МҰХАММЕД ПАЙҒАМБАР БЕЙНЕСІН ЖАСАУДАҒЫ КӨРКЕМДІК ІЗДЕНІСТЕР



Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі:  Дипломдық жұмыс
Көлемі: 58 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1500 теңге
Таңдаулыға:   
Тегін:  Антиплагиат

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






КІРІСПЕ
Диплом жұмысының қысқаша сипаттамасы. Қазақ әдебиетіндегі дастан жанры дамуы дегенде, оның XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасыр басындағы көрнекті өкілдерінің 6ipi Мәшһүр-Жүсіп Көпейұлы екендігі белгілі. Сырт қарағанда, түрлі тақырыпқа жазылған болып көрінсе де, Мәшһүр-Жүсіп дастандарының 6әpi дерлік ортақ, 6ip идеяға, ақиқат көзін іздеу, Аллаға сыйыну идеясына бағындырылуы ақын үшін діни тақырыптың салмағы ерекше екендігін анықтаумен 6ipre оның жалпы қазақ, әдебиетін дамытудағы ролі елеулі екенін де дәлелдей түседі.
Тақырыптың өзектілігі. Диплом жұмысымызда XIX ғасырдың соңғы ширегі мен XX ғасыр басындағы Мәшһүр-Жүсіп дастандарына әсер еткен дәстүр сабақтастығы мәселесін қамту көзделді. Бұл дастандардың Мәшһүр-Жүсіп шығармашылығында алатын орны ашылумен 6ipre сол аркылы оның жалпы қазақ әдебиетіндегі реализм әдісін кеңейту, діни тақырыбын игеру, эпикалық образ жасау тарихын дәйектеу мақсаты тұрды.
Мәшһүртануда не істелді? дегенде, ақын шығармаларын жариялануымен қатар жалпы ақын шығармашылығының ролі туралы әртүрлі пікір білдіру, тiптi айтысқа тусу тарихы бар екенін атап өтіп, оған қысқаша шолу жасау қажеттігі туады. Әр кезде әр дәрежеде айтылып келген бұл жекелеген пікірлер негізінен алғанда, Мәшһүр-Жүсіп шығармаларына назар аударту, оны зерттеу, жариялау қажеттігін кеңінен таныту мақсатында жасаған әрекеттер деп ұғынуымыз керек. Біздіңше, Мәшһүртану ғылымы ертеректе басталды. Оған дәлел: Смағұл Садуақасовтың 1919 жылы Омбыда шыққан "Трудовая Сибирь" журналында жариялаған "Киргизская литература" ("Қазақ әдебиеті) деп аталатын мақаласы. Онда зерттеуші былай деп жазған: "Қазақ әдебиетінің ауызша кезеңі XIX ғасырдың екінші жартысына дейін ұласып келді. Tiпті суырып салма ақындар ол кезде де баршылық. Дегенмен XIX ғасырдың екінші жартысынан бастап қазақ әдебиетінің тарихында жаңа жазба дәуірі арна тартты. Жазба әдебиеттің негізін салушы "Мәшһүр" деген атаққа ие болған Жусіп Көпеев, кейінірек Абай Құнанбаев болды" [1,12 б.].
Осы орайда зерттеушінің алдымен Мәшһүр-Жүсіпті атап, кейін оны ерекше биікке көтерген Абай екенін әйгілеуі екі ақын өлендерінің жазылу мерзіміне емес, басылу, жариялану, халыққа тарау ретіне байланысты болар деп санаймыз. Шынында, Мәшһүр-Жүсіпті туындылары XIX ғасырдың соңғы 10 жылында "Дала уалаяты газетінде" жарияланумен 6ipre оның үш бірдей кітабының, 1907 жылы басылып, таралғаны, ал, Абай шығармалары кітап болып, екі жыл кейін 1909 жылы жарық көргені мәлім.
Мәшһүр-Жүсіптің мұрасын жинау ол қайтыс болысымен қолға алынды деуге негіз толық. Белгілі ақын Дихан Әбілев өз
естелігінде Мәшһүр-Жүсіп дүниеден өтісімен 1931 жылы ақынның баласы Шарафиден екі томдық шығармаларды (Мәшһүр-Жүсіп жазбаларын) алып астанаға жіберткенін жазады [2,25б.]. Мәшһүртануда содан кейін көңіл бөлерлік елеулі жетістік-оның шығармаларының 1940-1946 жылдар аралығында орта мектеп оқулығына енуі. Мәселен, 1940 жылғы орта мектептің 9-класына арналған оқулық-хрестоматияда (құрастырған - Е.Ысмайылов) ақынның 1907 жылы басылған кітабынан алынған үзінділер: "Әкімдер мен қазақ кедейлері", "Апыр-ай, кесер ме екем мен тілімді" - деген атпен беріліп, оған қоса 1907 жылғы кітаптарға енбеген: "Күндіз бен түннің айырмасы" және "Шайтанның саудасы" өлендері орын алған.
Қырқыншы жылдардың аяғы мен елуінші жылдардың басында Мәшһүр-Жүсіп шығармаларын мектеп оқулығынан алып тастау, оны қаралау үстем болғанын көреміз. Мәселен, алдымен Қазақ ССР Ғылым Академиясының Тіл және әдебиет институты мен Қазақстан Совет Жазушылары Одағының бірлескен жиналысында 1951 жылдың 13 июнінде көрнекті жазушы С.Мұқанов баяндама жасап, оның қысқартылған түрі "Әдебиет және искусство" журналының сол жылдың жетінші санында жарияланғаны мәлім. Бұл баяндамада қазақ әдебиетінің мақтаныш етер өкілдері: Шәкәрім Құдайбердиев, Нармамбет Ормамбетов, Көкбай Жанатаев, Әріп Тәңірбергенов, Әсет Найманбаев т.б. ақындармен қатар Мәшһүр-Жүсіп Көпейұлы да
барынша қараланды. Олай дейтініміз: автор Мәшһүр-Жүсіптің 1907 жылғы кітаптарын сынай келіп, өз ойын былай тұжырымдаған екен: "Бұдан артық кертартпалық, бұдан артық діншілдік, бүдан артық ұлтшылдық, бұдан артық панисламшылдық пікір болуға тиісті емес" [3;25б.].
Әйтсе де елуінші жылдардың орта тұсынан бастап, И.В.Сталиннің жеке басына табыну т.б. жұқалаң түрде болсын сыналып, аздаған тоң еруі байқалған сәтте бұрын орынсыз қараланған ақын-жазушылар тәрізді Мәшһүр-Жүсіпті ақтауға ойысу газет бетінде қылаң бере бастады. Оның бір көрінісі, бастамасы ретінде саналаларлық М.Қаратаев мақаласында кезінде орынсыз мансұқталған бір топ қаламгерлермен қатар Мәшһүр-Жүсіпке де жаңа көзбен қарау керектігі аталып өтсе, кейін бұл ойды терендетіп Ә.Қоңыратбаев арнайы мақала жариялады [4;15б.].
Сол 1959 жылы шықкан жоғары оқу орны студенттеріне арналған "XX ғасырдағы қазақ әдебиеті" хрестоматиясында (құрастырушылар: Т.Әбдірахманов, Қ.Жармағамбетов) бұрын, қырқыншы жылдары мектеп оқулығына енген Мәшһүр-Жүсіптің "Әкімдер мен қазақ кедейлері" және "Шайтанның саудасы" өлендері басылды. Әйтсе де хрестоматияға еніп, жоғары оқу орны тәлімгерлеріне арналған окулықта (авторы - Б.Кенжебаев) талданып, ақын шығармаларын кітап етіп бастыру ісі одан кейін де көп уақытқа дейін қолға алынбады. Белгілі ғалым М.Бөжеевтің жетпісінші жылдары Мәшһүр-Жүсіп шығармаларын жинақтап, қазіргі әріппен көшіріп, машинкаға бастырып, баспаға ұсынғаны, Қазақстан үкіметі басшыларына, орталық комитетке ақын шығармаларын бастыру мәселесін көтергені, бірақ еш нәтиже шығара алмағаны белгілі. Ғалым Мәшһүр-Жүсіп туралы жазғандарын жинақтап, арнайы мақала жазып, жұртшылық назарын аудара білді.
Мәшһүртануда, әсіресе ақынның қазақ тарихы, шежіресіне қатысты жазбаларын баспасөз бетіне жариялап, ақынның кейінгі екі томдық тандамалысының негізін салған ғалымның бірі ретінде С.Дәуітов еңбектерін арнайы атап өткіміз келеді. Осы орайда жарық көрген Мәшһүр-Жүсіп кітаптарының алғашқы екі томдығына С.Дәуітовтен басқа алқа мүшелері болып енген: М.Базарбаев, С.Кирабаев, Ш.Сәтбаева, Р.Бердібаев, Қ.Мәшһүр-Жүсіпов еңбектерін шет қалдыру ниетіміз жоқ. Олардың біразы басшылық жасау, ақыл беру, ұйымдастыру жағына қолқабыс етсе, екіншілері тікелей көшіру, түсінік беруге ат салысқаны белгілі.
Ал, Мәшһүр-Жүсіп дастандарына келсек, оның шығыс сюжетіне негізделген "Гүлшат-Шеризат" шығармасын жоғарыда атап өткеніміздей, өткен ғасырлардағы басқа да қазақ ақындары қисса-поэмаларымен байланыстыра зерттеген М.Бөжеев еңбегі назар аударарлық. Одан кейін бұл шығарманы алғаш жариялап, оны ұқсас фабулаға негізделіп жазылған басқа туындылармен байланыстыра кең сараптаған ғалым - А.Қыраубаева.
Мәшһүр-Жүсіптің қазақ ауыз әдебиетін жинаудағы еңбектері де кейіндеп болса да қарастырыла бастады. Осы ретте ақынның бұл салада не тындырғанын қысқаша болса да жүйелеп қамту талабы М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтындағы "Қазақ фольклоры" бөлімі ғалымдары әзірлеген: "Қазақ фольклористикасының тарихы" (Оңда Мәшһүр-Жүсіп тарауын жазған - З.Сейтжанов) кітабында іске асқан.
Мәшһүр-Жүсіптің дастандарын, оның ішінде діни тақырыптағы туындыларын зерттеуге кіріспес бұрын, дастан жанрының бастау көзін, оның ішінде қазақ діни қиссалар өрісін танытуда XIX ғасырда жарық көрген В.В.Радлов кітабына: "Киік", "Шарияр", "Қубас", "Бозторғай", "Заман ақыр", "Құсайын қиссасы" енуінің үлкен мәні болғанын атап айтуымыз керек.
Әйтсе де, қазақ ақын-жазушылары ішінде ең көлемді мұра қалдырған Мәшһүр-Жүсіп екенін, оның жазбаларының жалпы көлемі 25 томдай болатынын сараптасақ, бұл салада тындырылған іс өте аз екенін де тез анықтай аламыз.
Ал, ақынның бұрын баспа бетін көрмеген шығармалары, оның ішінде діни қиссалары жоғарыдағы еңбектердің бәрінде де талданбақ түгіл мүлде аталмауының өзі осы саладағы арнайы ізденістің қажет екендігін дәлелдейді.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Дипломдық жұмыстың негізгі мақсаты - көрнекті ақын Мәшһүр-Жүсіп Көпейұлының бұрын зерттелмек түгіл, аталмай келген қисса-дастандарын қарастыру. Осы орайда Мәшһүр-Жүсіп дастанына қатысты пікір айтты деген: М.Бөжеев, А.Қыраубаеваның тек бір шығарманы, шығыс әдебиетінде кең жырланған фабулаға негізделген ақынның "Гүлшат - Шеризат" туындысын ғана талдағанын еске саламыз. Түлшат-Шеризат" кең зерттелгендіктен де, ол арнайы қарастырылмайды, оның есесіне ақынның бұрын еш сөз болмаған: "Жер мен көк", "Хаятбақшы", "Миғраж" "Пайғамбардың дүниеден өтуі", "Ібіліс Лағын шайтан хикаясы", "Ғалы Арыстанның әңгімесі", "Яһуда, Патрос әңгімесі", "Екі жігіт пен бір шалдың әңгімесі", "Әдһам диуана мен Ибраһим", "Нүсіпхан", "Шонтыбай кажы", "Жантемір қажы" дастандары талданады.
Зерттеу барысында мынадай міндеттер қойылды:
- Мәшһүр Жүсіп дастандарына негіз болған түрлі аңыздардың бастау көздерін ашу. Ол үшін Інжіл (Библия), Құраннан бастау алған аңыздарды анықтау, жалпы мұсылман елдері әдебиеті туралы жазылған ғылыми еңбектерге сүйену.
- Мәшһүр-Жүсіптің белгілі бір шығарманы жазғанда, өзіне
дейінгілер мен өз кезіндегілермен қаншалық үңдестікте
болғанына назар аудару.
- Ақынның ұнамды қаһарман бейнелеудегі ізденістерінде
өзіне дейінгі және өз кезіндегі бай үрдіске қаншалық иек
артқанына көңіл бөлу.
- Ұнамды қаһарман мүсіндеудегі көркемдік әдіс: реализм мен
романтизмнің қаншалық қанаттаса өрбігенін т.б. ашу.
- Белгілі бір тақырыпты игеру барысында ақынның көркем
әдебиеттің бейнелеу құралдарын қаншалық, қалай жетілдіріп
отырғанына тоқталу.
Осындай сан қырлы ізденістерді жинақтай келе Мәшһүр-Жүсіптің қазақ жазба әдебиетін, оның ішінде діни тақырыпқа арналған әдебиет саласын, дамытуға өзіндік үлес қосқанын дәлелдеу.
Жұмыстың ғылыми жаңалығы. Бұрын еш қарастырылмаған тақырып болуының өзі зерттеудің ғылыми жаңалығын негіздейді. Сонымен бірге Мәшһүр-Жүсіп Көпейұлы дастандарын жеке алмай, оны қазақ әдебиетінің және ислам діні тарала бастағаннан кейінгі араб, түркі әдебиетінің діни тақырыпты игерудегі бай дәстүрімен байланыстыра сараптау, - бәрі еңбекте көтерілген мәселелердің ауқымдылығын дәлелдейді. Сонымен бірге дін тақырыбын зерттеудің мәні тек осы саланы қамтумен шектелмейді. Ислам діні тарала бастағаннан кейін діни тақырыптың басты, өзекті сала болып қызмет еткенін, оның басқа да тақырыптағы шығармалар санатына шартты түрде енгізілген туындыларға да азды-көпті ықпалы тиіп келгенін зерделесек, зерттеу мәнін тек бір тақырып көлемінде қарастырып, сонымен түйықталуға болмайтыны да ашыла түседі. Сөйтіп, XX ғасырға дейін бар тақырыптағы шығармалардың түп төркіні болып келген діни туындылардың зерттеле бастауы жалпы көркем әдебиеттегі дәстүр сабақтастығы, идея төркіндестігі, фабула орайластығы, тілдік бояу, нақыштардың жетілу, кемелдену заңдылықтары тәрізді толып жатқан мәнді мәселелерді әріден
тереңдеп межелеуге жетелейді. Қысқасы, діни тақырыптағы әдебиеттерді арнайы қарастыру әлемдік рухани қазынаның бұрын еленбеген өзекті саласындағы бай тәжірибені қорытуға мүмкіндік ашады.
Сондай-ақ Мәшһүр-Жүсіптің бұрын аталмаған еңбектерін тиісті түсініктемелер беріп жариялау арқылы ақынның қазақ әдебиеті ғана емес, қазақ тарихы, философиясы, педагогикасы т.б. салаларындағы жан-жақты еңбектерін қамтуға да мүмкіндік кеңейетініне көңіл бөлгіміз келеді.
Диплом жұмысының сыннан өтуі. Жұмыс Қ. А. Ясауи атындағы қазақ-түрік университетінің қазақ әдебиеті кафедрасы мәжілісінде талқыланып, қорғауға ұсынылды.
Диплом жұмысының құрылымы. Зерттеу жұмысы кіріспеден, үш тараудан, қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.

1. МҰХАММЕД ПАЙҒАМБАР БЕЙНЕСІН ЖАСАУДАҒЫ КӨРКЕМДІК ІЗДЕНІСТЕР
1.1 Қазақ әдебиеті тарихындағы пайғамбар бейнесін жырлау дәстүрі.
Қазақ әдебиетіндегі діни тақырып дегенде, оны оқшау қарастырмай, оған алдымен ықпал еткен ортағасырлық араб, парсы әдебиеті ролін анықтау қажеттігі туады. Зерттеуші Ш.Қ.Сәтбаева қазақ оқымыстысы Ш.Уәлихановтың XIX ғасырдың өзінде қазақ, араб поэзиясын салыстыра талдаған пікірін келтіреді: "Дала өмірін жырлаған поэзия болғандықтан, бұл екі елдің поэзиясы бір-біріне өте көп ұқсас, екеуінің де сюжеті дала өмірі тәрізді үнемі біркелкі болып келеді"[5;61б.].
Түркі тілді халықтар әдебиетіне араб, парсы тіліңдегі ауыз әдебиеті мен жазба әдебиеті үлгілерінің қаншалық ықпал еткенін зерттеуші Б.У.Әзібаева да жете дәлелдеген.
Мифтік аңыздардың әлем әдебиеті дамуындағы роліне зерттеуші Е.Ысмайыловтың жоғары баға бергені белгілі: "Дүние-жүзі әдебиетіндегі Фауст, Прометей сияқты образдардың төркінінде мифтік негіз жатқандығы бізге белгілі". "[6;173б.]. Жалпы VIII-XX ғасыр аралығындағы араб, парсы, түркі халықтары әдебиетіндегі діни бағытта жазылған шығармаларды жинақтап, оларға "сопылық әдебиет" атауы қолданылып келгені де мәлім. Сопылық әдебиеттің қандай жағдайда пайда болып, қалай өрістегені туралы құнды пайымдауды арабтанушы ғалым
Ә.Дербісәлиевтен табамыз: "Аббастық халифалар дәуірінде исламда мистикалы-аскеттік ағым-суфизм қалыптасады. Аскет-суфилер немесе факир дәруіш деп аталатын софылар ислам әлемінде христиан монахтары секілді роль атқарады. Софылар байлықтан безініп, жер бетінің ләззат қызығынан бас тартуға, жоқшылық өмірді және жаратушымен о дүниеде табысуға шақырған [7;173б.]. Ә.Қоңыратбаев сопылық поэзияны "дидактикалық поэзия" ретінде қарастырып: "Оның басында құдай, пайғамбарға сыйыну тұрған", - [8;173б.] деп көрсетеді.
Зерттеуші Ы.Дүйсенбаев шығыстан қазақ әдебиетіне сюжет желісі ауысқан шығармалар туралы айта келіп, оның ішінде діни тақырыптағылардың біраз орын алатынын ашады: "Өйткені сол шығыстан ауысқан үлгілердің өзі бір текті емес, мысалы, халықтық туындылар, классиктердің шығармаларынан басқа "Жұм-Жұма", "Сал-сал", "Зарқұм", "Мұхаммет пайғамбардың Миғражға шыққаны", "Кербаланың шөлінде", "Мұхамметхана-фия", "Мәлікаждар" және тағы басқалар секілді негізінде ислам дінін уағыздауды мақсат еткен қисса-дастандар да аз емес" [9;173б.].
Сопылық әдебиеттің XI ғасырда жаңа мәнге ие болып толыққандығын Ә.Дербісәлиев белгілі ғалым Е.Э.Бертельс еңбегіне сүйеніп дәлелдейді: "Суфизм діни-мистикалық ағым ретінде VIII ғасырда-ақ пайда болғанымен, XI ғасырдың соңында өз идеологиясын антикалық және христиан ой-пікірімен толықтыра отырып жетіліп, жаңа мазмұндағы ағымға айналып үлгерген болатын"[9;173б.]. Сонымен қатар Ә.Дербісәлиев бұл идеяны өрістетіп, X ғасырдағы араб мәдениетінің өкілі Әбу Ибраһим Исхақтың "Диуан әл-адиб" ("Әдеби жинақ") атты еңбегіне көңіл бөлгізеді: "Әбу Ибраһим Исхақ "Жинағы", "Кіріспемен" басталған. Онда ол сол кездегі өзге де авторлар секілді әуелі жаратушы мен оның елшісі Мұхаммадқа мадақ арнайды".
Ортағасырлық араб әдебиетінде алдымен Алланы, пайғамбарды мадақтау кең орын алды десек, мұның әсері XIII ғасырдағы ғұлама ақын Сағдидің "Гүлстан" дастанынан да толық көрінетіні белгілі.
Жоғарыда айтылғандай, араб мәдениетімен тығыз байланыста дамыған түркі әдебиетінде де басты тақырып, өзекті сарын алдымен Алланы, одан соң пайғамбарды дәріптеу болғаны аян. Мәселен, Жүсіп Баласағұнның 1069-1070 жылы жазылған "Құтты білік" кітабының қара сөзбен берілген кіріспесінің ең басында мына сөздер тұр: "Бісмілләхи-р-рахмани-р-рахим! Әзиз, уә, күллі ұлылықтың иесі, жер мен көкті жаратқан, тірі жанның бәріне ризық берген құдіреті күшті тәңірге ырзамыз". Ал, одан кейін берілген өлеңмен жазылған кіріспе бөлім де Аллаға сүйіспеншілік білдірумен басталады: "Құдіретті бір хақ барша алапқа, Соған лайық мәртебе де, мадақ та. Сондай-ақ өлеңге құрылған негізгі бөлім беташары да Алла құдіретін жар етуге арналған:

Алла атымен айттым сөздің әлібін,
Жарылқаған, жаратқан бір тәңірім!
Жаратты ол: жасыл, көк, ай, күн, түнді,
Қара жер, ел, заман, уақыт, бұл күнді "[10;173б.].
Сонымен бірге "Құтты білікте" Алладан кейін Мұхаммед пайғамбар еңбегін аспандатуға біраз орын берілген:
Рахымды ием, пайғамбарын жіберді,
Кісі ізгісі, ел сарасы жігерлі.
Түнек түнде шамы болды халықтың,
Саған, жұртқа нұрын шашты жарықтың!
Кейінгі зерттеудің бірінде XII ғасырдағы "Орта ғасырлық сопылық поэзия өкілдерінің бірі - Түркістан қаласында туып өскен Сүлеймен Бақырғани" екендігі көрсетілген. Түркі әлеміндегі сопылық поэзияда ХІІ-ХПІ ғасырда өмір сүрген Қожа Ахмет Иассауи ерекше орын алатыны белгілі. Ә.Қоңыратбаев былай дейді: "Қожа Ахмет Яссауи поэзиясының мазмұнында екі түрлі жүйе бар. Оның бірі - суфизм, екіншісі - бұл дүниеге сыймай торығу, оны сынау сарыны" [11;173б.].
Кейінгі кезде Қожа Ахмет Иассауи мүрасына әдебиетшілермен қатар философ ғалымдардың үңіле бастауы байқалады. Мәселен, профессор Ә.Нысанбаев "...Сопылықтың негізін қалаған атақты ойшыл Иассауидің дүниетанымы мен философиясы туралы мағлұматтарды жүйелеуге" тырысқанын жазады. Рабғузидің XIV ғасырдағы "Қиссас сүл-әнбия" (1310 ж.
жазылған) кітабында бұл дәстүрдің одан әрі жалғастырылып, дамытылғанын көреміз. Зерттеуші А.Қыраубаева бұл туралы толығырақ мағлұмат береді: "Құрандағы мифтердің біразы "Тәурат", "Інжілден", исламға дейінгі арабтың аңыз-әңгімелерінен алынған. Оның бір бөлігі пайғамбарлар жайлы аңыздар. Пайғамбарлар өмірі туралы, Құраннан басқа, араб-парсы тілінде де діни кітаптар шыққан болатын. Рабғузидегі пайғамбарлар туралы әнгімелердің негіздері осылардан алынған.
Қазақ ауыз әдебиетіндегі Ислам діні әсері өз алдына бір төбе әңгіме. Жалпы шығарманың идеялық-тақырыптық негізіне қарап, мұсылман діні шыққанға дейінгі туындылар, немесе одан кейінгілері деп атау да көп ретте өзін ақтап жүр. Мәселен: "Көне эпостарға үлкен әлеуметтік мәселелер, таптық қайшылық, дін жолында күреске шығу сияқты мотивтер жат. Кейіпкерлердің іс-әрекеті, күресі отбасы үшін, болмаса өз руының мүддесі үшін, соның шеберінде ғана суреттеледі", - деген пікір орынды" [12;173б.]. Зерттеуші Н.С.Смирнова қазақ фольклорына XIX ғасырда Ислам әсері күшейе түскенін атап өтсе, зерттеуші С.Талжанов "Мұхаммедия" (1855 ж. жазылған) кітабында "басынан аяғына дейін мұсылман діні, Мұхаммед пайғамбардың әулеті" мақталатынын ескерткен. Сондай-ақ ол Мұхаммед ұрпағы өмірі, қиындықтары бейнеленген "Кербаланың шөлі" дастанына да көңіл бөлген.
Мұның бәрі Алла, Мұхаммед пайғамбар туралы әр кезде көп қаламгердің жабыла үн қосқанын дәлелдесе, арнайы дастан арнамаса да, сөз арасында болсын, Алла мен Мұхаммедті жырламаған шығыс ақынын кездестіру қиындығы да аталған тақырыптың шығыс әдебиеті үшін қаншалық мәнді, өзекті болғанын дәлелдей түседі. Басқаны былай қойғанда, ұлы ақын Абайдың мына бір өлең жолдарын келтірсек те, аталған тақырыптың қаншалық жетекші болғаны көзге ұрады:
Алланың өзі де рас, сөзі де рас,
Рас сөз еш уақытта жалған болмас.
Көп кітап келді Алладан, оның төрті,
Алланы танытуға сөз айырмас.
Мәшһүр-Жүсіп Көпейұлы аталған тақырыпқа арнап көптеген қара сөз үлгілерін, өлең т.б. жазумен қатар арнайы дастандар жазған. Солардың ішінен арабтың көне және төте әріп үлгілерімен жазылған түрлі нұсқалары, ақынның өз қолымен жазған түпнұсқаны, немесе оның жиені Жолмұрат, баласы Мұхаммед-Фазыл көшірмелерін салыстыра отырып, баспа бетінде өзіміз жариялаған төрт қиссаны арнайы қарастырмақпыз. Олар: "Жер мен көк" (1894 ж. жазылған), "Миғраж", "Пайғамбардың дүниеден өтуі" (бұл екі дастанның тап қай жылы жазылғаны әзірше белгісіз), "Хаятбақшы" (1925 ж.). Біз осы орайда Мәшһүр-Жүсіп дастандарын жазылу мерзіміне емес, тақырып ретіне қарай талдауды жөн көрдік. Екі дастанның жазылған жылы белгісіз болуы да шығармаларды уақыт ретімен талдауды қиындатумен бірге пайғамбардың дүниеге келуіне арналған "Хаятбақшы" дастанының ең соңында (1925 ж.) тууы да осы біз тандаған талдау жүйесі дұрыстығын дәлелдейді. Себебі пайғамбар тууын сөз етпей тұрып, мәселені оның өлімінен бастау ақынның пайғамбар бейнесін жасау табыстарын кең қамтуды, жүйелі жеткізуді қиындатары сөзсіз. Сөйтіп біз пайғамбар тууына арналған екі дастаны: "Жер мен көк", "Хаятбақшыны" алдымен салыстыра талдап, оның 40 жасқа толғаннан кейінгі өмірін көрсететін "Миғраж" дастанына үшінші кезекте, ал "Пайғамбардың дүниеден өтуі" туындысына ең соңында үңілуді жөн көрдік. Мәшһүр-Жүсіп Көпейұлының "Жер мен көк" дастанына негіз болған аңыздар халықтың өткен наным-сенімін танытумен қатар ғылым үшін кейін ашылмақ көп тың жаңалықтардың да бастау көзі болуы ықтимал. Ақынның ертедегі грек, араб, түркі ойшылдарын оқумен бірге Ч.Дарвин, В.Белинский тәрізді Европа, Россиядағы кейінгі XIX ғасырдағы ғалымдардың пікірлерімен таныс болғанын ескерсек, белгілі бір аңызды пайдаланып, белгілі бір пікір айту үшін ақынның көп ізденгенін межелей аламыз. Ақынның бұл дастанды қай жылы жазғаны туралы деректі оның жиені Жолмұрат Жүсіпұлы жазбасынан кездестірдік. Онда Мәшһүр-Жүсіптің бұл қиссаны 35 жасында, яғни 1894 жылы жазғаны көрсетілген. Демек бұл да Мәшһүр-Жүсіптің ертедегі аңыздарды XIX ғасырдың соңғы ширегіндегі ғылыми жаңалықтармен үндес алуы мүмкіндігіне жарық түсірмей қоймайды. Еңдеше ақынның бұл дастанын әрі халықтың көне дәуірдегі наным-сенімі айнасы, әрі Мәшһүр-Жүсіптің өзіндік көрінісі деп бағаласақ, шығарманың тарихи мәні ашыла түседі. Шығарманың алдымен әдеби туынды екенін бағымдасақ, оның композициясына бірінші кезекте көңіл бөлуіміз занды. Ақын ең әуелі жер мен көк жаратылысы туралы өз ойларын, ежелгі аңыздарға негізделген ойларын өзіндік дәлелдермен баяндап беріп, дастанның соңғы бөлімін Мұхаммед пайғамбардың Хадишаға үйленгенге дейінгі ауыр тұрмысын тәптіштеп бейнелеуге арналған. Демек жер мен көк жаратылысы туралы айтылған тұжырымдар мен Мұхаммед өмірін жалғастырушы өзекті идея неде десек, бәрі Алла тағаланың құдіретіне сендіруге бағытталған. Аллаға сенудің Абайда да жетекші роль атқаратынын зерделесек те, оның ар жағында бүкіл адамзаттық ізгілік идеясы жатқанын ескеру қажеттігі туады.
Мәдениеті, ғылымы өте ертеден, бес мың, не төрт мың жыл жемісті дамыды деген: Қытай, Үнді, Египет, кейінірек туған Грек мифологиясына назар аударсақ, оның бәрінде жер, тіршілік пайда болуы үшін: жарық, су, оттың ерекше орын алғанын көреміз. Мәшһүр-Жүсіп атамыз аталған дастанында Алланың алдымен нұрды жаратқанын жазады:
Кім білер әуел ақыр Хақтың сырын,
Нәрсе жоқ бір өзінен басқа бұрын.
Ғаламға өзін заһыр қылмақ үшін,
Жаратты Мұхаммедтің әуел нұрын.
Әлем негізі жарық пен қараңғының қарым-қатынасынан, ара салмағынан тұратыны туралы пікірдің тарихын іздесек, алдымен ертедегі Қытай ойшылдарының жазбасына көңіл бөлуіміз керек.
Ертедегі Қытай философтары әлемнің дамуын қарама-қарсы ғарыштық екі принциптің, Инь және Янның бірлескен әрекеті негіздейтінін айтқан. Инь-қараңғылық, суық, ылғал, өлім бастауы болса, Ян керісінше-жарық, жылылық,от, туу көзі болып саналған. Ал, аспаннан жіберілген ойлар жиынтығы саналатын Інжілде (Библияда) құдайдың алдымен көк пен жерді жаратқаны, жердің алғаш... бос болып, мәңгілік қараңғылыққа батып тұрғаны, содан кейін құдайдың жарық (нұр) болсын деп айтқаны баяндалады. Кейінгі жылдары қазақша шыққан Құранға берілген түсініктемеде Сануилердің (бейтараптардың) Алла екеу:
Нұр - жақсылық. 2. Зұлмат-қараңғылық, жамандықты
білдіреді деп санағаны айтылған. Ал, Мұхаммед пайғамбар
негіздеген Құран Кәримде Алла екеу емес, тек біреу деп
есептелетіні белгілі. Онда тікелей "Нұр" айтылмаса да, "жарық"
ұғымына, оның жердегі адамдарды бағыттаушылық роліне көңіл
бөлінген: 1. -"Алла (т)... өз нұсқауымен қараңғылықтардан
жарыққа шығарып түп-тура жолға салады" [13;110б.].
"Расында Мұса (Ғ.С.) -ны: "Еліңді қараңғылықтардан
жарыққа шығар, Алланың күндерін ескерт" ,-деп мұғжизалармен
жібердік" (255 б.).
"Ол сондай Алла сендерді қараңғылықтардан жарыққа
шығу үшін өзі рахмет қылып, періштелер дүға қылады" [13;423б.].
"Ол сондай Алла сендерді қараңғылықтардан жарыққа
шығару үшін құлына (Мұхаммед Ғ.С.-ға) ап-ашық аяттар түсірді"
[13;538б.].
Сонымен бірге Құран Кәримде: "Алла қалаған кісісін өз нұрына бөлейді", - деп жазылған.
XIX ғасырдың екінші жартысында В.В.Радлов жинап, жариялаған "Шәриар" қиссасында Мұхаммед пайғамбар төрт шәриарға және Бибі Патимаға (кенже қызы - Бибі Фатимаға -
сауал береді: "Балдан тәтті, қылдан жіңішке, тастан нұрлы, Құраннан тауып берші, бар ма? - дейді". Бұл арада Мұхаммедтің алдына қойған заты жай емес, асыл тас екенін ескерсек, нұр сипаты жағынан содан не асқанын ашуға сауалдың бағытталғанын межелеуге болады. Сонда төрт шариардың бірі Әбубәкір (В.В.Радлов кітабында "Абу Бәкір" деп берілген ) ең нұрлы деп намаз нұрын атаса, Омар да сол пікірді қолдайды. Ал, Әзірет Оспан, нұрлы деп Құранды бөліп көрсетсе, Фатима бабасының жүзін, яғни Мұхаммедтің нұрын алады. Бұл жауаптар жеке-жеке алғанда, дұрыс көрінгенімен, Құдай әмірімен келген Жәбірәлі періште былай деп жауап береді:
Нұрлы түр осы тастан Алла жолы,
Бұл балдан Алла жолы тәтті болды.
Құдайға құлшылық қып шықпағымыз,
Жіңішке жалғыз қылдан маған қатты.
Мәшһүр-Жүсіп Көпейұлы Алланың алдымен нұрды жаратуын айтумен бірге одан әрі жарықты - иманға, ал жарық көзі шамды көкірекке балайтынын бейнелеген:
Екінші кітап қалған бір кеңеске,
Адам - тау, көкірек қанадил сол емес пе?!
Болғанда жарық-иман, аруағы-ағаш
Ақылды оған қосып май демес пе?!
Бұл арада иман жетекші болса, ал ақыл себепші, көмекші ретінде келтірілгенін байқауға болады.
Адам өлгенде, алдымен кабір ішіңде Алла нұры болуын тілеу XIII ғасырда жазылған Қожа Ахмет Иассауидің кітабында орын
алған: "Алла нұры қабір ішін жарық қылғай, Періштелер өңірінен сәуле қүйғай."
Осы орайда ең алдымен не жаралды дегенде, нұрмен не тайталаса, не одан бұрын орын алған суға назар аударған жөн деп санаймыз. Ертедегі Грек ғылымы тарихында үлкен орын алатын Фалес Милетский (Б.э.д. VI ғ.) тірліктің судан бастау алғанын жазған. Фалес Милетский бұл пікірді қайдан алған десек, көпес ретінде Шығыста көп болған оның Шығыс мифологиясына сүйену мүмкіндігі көңіл бөлерлік. Ал, "Шан Шу" деп аталатын Көне Қытай туындысында (Б.э.д. 1 мыңжыддық басында) "Бірінші бастау - су, екінші - от, үшінші - ағаш, төртінші -металл және бесінші - жер", - деп берілген екен. Сондай-ақ ертедегі Месопотамия, Шумер, Вавилон тұрғындарының әлемнің бір кезде ұшы-қиыры жоқ Мұхит қоршауында болғаны... туралы ұғымы да ой саларлық. Сонымен қатар судың бар тіршілік бастауы болғаны туралы ілімнің ертедегі Үнді мифологиясында да орын алғаны да көңіл бөлерлік.
Зерттеуші С.Талжанов отқа табынудың көне заманнан келе жатқанына назар аудартады: "Осы күнгі кеңес ғалымы Г.Н.Румянцев те: "Түріктің, монғол, буряттың отқа табынуы өте ескі дін, сондықтан тек Иран әсері деу де өте қиын, әрине, ықпалы да бар шығар", - деп ескертіп өтеді.
Әлем жаратылысы, жер мен көк арақатынасындағы су мәні хақында көне аңыздарда осы іспетті пікірлер орын алса, Мәшһүр-Жүсіп дастанында да суға ерекше мән берілген:
Бар кұдай салды назар сонда суға,
Су қайнап айналасы толды буға.
Буынан сонда судың көкті жасап,
Білдірді өз құдіретін жас пен қуға.
Мәшһүр-Жүсіп үшін жер-әлемнің бір бөлшегі. Ол жердің пайда болуын айтпас бұрын алдымен әлем жаратылысына, онда жер тәрізді тіршілік бастаулары көп екеніне ден қойғызады. Халықта "жеті қабат көк" ұғымы ежелден келе жатқаны белгілі. Ал, Мәшһүр-Жүсіпте көктің жетеу болуымен бірге жердің де жеті түрі бар екені айтылады:
Жеті көкке қойыпты жеті есікші,
Өтірік айтар емеспін мен өсекші.
...Жеті көк ғарыш күрсі, тоғыз аплақ,
Құрайын енді кеңес жеті жерден.
Осы орайда "жеті" сөзімен қатар Мәшһүр-Жүсіпте "жетпіс мың" тіркесі де біраз қолданылғанына да назар аудартқымыз келеді. "Неге жеті көк, жеті жер және жетпіс мың арқан?" деген сауалдарға жауап беруді ғарышты зерттеу ғылымының кейінгі даму үлесіне қалдыра отырып, мына жорамалды айтқымыз келеді (жорамалдың бәрі ғылым болмаса да, оның бәрі жарамсыз санала бермейтіні де белгілі ). Біздіңше, "арқан" деген сөзде әзірше көзге де көрінбейтін, көруге арналған арнайы приборға да ілінбей жүрген тартылыс негіздеген "тартылыс жібі" дейміз бе, әйтеуір бір ұзын да алып белдік аталуы да мүмкін. Сондай-ақ мына жолдардағы:
Басқышы, тірегі жоқ, Ғарыш қылды,
Қисапсыз ол Ғарышқа айлық берді.
Арасы аяқтарының сондай алыс,
Құс ұшса, отыз жыл мың жүрер жолды.
"аяқ" деп отырғаны біздің ұғымдағы адамның, не малдың, не тіпті алып бір прибордың таянышы, аяғы емес, тағы да жай көзге көрінбейтін, кейін ғылым дәлелдеуге тиіс, тартылысты негіздеп тұрған алып белдеу болуы да мүмкін демекпіз. Мәшһүр-Жүсіп атамыз сонымен бірге жердің жаратылуын айтпас бұрын, сегіз жұмақ, жеті тамұқтың қалай жаратылғанын да тәптіштеп баяндайды. Осы орайда көркем шығармадағы оқиғалар орны ретінде жұмақ пен тамұқ алынуы да Европа, Азия халықтары әдебиетінде ертеден бар екенін дәлелдеу үшін, белгілі араб әдебиеті зерттеушісі Ә.Дербісәлиев байқауына иек артқан жөн деп санаймыз. Зерттеуші онда Х-ХІ ғасырлардағы араб шайыры Абул-Ала әл Мағарридің (973 ж. туған) шығармасына сүйеніп пікір айтады: "Абу-л-Аланың екінші бір" Кешірім туралы арнау" атты трактаты да жоғарыда сөз болған туындысымен сарындас. Ғұламаның бұл еңбегі әл-Карих деген атпен белгілі болған Али ибн Мансур әл-Халабидің арнау хатына жауап ретінде дүниеге келген. Оқиға Дантенің "Құдіретті комедиясындағыдай" жұмақ пен тамұқта өтеді."
Біздіңше, дастандағы сегіз жұмақ ,жеті тамұқты тек діни аңыз жемісі деп қарамай, онда да әлі бізге белгісіз ғарыштық ұғымдар болуы мүмкіндігін айтқымыз келеді. Осы орайда әлем негізін: су, от, ағаш, металл, жер құрайтыны туралы ертедегі Қытай ойшылдарының айтқандары да "жердің - әлем бөлшегі" екенін
танудан туған болар деп шамалаймыз. Тек Қытай ойшылдары емес, басқа да халықтардың көне аңыздарында әлем негізі дегенде, от, ауа, су, ағашты алуда ұқсастықтар болуында да ойланарлық жәйттер көп. Мәселен, Индияда б.э. алғашқы ғасырында әлем жаралуында мәні үлкен тоғыз түр аталады. Алғашқы бесеу ретінде: жер, су, от, ауа және "акаша" деп аталатын ұғым алынған. Ал, одан кейін: уақыт, кеңістік, жан, ақыл берілген. Алғашқы бес ұғымды "бәсута" деп алып, оны адамның: иіс, дәм, түс, сезгіштік (сипат білу) және дыбыс түрінде қабылдайтыны айтылады. Одан әрі жерге: иіс, дәм, түс, сезгіштік тән болса, суға-дәм, түс және сезгіштік, отқа-түс пен сезгіштік, ауаға-сезгіштік, ал, акашаға тек дыбыс тән делінген.
Мәшһүр-Жүсіп Көпейұлы "Жер мен көк" дастанында жердің пайда болуын айтпас бұрын Құдайдың алдымен нұрды, пердені, "басқышы, тірегі жоқ" ғарышты, жұмақ, тамұқты қалай жаратқанын жазады. Осы орайда "Жер неше күнде жаралған?" -деген сауал қойсақ, Мәшһүр-Жүсіпте көрсетілген мерзім мен оған дейінгі әдебиеттердегі уақыт үндес екендігін көреміз. Мәселен, зерттеуші А.Қыраубаева біздің жыл санауымыздан 3000 жылдай бұрын, демек айналасы 5000 жылдай бұрын Шумерлердің сына жазуларындағы мына бір дерекке назар аудартады: "Лондондағы Британия музейінің қызметкері археолог Джордж Смит сына жазбаларынан "Энума Элиш" атты бір поэманы оқып шыққан. Сондағы көктің, жердің, дүниенің алты күнде жаралуы, адамды алтыншы күнде жарату, тағы басқалары кейінгі діни кітаптардағы "қалыптасқан сюжеттерге" дәл келеді".
VII ғасырдың орта тұсында жазылған Құран Кәримде былай делінген: "Ол сондай Алла көктер мен жерді әрі екі арасындағыларды алты күнде жаратып, сосын ғарышты меңгерді".
1353 жылы жазылған Хорезмидің "Мұхаббат-наме" дастанында: "Жеті қабат алтындаған зәулім айван, Жаратты алты күнде хақ тағалам," - жыр жолдары бар. Зерттеуші А.Қыраубаева аңыздар мен көркем шығармаларда дәстүр сабақтасуы орын алғанын жазады: "Кейбір діни ұғымдар өте көне тайпалардың аңыз-әңгімелерінің негізінде туды. Сондай аңыздардың бірінде айтылатын жердің алты күнде жаралуы жөніндегі наным-түсінік Библияға, Құранға, басқа да діни кітаптарға енді. "Рабғұзи қиссаларына" ол аңыз-әңгіме Құран арқылы келген". Жердің тым аз уақытта жаратылуы құдайға сенбеушілер арасында, ғалымдардың белгілі бір тобы еңбектерінде күдік тууына негіз болып келгені белгілі. Осы орайда діни кітаптарда айтылған әр күн мен біз айтып жүрген күннің яғни оның әр батуы мен шығуы аралығындағы "тәулік" ұғымының бір еместігіне назар аударғымыз келеді. Уақыт ұғымына жер планетасындағы күн мен түн ауысуы, тәулік аралығы тұрғысынан қарамай, ғарыштық (космостық) мұнарамен де бағдарлау керектігі анық. Расында да ғарыш тұғырынан қарағандағы әр күн жер бетіндегі неше тәулікке сай келетінін біз білмейміз. Демек білмей түрып "Неге сонша аз уақыт?" - деп күдіктенуіміз орынды бола қоймайтын тәрізді. Мәшһүр-Жүсіпте де: "Құдайым жексенбі күн жер жаратты", - деген өлең тармағы
бар екенін ескерсек, уақыттың тым қысқалығы назар аудартатыны сөзсіз. Әйтсе де ақын шығармаларындағы тармақтарға жеке-жеке шұқшиюмен шектелмей, оны тұтас қарастырып, осы дастанға көңіл бөлсек, уақытқа әлемдік емес жер өлшемі тұрғысынан қарасақ та, қоршаған әлем тәрізді жердің жаратылуы да ұзаққа созылғанын көреміз:
Жаратты артық қылып әні нұр да,
Мақтайын жаным құрбан айтқан жерде.
Үш жүз жиырма төрт мың жылдан соң,
Жаратты сонда он екі нұрға перде.
Ақын одан әрі перде жаратылғаннан бастап Адам пайда болғанға дейін де көп уақыт өткенін тәптіштеп баяндайды:
Құдіреттің пердесінен нұр толыпты,
Он екі мың жыл сонда орнығыпты.
Ғызматта он бір мың жыл мекен қылып,
Міннатта және он мың жыл отырыпты.
Рахматта тоғыз мың жыл қарар етіп, Сегіз мың жыл сағадат қалыпта өтіп...
Демек жердің жексенбі күні жаратылуы туралы айтқан сөз, оның жаралу процесін емес, жаралып біткен күнін межелеуге арналған ба деп шамалаймыз.
Тіршілік көздері туралы айтылған ертедегі Қытай, Грек ойшылдары пікірлеріндегі отқа көңіл бөлушілікті салмақтаумен қатар, мұсылман дініне дейін өмір сүрген зароастралық дүниетанымда да отқа табыну орын алғанын ескеру керек. Сондай-ақ Көне Грек мифологиясында отты әкелуші Прометейге
көңіл бөлінсе, от ұрлаудың басқа да халық аңыздарында орын алуы адамдардың ертеден отты ерекше бағалауын танытады.
Бұл аңыздардың бәрінде оттың тіршілік үшін мәнді, пайдалы жақтары сөз болса, Құран Кәримде адамдарды түрлі күнәлардан сақтандыру үшін тозақ оты барлығы, оның азаптау күші ерекше екені қайталанып айтылып отырады.
Мәшһүр-Жүсіп дастанында күнәлы адамдарды жазалау үшін оттың тозақта атқарар қызметін бөліп көрсету жүзеге асқан:
Таусылып тамұқ оты бітпес дейді,
Жазалы жанып және кетпес дейді.
Тамұқтың тереңдігі сондай алыс,
Мың жылда тастаған тас жетпес дейді...
Алтынды құңды зат ретінде бағалау Құран Кәримде бірнеше жерде кездесетінін дәйектесек, бұл металға көңіл бөлудің де қайнар көзі тым әріде екені дәлелденеді:
"Күдіксіз Алла иман келтіріп, ізгі іс істегендерді астарынан
өзендер ағатын бақшаларға кіргізеді. Олар онда алтын және інжу
білезіктермен безенеді".
"Олар Ғадын жаннаттарына кіреді. Онда алтын және інжу
білезіктермен безенеді де, олардың киімдері жібектен болады".
"Жаннатқа кіріңдер... Оларға алтыннан табақтар, кеселер
үсынылады" [13;110б.].
Мәшһүр-Жүсіп дастанында да Алланың жаннатты қалай жаратқаны айтыла келе ондағы алтын-күмістің асылдық пен әсемдік белгісі ретінде пайдаланылатыны көрсетілген:
Жаннаттың жаратыпты жерін биік,
Бәрінен ол Ғадіні артық сүйіп.
Кірпішінің бірі-алтын, бірі-күміс,
Балшығын Мүсік, Ғамбар қосып құйып.
Есігін алтын қылды, тасын - якүг,
Топырағы - таза жауһар жайды бар қып.
Ғақықтан рамкасы - бәрі гауһар,
Кіреміз иншалла болса бақыт.
Мәшһүр-Жүсіп атамыз нұр және су, жер т.б. ролін керсетумен қатар нұрдан болған қанадидден (шамнан) ағаш жаратылғанына көңіл бөлгізеді:
Қанадиддан, жаратылған, нұрдан - ағаш,
Майы бар ол ағаштың нұрға жанас.
Тағы да өзі өз нұрымен өзі жанып,
Мағриб та, Машырық та емес, тұрған ағаш. Ертедегі египеттіктер нанымында алып алтын ағаштың жер өзегі болып көкке дейін созылуын, ал оның жоғары бүтақтарында аспан құдайы Нут тұратынын т.б. еске алсақ та, ағашқа мән беру тарихының көне заманнан басталғанына көз жеткіземіз. Құран Кәримде де ағашты ең бір асыл ұғымды теңеу үшін пайдалану бар: "Көркем сөз ("Алладан басқа ешбір тәңір жоқ" деген сөз...) тамыры мықты, бұтағы көктегі бір көркем ағаш тәрізді" (13;258 б.) "Ол (ағаш) Алланың бұйрығынша, әр уақыт жемісін береді (13;259 б.).
"Дала уалаяты газетінде" жарық көрген түрлі аңыздарда да ағашқа ертеден оң көзбен қарау белгілері бар. Мәселен, 1892
жылы берілген "Әр түрлі ағаштар турасынан" деген мақалада ертеде ағашқа табыну болғаны, ағаш отырғызу, күту - бала өсіру тәрізді екені, оның мәні, ағаш отырғызу тәрбие екені насихатталады. Ал, 1889 жылы басылған бір аңыз әңгімеде Баялыш-жігіт ғашық болғанда, Арша-қыз оны менсінбегені, ақырында Баялыш әкесі Сексеуіл қайғыдан бүкірейіп, ал, Арша тасқа ғашық болып, сонымен бірге тұрып қалғаны баяндалады. 1890 жылы жарияланған "Шайтанның үйі" аңызында Алла тағаланың шайтанға түзу, қисық, үзын, қысқа ағаштан басқасын ғана кесуге рұқсат бергені, онысы тыйым салғаны екені айтылады. Құраннан көп бұрын жазылған Інжілде (Библияда) де ағашты сақтау туралы Алла аян бергені бар, онда құдай атынан сөйлеген пайғамбар-Мүсаның (Моисейдің) адамдарға айтқан нақылы келтірілген (бұрмаланбасын деп аудармасыз беріп отырмыз): "Если долгое время будешь держать в осаде (какой-нибудь) город, чтобы завоевать его и взять его, то не порти дерев его от которых можно питаться..."
Алланың Адамды топырақтан қалай, қандай жағдайда жаратқаны туралы Мәшһүр-Жүсіптің не жазғанын талдамас бұрын, бұл аңыздың бастау көзі де көне әдебиеттерде жатқанын еске алу керек. Осыдан 5000 жылдай бұрын орын алған Шумер аңызында Адамнан кейін екінші жаралған Хауа анамыздың Адам қабырғасынан жаралғаны туралы аңызға ұқсас дерек бар екен. Зерттеуші А.Қыраубаева байқауына назар аударайық: "Шумер мифі бойынша" Энки құдайдың қабырғасы ауырады. Әйел құдай Нинти оның ауырған қабырғасын жазады. Шумер тілінде нин-әйел, ти - қабырға деген мағынаны білдіреді екен. Сонда "қабырғадан шыққан әйел" деген ұғым туады".
Құранға дейін жазылған Інжілде (Библияда) Адам жаратылуы туралы былай деп жазылған: "И создал Господь Бог человека из праха земного, и вдунул в лицо его дыхание жизни, и стал человек душою живого. И насадил Господь Бог рай в Едеме на востоке, и поместил там человека, которого создал.", "господь создал человека из земли и опять возвращает его в нее." [15;11б.]
Құранда да Адамның топырақтан жаратылғаны қайталанып ескертілген: "Адамды топырақтан жаратып, оған жан салды". "Расында адамды бейнеленген қара балшықтың сыңғырлап құрғағанынан жараттық" [13;6б.]
Зерттеуші Акжан Машанов Әбу Насыр әл-Фарабидің (X ғасыр) осы мәселеге қатысты пікіріне көңіл бөледі : "Әл-Фараби осы формалардың бәрін зерттеп, олардың қатынастарын тапқан... Солардың ішіндегі ең негізгісі, ең басты орнықтысы Текше (күй) яғни Қағба. Ол жер тектес заттардың бейнесі. Сол заттан, яғни топырақтан адам жаралған. Алғашқы нұр сол топырақты ұнатып, соған тоқтаған"[16,11б.]
Мұсылман елдеріндегі ақындардың қайсысында болса да, Адамның топырақтан жасалғаны, діттелгені белгілі. Омар һайам (XII ғ.):
Саздан жасап мені Алла әріректе,
Білмепті өзіне де барын өкпе.
Өзі берген қауқармен күнә қылсам,
Пейішке жібермеуі әділет пе?
(Аударған - А.Бекбосынов)
Зерттеуші Ә.Қоңыратбаев Омар һайям шығармашылығын қарастыра келіп: "...адам баласының топырақтан жаралып, қайта, топыраққа айналатынын айтады", - деп тұжырымдайды. 1310 жылы жазылған "Рабғұзи қиссалары" кітабында Адамның қалай жаралғаны туралы айтылған: "Құдай Жебірейілді үш түрлі топырақ алып кел деп жұмсайды. Жер: "Менен топырақ алма", -дейді. Жебірейіл Жердің көңілін қимай, қайтып келеді. Құдай Исрафилды жібереді. Ол да алмай қайтып келеді. Ең соңында Әзірейілді жібереді. Жер Әзірейілге де жалынады. Әзірейіл: "Сенің сөзіңнен Алланың хүкімі күшті" - дейді де, жерден үш түрлі топырақ алады"[18;21б.].
1903 жылы Қазанда жарияланған "Қисса сүл Әнбия" кітабында Жердің бірінші Жебірейілге, ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Мұхаммед Пайғамбар
Қазақ поэзиясындағы көркемдік ізденістер
Мұхаммед пайғамбар(с.ғ.с) және ғылым
Мұхаммед Пайғамбар (ғ.с.с) және ғылым
Мұхаммед Пайғамбар адамзаттың ардақ тұтар тұлғасы
Қазіргі қазақ повесіндегі көркемдік ізденістер
Пайғамбар
Фариза оңғарсынова поэмаларындағы идеялық - көркемдік ізденістер
60-90 жылдардағы қазақ поэзиясындағы көркемдік ізденістер
Мұхаммед пайғамбар (с.а.у) адамзаттың ардақ тұтар тұлғасы
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь