік уақыт аясындағы қамтылуы
Жазушы және өмір шындығы
Д. Исабеков прозасының көркемдік әлемі
Қазіргі қазақ прозасындағы тақырыптық, жанрлық ізденістер. (эссе) көркем шығармадағы психологизм.(реферат) тарихи тақырыптағы қазақ романдары
Дулат Исабеков
ДУЛАТ ИСАБЕКОВ ПРОЗАСЫНДА ПСИХОЛОГИЗМНІҢ КӨРІНУ ЖОЛДАРЫ
Пәндер