Ақындардың қолданысындағы фразеологиялық тіркестер ерекшелігі

Жоспары:

1. Кіріспе
2. Негізгі бөлім. І тарау. Фразеологизмдегі вариантылық пен синоним мәселесі. Фразеологиздерді көркем шығармаларда қолдану ерекшелігі.
3. ІІ тарау. М.Мақатаев, Т.Молдағалиев, Қ.Мырзалиев, М.Шаханов өлеңдеріндегі фразеологизмдерді қолдану ерекшеліктері.
4.Қорытынды.
5. Пайдаланған әдебиеттер.
6. Қосымша. Поэзиядағы фразеологизмдер сөздігі.
К І Р І С П Е
Жаратылыстағы, қоғамдағы әр құбылыстың өз сыры, өз заңдылықтары болады. Қоғамдық құбылысқа жататын тілдің де терең сыры бар. Тілдің даму, өмір сүру заңдылықтарын айқындау үшін оның құрамына енетін басты-басты бөлшектерінің табиғатын түсіну керек.
Тіл – қарым-қатынас жасаудың мықты құралы. Сол қызметін атқаруда ол жеке формалардан құралған, жалпыға ортақ жеке сөздерге негізделген сөйлеу тәсілдерін керек етеді. Тілдегі сөздер өзара бір-бірімен тіркесіп қолданылады да, олардан сөз тіркесі жасалады. Тіл-тілде сөз тіркестерінің екі түрі болады. Оның бірі – еркін тіркес, екіншісі – тұрақты тіркес немесе фразеологиялық тіркестер.
«Фразеология» деген термин, біріншіден, белгілі бір тілдегі тұрақты фразеологиялық сөз тіркестерінің жиынтығы деген мағынада, екіншіден, тұрақты фразеологиялық ілім деген мағынада қолданылады.
Фразеология – грек тілінің phrasis – сөйлемше және logos – ұғым, ілім деген сөздерден жасалған термин.
Фразеология – қазақ әдеби тілінің айшықты да, мәнерлі де бай саласының бірі. Бұлар өзінің бейнелілік, әсерлілік, экспрессивті-эмоциялық, суреттеме қасиеттерімен көзге түседі.
Фразеологиялық сөз тіркестерінің теориялық, практикалық мәселелерін зерттеуге келер болсақ, пайдалы пікір айтушылар тобына Ә.Нәжіп, М.Балақаев, Ғ.Мұсабаев, К.Сағындықов, С.Телжанов секілді ғалымдарды атауға болады. Бұл категорияны тікелей зерттеп, құнды еңбектер шығарған Ә.Қайдаров, Қ.Өмірәлиев, Е.Жұбанов, Ө.Айтбаев, Р.Сәрсенбаев, С.Ибатов, С.Төлекова, К.Дүйсетаева,Ж.Қожахметова т.б. зерттеушілердің есімдерін атаған мақұл.
Сондай-ақ, І.Кеңесбаевтың он мың сөзді қамтыған, бұл саланы зерттеуге қомақты үлес болып есептелетін «Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі», алты мың сөзден тұратын тұрақты теңеудің мағынасын ашқан Т.Қоңыровтың «Қазақ тілінің тұрақты теңеулер сөздігі», сондай-ақ, Ж.Қожахметова, Р.Жайсақова, Ш.Қожахметова құрастырған «Қазақша-орысша фразеология сөздігі» де айтулы дүние десе болады.
Ал поэзия мәселесіне келер болсақ, бұл тұрғыдағы еңбектер өте аз. Әрине, әрбір ақынға жеке тоқталып, өлеңдерінің тілдеріне талдау жасағанда, айтылып жүрсе де керек, ал осы жұмысты орындау барысында поэзиядағы фразеологизм мәселесіне қалам тартқан М.Жақыпбеков Жамбыл Жабаев шығармаларындағы, ал Б.Манасбаев С.Мұқановтың поэзия тіліндегі фразеологизмдерге тоқталғанын білдік.
Біз де осынау еңбегіміз арқылы поэзиядағы фразеологизмді өз мүмкіндігіміз келгенше талдап көруді мақсат тұттық.
Пайдаланған әдебиеттер:

1.Аханов К. Тіл біліміне кіріспе. Алматы, 1965. 232-262 бет.
2. Аханов К. Грамматика теориясының негіздері. Алматы, 1972. 82-бет.
3. Ахунзянов.Г.Х. Идиомы. Казань, 1974. 17-21 бет.
4. Байтілеуов А. Фразеологиялық сөз тіркестерін күрделі сөздерден айыру.
Алматы,1972 жыл. 34-43 бет.
5. Байтілеуов А. Фразеологиялық сөз тіркестері. Алматы, 1972. 32-36 бет.
6. Байтілеуов А. Қазақ тіліндегі есімді фразеологиялық тіркестердің күрделі сөздер мен еркін сөз тіркестерініен айырмасы жөнінде. Алматы, 1973. 30-90 б
7. Байтілеуов А. Фразеологиялық есімді тіркестер мен оларға тән белгілер.
Алматы, 1974 жыл. 82-89 бет.
8. Балақаев М. , Қордабаев Т. Қазіргі қазақ тілі грамматикасы. Алматы, 1967.
9. Булаховский Л.А. «Введение в языкознание» ч.ІІ. Москва, 1953.
10.Виноградов В.В «Труды комиссии по истории АНСССР» посвященные
А.А.Шахматову. вып.3. М-Л, 1947.
11. Елешова А. Фразеологиялық единицаны классификациялау жөнінде.
Алматы, 1974. 102-107 бет.
12. Ефимов А.И. О языке художественных произведении. Москва,1951.
13. Ефимов А.И. Об изучении языка художественных произведении.
Москва , 1952. 68-бет.
14. Жақыпбеков М. Стилистические употребление лексики и фразеологии в
произвениях Д.Жамбула. Автореферат канд.диссертации. 1956.
15. Жәркешова Г. Біріккен сөздер мен сөз тіркестерінің орфографиялық сөз-
дігі. Алматы,1960. 24-бет.
16. Кеңесбаева І. Мұсабаева Ғ. Қазіргі қазақ тілі. Алматы, 1974.
17. Кеңесбаева І. Қазақ тіл білімі туралы зерттеулер. Алматы,1987. 222-259
18. Кеңесбаева І. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі. Алматы,1997.
19. Коконов А.Н. Совет одағындағы түркі тіл білімі қазіргі кезеңде. Қазақ
ССР Ғ.А. хабарлары. 1977. № 1 9-20 бет.
20. Қазақ совет энциклопедиясы. ІІ-том,Алматы, 1977. 186-бет.
21. Қазақ тілінің орфографиялық сөздігі. Алматы, 1964. 130-бет.
22. Қайдаров Э.Т. Сөз ұстаз туралы. Қазақ ССР Ғ.А. хабарлары. 1977.
№ 1, 63-69 бет.
23. Қожахметова Х.Қ. Жайсақова Р.С. Қожахметова Ш.О. Қазақша-
орысша фразеологиялық сөздік. Алматы, 1988. 213-219 бет.
24. Қоңыратов Т. Қазақ тілінің тұрақты теңеулері сөздігі. Алматы, 1990.
25.Ларин В.А. Очерки по фразеологии. Уч.зап. ЛГУ,1956.
26. Манасбаев Б. « Язык поэзии С.Муканова». Алматы, 1956.
27. Мақатаев М. Жырлайды жүрек. Алматы,1989.
28. Молдағалиев Ж. І,ІІ том. Алматы, 1979,1980.
29. Молдағалиев Т. І,ІІ, ІІІ том. Алматы, 1990 жыл.
30. Молотков. Л.И. Фразеологичекский словарь руского языка.Москва.
31. Мырзалиев Қ. І,ІІ том. Алматы,1989.
32.Проблемы фразеологии. Изд. «Наука», М-Л. 1964.
33. Ройзензон Л.И. , Малиновский И.А. , Холотин Х.Д. Очерки и истории
Становления фразеологии как лингстической дисциплины.
Самарканд, 1975. 67-75 –бет.
34. Садықбеков Р. Сөдің фразеологиялық байлаулы мағынасы туралы.
Алматы, 1969. 38-47 - бет.
35. Сайранбаев Т.Сөз тіркесі мен жай сөйлем синтаксисі. Алматы, 1991.
36.Сайранбаев Т. Қазақ тіліндегі күрделі сөз тіркестері. Алматы,1981.
37. Сарыбаев Ш. Қазақ тіл білімі әдебиетінің библиографиялық көрсеткіші.
Алматы,1961. І- V.
38. Сәрсенбаев Р. Қазақ тілі фразеологиясы. Алматы,1973.
39. Сәрсенбаев Р. Жақыпбеков М. Фразеологияның экспресиивтік-эмоцио-
налдық табиғаты туралы. Алматы, 1979. 26-30бет.
40. Серғалиев М. Айғабылов А. Күлкенова О. Қазіргі қазақ әдеби тілі.
Алматы, 1991. 102-109 – бет.
41. Сыздықова Р. Қазақ орфографиясы мен пунктуациясы туралы анықта-
ғыш. Алматы,1960. 32-бет.
42.Төлекова С. Алғыс мәнді тұрақты сөз тіркестері. «Қазақстан мектебі»
№ 6 1974.43-45 бет.
43. Ұйықбаев И. Мұсабаев Ф. Күрделі сөздер мен фразеологимздердің
лексикографиялық мәселесі жөнінде. Алматы,1978.
44. Ұйықбаев И. Фразеология варианттылығы. « Қазақстан мектебі»
№ 10 1977. 75-81 бет.
45. Ұйықбаев И. Қазіргі қазақ тіліндегі варианттылық проблеммасы.
Алматы,1971.
46.Шанский Н.М. Лексикология современного русского языка.
Москва, 1964. 201- бет.
47.Шапаев Т. Ой түбінде жатқан сөз. Алматы,1989.
48. Шаханов М. Ғасырларды безбендеу. Алматы,1986.
49. Шәкенов Ж. Қазақ тіліндегі күрделі сөздер мен күрделі тұлғалар.
Алматы,1991. 34-65 бет.
50.Ысқақов А.Қазіргі қазақ тілі. Алматы,1990.
        
        
Қорқыт Ата атындағы
Қызылорда
мемлекеттік университеті
жанындағы
қазақ-түрік лицейінің ... ... ... ... ... ... ... «Ақындар қолданысындағы фразеологиялық тіркестер
ерекшелігі» атты ғылыми жұмысы жан-жақты зерттеліп ...... ... ... ... да, ... де бай ... Бұлар өзінің бейнелілік, әсерлілік, экспрессивті-эмоциялық, суреттеме
қасиеттерімен ... ... Ал ... ... ол ... ажарлана
түседі, өзіндік ерекшеліктерге ие болады. Поэзияға жаны құмар жас ... өзі ... ... ... ... ... тіркестерді зерттей
отырып, теориялық тұжырым жасайды.
Зерттеуші оқушының ізденімпаздығы, еңбекқорлығы қуантады. Ақындар
өлеңдеріндегі тұрақты ... ... ... ... ... ... ... қана қоймай, сол өлең ... ... ... ... ... және олардың беретін мағыналарын
«Фразеологиялық сөздік» арқылы тауып жазғандығы еңбектің құндылығын ... ... ... ... ... ... ... топтап бергендігі де көңіл қуантады. Ғылымилығы
мен мектеп тәжірибесіне ұсынуға ... ... ... жұмыс жоғары
бағаланады деген сенімдемін.
Қорқыт Ата атындағы Қызылорда
мемлекеттік университетінің қазақ тілі
кафедрасының аға оқытушысы, ф.ғ.к:
Ж.А.Исаева
24 қаңтар 2012 ж.
Қорқыт Ата ... ... ... ... ... ... ... жасалған ғылыми
жұмысына
Пікір
Съезд Ақмаралдың ... ... ... ... атты ғылыми жұмысы фразеологиялық сөз тіркестерінің ... ... ... ... тамшыдай үлес деуге болады.
Оқушы ғылыми еңбегі арқылы поэзиядағы фразеологизмді өз мүмкіндігі ... ... ... ... Сол ... ... шыға да білген.
Тақырып оқушының зерттеуіне лайық таңдалған. Жұмысты оқушы еркін, ... сай ... ... ... ... зерттеу еңбектеріне сүйене
отырып жасаған ... ... ... ... ... әлемінде талантымен танылып, жыр сүйер ... ... ... ... ... сүйсінткен ажарлы топтағы ең танымал
ақындардың шығармашылығына арнайы тоқталып, фразеологизмдегі ерекшеліктерін
зерттеуді мұрат тұтқан ... ... ... өз ... жеткен.
Фразеологияны зерттеген барлық еңбектерді дерлік зерттеп қарап
шыққаны, теориясына ... ... ... соңындағы пайдаланған
әдебиеттер тізімінен байқалады. Жұмыс өзінің лайықты бағасын алады ... Ата ... ... ... ... тілі
кафедрасының профессоры, ф.ғ.д:
Ж.Садуақасұлы
24 қаңтар 2012 ж.
Жоспары:
1. Кіріспе
2. Негізгі бөлім. І тарау. Фразеологизмдегі ... пен ... ... көркем шығармаларда қолдану ерекшелігі.
3. ІІ тарау. М.Мақатаев, Т.Молдағалиев, Қ.Мырзалиев, М.Шаханов
өлеңдеріндегі фразеологизмдерді қолдану ерекшеліктері.
4.Қорытынды.
5. ... ... ... ... фразеологизмдер сөздігі.
Жұмыстың мазмұны: Кіріспе бөлімінде фразеология ұғымы, оның объектісі,
шығу төркіні мен негіздері, зерттелуі қарастырылады.
І тарауда ... ... пен ... ... оның
көркем шығармалардан орын алу ерекшелігі, сондай-ақ, тақырыптың маңыздылығы
мен өзектілігі ашылады.
ІІ тарауда ... ... ... фразеологиялық
тіркестерді қолдану ерекшелігі салыстырылады.
Қорытындыда өлеңдердегі фразеологизмдерді ... ... ... ... ... ... соңында поэзиядағы фразеологиялық тіркестер жинақталып, өлең
жолдарымен сөздік ретінде қосымша материал ретінде ұсынылады.
К І Р І С П ... ... әр ... өз ... өз заңдылықтары
болады. Қоғамдық құбылысқа жататын тілдің де терең сыры бар. ... ... сүру ... айқындау үшін оның құрамына ... ... ... ... ...... ... мықты құралы. Сол қызметін атқаруда ... ... ... ... ... жеке ... ... сөйлеу
тәсілдерін керек етеді. Тілдегі сөздер өзара ... ... да, ... сөз ... ... Тіл-тілде сөз тіркестерінің
екі түрі болады. Оның бірі – еркін тіркес, екіншісі – тұрақты тіркес ... ... ... ... ... ... бір тілдегі тұрақты
фразеологиялық сөз тіркестерінің жиынтығы ... ... ... ... ілім деген мағынада қолданылады.
Фразеология – грек тілінің phrasis – сөйлемше және logos – ұғым, ілім
деген сөздерден жасалған ...... ... ... ... да, мәнерлі де бай саласының
бірі. Бұлар өзінің бейнелілік, әсерлілік, ... ... ... түседі.
Фразеологиялық сөз тіркестерінің теориялық, практикалық ... ... ... ... ... айтушылар тобына Ә.Нәжіп, М.Балақаев,
Ғ.Мұсабаев, К.Сағындықов, С.Телжанов секілді ғалымдарды атауға болады. Бұл
категорияны ... ... ... ... ... ... ... Ө.Айтбаев, Р.Сәрсенбаев, С.Ибатов, С.Төлекова,
К.Дүйсетаева,Ж.Қожахметова т.б. зерттеушілердің есімдерін атаған мақұл.
Сондай-ақ, ... он мың ... ... бұл ... зерттеуге
қомақты үлес болып есептелетін «Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі», алты
мың сөзден тұратын тұрақты теңеудің ... ... ... «Қазақ
тілінің тұрақты теңеулер сөздігі», сондай-ақ, Ж.Қожахметова, Р.Жайсақова,
Ш.Қожахметова құрастырған «Қазақша-орысша фразеология ... де ... десе ... ... ... ... ... бұл тұрғыдағы еңбектер өте аз.
Әрине, әрбір ақынға жеке тоқталып, өлеңдерінің тілдеріне талдау ... ... де ... ал осы ... ... ... поэзиядағы
фразеологизм мәселесіне қалам тартқан ... ... ... ал ... ... ... тіліндегі
фразеологизмдерге тоқталғанын білдік.
Біз де осынау еңбегіміз ... ... ... ... келгенше талдап көруді мақсат тұттық.
І ТАРАУ
Фразеологиялық варианттылық пен синоним мәселесі, фразеологимздердің көркем
шығармаларда қолдану ... ... ... ішкі ерекшелігіне, әсіресе, өзіміз
тоқтағалы отырған поэзияға тән өзгерістеріне тоқталып өтелік.
Фразеологиялық ерекшеліктер тілдің бойында бірталай заңдылықтарды тек
фразеолгиялық ... ... ... ... ... тән ереже -
қағидаларды аз да ... да ... ... бірі – ... ... Бұл тұрғыда сөз қолданысқа тән нәрсе-
белгілі бір ұғымды әр алуан мәндес атаулармен қайталап түсіндіру. ... ... ... фразадағы «бет» пен «жүз» бір-біріне дублет
мәндес сөздер.
Фразеологизм құрамындағы сол сияқты эллипсистік тұжырымдар ... ... ... ... ... ... айтылуға тиісті элементтердің
біреуі түсіп ... ... ... ай десе аузы бар, күн десе көзі бар ... десе аузы , күн десе көзі ... қай ... ... да, белгілі бір грамматикалық тұлғада неше ... ... ... қосымшаларды жүйелеп қосуда сөздің фразеоло-
гиядан айырмасын біле аламыз. Ал фразеологияны ... ... ... еркін
тіркес тәрізді түрлі транформацияға салып, грамматикалық модельмен
мағыналық ... ... тым ... Тек фразеологиялық тіркес
тобынан ілуде бір ауытқу кездесуі мүмкін. Рас, ... ... ... түрлерінде халық тіліндегі белгілі бір фразеологизмдерді сәл
ұлғайтып не ықшамдап, өлең өлшеміне не көркем мәтінге ұластыра өріп қолдану
сәттері болып ... ... ... бұл ... ... п е р и ... а з а / парафаза / деп ... ... бұл ... саналы әрекет жолымен
болған өзгерістер арасына бөгде сөздер енсе, д и с т а н т ... ... ... ... құндыз бөрік кигенменен,
Бес батпан десе беттің кірі.
Фразеологизмдер ішкі мән-мағынасына ... ... ... ... ... өңін ... ... Яғни фразеологизмнен тыс өзге сөздердің
әсері болады. Мәселен, қол көтерді, табағын тартты, басы ... ... ... ... ... ... ... айқындалады.
Тіркестердің мұндай мағыналарын т ә у е л д і мағына дейді. Ал ... ... ... жеті / ... / түн ... фразеологиялар
өздігінен дара тұрып та негізгі мағынаны айқын аңғартады.Тіркестердің мұн-
дай мағынасын т ә у е л с і з ... ... оның в а р и а н т т а р ы мен с и н о н и ... ... ... бар. ... тілі фактілеріне жүгінсек, бұл ... басы ... ... ... ... синонимдерінде жалпы мағына жуықтығы болғанмен, бірінде бар
компонент екіншісінде ... Яғни ... ... ... еш ... екі рет қайталанбайды. Мысалы, он қолынан өнері
тамған- ағаштан түйін түйеді- бит қабығынан биялай ... ... ... ... өзара жақын, іштей өзектесіп
жатады, айырмасы ... ... бір ... ... ... ... алма-кезек ауысып жатады.
І. айыбын
қатесін бітіне басу
өтірігін
қылмысын
ІІ. Жыным келді
ашуым ... ... ... ... ... ... ауыстырып қолданатындығы, ал екінші фразеологизмде бірінші және басқа
компоненттердің де алмасып жұмсала беретіні байқалады. Фразеоло-
гизмнің әрбір сыңары ... ... ... ... ... ... ие ... Құрамындағы компонеттердің бірінің қай-
талануы арқылы жасалған сөз тіркестері т а в т о л о г и я л ы қ ... деп ... ... айтуын айттым, сөйлеуін сөйледім, көруін
көрдім т.б.
Фразеологиялық зеттеулерде көбінесе лексикалық және грамматикалық ва-
рианттарға ерекше көңіл ... де, ... ... ... ... ... ... құрамындағы варианттылық сөз болғанда
лексикалық, грамматикалық ... ... да ... ... және ... да ... бар ... естен
шығаруға болмайды.
Фразеологизмдер варианттылығы әр түрлі болып келеді. ... ... ... сыңарларының біреуінің өзгеріске
ұшырауы болғандықтан, олардың мағыналары тұрақты қалыпты ... ... ... ... жай ғана мағыналық қосындылары емес,
абстракцияланған мағыналық тұтастықтар деп тануымыз керек. ... ... ... тән сыры ... ... жеке сыңарларының
варианттық құбылыстары да мағыналық ... ... ... Бейнелі, ауыспалы мағынада қолданылатын жалпы семантикалық белгі
болса, онда сөз тіркесі фразеолгизм бола алады. ... бос ... ... түйе ... сирақ үйіту.
Фразеологизмнің құрамында тұрақты және өзгермелі компоненттер
болады.
Фразеологизмдегі варианттылық өзгермелі компонентте болатыны, әсіре-
се, ... ... ... ... ... ... грамматикалық құрылысында да ... ... ... жеке ... әр ... ... ... мүмкін. Мысалы, жеті қабат жер астында – жеті қат жер астында,
көзге шыққан сүйел ... ... ... ... шыңқ етер – ... ... ... құрамындағы сөздердің орын ауыстырып қолданылуы да ... ... бола ... : аузы ... ... ауыз, қолы аузына жеткен –
аузы қолына ... ... өзі де ... ... жеке бір сөзге не сөз тіркесіне
эквивалент болып табылады. Мысалы, түйеден түскендей – ірі, кесек; екі ... ...... ; қоян ...... өз мағынасында қолдана келе, өзін көмкеріп тұрған әрқилы
субъективтік, ситуативтік қоршауында мағына-мазмұны жағынан жетіле, ... ... ... ... тауып қолдану үлкен суреткердің
ғана қолынан келеді.
Фольклор мен қазіргі бай, көп ... ... ... ... ... ... керағар айырмасы да осы кең тынысты шығармашылық
қолданысқа байланысты. Киген киімнің, мініс аттың да ... бір ... ... өз ... ... ... ... де өз орайы,
өз қыбын тауып сөйлеуде де үлкен мән ... Ауыз ... ... жыр, ... ... ... сөз тіркестері қыспақта қалады, шектеулі ... ғана ... ... ... ... ықшам сөйлемдерімен
тұйықталып қалады. Осы алуан түрлі тіркестер суреткердің қаламынан өткенде,
кең өріс алып, стиль жағынан ширатыла ... Бұл ... ... қара сөз
саласында С.Сейфуллин, М.Әуезов, ... ... ... ... ... Ә.Нұрпейісов, І.Есенберлин, өлеңді
туындыларға ... ... ... ... ... т.б. ... ... болады.
Көркем сөз шеберлігінің, жалпы алғанда, қалам иелерінің, оның ішінде
кейінгі ... ... ... ... ... бой ... жүрген жас
жазушылардың өзіміз сүйіп оқитын шығармалары, жазба әдебиетіміздің атасы ... ... біз үшін ... сөз ... ... ... кеннің
көзіндей болып келеді.
Ал сұлулық пен ақиқат, жақсылық пен парасат, ... ... ... рух майданы - поэзия туралы әңгіме қозғар болсақ,
жазылмаған заңдай уақыт ... ... да өз ... ... ... ... бүкіл поэзияның даму бағдарын бедерлеген, тауқымет ... ... өрге ... нар тұлғалар сол биік миссия тұтқасын мәңгі ұстап
тұра бермек емес. Орнына жаңа ұрпақ, жаңа ... ... ... ... Жұбанды « Мен Қазағымен», Төлеген, Олжас,
Қадыр, Тұманбай, Мұқағали, Жұмекен, Сағиларды берді.
70-80 ... тағы да сол ... ... ... толысып тарлан
атқан Қадыр, Жұмекен, Олжас, Фариза, Мұхтар творчествосымен бедерлі. ... ... ... ... 60-80 ... аралығы қазақ поэзиясының «
алтын жиырма жылдығы» десек, артық айтқандай емес.
Міне, сондықтан да осы ... ... ... жыр сүйер қауымды
ешкімде қайталанбас өзіндік қолтаңбасымен қуантқан, сүйсінткен ажарлы
топтағы ең ... ... де ... ақындардың творчествосына арнайы
тоқталып, оның ішінде өзіміз қалам тартып отырған фразеологизмде-
гі ерекшеліктерін білгіміз ... ... ... бұл - біздің бірінші
мақсатымыз.
Екінші мақсат - өлең жолдарына үңілу, талдау барысында поэзияға ... ... ... өз ... ... отырып, қиюластырылса, соған
көз жеткізе алсақ. Мазмұн-мәнісінен халқымыздың ... ... ... ... ... ... да әсерлі тілін игере
түсуге құмарлық, оны жас-жеткіншектерге ... ...... Тақырыптың өзектілігі де осында деп білеміз.
IІ ТАРАУ
Қ.Мырзалиев , ... , ... , ... ... қолдану ерекшеліктері
Қайсыбір жазушы, ақын бомасын,оның шығармасындағы фразеологияны зерттеп
білмейінше, толық және жан-жақты білуі мүмкін емес десе де ... ... ... ... ... ең ... элементтердің бірі –
фразеологиялық тіркестер. Өлең тілдеріндегі жиі ... ... өтер ... ... қағым сәт фразеологиялық тіркесі Қ.Мырзалиев өлеңінде :
Қас қағым уақыт ішінде
Ұғасың бәрін дана боп.
Қас қағым уақыт ішінде
Шығасың және бала боп, - десе / І том, 14 – ... ... ... сейфін тонап кететұғын банкінің
Дарынсыз деп кім айтады ұрыны. / ... ... ... жеу деген фразеологизмі :
Қ.Мырзалиев:
Таяқты да бірге жедік, ... ... ... ... де ... ... бір мақталып. /І том,
130-бет /
Т.Молдағалиев:
Апамнан да жедім ... ... ... ... болған кезімде / Ітом,120-бет/ деп
өзгеріс енгізе қолданады.
Ал қыр ... ... ... ... қыр ... достарға
Күнде мені жүретұғын жүз күндеп. / Т.Молдағалиев.
І том,172-бет/
Деп өзімше қыр көрсете бастаймын ғой баяғы
Апам ... ... ... ... қояды.
/ М.Шаханов. Ғ.Б. 51-бет/
Бармақ тістеу, кірпік ілмеу тіркестері де жиі кездеседі :
Бір қойса ол төбемнен ,
Бармағымды ... / ... І том , 154 – ... ... қазақ тоқтапты,
Үмітпен күткен келмесе аты бәйгеден. / Т.Молдағалиев. І том,144-бет/
Міне,осындай ұқсастықтарымен қатар , әр ... ... ... ... ... ретімен қолдану ерекшеліктері де бар.
Енді осы мәселеге әр ақынға жеке тоқталып өтелік. Осы тұста Қ.Мырзалиевтің
:
Бұлбұл ұшқан көңілінің бағынан
Бауырың да жарылмаса ... ... ... ... ... енді ... қадірлі Қадыр Мырзалиевтің шығармашылығына сәл
аялдар болсақ, әр өлеңі кәдімгі « ... ... ... жасандылықтан
аулақ, соншалық табиғи, тіпті ... ... ... ... ... ... қара жер ... бізге ен мекен,
Кең мекенге қанша қауіп төнді екен ... оны ... ... тік ... ... ... ... / І том, 15-бет/
Екі көзім төрт болып мен отырмын тағы да
Дон-Жуандар тонаған Мәжнүннің бағында. / І том, ... ... ... ... сені ... көрмесін ! / ІІ том, 37-бет/
Осы өлең жолдарындағы өзгеріссіз ... кемі үш ... ... ... өзі ... ... ... пікірімізді растағандай-ақ. Мұндай
тіркестер ақынның кез-келген өлеңін алып оқи бастасаңыз-ақ, кездесе кетеді.
Фразеологиялық тіркестерді ең шебер, ең көп қолданатын ақын ... ... ... ... ... жете ... Сөзіміз дәлелді болу үшін кітап
бетіне қарап көрелік ... ... ... ... ... шақырымды. / І том, 17-бет/
Оқ бойы оза ... бара ... ... ... ... дерсің. / І том, 17-бет/
Тамаша, қанжығаңды қандап қайтсаң ,
Тамаша, соның бәрі мүмкін болса. / І том, ... бір ... ... біз ... ... ... бар. ... :
Бауырмалға мол-ау , шіркін ,ел іші
Беріп жатыр ... мен қол ... / І том, ... ... алыстағы ГАИ-дың
Адамдары ұстар еді жағасын. / І том, 21-бет/
Отыз күннің басын шауып түсірген
Қылыш-ай тұр қақ ... ... / І том, ... ... ... ... ... кете береді. Олай болса,енді ақынның
өзіндік ерекшелігін талдап көрелік. Фразеологизмді ... ... ... ... ... ... жолдарға үңілсек, ол былай өрілер еді :
Ауыр жүкті батпандай ,
Арқалап бара жатқандай. / ІІ том, 8-бет/
Мансап қуу ақынға
Жыр ... шөп ... /І том, ... ... ағаштарды көтеріп ап,
Аяғын жерге екі елі тигізбеді. / І ... ... ... май ... – қыс, ... – жаз мына ... / ІІ том, ... Қадыр өлеңдерінде фразеологиялық тіркестер сол күйінде
алынбай, тек мағынасын сақтап, варианттылықпен алынған :
Сондықтан жүрегімді іреп-іреп
Қойдан ... жан ... жүре ... / І том, ... ... шөп ... яғни ... мағынасы «қойдан қоңыр» тіркесі- мен
берілсе , « он қолынан өнері тамған » тіркесін ақын былайша өзгертеді ... бәрі ... әдеп ... әрең ... ... өнер де, көме ... ... / І том,
25-бет/
Ал енді кей ... ... ... ... әр ... әр ... ... :
Жемеген шапалақ
Жандарда қам бар ма ? / І том, 40- бет ... да ... ... бірге бұзып тәртіпті
Сөгісті де бірге алдық, мақталсақ бір мақталып. /І
том, 130-бет/
Мұны былай түсіндірсек болар еді ... ... кей ... оқып ... ... ... әр сөздің өз
мағынасында шебер пайдаланылған.
Қара тасты қақ жарып,
Қаптап ... ... / І том, ... дегенде,
«қара тасты қақ жару» не «қара қылды қақ жару» деген шындықты ... ... ... ... ... ... дәл ортасынан өсіп шыққанын тура
береді. Немесе
Ал жоғалтып бар ... ... бір оты ... қал ! /І том, ... ... де ... ... енді мына екі жол өлеңді бір-бірімен салыстырып көрелік :
Бір қойса ол төбемнен
Бармағымды тістеймін. / І том,154-бет/
Сөз таппай жауынгерге күш ... ... ... ... / І том, 201-бет/
Осы жердегі екі « бармақты тістеу » екі түрлі мағына ... ... ... ... ... жиі ... фразеологиялық тіркестердің орнын
ауыстырып қолдану Қадырда да кездеседі :
Үш қайнаса қосылмайтын сорпасы
Қос семья бізге бала дос ... / І том, ... ... ... ... екен деп салы ... / І том, 143-бет/
Жоныңнан тілер таспа бір
Адамға қандай айлаң бар ? / ІІ том,49-бет/
Күліп қойып ... ... бір дәм ... ... / ІІ ... ақын ... әсем теңеулермен түсіндірілген
фразеологияларды сүйсіне оқуға болады. ... ... ... ... суып
Музейдегі қылыштай түнеремін, - / І том, 28-бет/ деп
жүзіндегі қалай суытындығын көз алдына қойып ... , енді ... ... ... ... бата ... су толған қайық құсап, - ... / ... мына бір өлең ... ... өзі ... ... :
Қандай қызыл мен сүймеген еріннің
Қасқалдақтың қасық қаны секілді. / І том,107-бет/
Махаббатқа келген кезде әлемнің
Жолдары да қыл ... тап ... / І том, ... ... ... ... қарғыс мәнді тіркестер бар
десек, ақын өлеңдерінде мұндай мысалдар да ... ... ... ... :
Былдырлайсың –
Тілім тасқа үйкелсін ! / І том, 76-бет/
Мына ... ... ... әр ... өз ... тапқан тіркестер де кездеседі :
Өркеніңе бүйрегің бұрған ба еді
Өзің үшін шыбын жан құрбан ... /І том, ... да ... көп ... ... ... жиі ұшыратып
қалуға болады :
Бір мезет,бір сәт тоқтамай,
Бір кірпік ілмей түнімен. /І том, ... ... ... ... көз,тіс,аяқ сөздерінің
айналасында қолданылатындығы байқалады :
Көзді бізге бермеген
Тас қып ... ... деп. / І том, ... сұлу күн ... Ай ... ... қалады оған қай кісі ?! / І том, 105-
бет/
Көзбен ... ... ... аппақ болатын ақ парақтай. / І том,207-бет/
Жетпей әлің алысқанда күштімен
Жасып қайтсаң , қайрап қалам тісті мен. / І ... мен де ... ... ... тік тұрып. / І том, 118-бет/
Міне, біз азды-көпті Қадыр Мырзаливтың өлеңіне талдау ... ... жолы ой ... сыр ... ал ... біз талдаған фразеологиялық
тіркестер - өлеңнің идеялық-көркемдік биігінің мөлшері десе де ... бір ... ...... Молдағалиев өлеңдерінің
оқырмандарды селт еткізуі, адам сезімін, оның көңіл-күйін, жастықтың құпия
сырын шынайы бейнелеуімен байланысты. Ал Тұманбай ... ... ... дәл ... ... не ... десек, ол бірінші- өлеңнің
тілі, ... ... ... ... ... Бір ... қайыра салар
көңілсіздік Тұманбай өлеңдерінен былай орын алар еді :
Ай сәулесі ... ... ... сәл көлеңке бар еді. / І том, 38-бет/
Келмедің ғой, мен сені көп-ақ күттім,
Қара жолға қарадым да, ... ... /І том, ... асыл ... ... ұғып
Көздері жасаурапты, өңі сынық. / І том, 316-бет/
Кемпір мен ... ... ... ... / І том, ... ... ... ашпаушы еді
Отырушы ем мен үнсіз жасқаншақтап. / ІІ том, 139-бет/
Ал енді мына жолдардағы тұрақты ... ... өтер ... :
Біледі анам. Бақ базары тарқады
Енді оған уайым емес жол қамы. /І том, ... те ... ... де ... сан ... - ... ... тараған. / Ітом,149-бет/
Екі түрлі өлең жолы – екі түрлі мағына, бір тектес – екі түрлі қолданыс.
Тұманбай да ... ... ... орнын
ауыстыра отырып қолдану, басқа бір компоненттерді ауыстыра ... ... ... ... пайдаланады. Әрине, ол тіркес өлең ... ... ... ... ... орнын табады :
- Боларсың оқымысты көрерміз, -деп
Қадайды Камилаға тіл ұшында. / І том, 305-бет/ «Тілін қадайды»,
«тілін безейді» ... ... ... осылай өзгертіледі.
« Тауы қайту», «тауы шағылу» варианттылығы :
Өлтірді мені бір сезім
Жығылып тауым қайтты-ау деп. / І том, ... ақын ... ... тұлғаларды құрылымына қарай талдап
көрер болсақ, екі түрлі ... ... ... Сөйлеммен
орайлас фразеологиялық тіркестер :
Өсерсің әлі,бұл да арман
Ат жалын тартып мінерсің. / І том, ... ... ... ... көңілді. / І том, 235-бет/
Балаңның бауы берік болсын, -деп жұрт
Келді ме, біздің үйге кемеді ме ?! / ІІ том, ... ... бар ... бірі ... ... ит қосып қу оны, жақындатпа қақпаңа ! / І том, ... ғана ... екен – ... ... ... да ... / ІІ том, ... керек», - дедің суретші аға
Тимеді төбем көкке бір-ақ елі. / ІІ том, ... ... енді ... ... ... тән сөз ... орайлас фразеологиялық
тұлғалар :
Қоштасқанда зәрем ұшып қорқамын
Енді қайтып көрмей қалам ба екен деп. / І том, ... ... ... ғой ... қол ... / Ітом, 197-бет/
Абысындары толғат деп
Апамды жүндей түтеді / І ... ... ... келсе, күрделі түріне:
Отырады-ау қулар бабында,
Пышақпен кесіп тілеуді. / І том, 194-бет/
Жеңіс деген ақ нан ба, ... ... де ... ... жүрген. / І том, 222-бет/
Төбемнен қойып қалғандай,
Бір сұрақ беріп қалды әпкем. / І том, ... бағы ... ... енді көрінбей. / І том, 250-бет/
Міне,осылай тізбектеліп кете берер еді. Сондай-ақ ,Тұманбай өлеңінің әр
жолында, әр ... ... ... ... сәттері де аз емес.
Мына мысалдарды тілгек тиек етіп көрелік :
Жамандыққа балта шабар қол қысқа
Жақсылықтың жанын ұққыш ... . / І том, ... ... екі түрлі мағыналы тіркес болса :
Мұңымды ішке жасырдым,
Түскендей құрық асауға . / І том,247- бет/
Алмабек тұнжырайды ... ... ... боп ... қырғи қабақ . / І том, 302-бет/
Бір ... екі ... ... ал :
Ұмыттым кімнің нұр жүзін
Сыртымды бердім кімдерге
Кім едім кеше, ... ... ұшын ... кімдерге ? / І том, 155-бет/ дегенде,
бір шумақтың бойынан жолыға шыға кетеді.
Ақын өлеңдерінде фразеологизмдерді ... тағы бір ... ... ... ... ... отырып, құрамындағ компонентін қысқарту.
Оған мысал ретінде мына бір өлең ... ... ... ... ... қарамаңдар, сол кездерді ұнатпан,
Кір іздеудің керегі жоқ сыңғырлаған бұлақтан. /
Ітом,108-бет/ ... ... кір ... тіркесі өлең мағынасына қарай
осындай шеберлікпен ойып ... енді « ... ... , яғни жолына тосқауыл болу деген фразеологизм
бір жерде еркін тіркес түрінде де беріледі :
Шымылдық, төсек, орындық
Бәрін ал, бәрі ... ... ... ... ... . / І том,267-бет/ Бұл жерде «
қолын қағу» фразеологиялық тіркес болса,
Тұра сап ұшып ... ... ... ... қолымды
Ұнатпай ағам осымды.
Осы тұста фразеологиялық тіркеске де жатқызғың келеді, бірақ өлеңнің жалпы
мағынасына ... ... ... бір ... ... ... ... мағыналы тіркес.
Тағы бір айналып өтуге болмайтын ...... ... ... десек, Тұманбай өлеңдерінде ... ... ... . « Бөрі ... ... ... ... қомпайтар» мақалының
алғашқы сыңары фразеологиялық тіркес ретінде алынады :
Талапсыз жанға күн ... деп жүр ... ... бөрі ... ,
Ашуы қысып тұрса да . / І том, 155-бет/
Ақын өлеңдерін талдай отырып , тағы бір ... – « ... ... жиі ... ... қышқыл түтіні
Ашытты алғаш көзімді. / Ітом, 218-бет/
Тірі бол, ұлым, тірі бол, ... ... ... ... ... ... / І том, 222-
бет/
Күліп тұрған көзіме
Түсірмеші қаяу-мұң. / Ітом, 186-бет/
Үлпілдек үркер сұлуға
Мінсіз де ... көз ... / І том, ... па еді ... жетер жерде тұрсаң да. / Іиом,193-бет/
Жер менен суға алартты көзін басқалар,
Сонан соң үнсіз барады көшіп қасқалар . / ІІ том, ... ... де ... ішкі құрылысына дәл осылай үңілмей-ақ, мән-
мағынасын жанымызға жақын тұтып жүрген ... ... тілі де ... ... ... қалу ... емес.
Фразеологизм сөйлеу процесінде, демек, белгілі бір сөйлем ішінде
құлпыра ... ... ... келесі тоқталғалы отырған ақиық ақынымыз
Мұқағали Мақатаев өлеңдерінде де фразеологиялық тіркестер жұбын ... ... ... Біз ... ... ... ... ең аз, аз да болса , саз ...... ... ... өлең ... көз ... өтелік :
Көзді ашып-жұмғанша, көсеуін алып қолына
Жетіп келді бір күңк жел үрдеген ... күз. ... ... қарашы күйім келмей
Қайда кеттің,о,Муза,құйын желдей ?!
Аузымды ашсам өкпемнен жел үреді
Қаңыраған иесіз диірмендей.
Мұздатады жанымды бұйым көрмей. / «Жырлайды жүрек,
109-бет/
Жібі түзу жан едің ... де ... ... дүрмекпенен. Ш /275-бет/
Мұқағали өлеңдерінде фразеологизмдерді қолданудың бір ерекшелігі: көбіне
компонетенттерінің орнын ... , сол ... ... қайысып қарт әжеңнің
Қалай тұрам көзіне жас алғанда./27-бет/
Қанды балақ соғысты қарғыс атсын
Қайран, ... ... ... қалай ? / 55-бет/
Бұзаудың тіліндей – ақ ала қағаз,
Ағадан ұшып жеткен кептер ме едің ? / 137-бет/
Міне,осылай тізе ... өз ... ... ... бір-екі жерде ғана
орын ауыстыруы қылаң береді :
Тұяқ та жоқ тігерге, дым қалмаған,
Жау жалмаған, жабысып құм жалмаған . /396-бет/
Екінші бір ... ... ... оның ... мағынасымен
қатар қойып жазатындығы. Түсініктірек болуы үшін жыр ... ... ... қатып, тіс жармадым, үндемедім,
Білмеймін білгенін де білмегенін. /262-бет/
Деді де шал, шағырмақ шаңқай түсте
Кірпік ... қала ... / ... ... жасындай, аз ғұмырым қалғанда. /404-
бет/
Осы жолдардағы « тіс жармау-үндемеу, кірпік қақпау-тесіліп қарау,кәрі
қойдың ... – аз ... ... болып, түсініктемесімен ... ... ... ... ... тең өскен құрбыларым,
Дегейсің сағынып жүр,сағынып жүр. / 172-бет/
Құлын-тайдай тебіскен құрбылардың
Әзілменен бір-бірін сынайтыны. /211-бет/
Төртінші бір ерекшелік – бір ... ... ... ... ... жоғарыда тавтологиялық фразеологизмдер деп, ... ... ... бейнелі мәнге ие болады деген ... ... ... кездесетіндігі :
Басым сынып барады, басым сынып,
Жөндесем де болмайды, емдесем де. /261-бет/ ... бір ... ... бір ... ... ... ... мағынасын күшейте түседі :
Тұратын еді,
Қол созым жерде, қарға адым
Қамсыздығымнан қайтейін, ұстай алмадым. / ... ... ... ... жеке ... әр ... тұлғаларда жұмсалуы. Мысалы :
Жеті қабат жер астында – жеті қат жер ... ... жаны бар- ... ... ... ... көз сүйел секілді.
Жеті қат жер астына енгенінде,
Ұқсамайды тозаққа,көрге мүлде. /112-бет/
Жүректің шыңырауынды қоздайтұғын
Шыбыны бар кеудені ... / 30- ... ...... айналып кеткен тіркестердің алдыңғы сыңарларын
қолдану :
Кім болды екен ... ... ... шонжар ма, жатпай-тұрмай. / 108-
бет/
Қанаттыға қақтырмай,
Қамқоршым едің жем берер. / 42- бет/
Осы жолдағы « ... ...... ... ... қақтырмай – қанттыға қақтырмай, тұмсықтыға шоқтырмайдының» сыңары
екені айдан анық.
Жетінші ерекшелік –кейбір фразеологиялық тіркесті жаңа бір ... ... а) « көзі ... – шала ... ... мағына
болса, енді бір жерде ә) « қайтыс болды» деген мағына береді :
а) Ұйықтамайтын, тек қана көз ... ... ... ... . ... ... ... өзің көрген,
Аман де әзірге тек көз ілгеннен. / 173-бет/
Мұқағали ... ... ... айтып өткеміздей, салыстырмалы
түрдегі фразеологиялық тіркес ең аз қолданылады десек те, бір ... ... ... кездесетін тұстар да кездеседі. Оны жоғарыдағы
талдаған мысалдарда бір-екі жерде байқаған болсақ,тағы да ... ... бақ ... ... тұрса екен,жақ қиылмай. / 125-бет/
Бағамын да әркімнің қас ... ... ... да, жасқанамын.
Сәлемімді біреулер алмай кетсе,
Екі иығым салбырап, пәс қаламын. / 64-бет /
деген сияқты шумақтарда да ұшыратып жатамыз.
Осымен, Мұқағалидың ... ... ... ... ... ... ойымызды түйіп тастауға да болар еді, бірақ
көркемдігімен ойды қозғаған, көңілден ... ... ... кездесе
бермейтін шұрайлы тіл бөлшегі ... де айт» ... ... Олай болса,поэзиямен басталған ақынға арналған жолдарды
поэзиямен қорытындылайық ... ... ... ... ... ... ... /78-бет/
Төрт бүктеліп төсекте жатып қалдым,
Қаным менің қайтадан көтеріліп. / 150-бет/
Тіпті кеше оқушылық кезде де ,
Тізгінімді ешбір жанға бермедім. /259-бет/
Мұхтар Шахановтың біз ... ... ... фразеологиялық тіркес
аз да, көп те емес, өз ретімен пайдаланылған екен. Тіпті оқып отырып, ... ... сөз ... ... аңғармай қалатының да бар.
Көркем шығармаларда фразеологиялық тіркестердің компоненттерінің
арасына бөгде сөздердің енуі - ... ... ... ... ... ... тіркестерде осы аңғарылады :
Біздің сәби жанымыз тұңғыш рет
Әділетсіз жауаптан жараланды. / «Ғасырларды
безбендеу»
36-бет/
Мұқағали өлеңдерінде кездескен бір ерекшелік, яғни ... ... ... ... жазу Мұхтар өлеңдерінде де кездеседі :
Біздің қыздар жау қуғандай, асығыс қой бұл
тұста
Институтты ... ... ... ... ... ... әрине, құралайды көзге атқан
Атқан оғын маздатқан
Менің мерген екенімді ұмытпаған шығарсың. /
42-бет/
Ал Мұраттың жүзі сынық,көңілсіздеу ол ... кел, -деп ... ... мені ... ... « жау қуғандай - асығыс», «құралайды көзге атқан - мерген», «жүзі
сынық- көңілсіздеу» қатарласа қолданылып тұр.
Сондай-ақ, ... әр ... ... ... ... ... айырмас ақ-қараны
Сыпсың сөздер бір сәтке тоқталады. / ... еді ... езу ... ... әңгіме лезде құтын қашырды. /27-бет/
Ақын көп ретте өлең ұйқасына қарай фразеологиялық ... ... ... ... ... айтамын : нең бар жұрттың уақытында
кешіккен
Қара мұны,белі шықпай жатып әлі бесіктен.
/51-бет/
Дүрсілі ... ... ... ... боп ... ... /55-
бет/
Ал енді бір жерлерде осы ұйқас мәселесіне байланысты тіркестегі сөздердің
ретін өзгертіп қолданады :
Біреуі оның өлім ... өмір ... – сәби он ... бір ... де
ашпаған. /97-бет/
« Он екіде бір гүлі ашылмаған» тіркесі осылай өзгертіледі.
Тағы бір байқағанымыз- тұрақты тіркестің бүтіндейбір компонентін ... ... ... ... ... ... ... алып-ұшып жүрегім,
Уәделескен жерге келіп тұр едім. /64-бет/
Негізі, жүрек ... ... ... ал ақын соны
сағыныштан деп өзгертеді. Немесе :
Сәл сәт көзсіз ашуға міндет едік,
Жылауға шақ ... та ... / ... ... қолға алып бір топ бала,
Сынықшыға жүгірдік жан ұшыра», -дей келіп,сынықшыдан меселі ... ... ... ... келіп, сынықшы шалдың терезесін сындырып
кетеді. Міне, осы тұстағы « ... ашу» ... « ... ... ... ... ... «көзге» қатысты фразалар мен
идиомалар жиі қолданылады десек, Мұхтарда да осы ... ... ... ... ... ... қолданыс, қай жерде формасы,өз орнын тапқан
көз. Оған көз ... ... ... көз ... отын ... ғып. ... жылдар қырқасына сермей түсіп ескекті
Көп нәрсеге көзімді ашты,бір ... ... ... ... ... бір ... салқын
бақ,
Көз ұшында қала берді , қала берді қол
бұлғап. /57-бет/
Бірақ ... мән ... ... әсем ... ... көз ... ап құлпырып. /
63-бет/
Сондай-ақ , «табан тіреу», «іштен тыну» секілді тіркестер бірнеше
жерде кездеседі, яғни ... ... ... ... жиі қолданылатын
фразеологизмдер десе де болады:
Дірілің көп болғанымен үніңде
Саған табан тіремесем,
Жете алмас ем бүгінге. /49-бет/
Бақыт та ортақ, ой ... ... ... ... ... ... ... тіреп сенімге. /64-
бет/
Іштен тынып жүре бердім төзген боп
Өзін ... ... ... жан ... ақын сезген жоқ. /41-бет/
Іштен тынып,іштей ойға бекіндім
Неге тікен болмадым деп өкіндім. /60-бет/
Міне, біз өзіміз мақсат еткен өлеңнің өртіне ... ... ... ... ... азап ... шын қуаныш тапқан,
өлеңге анық ... ... ... ... ... төрт ақынның - төрт
тұлғаның шығармашылығына ... ... ... туынды
шығармаларын тегіс қарап шықтық дей алмаймыз. Оны мақсат тұтпаған де едік.
Ал ... шолу ... өлең ... ... ... түскен
тұстарын ғана талдауға арқау еттік.
Қ О Р Ы Т Ы Н Д ... ... ... тіркестердің қолданысы бұл тіркес
компоненттерін өзгертуге, орнын ауыстыруға болмайды деген ұғымның ... ... ... ... ... мысалдардан көргеніміздей,
қайсыбір ақынды алып қарасақ та, оның ... ... ... ... ... ... ... болып кеткендігі, шеберлікпен
жымдасқаны байқалады.
Бүгінгі таңдағы тіліміздің тыныс ... ... ... ... сөз ... тіл ұстартуға құмар жас буынға, ана тілін қастерлейтін
барлық қазаққа сөз құдіретін түсінетіндей, сөзге тоқтап, оның ... ... ... ... ... ләзім. Бұл мақсатқа поэзияны
да қолдана ... нұр ... нұр ... еді. ... да мақсаты сол
–ақындардың сөз қолданысындағы ... ... мен ақық ... ... тоғысқанына көз жеткізу.
Поэзиядағы фразеологизмдердің ерекшеліктерін түйіндеп айтар ... ... ... ... ... ... ... одан фразеологизмдердің мәні ... ... өлең ... ... да ... ... сөзбен сурет
салып, әсерлілігін күшейтуге ықпал етуде ... үлес ... ... ... тіркестерді сол күйінде алмай, тек мағынасын сақтап,
варианттылықпен де алатындығы;
Төртіншіден, фразеологиялық тіркестер өлең ... әсем ... ... бір ... өзін өлең ... ... әр
түрлі қолдану; алтыншыдан, тұрақты тіркестің ... ... ... ... қысқарту; жетіншіден, фразеологиялық тіркесті
оның беретін мағынасымен қатар қойып жазатындығы; ... бір ... ... ... сөз ... ... фразеологизмдер
деп атар болсақ, сөздер қайталанғанда, мағынасы күшейіп, ... ... ... осы ... ... тілінде де үйлесіммен ... ... ... тіркесті жаңа бір мағынасымен
қолданатындығы; оныншыдан, тұрақты тіркестің бүтіндей бір компонентін ... ... ... өлең ... бейімдеп қолдануы.
Әр ақынның өлең жолдарына үңіле берсек, осылайша өзіндік ерекшеліктер
тізіліп кете берер еді. Біз өзіміз байқаған ... ... 10 ... Және мұнан тұрақты тіркестердің не мағынасына, не ... ... ... ... ... ... әрі өлең жолдарымен
жымдаса түсуіне қызмет еткенін байқадық. Демек, тұрақты тіркестерді өлең
жолдарына қолданғанда, тұрақтылық ... бір ... ... Біздің қал-қадірімізше талдаған өлең жолдарымыз тіл танытушылар
мен тіл жанашырларына көмекші бола алса және тіл ... ... ... ... өлең жолдарын мысалға тере отырып ... ... ... ... ... ... жатса, біздің мақсатқа
жеткеніміз.
Пайдаланған әдебиеттер:
1.Аханов К. Тіл біліміне кіріспе. Алматы, 1965. 232-262 бет.
2. Аханов К. ... ... ... Алматы, 1972. 82-бет.
3. Ахунзянов.Г.Х. Идиомы. Казань, 1974. 17-21 бет.
4. Байтілеуов А. Фразеологиялық сөз тіркестерін күрделі сөздерден айыру.
Алматы,1972 жыл. 34-43 ... ... А. ... сөз тіркестері. Алматы, 1972. 32-36 бет.
6. Байтілеуов А. ... ... ... ... ... күрделі
сөздер мен еркін сөз тіркестерініен айырмасы ... ... 1973. ... ... А. Фразеологиялық есімді тіркестер мен оларға тән белгілер.
Алматы, 1974 жыл. 82-89 ... ... М. , ... Т. ... ... тілі ... ... Булаховский Л.А. «Введение в языкознание» ч.ІІ. Москва, 1953.
10.Виноградов В.В «Труды комиссии по истории ... ... ... М-Л, 1947.
11. Елешова А. Фразеологиялық единицаны классификациялау жөнінде.
Алматы, 1974. 102-107 бет.
12. Ефимов А.И. О языке художественных произведении. Москва,1951.
13. ... А.И. Об ... ... ... ... , 1952. ... Жақыпбеков М. Стилистические употребление лексики и фразеологии в
произвениях Д.Жамбула. Автореферат канд.диссертации.
1956.
15. Жәркешова Г. Біріккен сөздер мен сөз ... ... ... ... 24-бет.
16. Кеңесбаева І. Мұсабаева Ғ. Қазіргі қазақ тілі. Алматы, 1974.
17. Кеңесбаева І. Қазақ тіл білімі ... ... ... ... ... І. ... тілінің фразеологиялық сөздігі. Алматы,1997.
19. Коконов А.Н. Совет одағындағы түркі тіл білімі қазіргі кезеңде. Қазақ
ССР Ғ.А. хабарлары. 1977. № 1 9-20 ... ... ... ... ... 1977. ... Қазақ тілінің орфографиялық сөздігі. Алматы, 1964. 130-бет.
22. Қайдаров Э.Т. Сөз ұстаз туралы. Қазақ ССР Ғ.А. хабарлары. 1977.
№ 1, 63-69 ... ... Х.Қ. ... Р.С. ... Ш.О. ... ... ... Алматы, 1988.
213-219 бет.
24. Қоңыратов Т. ... ... ... ... сөздігі. Алматы, 1990.
25.Ларин В.А. Очерки по фразеологии. Уч.зап. ЛГУ,1956.
26. Манасбаев Б. « Язык ... ... ... 1956.
27. Мақатаев М. Жырлайды жүрек. Алматы,1989.
28. Молдағалиев Ж. І,ІІ том. ... ... ... Т. І,ІІ, ІІІ том. ... 1990 ... ... Л.И. ... словарь руского языка.Москва.
31. Мырзалиев Қ. І,ІІ том. Алматы,1989.
32.Проблемы фразеологии. Изд. «Наука», М-Л. 1964.
33. Ройзензон Л.И. , ... И.А. , ... Х.Д. ... и ... ... как лингстической дисциплины.
Самарканд, 1975. 67-75 –бет.
34. Садықбеков Р. Сөдің фразеологиялық байлаулы ... ... 1969. 38-47 - ... ... Т.Сөз тіркесі мен жай сөйлем синтаксисі. Алматы, 1991.
36.Сайранбаев Т. Қазақ тіліндегі күрделі сөз тіркестері. Алматы,1981.
37. Сарыбаев Ш. Қазақ тіл ... ... ... көрсеткіші.
Алматы,1961. І- V.
38. Сәрсенбаев Р. Қазақ тілі фразеологиясы. Алматы,1973.
39. Сәрсенбаев Р. Жақыпбеков М. ... ... ... ... Алматы, 1979. 26-30бет.
40. Серғалиев М. Айғабылов А. Күлкенова О. ... ... ... ... 1991. 102-109 – ... ... Р. ... орфографиясы мен пунктуациясы туралы анықта-
ғыш. Алматы,1960. 32-бет.
42.Төлекова С. ... ... ... сөз ... ... мектебі»
№ 6 1974.43-45 бет.
43. Ұйықбаев И. Мұсабаев Ф. Күрделі сөздер мен фразеологимздердің
лексикографиялық ... ... ... И. Фразеология варианттылығы. « Қазақстан мектебі»
№ 10 1977. 75-81 ... ... И. ... ... ... ... проблеммасы.
Алматы,1971.
46.Шанский Н.М. Лексикология современного русского языка.
Москва, 1964. 201- бет.
47.Шапаев Т. Ой түбінде жатқан сөз. Алматы,1989.
48. Шаханов М. ... ... ... ... Ж. ... ... күрделі сөздер мен күрделі тұлғалар.
Алматы,1991. 34-65 бет.
50.Ысқақов А.Қазіргі қазақ тілі. Алматы,1990.
Поэзиядағы фразеологизмдердің ... ... ... ... ... ... ... /
1. Ағынан жарылды – еш нәрсені жасырмады, ішіне еш сыр ... ашық ... ... ... салдым алдына жанымды мен
Аппағынан жарылған дастарқандай. / Қ.М. /
Жарылам да ағымнан
Бірге отырып ән салам. / ... ... ... – у-шу боп ... ... ... шулатты,даңғаза боп
кетті.
Азан да қазан бар маңай,
Өзіңе деген сол гүлді
Бере алмай қалдым ... / М. Ш. /
3. ... ... – дұрыс-бұрысын,жөні мен қисығын білмеуі.
Жайшылықта айырмас ақ-қараны
Сыпсың сөздер бір сәтке тоқтады. / М.Ш. /
4. Ала көз жандар - араз, ... ... ... ... ... ала ... ... алқам-салқам қауымдарын. / М. Ш./
5. Алтынмен аптаған – байлыққа кенелту
Кім болды екен алтынмен аптайтындай
Алтын жиған шонжар ма, ... / ... Ара ... – араша болу,қорғау.
Жігітіңді сүйетінің шын болса,
Әкеме ара түсейінші деп едім. / М.Ш./
7. Ат жалын тартып мінді – адам ... ер ... ... болды.
Өсерсің әлі бұл да арман
Ат жалын тартып мінерсің. / ... Атқа ... ...... қарқынды күшейтті
Өмірімнің орта жолы осы ма,
Қамшыңды атқа енді аямай бас деген. / М.Ш./
9. Ат-тонын ала ... – азар да ... ... ... алып ... ... ат-тонымда ала қашып,
Қатынды өзім табам деп әкеммене ... / М.М ... ...... жоқ етті
Мен – Шыңғысхан, атыңды өшіремін.
Менмін сені ... ... же. / ... тік тұру – ... ... тік тұрып қарсы алу.
Әлдилеймін мен де сені
Анаң да ... тік ... / ... ... тигізбеді – көкке көтерді,мақтады,мадақтады,құрметтеді.
Ақ сағым ағаштарды көтеріп ап,
Аяғын жерге екі елі ... Аяқ асты ... – тез ... тіпті аяқ асты өзгеріп
Күрсінеді пенделікке сөз беріп. / М.Ш/
14.Аяққа басты - таптады
Кім аяққа басса ... ... ... ... сабағын. /М.Ш/
15.Әлімсақтан бері қарай –ежелден,баяғыдан,атам заманнан бері.
Алайда Ата-қазақ мақтануды
Әлімсақтан бері қарай жөн көрмеген. / М. М./
16. ... таяқ ...... ... етті,әлекке түсті.
Әлсіздерге ойнатқан әңгір таяқ
Саған да бі зауал шақ туар заман. / М.М./
17. Бағы ашылмады – маңдайы ... да жүр ... ... лашындай. / М.М./
18. Бағы жанды – маңдайы ашылды, ырысы тасыды.
Қапы кетті қаншам ұл-қыздарым,
Бағы жанса солардың бірі ... / ... ... ...... ... ... болсаң, жан әке, сенің ұлың
Біраз жерде бақ сынап көрер еді. ... ... ... – күні ... ... ... анам бақ ... тарқады
Енді оған уайым емес жол қамы. / Т.М ... бауы ... ... - ... тілеу
- Баланың бауы берік болсын ,- деп жұрт
Келді ме біздің үйге келмеді ме? / ... ... ... - ... аса қатты қынжылды.
Бармағын тістеп алаңсыз қазақ тоқтапты
Үмітпен күткен келмесе аты бәйгеден. /
Т. М./
23. Барына базар болды – ... ... ... ету мағынасында.
Оқуға жүйрік боп алдым
Үй іші базар барыма.
24.Басынан қырсық кеипейді – жолы болмау.
Біржолым болмай тұрғанда
Басыңнан қырсық кетпейді.
25.Басын имеді – берілмеді, бой ... ... тізе ... имей мнен ... бұрылмастан
Сен кетесің жыры боп басқа жанның. /
М.Ш./
26. Басы сынып барады – басы қатты ... ... ... ... сынып
Жөндесем де болмайды, емдесем де. /
М.Ш./
27. Белін бекем буды – бір нәрсені істеуге шындап кірісті, ... ... ... ... қарт ... ... кесе бастайтын теректерін. /
М.Ш./
28.Бесіктен белі ... ...... ... айтамын : нең бар жұрттың
уақытында кешіккен
Қара ... белі ... ... ... ... ... ... жел боп тимеді – қарсы келмеді:
Достармен жайнап күлем тең
Жел болып тимей ... / ... ... оты ...... ... бара жатсам отымды
Бетімнің бір оты шықсын,
Салып қал ! / Т. М./
31. Бөрі аштығын білдірмес – сыр бермеу
Ашуы қысып тұрса ... бөрі ... / Т. ... ... ... ...... қағаз
Бұзаудың тіліндей-ақ ала қағаз
Ағадан ұшып жатқан кептер ме едің ?
/М. М./
33. ... ... ... – місе ... көзге ілмеді.
Қаңыраған иесіз диірмендей
Мұздатады жаныңды бұйым көрмей. /
М.М./
34. Бүйрегі ... – жаны ... ... ... ... бүйрегің бұрған ба еді
Өзің үшін шыбын жан құрбан ... ... екі ...... бұлжытпай орындады.
Істедім дегеніңді екі етпедім,
Өмірімнің белгілердей бекеттерін. /
Т. М./
36. Делебесі қозды – жыны ... ... ... ... береді ел дауы, жер егесі. /
Ж.М./
37.Денесі ауыр тартты – ауырды
Ауыр тартып барады денем мүлде.
Бөлмем толып ... бір ... Екі езуі екі ...... ... да даналық кітабына
Ыржыямын екі езу құлағымда.
/Ж.М./
39. Екі иығы салбырап – шаршау, ... ... ... ... ... ... пәс ... М.М./
40. Екі көзі төрт болды – сағынды, аңсады, ... ... ... асық ... ... төрт ... мен
отырмын тағы да
Дон-Жуандар тонаған ... ... Екі ұшты ... – екі ... ; ... шыны ... күмәнді деген
мағынада.
Екі ұштылау сөз айтып ем
аңдамай,
Екі минут тұрып ... ... Ескі ... – жасы ... ... кезде бара жатыр азайып
Олар жайлы ... ... / ... ...... ... әрең дегенде.
Еркіне бағындыра алмай
Табындыра алмай
Есер күш иелерінің есі
кететін. / М. ... ... ... – мол ... ... тіршілік,жайбырақат күйде
күн кешу.
Үйіне келін түсіріп,
Отырсың жағаң жайлауда боп.
/Т.М./
45. Жағасын ұстады – таңданды, айран-асыр болды.
Мұны көрсе, алыстағы ... ... ... / Қ. ... Жаны жай ... – мазасызданды, уайымдады.
Ауыздықтап тура алсын арманды кім
Жай таптырмас ... ... / ... Жаны жараланды – көңіліне алу
Біздің сәби жанымыз алғаш
рет
Әділетсіз жауаптан
жараланды. / ... ... жеді – ... ... жеп жүр ... ... ... көк тиын жоқ – кедей
Жаным ғана жүдемесе екен
деп,
Жар ... ... ... / ... Жау ... – асығыс, тым жедел, қым-қуыт.
Біздің қыздар жау қуғандай асығыс қой бұл тұста
Институтты ... ... ... ... ... Жел үреді – азынайды
О,Муза! Құйын желдей
Аузымды ашсам, өкпемнен
жел үреді. / М.М./
52. Желге ұшты – ... ... ... ... ... ... ұшты /
М.Ш./
53. Жеңін сыбанды – кірісті, дайын болды.
Жеңіс үшін жең ... ... ...... торықсын. / Ж.М./
54. Жер құшты – өлді
Қанша ... ... ... Жеті қабат жер астында – тереңде
Жеті қат жер ... ... ... / ... ... ... ... – өлімші етіп сабады, азаптады.
Жоныңнан тілер таспа
бір
Адамға қандай алаң
бар ? /Қ. М.
57. Жоққа ... ...... ... ... біледі, қу
көңіл жоқты іздейді. /М.М./
58. Жұлдызы жанды – жолы болды, ісі алға ... ... ... ... ... ... бір ... қой. / Т.М./
59. Жұлдызынан айрылдым – жақынынан айрылу
Ең ... ... Жүзі ...... ару ... ... ... жары
–өліп жүзі күйген. / Т.М./
61. Жүзі суынды - ренжу
Жамандықты
көргенде жүзім суып
Музейдегі қылыштай
түнеремін. / Т. М. /
62. Жүзі ...... ... ... ... жүзі ... ол неге
- Мұнда кел, - деп ертіп кірді мені шеткі бөлмеге
/ ... ... ... - ... ... талады, қор етті.
Абысындары толғат,-
деп
Апамды жүндей
түтетті. /Т.М./
64. Жүрегі алып-ұшты –жүрегі толқыды.
Сағыныштан алып
-жүрегім
Уәделескен ... тұр ... ... Жылы ... ... - ... ... шырай
бермеді. /Т.М /
66. Жыртық көңілді жамады - арашашы болу
Жәйменен сипап
басымнан
Жамадың ... ... ... қатыспады.
Үшеу ара жоқтан бар ғып, бір
әңгіме бастаймыз
Бастаймыз да , ... ... үзіп ... Т.М. ... Жібі түзу – жөні түзу
Жібі түзу жан едің
құрметтеген
Сен де ... ... / ... ... құм ... – бетін қайтарды, еңсесін түсірді.
Аңдамаппын ау ашуы
қандай қатты еді
Жіберді келген
жігіттің ғұм ғып жігерін.
/ Т.М. ... ... ұшты – ... ... ... ... үрейі қашты.
Ағылған босқын ішінен мерт болған
балалық шағы
Өз ұлын ... ... деп ... / М. Ш. ... Ит ... ... – адам өте алмайтын ... ... ... ... ... ... ... тайгада
Құдай сені адастыра көрмесін. /
Қ. М ... ... ... жүк ... – міндет артты
Бірақта сен қызықтан қалдым деп
біл,
Иығына ... жүк ... / ... /
73. Кәрі қойдың жасындай – жасы жетіп, қартайған.
Кәрі ... ... ... ... / М.М. ... Кеудесінің шыбыны бар - жаны бар
Жүректің шыңырауында
қоздайтұғын
Шыбыны бар ... / М.М ... ... атты – жақтырмай қалды, ала көзімен атты.
Көзбен ... ... ... ... ... / Қ.М. ... Көзді ашып-жұмғанша – лездің арасында, қас пен көздің арасында,әп-
сәтте.
Көзді ашып-жұмғанша көсеуін ап ... ... бір күні жел ... ... / М.М/
77. Көзді тас қып жұмды – алды-артына қарамай, нар тәуекел етті.
Көзді бізге бермеген
Тас қып жұмып алсын деп. / Қ.М.
78. ... ... алды – ... ... мән бермейсің
алдыңды әсем гүл тұрса,
Көктемнің шуағындай көз жауын ... ... Көз ... жер – ( ... өлшем) жай көзбен қарағанда ажыратуға
болатын парақашықтық, кісінің ... көре ... ... па еді ... ... тұрсаң да. / Т.М. /
80. Көз көрген - бірін-бірі білетін, таныс ... көз ... бір ... / Т.М. /
81. Көз қылды – қыр ... ... ... ... деп ... соны көз ... бардым басқа қызбен мен-
дағы. / М.Ш. /
82. Көз талғанша қарау – көп қарау
Қадалған көз ... отын ... ғып. ... /
83. Көз тігу - қарау
Шақырады шабындықтар, бұйра шашты
талдар
Жолдарына көз тігуде кемпірлер мен
шалдар. / М.Ш. ... Көз ... - ... ... ... бір ... ... ұшында қала берді қол бұлғап.
/ М.Ш. /
85. Көз ілетін - ... тек қана ... / М.Ш. ... ... ашу – ... ашу
Сол сәтте көзсіз ашуға мінген
едік,
Жылауға шақ ... да ... М.Ш. ... ... ...... ... дарқан шығармын, кең
шығармын
Көзсіз мақтау айтпаңдар бірақ
маған. / М.Ш. ... ... ... - ... ... суға ... ... соң үнсіз барады көшіп
қасқалар. / Т.М./
89. Көзін ашты – көзін жеткізді
Асау жылдар ... ... ... ... ... ... ... ол ескертті.
/ М.Ш. /
90. Көзі жайнап - қуанып
Күлуші едім ... ... ... бір ... / Т.М. ... Көзі жетті – кәміл сенді, ақиқатына қанды.
Ар жағына айдың да көзім жетіп
Ертеңімді ... да ... / Ж.М. ... Көзі жіті - ... ... көп жіті ... ... сөз
қыламын. / Ж. М. /
93. Көзіне мұң түсірді - ренжітті
Күліп тұрған ... ... / Т.М. ... ... оттай басылды – анық көрінді
Таныс дауыс, таныс сөз,
таныс ... ... ... / М.М. ... Көзіне түсу – назары ауды.
Жолаушының көзіне ... ... ... ... / ... Көзіне шөп салды – жақын деген адамына қара пиғыл көрсетті.
Мансап қуу ақынға
Жыр көзіне шөп ... / Қ.М. ... ... құртты – жоқ қылды
Сексендегі мәужіреген шалды ертіп,
Көзіңді құрт туған жерден жыраққа. / М.Ш. ... ... ...... ... ... ... сұлуға
Мінсіз де жігіт көз сүзер. / Т.М. /
Жас күшіктей жарық нұр дәніктірген
Тырнап ... ... ... ... /
99. Көзінің астынан қарады- бетіне тіктеп қарамай, қабағының ... ... ... ... қарады да,
Альбомынан көрсетті әкіп бір қуарған гүлді алып.
/М.Ш./
100. Көкейін ... - ... ... ме ... ... ... ... М.Ш. /
101. Көкке алақан жайды - тіледі
Жерден қызық таба ... ... ... ерте ... / Т.М. ... ... ... - мақтанды
Күнмін деп көкірек қағу ... да әсем бала ... ... /
103. Көңілі бей-жәй - алаң
Тұрғанымен от ... ... / ... ... ...... қобалжып, толқыды.
Жалғыз қайың
көрген сайын өзіңді
Көңілім босап
кетуші еді менің бір. /Т.М./
105. Көңілі ... ...... ... ... мұңлы жан.
Көңілі болса дағы қанша жарым
Солармен білінбейді шаршаған. / М.М /
106. Көңілінің туын жықпады – меселін қайтармады
Ешкімде менің бұл ... туын ... / Т.М. ... ... ... – көп ... ма бойынан отты бөліп
Отыра ма амалсыз көпті көріп. /Т.М./
108. Күдерін үзбеді - сенімін жоғалтпады.
Тіршіліктен күдерін үзбегенін
Ойландырар шақ қой бір күз ... ... Күйі ... – жағдайы болмады
Отырғаның қарашы күйі келмей
Қайда кеттің, о Муза, құйын желдей ? / ... ... ... ... – жоқ қылды
Дүненің күлін көкке
Ұшыратын бұл індетке. /М.Ш./
111. Күнәға батты – (діни адам) «Алла» алдында жазықты ... ... ... іс ... ... ... бата берем
Бірте-бірте су құйған қайық құсап. / Қ.М.
/
112. Кірпік қақпай қарады – көз айыпмай қараны,тыңдады.
Деді де шал шағырмақ ... ... ... ... қала ... ... ашылды – ашық-жарқындық байқалды, көңілі жадырады.
Ашылды оған қабағы
Алыстан көрсең қуандың. / Т.М. ... ... бұлт ... ... болу - ... ... ... тұрды көзіне
Қабағында сәл көлеңке бар еді.
/Т.М./
115. Қабағынан қар жауды – қатты ашуланып, ... соң қар ... ... мен ... бала күнгі.
/М.Ш./
116. Қабақ шытты – ашуланды.
Келмедің ғой мен сені ... ... ... ұзақ ... /Т.М. ... Қабырғасы қайысты – жанына батты, қатты қиналды.
Қабырғасы қайысып қарт әжемнің
Қалай тұрам көзіне жас алғанда. ... ... ...... ... қатты күйзелтті.
Есімімнен садаға кетсе солар
Демес едім «қабырғам қаусап қалды
»
119. Қабырғасы ...... ... ... ... ... үшін ... сөгіледі. / Т.М./
120. Қадамы сәтсіз болды – жолы болмады.
Аңғармай қалдым мен ... ... ... деп. ... ... ... – таңғалдырды.
Қайран қылды қайнардай тазалығы
Кейде жарқын, кей ... ... ... Қақ ...... ... ... қақ жарып
Қаптап өскен ағаштай. / Қ.М./
123. Қақ төбеде – дәл төбеде.
Отыз күннің басын шауып түсірген
Қылыш-ай тұр қақ ... ... / Қ.М. ... ... жеді - ... ... жағдайын ойластырды.
Сен үшін кейде қам жеуді
Ұмытым жүрдім кейде мен. / Т.М. /
125. ... ... – еш ... ... қақтырмай
Қамқоршым едің жем берер. /М.М./
126. Қанжығасын қандады – жауды ойсырата жеңді, қырды.
Тамаша, қанжығаңды ... ... ... бәрі ... ... /
Қ.М./
127. Қапы кетті - аңдаусыздық, қамсыздық өкініші туралы айтылады.
Қапы кетті ... ... ... ... бірі болар.
/Ж.М./
128. Қара жүрек – рақымы жоқ, қанқұйлы адам.
Ал оның қара жүрек болғандығы-
Қандағы поэзиясын дамытпаған. /М.Ш./
129. Қарға адым жер – ( ... ... өте ... жер ... ... ... ... қарға адым. /М.М./
130. Қарғыс жаудырды – нағылет айтты.
Кәрі әжем ғана айқайлап
Қатты бір қарғыс ... ... ... тастады - таңдайтын
Қазір бізде уақыт бар ма тұрмыс жайын
ойлайтын,
Жігіттердің өздері ғой ... ... / ... ... ... - ... белшесіне батырды, кенелтті, жарылқады.
« Қыс кеп қалды, жарықтық», -деп қояды
кәрі анам
Үйді дуға қарық қып ... ... ... Қас ... сәт – ... ... ашып-жұмғанша.
Қас қағым уақыт ішінде
Ұғасың бәрін дана боп. / Қ.М./
134.Қасқалдақтың қанындай – ... ... ... ... айтылады.
Қандай қызыл мен сүймеген
еріннің
Қасқылдықтың қасық қаны
секілді. / Қ.М./
135. ... ... - ... ... ... ыза болды өшігіп. /
Т.М. ... ... жан – ... жуас ... ... ... қоңыр жан болып жүре берем! /
Қ.М./
137.Қол-аяғы жерге тимеді – тықыршып шыдамады, зыр қақты.
Алмабек, Алмабек қой сол ... ... ... ... ... Т.М./
138. Қол көтерді – күш көрсету, қарсылық ету мағынасында айтылады.
Жо-жоқ күнім, қайсарланба бекерге
Өтінемін, қол көтерме әкеңе ! ... Қол ... жер – ... ... ең ... жер; ... қол жететін
жер.
Көрініп тұрған арманға
Қол созым ... / ... ұшын беру – ... ... ... ... жәрдемдесті.
Бауырмалға мол-ау,
шіркіні ел іші
Беріп жатыр батасы мен
қол ұшын. /Қ.М./
141. Қолын ...... ... ... ... ... ешікім қолыңды
Қалғаны болсын менікі. /
Т.М/
142. Қолы қысқа – ... ... ... ... ... ... ұққыш
әуезін. / Т.М./
143. Қуанышы қойнына сыймады – ... ... ... жүрегі жарылып
кете жаздады.
Қайран жездем ! Қуанышым симағандай
қойныма
Кітабымды тастай ... ... ... ... ... - ... ... тыңдамады.
Жанашырдың айтқанын
Құлағыма ілмеппін. / М.М./
145. Құлан-тайдай тебіскен – жұбын жазбай, бірге жүріп шаттанған.
Құлан-тайдай ... ... ... ... ... ... ұшты – тік тұрып қызмет етті, асты-үстіне түсіп бәйек болды.
Қанаттыны көрсең шаршап-шалдыққан
Құрақ ұша ұмтыласың ... ... / ... ... көзге атқан – атқан оғы бос кетпейтін асқан ... ... ... ... ... ... ... ұмытпаған шығарсың /
М.Ш/
148. Құр алақан – дәнеңесіз, ештемесі жоқ деген мағынада.
Құр алақан емеспін қуаныштан
Қуаныштар алдыма құрақ ... ... ... көз бәле – ... ... ... жалақор.
Екі жігіт болып мен түземекпін
Жолдан танғыш қызыл көз бұзықты да.
/ Т.М./
150. Қызыл шеке болды – ... ... ... ... де ... шеке боп қайнап өстім
Майдандар мен құрылыстар қазанында.
/ Ж.М./
151. Қыл ...... тар ... ... ... ... әлемнің
Жолдары да қыл көпірдей тар екен
152. Қылға тізіп – бірін қалдырмай мағынасында.
Атыменен жоқ болар өсек деген
Қылға тізіп, ... ... ... ... - ... ... төмен қарап
Біреумен боп қалғандай қырғи
қабақ. /Т.М./
154. Қыр көрсетті - ... ... ... қыр ... ... ... сонда миығынан мырс-мырс күліп
қояды. / М.Ш./
155. Қырын қарады – ұнатпады.
Досым өтсе алдымнан ... ... ... ... / ... ... ... – жас кеткен
Біреуі сен қырықта қыршын кетті
Біреуі мен қырықта келген бүгін.
/Т.М./
157. Май тоғысыз - жылы
Қар ... ... ... ... ... / ... Мал ... – адам болмайды
Жүруші едің ылғи маған өкпелі
Кеюші едің : - мал болмайсың, -
деп мені. / М.Ш./
159. ... ... – езу ... ... ... ... бір дәм татасың
жұртыңнан. / Қ.М./
160. Мойнына су кетті – ... ... жүні ... ... ... су
кетпесін
Қайрат шақыр, өзіңді-өзің
дүр сілкі. / Т.М./
161. Мұршасы жоқ – қолы ... жоқ ... не ... ұзақ мен ... Т.М./
162. Оқ бойы озу – көпке , алысқа озу
Оқ бойы озып ... ... ... ала ... ... / Қ.М./
163. Он екіде бір гүлі ашылмаған – қыршын жас; ибалы жас.
Біреуі оның өлім ... ... ... сәби он ... бір
гүлін де ашпаған. /М.Ш./
164. Он қолынан өнер ... - өте ... бәрі ... ... ... толған өнер де, көмей толған
өлең-жыр. / ... Опық жеді - ... ... соқты.
Орынсыз ойнап-күлгенге
Опық жеп талай жүрген де./ М.М./
166. Орнынан су ...... ... ... ... маған
айтпай
Жып-жылы орныңнан су
шыққандай. /Т.М./
167. Осал жері ... ай бойы ... ала ... ай бойы ... осал ... таба ... ... Отқа түсті – жанын құрбан етті
Болаттай боп шынықтың, күш-
болатта
Су да ... ... ... / ... ... ... - өкінді,и күйінді.
Өзегін өртегенде қайғы шоғы
«Аһ» ұрды мылтық, шіркін ұшты ... Өзін жеп қоя ... – жоқ ... ... үнсіз түтігіп
Жеп қоя жаздап өзімді. / Т.М./
171. Өңі бұзылды – ... ... ... боп ... өліп ... кеуіп қуарып, ... / ... Өңі ... – жүзі ... ... асыл ... ... жасаурап тұр, өңі
сынық. / Т.М./
173. Өкпесін қолға алып - асығып
Өкпемізді қолға алып бір ... ... ... ... ... – беті ... ... қалды.
Шорт сынған сағы шошайып,
жалғыз Түке тұр,
Күңірентіп жүрген күрең ат ... ? /М.М./ 175. ... ... – бірден, тұтқиылдан үстіне түсу масғынасында.
Сау етіп көктің күмісі
Төгіліп кете жаздап ... ... ... үзбеді – үмітін үзбеді
Нағыз байлық мал емес бірақ,
достым,
Ең үлкені ... ... / ... Сөзін желге жібермеді – сөзін босқа кетірмеді.
Секілді тірлік-қазынам
Бір сөзін желге жібермей. /
Т.М./
178.Су жүрек – қорқақ.
Су ... ... ... ғып. ... Су ... - екі көзі де ... ... ап бүлдіршіндей сумка
асынған баланы
Келеді адам көше бойлап су қараңғы
жанары. /М.Ш./
180. ... ... ... -
Қалай сен айуан боласың
Сүйекке салып дақ-таңба? / Қ.М./
181. Сынықтан ... ...... ... кір ... ... ... даурығу.
Жұрт айтып жүр. Мұнда қанша шындық барын
кім ұққан
Жә, ... ... не ... ... / М.Ш./
182. Сыпсың сөздер -
Жайшылықта айырмас ақ-қараны
Сыпсың сөздер бір ... ... беру – ... ... кімнің нұр жүзін
Сыртымды бердім кімдерге ? /
Т.М./
184. Сілесі қатқан - әбден шаршап болдырды, қажыды.
Сілесі қатқан құла ... алды ... ... ... ... – тоқтамға , шешімге келді; негіз етті.
Дірілің көп болғаныңмен үніңде
Саған табан тіремесем, жете алмас ем ... / ... ... ...... ... ... сөзінде от тұратын
Елге таңдай қақтыратын. / М.Ш./
187. Таңдайлары қаңсыды - шөлдеді
Қаңситын кешегі аппақ маңайлары
Аңызақта қаңситын таңдайлары. / Ж.М./
188. ... ...... ... ... ... ; мейлінше араласып
кетті.
Қала бердім ... жол таба ... тас ... ер екпінім. /
М.М./
189. Тас қылып жапты – қатты жапты
Ақын болып тұйық жан саналмадым,
Көкіректі тас ... жаба ... ... Тас төбесі – дәл төбеде.
Толқыдым мен көктемімді көргендей
Тас төбемнен жұлдызды ... ... Тауы ... – сағы ... ... кесілді.
Өлтірді мені бір сезім
Жығылып тауым қайтты-ау деп. / Т.М./
192. Таяқ ... - ... ... ... ... таяқ ... мен тұрғанда
Патша-екемнен болмаса...-деп
қалады. / Ж.М./
193.Тәубаңды еске салатын – Құдайын есіне алдыртты;
Бір қасиет бар әлемде ... ... ... ... ... ... тәубаңды еске салатын. /
М.Ш./
194. Төбесі көкке бір-ақ елі ...... ... ... қуанышын
тасытты.
« Көрмеге керек », - дедің
суретші ... ... ... ... /Т.М./
195. Төбесі көкке жету – қатту қуану, шаттаныубақытты болу мағынасында.
Төбемді көкке жеткіздім
Төсіне шықтым көп ... ... ... ... ... – аяқ ... қойып қалғандай
Бір сұрақ беріп қалды әпкем. /
Т.М./
197.Төбе шашы тік тұрды – шошыну, қорқу,зәресі ұшу.
Төбе шашы тік ... ... / ... Төрт ... жату – сырт ... жату
Төрт бүктеліп төсекте жатып
қалдым
Қаным менің қайтадан
көтеріліп. / М.М./
199. Ту сырты – сырт ... ... қыз ... ... ... ... ... өсек. / Т.М./
200. Түбі түскен – аңырайып қалған, кең.
Сәуір айын ... ... ... түбі түсіп кеткен бе? –деп. / М.М./
201. Түйедей жасты – жасы бір ... ... ... кіші ... мен. / ... ... ... жол – қиыннан жол табу
Тығырықтан шығар жол ... ... ... кетті
тайсалмай. / М.Ш./
203. Тынышы қашты – мазасызданады.
Бірте-бірте тынышым кетті
қашып,
Қарыз деген бәленің сонысы
бар. / ... ... ... кір іздеу – бәле іздеді, жаманшылық қуды.
Сынап маған ... сол ... ... ... жоқ ... / Т.М./
205.Тізгінін ешкімге бермеу – билігін қолынды қалдыру.
Тіпті кеше оқушылық күнде де
Тізгінімді ешбір жанға бернмедім.
/ М.М./
206.Тігерге тұяқ қоймады – ... жоқ ... тұяқ ... ... кетті-ау соғыс шырқыратып. /
Ж.М./
207. Тіршілік жүгі - ... ... ... бар жүгін,
Көтеріп келе жатқандаймыз екеуміз.
/Т.М./
208. Тілге көнбеу – айтқанына келіспеу;
Анамнан да ... ... ... ... тентек болған кезімде.
/Т.М./
209. Тілеуі кесілді – тілегіне жете алмады.
Отырады-ау ... ... ... ... / Т.М./
210. Тіл ұшын қадады - өсектеді
Боларсың оқымысты көрерміз,-деп
Қадайды Кәмилаға тіл ұшын да. / Т.М./
211.Тілін тістеу - үндемеу
« Бала ... ... », - деп ап өз ... тістеп алар кезі тым жиі. / Т.М./
212. Тіл кесілмеу – тіл тыйылмау
Тіл кесілмей тұрса екен жақ ... ... ... ... ... - ... ... сөзге иккемсің
Былдырлайсың –
Тілім тасқа үйкелсін ! / Қ.М./
214. Тісін ... ... – ыза ... ... әлің ... күштімен
Жасып қайтсағң, қайрап қалам тісті
мен. /Қ.М./
215. Тісіне тимей ... - жей ... ... ... ақ нан ба, ... ... де ... тимей жүрген. / Т.М./
216. Уайым жеді - қамын ойлады.
Бәрінің де түсетұғын өз ... ... ... адамды уайым жейді, күдік жейді, ... / ... Ұзын ... - ... ... ... сөздері.
Дала соны тыңдайды « ұзын құлақ »
« Ұзын құлақ » әзірге ызың ... ... Ұйып ...... ... ... мені ұйып тыңдадың,
Тасқа да шықтым, тау бардым. /
Т.М./
219. Үлде мен бүлдеге ... – не ... не ... ... ... күші ... ... да шын үлде-бүлдеменен. /
Ж.М./
220. Үш қайнаса сорпасы ...... ... ... мүлде бөлек.
Үш қайнаса сорпасы қосылмайтын
Қос семья бізге бола дос болды. /
Қ.М./
221. Шаң қаптырады – көз ілестірмеді.
Мұң мен ... ... ... ... ... / ... ... батты – жанына батты, қатты қиналды.
Шымбайына батады,
Шіркін, уақыт көп кетіп. /
Қ.М./
223.Із кесетін - ізіне ... ... ма ... ... ... қансонарда
аттанғанда. /М.М./
224.Іліп алып кетеді – қағып әкетті; бөгелмей жалғатырып әкетті.
Атай шерткен ... дала ... алып ... ... ... /Қ.М./
225. Іргесін ажыратады – алыстау
Бір-бірінен құзғындар ажыратпай іргені
Қашан көрсең болғаны, топ боп ... ... ... әрі ... - ... алыс ... келсе, қарсы алады бірге бәрі
Салмайды бір-бірене іргені әрі. ... Ісі ... - ... ісім ... бара ... кейде тереңге денм батқандай. /
Т.М./
228. Іске алғысыз - түкке тұрғысыз, ... екеш ... ... ... ... қылады бұл өмірді. / Қ.М./
229.Іші қуыс -
Ұқпайды ол жаныңды сенің бір уақ,
Қуыс қой іші, болғанмен сырты сұлу-ақ. /
Т.М./
230. Ішінде ... өлу - ... ... айта ... ... менің сайтан өліп. / Т.М./
231. Іштей жанды - іштей тынды
Тығылып іштей отырдым
Кетердей шығып тығыным. / Т.М./

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 30 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ж.Аймауытов шығармаларындағы тарихи сөздердің қолданылуы15 бет
Жұмекен Нәжімединов шығармаларындағы қосарланған синонимдер7 бет
Көркем мәтін талдаудың лингвистикалық ерекшеліктері59 бет
Қазақ тіліндегі коммуникативтік фразеологизмдердің мәнмәтіндік негізі6 бет
Маңғыстау фразеологиялық ономастикасы: адай этнонимі6 бет
Шығарма тілін лингвистикалық талдаудың сипаты4 бет
Абыл Тілеуұлы8 бет
Ақын және домбыра. Поэзиядағы домбыра бейнесі7 бет
Зар - заман ақындары5 бет
Майлықожа сұлтанқожаұлының өмірі мен шығармашылық қызметі46 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь