Бөлтірік шешеннің билік сөздері

Бөлтірік Әлменұлы (1771-1853) Жамбыл облысы, Шу ауданына қарасты Шоқпар жерінде дүниеге келген. Бөлтірік шешеннің жетінші бабасы Зорбайдың (лақап аты –Аузыүйген). Атамекені қазіргі жамбыл облысы, Талас ауданындағы Ойық аймағы, Талас өзенінің бойы екен. Оның атамекенінен ауып, Шу бойына келіп қоныс тебуінің өз тарихы бар.
Зорбайдың атасы Ойық үлкен балалары Қызылғұрт пен Кәкшегөзді үйлендірген соң-ақ еншілерін беріп, бөлек үй етіп шығарды. Қартайған шағында Ойықтың қасында кейінгі екі баласы Сәтек пен Зорбай қалады. Сәтек балалы-шағалы, шаруаға мығым екен де, Зорбай төрт ұлдың кішісі болғандықтан шаруаға айналмай, семсерілік жасайды, жүйрік ат, қыран құс, алғыр тазы ұстап, саят құрады. Көзінің тірісінде Ойық Зорбайды үйлендіріп, өзі соның қолында қалып, Сәтекке де еншіні беріп бөлек шығаруды армандайды екен. Бірақ Зорбай әкесінің бұл тілегін орындамай, жиырма беске келгенде жігітшілік құрып жүреді. Сөйтіп жүргенде Ойық дүниеден қайтады. Өлерінің алдында көпті көрген қария балаларын шақырып алып, оларға ата жолымен іс істеп, ата жолыме тіршілік етуді, кенжесі Зорбайды аяқтандырып, ел қатарына қосуды өсиет етеді.
Қызылғұрт, Көкшкгөз, Сәтек үшеуі әкенің аманатын орындап, Зорбайды үйлендіреді, салсерілікті тоқтатады. Ағайынды төртеуі бірігіп, әкелеріне ас беріп, ат шапқызады. Аға балалары Тасжүрек, Қоңыр, Селгетай сияқты бауырлары қолдап, Ойық бабаның аруағына үлкен құрмет көрсетеді. Жиын соңнда Зорбайға ата жолымен әкенің қара шаңырағын өзіне тапсыруды сұрайды. Сәтек бұған көнбейді. Егер ағалары қара шаңырақты Зорбайға алып беретін болса, онда ол өзінің елден де, жерден де кететінін ескертеді.Қара шаңырақты бермейтін болса, Зорбай да ауатынын, елден де, жерден де кететінін айтады. Қызылғұрт пен Кәкшегөз екі інісінің дауын ата жолына салып шешкенде, қара шаңырақты Сәтекте қалдырып, қара қазанды Зорбайға лайық көреді. Бұған көңілі толмаған Зорбай ағаларына өкпелейді де, бір түнде көтеріліп көшіп кетеді. Сол кеткеннен Зорбай Шу бойына келіп бір-ақ
        
        Бөлтірік шешеннің билік сөздері.
Бөлтірік Әлменұлы (1771-1853) Жамбыл облысы, Шу ауданына қарасты
Шоқпар жерінде дүниеге келген. ... ... ... бабасы Зорбайдың
(лақап аты –Аузыүйген). Атамекені қазіргі жамбыл облысы, Талас ауданындағы
Ойық аймағы, Талас ... бойы ... Оның ... ... Шу ... қоныс тебуінің өз тарихы бар.
Зорбайдың атасы Ойық үлкен ... ... пен ... соң-ақ еншілерін беріп, ... үй етіп ... ... Ойықтың қасында кейінгі екі баласы Сәтек пен Зорбай қалады. Сәтек
балалы-шағалы, шаруаға мығым екен де, Зорбай төрт ... ... ... ... семсерілік жасайды, жүйрік ат, қыран құс, ... ... саят ... ... ... Ойық Зорбайды үйлендіріп, өзі соның
қолында қалып, ... де ... ... ... ... ... екен.
Бірақ Зорбай әкесінің бұл тілегін орындамай, жиырма беске ... ... ... ... жүргенде Ойық дүниеден қайтады. Өлерінің
алдында көпті көрген қария ... ... ... ... ата ... ... ата ... тіршілік етуді, кенжесі Зорбайды аяқтандырып, ел
қатарына қосуды өсиет ... ... ... ... ... ... орындап,
Зорбайды үйлендіреді, салсерілікті тоқтатады. ... ... ... ас ... ат шапқызады. Аға балалары Тасжүрек, Қоңыр, Селгетай
сияқты бауырлары қолдап, Ойық бабаның аруағына үлкен құрмет ... ... ... ата ... ... қара шаңырағын өзіне тапсыруды сұрайды.
Сәтек бұған көнбейді. Егер ағалары қара шаңырақты ... алып ... онда ол ... ... де, жерден де кететінін ескертеді.Қара
шаңырақты бермейтін болса, Зорбай да ... ... де, ... де
кететінін айтады. Қызылғұрт пен Кәкшегөз екі інісінің дауын ата ... ... қара ... Сәтекте қалдырып, қара қазанды ... ... ... ... толмаған Зорбай ағаларына өкпелейді де, бір
түнде ... ... ... Сол ... ... Шу бойына келіп бір-ақ
тоқтайды. Зорбайдың ұрпақтары үгін де сол Шу, Іле бойын мекендейді.
Зорбай байгелді, Дәулетберді деген екі ұл ... ... ... ... ... үш ұл ... ... - Малай, Досайдан - Қожан, Есім,
Бошайдан- Сары. Малайдан бес ұл туады: Сүйіндік, Қара, ... ... ... ... ... ... Кенже деген төрт ұл сүйеді. ... ... ... ... пен Сабдалы дүниеге келеді. Әлмен - Сабдалының
жеті ұлының ... ... ... осы Сабдалының Әлменінен туады.
Нағашысы - әйлілі Қарашенде би.
Бөлтірік ер жетіп, есейе келе, өз ... ... ... ... ... Ол жалайыр биі Байпық, оның баласы Тіленші
би, надас Құтыш би, мырза Жайнақ би, сары ... Сары би, ... ... ... би, ... ... би, суан ... би, шапырашты Сұраншы би,
қасқарау Кененбай, Ноғайбай билер, сондайақ Диқанбай, ... ... ... секілді белгілі ел бас ы, билерменкөп жылдар қатар, бірге
жүрген, ... ... ... бірге билік айтысқан, Аталған билер мен
батырлардың қай-қайсы да ... қара ... қақ ... қиып ... жол ... ... алғырлығын, асқан
шешендігін, өте жоғары бағалаған.
Бөлтірік ... ... мен ... да бек ... ... Ол
Сыпатай батыр, Сұраншы батыр секілді өз елінің тәуелсіздігі үшін ... ... де ... ... ... ... халқының батыр
ұлдары мен белгілі билері де Бөлтірікті жоғары бағалаған, ... ... ... өнерін құрмет еткен.
Жетісу өлкесін ұзақ жылдар билеген ағасұлтан ... ... ... беті үшақ ... ... ... Осы ... Тезектің
ел жадында жаттай сақтап келіп, қағазға түскен өз сөзіне жүгінейік. Тезек
Қожбанбет биге былай деп шынын айтқан ... «Мен екі ... бір ... бірі - ... Бақтыбай, біреуі - қызыл екей Сүйінбай, үшіншісі -
асты Бөлтірік шешен. Атам - Абылай, әкем Әділ, өзім ... ... Он ... ғаламды жарылқап, қорғауға күшім жетуші еді, осы ... бір ... ... төре ... ... өзі айтпаса, басқа айтатын,
басқалай ... ... ... ағынан жарылғандай қалтқысыз көңілмен
жеткізеді. Тезек ... ... ... би, ... ... төре - ... ... шешендігін жоғары бағалап, одан ығыс жүрген.
Кең өлкеге өмірі жүрген Тезек ... өзі ... ... ... ... ... шығуы олардың өзара шығармашылық ықпал-
әсерімен тығыз байланысты. Бұлардың ... ... ... ... ащы ... әлеуметті айту, айтқанда сылап-сипамай, төтелеп тіке ... ... ... осы үш өрен ... өз ... ... ... сіңіп,
ақылына дару жағын ғана көздеп қоймайды, тыңдаушысының ойын да, ... ... ... алып ... ... ... Сол себептен олардың ойы жүйелі,
дәлелді болғанда, тілі уытты, орамды, қанды ... есті ... ... ... терең де мағыналы келеді. Ғасырдың алып ақыны ... дәл, ... ... ойға ... ... ... айтатын ақынның
шешендік жолда осы үш ... - ... ... ... ... арғы мен бергіні, жақсы мен жаманды, ... көп ... ... би ... ... бірде: «Ақын деп Шөжені
айт, шешен деп Бөлтірікті айт, батыр деп Сыпатайды айт» ... ... ... ... ақындығын, Сыпатайдың батырлығымен бірдей
тану немесе ақынның алды деп ... ... алды деп ... батырдың
алды деп Сыпатайды тану, бұлардың қай-қайсысы үшін де үлкен, үлкен де ... баға ... ... алды ... Бөлтіріктің өнері, ақиық ақын
Сүйінбайға да сүйеу болған. Қырғызстан Республикасы ... ... ... ... ... ... Сүйінбай мен Қатағанның
айтысында Бөлтірік ... ... дем ... оның буырқанған ақындық
өнерінің көзін ашуға септігін тигізіп, демеу ... ... Бұл ... ... тағы бір қырын танытады.
Бөлтірік шешен өз ... ірі ... де ... ... сайысқа түскен батыр. Ықшам денелі, орташа бойлы Бөлтірік аса
қайратты, аның үстіне сайыста өте ... ... ... ... ... болса керек. Шапшаңдығы жағынан өзі тұстас батырлардың
ішінде Бөлтіріктен Ағыбай батыр ғана асып түскен екен.
Дүниеге келгеннен ... одан ... ... ... ән ... күй
шалған, аты ауызға айналған ән нөсері, сөздің шешені, салсерінің соңғысы
Кенен Әзірбеав Бөлтірік ... ... бір ... ... ... Ысты ... шыққан ақын, шешен, әрі батыр. Өз қатарында ешкімнен
жеңілмеген «Жеті Жарғы» аталған кісі. Жеті ... ... ... ... ... сонымен бірге мерген саяткер, ат үстінде алдырмайтын
шабандоз, батыр болған. Ол ел ... жер, су, ... ... ... ... ... талас, дауларға араласып, әділ де, шешен төрелік
айтқан. Сондықтан да ... оны ... би ... ... ... ... басбұзар, жалақор, алаяқтар Бөлтірік бидің қара
қылды қақ жара ... әділ ... беті ... ... отырған.
Ондайлар Бөлтірік отырған жерден сескеніп аулақ жүрген. Бөлтірік шешен тек
қана қазақтар арсында емес, қырғыз, өзбектерге де ... ... ... Не бір төрелер, бектер, бай, манаптарының өткір сөзінен, бетің бар,
жүзің бар ... тіке ... ... ... ... ... ... айтқан мынандай билік сөздері бар:
Халқым үшін тудым
Жер дауы мен жесір дауының ... ... кезі ... ... ... бір жерге таласа берген көрінеді. Сонда әлгі дауды біржолата бітіру
үшін Сыпатай ... қол жиып ... ... ... болады.
Осыны естіген он үш жасар бала Бөлтірік сапарға ... ... ... батырға жолықпақшы. Астында көк құнаны бар сәлем беріп келген
балаға :
Балам, қайда бармақсың? Дейді ... ... ... аға, мен ... үшін ... ... ... жауға
белімді бекем будым. Бала боп мылтық ата алмаспын, бірақ ... ... жата ... Бір ... ... ... ат үстінде ойланып тұрып:
- Жарайды, түртұлғасы келіскен бала екен, ... - ... он мың қол ... ... Жер ... ... күн
сабылып шаршап, Ноғайлы елінің шетіне келгенде, Сыпатай батыр ... ... ... ... ... ... ... жетеміз. Елдің ежелден келе жатқан
ережесі бойынша, жау ... кісі ... Ол ... ... ... озған күлік, ойға бай, сөзге шешен, тоқсан ауыз сөздің ... бар ... ... ... ... бір ауыз ... айтады. Оны дауын
даулап келе жатқан жақ шешсе, төбе би ... ... шеше ... би дау ... ... ... Бір төбе бидің өзі ... ... ... дайындалыңдар. Жауап бере алмай, жеңіліп
қалмаңдар. Араларыңда шешен, шеберлерің бар. Дау аламыз деп келе ... ... ... анауда, мынау да :
- Ой, оған сөз табамыз, жұмбағын шешеміз ,-десті.
Түс ауғанда Ноғайлы руының қарасыда ... Боз ат ... ... ... ... бір шешен, ділмар сабылыпшұбырып келе ... ... ... ... айқай салып келіп:
- Ассалаумағалейкум, ақтабандар, - деп сәлем берді.Білгіш ... ... келе ... ... ен ... түсіне алмай аңырып
тұрып қалды. «Ақтабандар» деп шұбырып келе жатқандарын келекетіп айтқанын
Бөлтірік ... ... ... тебініп, алға шығып:
- Уағалейкумәссалам, өлігін сүр ғып сақтағандар, - деп ... саңқ ете ... ... қысы ... аязды болады, кісісі өлсе оны күн
жылынғанда, жер ... ... деп арша ... ... ... ... екен. Бөлтірік соны мін етіпті.
Келген кісі үн-түнсіз атының басын бұрып, он мың ... ... ... ... бір ... ... ... Сыпатай қолбасының
сарбаздары етін жеп, шайын ішіп жата береді. ... ... ... ... ... кеңес өткізеді.
- Ел иесіз, жер киесіз болмайды деген, қарағым ... ... ... екенсің. Мына мен балсам қартайдым, еліңе ие бол, деп мыңбасыларға
қарайды. - Ал мыңбасылар, құдай тілегімізді ... ... ... ... Бөлтірігіміз жақсы ырым жасап, ұпай әперді. ... ... ... таң атқаннан кейінгі жерде ұлық бізді шақыртады. Ол:
«Қазақ, жнңіс сенікі болды, төбе ... ... ... ... - ... ... біз ... сайлаймыз, батырлар?
Отырған мыңбасылар:
Батар, сіз өзіңіз боласыз да төбе би. Сізден өзге кім лайық еді?
десті. ... ... ... Иә, ... ... елінің абыройын жапқан мына кішкентай бала ... ... ... ... ... аруағы да, бақыты да ... ... ... - ... жұрт шу ете түсті.
- Жарайды, болса болсын бала төбе би !
Ертемен тұрып, тамақтанған соң, ұлықтың адамы келеді.
- Қазақтар ... ... ... Төбе ... ... ... әкеліңдер!
Он мың қол кеше ақылдасып төбе биге ... ... ... ... екі ... да екі кісі ... ... Сыпатай орнынан
көтеріліп:
- Жай қолыңды, балам, деп жылап тұрып батасын берді. Батаны ... ... ... ... он ... бала дәл ... ... екен. Жұрт сүйсініп қалады.
Бөтірік ұлықтың алдына келіп, бас иіп сәлем берді. Ұлық ... ... ... төбе ... - ... Тақсыр, төбе би мына мен боламын ! - Бала ... ... ... ... тым жас ... ... ... «қайрат атта болады, ақыл ... ... ... бар. Жас ... ... ... ... елімді қорғап жаумен
алысқан шығармын, - ... ұлық риза ... Кел, ... деп оң ... ... ... балам да сендей
еді, жарайды ... - деп ұлық ... ... ... ... жолы ... ... тобы бала Бөлтіріктің алғырлығының
арқасында жер дауында жеңіске жетіп, еліне үлкен мәртнбемен ... ... ... ... ел ... ... шақ ... керек. Жайлы қоныс іздеп
жүрген бір бай ... ... асық ... ... бір топ ... кез
болады. Ауылын осы төбенің түбіне ... ... бай ... ... ... келе ... ауыл қонады, көгін таптамай,
кетіңдер! -деп, астындағы тайын ... ... ... ... ... ... балалар жалт-жалт беріп тұра қашады. Балалардың
үріккен торғайдай табан астынан жалт беріп, киімдерін ... ... тай ... қалт тұра ... ... басындағы бөркі ұшып,
бай жығылып қалады. Содан жазым болып, ол қайтыс болады. ... ... ... билерге шағым жасап, асық ойнаған балалардан құн даулайды.
Дау ... ... ел көп ... ... ... шешімі айтылмай, жиын
созыла береді. Сол кезде жиынға көк қасқа мініп, он екі ... ... ... билердің жоқтан жиын қылып тұрғанан-ай, оп-оңай істі
қолдан қиын қылып тұрғанын-ай! - деп, билерді сынай келеді.
Билердің ... бір ... жас ... ... ... ... құлағын түре қалып:
- Қой асығы деме, қолайыңа жақса, сақа қой, ауыл ... ... асса аға қой. ... мына ... ... Дауға дауаны осы табар! -
деп, төрелікті Бөлтірікке беріпті.
Сонда Бөлтірік билер тобы мен елге ... ... ... ... құны мың қой ... жүз жылқы не болса елу
түйе. Ердің құнына мың қой дұрыс па, жүз жылқы ... ... па, жоқ ... ... ма? -деп сұрайды. Ел шулап:
- Жүз жылқы кескен лайықты, ... ... ... тағы ... Онда осы жүз ... ерге бөлейін бе, елге бөлейін бе, телге
бөлейін бе, ... ... бе?- деп ... ... Жұрт:
- Елдің де, ердің де, телдің де ... жоқ. ... ... Билер соған қосылады. Сонда Бөлтірік былай депті:
Төбе ... асық ... бала ... ... аспанының астында
жайлы жер құрығандай төбенің басын қорыған бай ... ... ... ... ... бөрік тентек. Иесінің бөркінен үркіп, өзін
жыққан тай тентек. Өлген кісінің құнын төрт тентек тең төлесін, ... ... ... ... өлім елге ... ... деп ... барма
Бөлтірік ауылында жаңадан жетіліп, ісі алға басқан ... ... ... ... ... екен. Бір күні әлгі мырза көрші ... ... ... асыл тұқымды ақ бас аруанасын айдатып алады. Артынан
іздеп келген мал ... дес ... Мал иесі ... ... ... ... ... көкпаршы, асйыскер ағайынына айтып, одан ... ... ... ... ... ... ... екен. Бірақ ол
Бөлтірікке жүгінуге баормай, мал иесін ертіп, бай мырзаның ауылана келеді.
Түстің ... ... ... түйе ... жеке тұрған ақ бас аруананы
алдарына салып жүре береді. Мұны көрген мырза ұйінен айқайын сала ... ... ... ... ... ... де, қос басында жатқан сырықты ат
үстіне іліп алып, ақ бас аруананы айдап бара жатқан екеудің соңынан ... ... да ... беті ... батыр екен, аруананы иесіне
жетектетіп жібереді де, өзі ... ... ... қала ... ... айқайға басқан қалпымен атын арындатып келіп қарсы алдында жолын ... ... ... ... шамалап бақанын құлаштай соғады. Бұл бақанын
соға бергенде,ол да атын тебініп қалады. Жалғыз аттының төбесіне ортасынан
тиген ... екі ... ... ... бай ... өзі де ... түседі: Маңабай басына қатты соққы тие бере қол шоқпарын қарсыласының
самай тұсын мегзей сілтеп қалған екен. Мұның арты үлкен дау ... ... жағы ... ... әрі ... айырылып зорлық жан ретінде
қуынып, биден әділдік іздейді. Билікті ... ... ... ... ... аруананың иесін, Маңабайды түгел алдына алдырып,
дауласушылардың әр қайсысын ұқыпты ... ... басы ... ақ бас
аруананы екі жақта қолдап боталатқан өзмалым деп ... ... да , ... ... іштей сезіп, біліп жүрген бөлтірік анадай жерде
байлаулы тұрған аруананың жанына ... оны ... ... ... ... таңдайын, көзін түгел қарайды да, дауласушылрдың алдына келіп,орнына
отырған соң:
- Аруананың қай көзінде ақ бар еді?-деп сұрайды.
Мырза сұранбастан :
- Оң ... ағы бар ... ... бәрі ... жанына келіп, жануардың көзіне үңіліседі.
Аруананың оң ... де, сол ... де ... шел ... анықтайды. Бидің
сұрағының мәнісін ұққан бай күйінгеннен қызарып жарылып кете жаздайды.
Айналасына есе ... ... ... ... ... жер
болғандай күйге түсіп,отырып қалады МЫНАДАЙ ... ... ... ... ... екен деседі:
Астым деп зорлыққа барма,
Күндердің күні болғанда етіңді күйдіресің
Аздым деп ұрлыққа барма
Күндердің күні болғанда бетіңді ... деп ... ... зор ... ... ... еп ... барма
Өзіңнен сақ шықса сағыңды сындырар,
Ақ тұтып, адал жүр,
Алдыңнан ағайын шықса ісіңді тындырар.
Сөз қадірін білмесе
Төбет бай ... ... ... ... ... соң шыққан, тасы
өрге домалаған басқа бір саудагер байдан қысым көре ... ... ... ... мен қыстауларына саудагер бай кезек-кезек малын
жайып, саудасын қатар жасайды екен. Ел ... ... ... ... ... ... билігіне ақы кеспей, шешімін ел алдына айтатын,
Бөлтірікке келеді. Бөлтірік жиналған ел ... екі ... да ... ... де бір-біріне дес бергісі келмейтінін әрі өзінің билігіне де
тоқтайтын ыңғайлары жоғын байқайды. ... бай өз биін ерте ... ... сөз кезегінде сөзін әңгімеге, әңгімесін мысалға ұластырып, мысалын
хиқаяға айналдырып, елдің ... ... ... ... ... ... Екеуіңе екі ауыз сөз айтамын. Жетеліге жетер, жетесізге жетпей, елге
асып кетер, - дейді. Екі бай ... өз ... ... көріп, шешенді
тыңдауға ықылас білдіреді. Саудагерге еріп келген би де осыған ... ... ... ... былай деген екен:
Бұл дүниеде бақ болмайды,
Сен Төбет едің
Көз ашқалы боқ бақтың,
Боқ дүниеге таласап,
Аш оянып, тоқ жаттың.
Ырылдасып, ... ... не ... ... не ... соң саудегер бай мен оның биіне қарап:
Бай ... бай ... саз ... ... би ... ... сөз ... қадірін білмесе,
Байдан байлық көшеді.
Сөз қадірін білмесе,
Биден билік көшеді, -
депті. ... ел ... ... ... ... ... ... болып, оның дау қуып келгендерге айтқан сөзін ауыздан-
ауызға қағып алып, таратып алып келеді.
Екі бай мен олардың ... би ... ... түсіп,
көпшілікке тура қарауға дәттері жетпей, көздерімен жер шұқып, қалған екен.
Бөлтіріктің айтқанындай ... ... бұл ... ... баян болмапты,
биінің билігінде байлам болмапты.
Ай мен Үркердің тоғысуы
Сыпатай елінде ... бір ... дауы ... ... сұрап
барған шаруаларды олар маңайына жолатпайды. ... рет ... ... орнына көрмеген соң, Бөлтірік Сыпатайға өзі барыпты:
- Ау, ... ... ... ай ... ысты ... емес пе еді, туыс
пен туыс түгіл, ай мен үнкер де бір тоғысады ғой, - ... ... ... ... Бөлтірік дүрыс аайтады. Ысты, дулат бәрі бір атаның баласы.
Дауды қойыңдар. Жесірін ... - ... ... Шу ... мазасын қашырған бір көкжал бөрі болыпты. ... ... ... ... жеткізбей кететін алымды екен. Ауыл адамдар
Бөлтірік шешенді ортаға ала отырып кеңес құрады. ... ... ... ... бір бөріге қайратың жетпей ме? Бізді баста да, сол бөріні
ұстауға көмектес!» деп Бөлтірікке ... ... ... ... ... ... ... айтуы бойынша ауыл адамдары ... ... ... Бөрі ... ... барлар түгел сойылдарын сайлап,
аттарын суыта бастайды. Сәті түскен күні бір топ кісі бөрі қууға шығады.
Бұрын ... ... ... кеткен бөрінің сырын білетін ... ... ... ... бірнеше бағытқа жібереді. Бірнеше кісі
басқалардың ортасын ала, бөрі ... ... ... ... ... ... ... бөрінің ізіне, одан бөрінің өзінің ізіне ... да ... ... ... ... тап ... Ол ... бөрінің
соңынан ілесе қууға бірақ ат жарайды. Бөрі де, ... ... ... ... ... арасы жақындай береді. Сөйтіп келе жатқанда,
өкпе тұстан аңшылардың ... ... ... ... қара үзіп ... бөріні
көп ұзатпай қуып жетіп, ... ... ... соғып алған кісі бөріні
«үйірімен үш ... деп, ... ... ... ... ... ... дау шығарады. Бөріні шаршатап, оны соғып алатыны, ... алып ... ... ... ... ... ... қуғыншылар да
жиналады. Бөріні соғып алған адамға басқа қуғыншылар да осыны ... ... ... ... өзін ... деп ... де, дау
одан ірі қыза түседі. Ақырында барлық қуғыншылар тағы да Бөлтіріктен ... ... ... - ... ... ... жүйрігіне ғана
шалдырады. Мынау бөрінің күлігі. Аттарыңды екі күн ... ... ... көш ... жарысқа шығасыңдар. Кімнің аты озса,сол жүйрік, бөрі ... ... ... дес бермей, сөз бермей дауласып тұрған аңшылар
Бөлтіріктің осы бір ауыз сөзіне тоқтаған екен.
Бір дауға екі ... ... ... ... Бөлтіріктің алдына дауайтысып, екі кісі келеді. ... ... ... да бір ... ... ... де, даугер де бір ауылда тұратын
әрі екеуі бір-бірімен ағайындас болса ... ... ... ... ... ... оның ... көктемде қозылы қой бермекші болыпты. ... ... ... ... ... ... ... иесі қойдың қоздағанын
күтпей, өзіне тиесілі бір малды алып кетеді. Бірақ оның алған саулығы қысыр
болып шығада. ... мал ... ... ... ... ... ... екіншісінен қозы даулайды. Саулық ... ... кісі ... Ол ... ... ... ... өзі емес, қозы даулаушының
берген қошқары айыпты ... ... ... ... даугердің дауын орынсыз
деп шешкен екен. Енді даугер дауын қайта көтеріп, ... ... ... оған ... ... өзі алмақшы екен. Бірақ екінші кісі қошқарды
әжетіне жаратып жіберген болып шығады. Содан келіп ... ... ... ... не ... қозы ... ... - дейді екен. Дауларын
тыңдап болып, Бөлтірік:
Бір асқа екі бата сұраған қандай болады?
Бір ... екі тері ... ... болады?
Бір тойға екі жарлық айтқан қандай болады?
Бір дауға екі ... ... ... болады? - деп,
сұрақтан соң ... ... ... ойға ... Дауласушылар
мандатып ештеңе айта алмаған соң, өзі:
Бір асқа екі бата сұраған ... ... екі тері ... ... ... тойға екі жарлық айтқан тойға жарымас
Бір дауға екі билік айтқан даудан арылмас, -
деп, ... ... ... ... ... Ел ... кейін бір дауға екі билік айтуды сұранбайтын ... өзі ... ... мен ... ... ... деп ... кеткен бір биі
тартысып жүреді екен. Араларында тартыс ... ... ... ... ... ... жағдайға байланысты бірнеше көмек сұрағанда Сыпатай
да оған іркілместен көмек көрсетіпті. Бір жылы ... ... аяғы ... ... Көрші елдің биінің аулы малды ауыл екен, малы ... ... ... Би бұл жолы да ... ... ... кеңескенде , Сыпатайға олар ашыққан аулға көмек көрсетпеуді
кеңес етеді. Кеңеске Сапатай ... де ... ... Бөлтірік
Сыпатайдан:
- Батыр, өзіңнің не ... ... ... ... ... ... ... тартысып жүргені де рас,
қысылғанда бізден ... ... ... ... ... көрсетіп келгеніміз де
рас. Мен тартыссам, қысыр бидің өзімен тартысып келдім. Оның ... ... жоқ. ... мен ... қол ұшын ... ... жолына жата
ма? Егер жатпаса, құдай жолынан ... ... ма?- ... ... ... Сыпатайды қолдай отырып, былай деген екен:
- Батыр, билеріңнің айтқанында да, өзіңнің сөзіңде де ... ... биге ... ... рет қол ұшын ... қиыннан шығарып
алғаның оған да, оның еліне де белгілі. Бұзық бидің еліне сенің рақымың
түсіп, ... ... оның ... рақымы жоқ болса керекү Енді, міне
құдайдың қысы қысқанда, алдыңа келіп мойынсұнып, қолын жайып ... Бұл ... ісі ... Бұзық болса да, сұрағанын беріп,ісіе оңған. Сен
оңғармасаң, Бұзықтың ісіноны алдыңа ... етіп ... ... өзі
оңғарар.
Сыпатай Бөлтіріктің сөзіне риза болып, Бұзық бидің ауылына бұл
жолы да қол үшын ... ... ... қыз ... ... мен қырғыздың бір руы басы биі ... ... бір ... Сыпатайдың жігіттері қырғыз биін қолға
түсіріді. Биді Сыпатайдың алдына алып келеді. ... ... бір ... ... ... ... кейін екі арада тағы бір ... Тағы бір ... ... ... биі ... ... қолына
қайта түсіп қалады. Ұрыс-жанжалдың басы осы би екен. Сыпатай қолға түскен
бидің жазасын белгілеу үшін ... ... ... ... ... би тұрып: «Мұның көзін жою керек» ,- дейді. Тағы бір биі: «Мұның
орнына ... би ... ... ... ... дұрыс»,- дейді.
Қасындағы билері түгел сөйлеп болды-ау, дегенде Сыпатай Бөлтірікке
бұрылып:
- Сен не ... ... ... ... биді ... ... орнынан қозғама.
Енді не істейміз? , - деп ... ... ... ... сөзін жалғастырады:
Бидің көзін жойғанмен, ұрыскерістің көзі жойылмайды. Биліктен
бидің өзін ... ... ... ... ... ... ... түбін шым бекітеді, даудың түбін қыз бекітеді.Қыз алып, қыз ... бол. ... дау ... биі ... ... естігенде, отырған жерінен қолын
қусырып, басын иіп, билікке ризалығын білдіреді.
Сыпатай Бөлтіріктің ... ... ... ... ... ... ... екі жақ құда-жекжат болып сыйласып өткен екен.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сырым Датұлының шешендік өнері 10 бет
Шешендік өнер және шешен таланты4 бет
Комедия. Драмадағы тарихи тұлға9 бет
Қазіргі қазақ комедиясы. Драммадағы тарихи тұлға5 бет
Би-шешендер13 бет
Битанудағы шешендік өнердің ролі56 бет
Шешен сөйлеу сыры10 бет
Абай лирикасындағы азаматтық сарын. Абайдың қара сөздері. Абай және Толстой9 бет
Абай ойларының қара сөздеріндегі өрнектері4 бет
Абай қара сөздерінің сөйлем құрылымы28 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь