Кәсіпорындардың банкротқа ұшырауы, төлемқабілетсіз болу себептері, оның салдары және оның алдын алу бағыттарын анықтау, дағдарысқа қарсы басқарудың ролі мен маңызын зерттеу



Пән: Экономика
Жұмыс түрі:  Дипломдық жұмыс
Көлемі: 44 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1300 теңге
Таңдаулыға:   




ÆÎÑÏÀÐ

ÊIÐIÑÏÅ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 3-6 б.

1. К°ÑIÏÎÐÛÍÍÛ³ ÁÀÍÊÐÎÒÒÛ±Û ÌÅÍ Ò´ËÅ̲ÀÁIËÅÒÑIÇÄIÃIÍI³ ÒÅÎÐÈßËÛ²
ÍÅÃIÇÄÅÐI;
1.1 Кәсіпорын банкроттығының экономикалық табиғаты мен мәні
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5-15 б.
1.2 Кәсіпорын банкроттығы мен төлемқабілетсіздігінің пайда болу
себептері мен белгілері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...15-25б.
2. ҚÀÇÀ²ÑÒÀÍÄÀ±Û ´ÍÄIÐIÑÒIÊ Ê°ÑIÏÎÐÛÍÄÀÐÄÛ³ ÒÀÁÛÑÒÛ ÄÀÌÓ ÑÈÏÀÒÛ ÌÅÍ
ÁÀÍÊÐÎÒÒÛ±Û
2.1. ²àçàºñòàíäà¹û ê¸ñiïêåðëiêòi òàáûñòû äàìó ñèïàòû 25-30
2.2. Республикадағы банкроттық кәсіпорындарға сипаттама және оның даму
ерекшеліктері; ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. .30-38б.
2.2. Банкрот кәсіпорындарды талдау; ... ... ... ... ... ... ... ... .38-48б.
3.К°ÑIÏÎÐÛÍÄÛ ²ÀÐÆÛËÀÉ Æ°ÍÅ ÝÊÎÍÎÌÈÊÀËÛ² ÑÀÓÛ²ÒÛÐÓÄÛ³ ÍÅÃIÇÃI ÁÀ±ÛÒÒÀÐÛ;
3.1. Дағдарысқа қарсы басқару ұғымы, оның кезеңдері және қолдану
жолдары; ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..48-57б.
3.2. Дағдарысқа қарсы стратегиялық жоспарлау; ... ... ... ...57-64б.
ҚÎÐÛÒÛÍÄÛ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 64-67б.
ПÀÉÄÀËÀͱÀÍ °ÄÅÁÈÅÒÒÅÐ ÒIÇIÌI ... ... ... ... .. ...67-70б.

ÊIÐIÑÏÅ

Қазақстан Республикасы кәсіпорындарында соңғы жылдары еліміздің
экономикалық нарықтық қатынастарға өтуіне байланысты түбегейлі өзгерістер
орын алуда. Нарықтық экономикаға өту біздің қаржы саясаты үшін кәсіпорынның
банкроттығы ұғымының пайда болуына әкелді. Тұрақсыз экономикалық даму,
жоғарғы инфляция, салық саясатының тұрақсыздығы, саяси тұрақсыздық,
кәсіпорын менеджерлері біліктілігінің жеткіліксіздігі жағдайында
банкроттықтың мәні артады. Банкроттық дағдарыстық жағдай және оны жою үшін
қаржылық басқарудың арнайы әдістері қажет.
Қазіргі уақытта кез келген кәсіпорынның шаруашылық субъектісі ретінде
құқық жағдайларын едәуір нығайтып, олардың көптеген өндірістік және
қаржылық мәселелерді өз бетінше шешуіне мол мүмкіншілік ашты. Атап
айтқанда, ішкі және сыртқы рынокта билікті серіктерін таңдауға қол жетті,
өйткені болашақтағы бірлескен іс-әрекеттің тиімділігі көбінесе осыған
байланысты болды. Дегенмен, шаруашылық субъектілер мен кәсіпорындардың
көпшілігі төлемқабілетсіз және дәрменсіз болуы экономиканың дамуының
ұзақмерзімді перспективасы жолында күрделі кедергі болды.
Жалпы әрбір кәсіпорын үшін кәсіпорынның бәсекеқабілеттілігін арттыру
мақсатында жүзеге асырылып жатқан шаралардың маңыздылығы дағдарысқа қарсы
басқарудың рөлін атқарады. Осыған сәйкес кәсіпорындар өндірген өнімдердің
бағасын төмендету, өткізу көлемін көбейту, әрі нарықтағы тауарлардың
сапалық көрсеткіштер жағынан ерекшеленетін өнім түрлерін өндіру арқылы
нарықтағы жағдайын нығайтуға ұмтылады.
Жоғары денгейдегі бәсеке жағдайында әрбір кәсіпорын мақсаты
төлемқабілетті және қаржылай тұрақты болу. Дегенмен, кейбір кәсіпорындар
сот шешімі бойынша төлемқабілетсіз деп танылып, банкротқа ұшырайды.
Банкроттық-кәсіпорынның ұдайы өндіріс капиталының шаруашылық механизмінің
балансының бұзылуынан, яғни оның қаржылық және инвестициялық саясатының
тиімсіз болуынан туындайды. Сондықтан шаруашылық қызметтің негізгі
көрсеткіштерінің өсу денгейінің тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін және
қаржылық дағдарысы жағдайынан шығу үшін кәсіпорынның жағдайын жақсартуға
бағыттылған бағдарлама жасау керек.
Банкроттық – нарықтық экономика жағдайында объективті экономикалық
құбылыс болғандықтан Қазақстанда ол оны сауықтырудың құралына айналмады.
Сондықтан бұл жұмыстың мақсаты – кәсіпорындардың банкротқа ұшырауы,
төлемқабілетсіз болу себептері, оның салдары және оның алдын алу бағыттарын
анықтау, дағдарысқа қарсы басқарудың ролі мен маңызын зерттеу болып
табылады.
Қойылған мақсатқа сәйкес және мәселенің зерттелу маңыздылығына қарай
міндеттері:
-банкроттық ұғымының әлеуметтік-эконмикалық, экономикалық-құқықтық
мазмұнын ашу;
-кәсіпорындағы дағдарыстық жағдайлардың пайда болу себептері мен
белгілерін анықтау;
-кәсіпорын дәрменсіздігінің даму кезеңдерін сипаттау;
-дағдарысқа қарсы басқарудың кәсіпорында дамуын жетілдіру;
Зерттеу объектісі ретінде банкроттыққа ұшыраған кәсіпорындарды атауға
болады.
Зерттеу пәні банкроттықтың алдын алу шаралары бойынша теориялық және
практикалық мәселелер жиынтығы және Қазақстан кәсіпорындарда оны шешудің
жаңа бағыттарын талап ететін мәселелер.
Зерттеу жұмысының әдістемесі мен әдістеріне негізінен отандық және
шетелдік ғалымдардың осы мәселе бойынша еңбектері мен ғылыми мақалалары,
сонымен бірге ғылыми семинарлар мен конференциялар материалдары, баспа
жариялымдары, т.б. жатады.
Зерттеу әдістемесі жүйелілік, салыстырмалық, болжау, талдау, т.б.
әдістерге негізделген.
Жұмыстың зерттелу барысындағы ақпараттық негізі Қазақстанның
заңшығарушылық актілері мен нормативтік құжаттары, банкроттық кәсіпорынның
қаржы-экономикалық жағдайын сауықтыру сұрақтары бойынша мәліметтер, сонымен
қатар әсіресе орыс ғалымдарының кәсіпорынның қаржы жағдайын талдау мен
банкроттыққа жол бермеу шаралары бойынша ғылыми еңбектері мен оқу
құралдары.
Жұмыстың ғылыми жаңашылдығы. Зерттеу барысында жаңа қорытынды деп
танылған ұсыныстар көрініс тапты, атап айтсақ:
-отандық және шетелдік ғалымдардың көзқарастарын талдау мен жүйелеу
негізінде банкроттық ұғымының нарықтық экономиканың объективті
экономикалық феномені ретінде мәні анықталды;
-кәсіпорынның дағдарыс алдындағы жағдайының пайда болуын
негіздейтін факторлары мен белгілері сипатталды;
-кәсіпорындағы дағдарысқа дейінгі кезеңнің тұрақтылығын сақтау мен
дағдарысқа қарсы басқаруды жетілдіру бойынша ұсыныстардың жүзеге асуы;
Сонымен бірге жұмыстың жазылу барысында зерттеу тақырыбы бойынша
негізгі көрсеткіштер кестелер, сызбалар, суреттер мен графиктермен
сипатталған, сонымен қатар соңғы деректерге сәйкес статистикалық
мәліметтермен толықтырылған.

1Ê°ÑIÏÎÐÛÍÍÛ³ ÁÀÍÊÐÎÒÒÛ±Û ÌÅÍ Ò´ËÅ̲ÀÁIËÅÒÑIÇÄIÃIÍI³ ÒÅÎÐÈßËÛ²
ÍÅÃIÇÄÅÐI
1.1 Кәсіпорын банкроттығының экономикалық табиғаты мен мәні
Нарық жағдайында кәсіпорынның өміршеңдігінің кепілі оның қаржы-
экономикалық тұрақтылығы болып табылады. Бірақ бірқатар отандық
кәсіпорындардың қаржылық нәтижесі мен экономикалық дамуы ойдағыдай қолданыс
таба алмай, дәрменсіз немесе банкроттық жағдайға душар болуда.
Банкроттық нарық шаруашылығының бір категориясы ретінде соттың шешімі мен
немесе кредитордың келісімі бойынша соттан тыс ресми түрде жарияланады.
Қазақстан Республикасының Банкроттық туралы 07.04.1995 жылғы № 2173
Заңына сәйкес, ол қарызын төлей алмайтын, ақшалай міндеттемелер талабын
қанағаттандыра алмау, сонымен қатар өзіне тиісті мүлік есебінен бюджет пен
бюджеттен тыс қорларға міндетті төлемдерді қамтамасыз ете алмау жатады
1,12б. Басқаша айтқанда, шаруашылық субъектісінің қарызды төлей алмауы,
ағымдағы операциялық қызметті қаржыландыра алмауы, қарыздардың,
мідеттемелердің өсуіне байланысты жедел міндеттемелерді өтеу қабілетсіздігі
немесе борышкердің балансының қанағаттанарлықсыз құрылымына байланысты
ұғымдар кіреді.
Баланстың қанағаттанарлықсыз құрылымы борышкердің мүлкі мен
міндеттемелерінің өтімділік деңгейінің жетіспеуіне байланысты кредитордың
алдында мүлік есебінен міндеттемелерін дәл уақытысында төленбеуі жағдайында
орын алады. Мұндай жағдайда мүліктің жалпы құны борышкер міндеттемелерінің
жалпы сомасына тең немесе одан асып кетуі мүмкін.
Банкроттық ұғымы экономикалық және құқықтық қатынастардың өзара тығыз
байланысқан кең саласын қамтиды. Құқықтық тұрғыдан, банкроттық –
кәсіпорынның жойылуына (ликвидация) негіз болатын төлемқабілетсіздігінің
құқықтық танылуы болып саналады. Совет энциклопедиялық сөздікте банкроттық
(итальян сөзі Banco – банк және gotto – құлдырау) – дәрменсіз, кәсіпорынның
немесе азаматтың қаржысыз болуы, осыған орай өз міндеттемелерін төлеуге
дәрменсіз болуы 6,49б.
Дәрменсіздік (банкроттық) орыс ғалымдарының көзқарастары бойынша –
борышкердің төлемқабілетсіздігінің сотпен анықталуы немесе баланс
құрылымының қанағаттанарлықсыз болуы.
Ал қазақстандық ғалымдар өз анықтамасын ұсынды: банкроттық – шаруашылық
субъектісінің экономикалық дәрменсіздігі, оның қарыз міндеттемелері бойынша
төлемқабілетсіздігі, шаруашылық соттың шешімімен жариялануы.
Жалпы банкроттық өзінің мәні бойынша – нарықтық экономиканың қалыпты
құбылысы, бәсекелік күрестің табиғи процесі. Банкроттық бәсекелік күрес
нәтижесі ретінде өндірістің дамуын, іскерлікті ынталандырады.
Банкроттық-кәсіпорынның ұдайы өндіріс капиталының шаруашылық механизмінің
балансының бұзылуынан, яғни оның қаржылық және инвестициялық саясатының
тиімсіз болуынан туындайды. Сондықтан шаруашылық қызметтің негізгі
көрсеткіштерінің өсу денгейінің тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін және
қаржылық дағдарысы жағдайынан шығу үшін кәсіпорынның жағдайын жақсартуға
бағыттылған бағдарлама жасау керек.
Дегенмен көптеген ғалымдар банкроттықты құқықтық қатынастарды
сипаттайтын категория ретінде қарастырады. Құқықтық тұрғысынан банкроттық –
ол сот шешімімен немесе борышкердің жариялауы бойынша борышкердің қаржы
міндеттемелері бойынша кредиторлардың талабын толық қанағаттандыруға
дәрменсіздігі. Банкроттық – кәсіпорынның жойылуына негіз болатын оның
төлемқабілетсіздігінің құқықтық танылуы болып табылады. Құқықтық бағыттың
негізі соттың дәрменсіз деп тануы.
Сонымен бірге қазақстандық зеттеушілер төлемқабілетсіз және дәрменсіз
түсініктеріне нақты жауап берген: төлемқабілетсіз – деп борышкердің өтеу
мерзімі бойынша қаржы міндеттемелрі мен басқа да қарсы сипатындағы
талаптарын орындай алмауы, ал дәрменсіз – деп кәсіпорынды банкрот деп тану
мақсатында тауарлар (жұмыс, қызмет) төлемі бойынша кредиторлар талабын
қанағаттандыра алмауы2.
Жалпы әрбір кәсіпорын үшін кәсіпорынның бәсекеқабілеттілігін арттыру
мақсатында жүзеге асырылып жатқан шаралардың маңыздылығы дағдарысқа қарсы
басқарудың рөлін атқарады. Осыған сәйкес кәсіпорындар өндірген өнімдердің
бағасын төмендету, өткізу көлемін көбейту, әрі нарықтағы тауарлардың
сапалық көрсеткіштер жағынан ерекшеленетін өнім түрлерін өндіру арқылы
нарықтағы жағдайын нығайтуға ұмтылады.
Экономика-құқықтық тұрғыда банкроттықты қарастыруда оны таза
экономикалық, немесе таза құқықтық деп бөлуге болмайды.
Банкроттықты экономикалық тұрғысынан қарастырғанда негізінен шаруашылық
субъектісінің дәрменсіз болуының себептерін зерттеуге бағытталады. Сонымен
бірге, банкроттық макро-, микроэконмикалық түрде қарастырылады, яғни
бірінші бағыт бойынша нарық теориясының қорытындыларына негізделсе, екінші
– фирмалар теориясына негізделеді.
Басқаша айтқанда, экономикалық бағыт кәсіпорынның банкроттығын
экономикалық механизмдерін, яғни оны қаржы дағдарысы ретінде қарастырады,
ал құқықтық бағыт-кәсіпорынның төлемқабілетсіз, яғни банкроттық жағдайға
душар болғанын мойындағаннан кейінгі кәсіпорындардың жоюлуы.
Ұйымдастырушылық – құқықтық механизмі, банкроттықтың күрделі табиғатынан
туындайды, яғни ол макроэкономикалық, микроэкономикалық және қоғамдық
аспектіге ие: экономика тұрғысынан банкроттық және ликвидациялық процесс
ретіндегі банкроттық.
Сонымен, банкроттық деп кредиторлар мен борышкерлер арасындағы
соңғылардың төлемқабілетсіздігі мен міндеттемелері бойынша уақытылы қарызын
төлей алмауы бойынша қатынастарын сипаттайтын экономикалық категория болып
табылады.
Кез келген басқару қызметі өз деңгейінде тәуекел сипатына ие болады.
Қазақстандағы нарықтық қатынастардың қалыптасуы басқару шешімдерінің
қабылдау күрдешілікті мен олардың нәтижесін болжау күрделілігімен
сипатталады. Коммерциялық ұйымдар пайданы максимализациялауға ұмтылуда
заңдылыққа сүйенеді: пайда көп болған сайын, тәуекел де көп болады. Мұндай
жағдай үш мүмкін болатын экономикалық нәтижесінен сипатталады: теріс
(жеңілу, жоғалту, банкроттық, зиян), нөлдік, оң (жеңіс, пайда, табыс).
Кәсіпкерлік және тәуекел екі ажырамас түсінік. Дағдарыс жағдайында
кәсіпорынның банкроттыққа ұшырау ықтималдығы жоғары болады.
Кәсіпкерлік процестің қозғаушы күші (тәуекелге бару тілегі) Макконел К.Р.
мен Брю бойынша жеке қызығушылық: әрбір экономикалық бірлік өзіне тиімді
іске ұмтылады. Сондықтан кәсіпкерлер мақсаты кәсіпорынның пайдасын
максимализациялау немесе жоғалтуларды максимализациялау болып саналады.
Осыған байланысты кәсіпкер пайда табу үмітіне қарай баруға мәжбүр.
ʸñiïêåðëiêòi ñî¹û í¸òåæèåñi-¼íäiðiëãåí ¼íiì ìåí ºûçìåò áîëûï
òàáûëàäû. Жалпы кәñiïîðûííû òàáûñòû äàìóûí ºàðàñòûðó¹à áîëàäû,îë 4
ñàòûäàí ò½ðàäû 12,14á:
1) Æàà èäåÿëàðäû içäåó ìåí áà¹àëàó.
Áàðûíøà ê¼ï òàáûñ êåëòiðó-ê¸ñiïêåðëiêòi å ºîç¹àóøû ôàêòîðû. ʸñiïêåðëåð
¼çiíå òèiìäi ¼çãåðiñòåð,ÿ¹íè æ½ìûñòàðûíà æààëûºòàðäû åíãiçåäi, ìàºñàòû-
ïàéäà òàáó. Íàðûººà æàà òàóàð ½ñûí¹àí àë¹àøºû ôèðìà îëàðäû áåëãiëi
áið óàºûòºà äåéií áàëàìàëû º½ííàí æî¹àðû áà¹àìåí ñàòàäû. Ìiíå îñû ºàáiëåò
¸äåòòåãiäåí åðåêøå øåøiì ºàáûëäàó ºàáiëåòií æ¸íå iñêå øû¹àðìàøûëûºïåí ºàðàó
iñêåðëiê ¸ëåìiíäå æî¹àðû áà¹àëàíàäû.
2) Áèçíåñ-æîñïàðäû º½ðó.
Áèçíåñ-æîñïàðäû º½ðó -ê¾ðäåëi ì¸ñåëåëåðäi áiði, ÿ¹íè ¼çiíå íàðûº
ñåãìåíòòåðií ºîñàòûí, îíû º¼ëåìií æ¸íå íåãiçãi ñèïàòòàìàëàðûí, ìàðêåòèíã
æîñïàðûí, ¼íäiðiñòiê æ¸íå ºàðæûëûº æîñïàðëàðäû ºàìòàìàñûç åòó áîëûï
òàáûëàäû.
3) ²àæåòòi ðåñóðñòàðäû òàáó.
Á½ë å áàñòûñû ºàíäàé ðåñóðñòàð ºàæåòòiãií íàºòû áà¹àëàó; áàñòàïºû
äåãåéäåí ºàòàëàìà äåãåéäi àæûðàòà áiëó; ðåñóðñòàð æåòiñïåóøiëiãiìåí
áàéëàíûñòû òåðiñ çàðäàïòàðäû áà¹àëàó æ½ìûñòàðû æ¾çåãå àñûðûëàäû.
4) ²½ðûë¹àí ê¸ñiïîðûíäû áàñºàðó.
°ðáið ê¸ñiïîðûíäû áàñºàðó ì¸ñåëåñi - íàºòûëàí¹àí ¼íiì ñòèëiíi
áàñºàðóøûñûíàí ò½ðàäû, ½éûìäûº º½ðûëûì º½ðóäû ½éûìäàñòûðó, òàáûñòû
øåøóøi òåòiêòåðií æ¸íå äå ¸ëñiç æàºòàðûí òàáó àðºûëû øåøiì
ºàáûëäàóäàí ò½ðàäû5.
Àë æàëïû æàà ê¸ñiïîðûí º½ðó ïðîöåñi 3 íåãiçãi êåçåíåí ò½ðàäû:
1-øi êåçåäi äàéûíäûº êåçåi äåï àòàëàäû, ì½íäà ê¸ñiïêåðäi ºûçìåò ò¾ðií
æ¸íå ê¼ëåìií àíûºòàó æ¸íå ½éûìäàñòûðóøûëûº- º½ºûºòûº ôîðìàñûí òàäàéäû;
2-øi êåçå, ÿ¹íè º½ðûëòàéøûëûº êåçåäå º½ðûëòàéøû º½æàòòàðäû äàéûíäàó
ïðîöåñèåði ìåí ìåìëåêåòòiê òiðêåëó æ¸íå ê¸ñiïîðûííû àòðèáóòòàðûí åíãiçó
ì¸ñåëåëåði øåøiëåäi,
3-øi ½éûìäàñòûðóøûëûº êåçåiíäå æàà øà¹ûí ê¸ñiïîðûííû ½éûìäàñòûðóøûëûº
º½ðûëûìûí º½ðó ì¸ñåëåñi ºàðàñòûðûëàäû, ÿ¹íè íåãiçãi ¼íäiðiñòiê º½ðûëûìûí,
áàñºàðó º½ðûëûìû, ïåðñîíàëäûº º½ðûëûì æ¸íå ¼íäiðiñòiê èíôðຽðûëûì.
¹àí í½ñºàëàðìåí ñàëûñòûð¹àíäà òàáûñ àëà àëìàó íåìåñå çèÿí øåãóäi
ûºòèìàëäû¹û. Øàðóàøûëûº ò¸óåêåëäi íåãiçiíäå ì¾ìêií áîëàòûí æ¸íå
øû¹ûíäàð ìåí í¸òåæèåëåðäi àðà-ºàòûíàñû æàòàäû.
Ñîíûìåí ºàòàð, ê¸ñiïêåðëiêòi òèiìäi ½éûìäàñòûðóäû ì¸íäi ñèïàòòàìàëàðû äà
áàð æ¸íå îëàð êåëåñiäåé:
1) Ìàºñàòòû àíûºòàó.Îë ïàéäàëûëûºòû íåãiçií åíãiçóäå ìàûçäû áîëàäû.
Êåçiíäå Áàðóõ Ñïèíîçà ¸ëåìäi áèëåéòií ì¾ääå äåï àòàï ê¼ðñåòêåí åêåí.Àë
Àðèñòîòåëüäå ì¾ääå òóðàëû: èãiëiê áàðëûº æåðäå åêi øàðòòû ñàºòàóäû òàëàï
åòåäi Áiðiíøiñi-ºàíäàé ºûçìåò áîëìàñûí å ñî¹û ì¾ääåíi ä½ðûñ òàáó.
Åêiíøiñi-ñîë ò¾ïêi ì¾ääåíi iñêå àñûðó ¾øií êåðåêòi º½ðàëäàðäû òàáó.
2) Ìàºñàòºà æåòó æîëäàðû. Ìàºñàòºà æåòó æîëûíäà ê¸ñiïêåð æåòó
º½ðàëäàðûí, ¸äiñòåðií àíûºòàóû ºàæåò. Á½ë ò½ð¹ûäà ïàéäà àëó ìåí áàñºàðó
ñàïàñûíû ¼çàðà ¾éëåñóiíi ºàìòûëóû ºàæåò.
3) Ìàäàºòàó ìåí æàçàëàó æ¾éåñiíi áîëóû. ̽íäà æ½ìûñòû ½éûìäàñòûðóäà
øû¹àðìàøàëຠûºûëàñ ê¼ðñåòêåíi ¾øií ìàðàïàòòàó òóðàëû àéòûëàäû. Æàçàëàó-
ûºûëàñòû æîºòû¹û ¾øií ì¸ñåëåíi ºîþ æ¼íiíäå áîëàäû. ʸñiïêåð àëäûíà æàà
ì¸ñåëåëåðäi içäåï ºîÿäû æ¸íå îëàðäû øåøóäi æîëäàðûí içäåéäi. Á½ë æà¹äàéäà
¹ûëûìè ò¸ñië ºîëäàíûëàäû.
4) Áàñºàðó ñòèëi. ̽íäà ê¸ñiïêåðãå ò¼íåòií ºàiï-ºàòåð äå, àäàìäàðäû
æ½ìûñºà æ½ìûëäûðó, îëàðäû ìàðàïàòòàó æ¸íå òà¹û áàñºà ôàêòîðëàð äà æàòàäû.
5) µéûìäàñòûðóøûëûº º½ðûëûì. Á½ë æåðäå îíû èêåìäiëiãi òóðàëû ñ¼ç
áîëàäû,ÿ¹íè îíû íåãiçãi îáúåêòiñi-¼íäiðiñ áîëûï òàáûëàäû. ²½ðûëûì
¼íäiðiñêå ºàðà¹àíäà åêiíøi áîëûï, ðûíîê æà¹äàéûíà áàéëàíûñòû áà¹ûòòàëóû
òèiñ.
6) ʸñiïêåðëiê ê¸ñiïîðûíäàðäû àéûðìàøûëû¹û, ÿ¹íè ñîíûìåí ºàòàð,
ñàíäûº ñèïàòòàðû áàðû: æ½ìûñêåðëåð ñàíû, êàïèòàëäû æûëäûº àéíàëûìû,
ê¸ñiïîðûíäàðäû øàìàëàðû.
7) ʸñiïêåðëiêòi ñèïàòòàéòûí íåãiçãi ºàñèåòòåði- îë ºûçìåò åðêiíäiãi,
ñóáúåêòiëåðäi ò¸óåëñiçäiãi, ñîíûìåí ºñòàð, ê¸ñiïêåðëiê ºûçìåò ¼ðiñiíäå
ò¸óåëñiçäiê.
8) ²àíäàé áàñºàðó ò¸ñiëií òàäàó ºàæåòòiëiãi. Åðêiíäiê ¼íäiðiñ
áà¹äàðëàìàñûí ºàðàñòûðóäà ê¼ðiíåäi,ìûñàëû áà¹äàðëàìà, ¼íäiðiñ æîñïàðû.
9) Ò¸óåêåëäiêêå ºàòûíàñû. Æàñà¹ûøòûº ò¸óåêåë æ¸íå ò¸óåêåëäiê
ò¾ðëåðiíi æèûíòû¹ûíû òåïå-òåäiãi áîëûï ñàíàëàäû 15,36á.
Åíäi ê¸ñiïêåðãå ò¸í ñèïàòòàðäû àíûºòàéòûí áîëñຠîë êåëåñiäåé áîëàäû:
1) ºûçìåò ¼ðiñií ê¸ñiïøiëiê áiëiììåí áàñºàðó;
2) ¼íäiðiñòiê-ìàðêåòèíãòiê ºûçìåòòi áàñºàðó ¾øií áàñºàðóøû áiëiìi ìåí
ò¸æiðèáåñi áîëó;
3) ¼çiíi ì¾ìêiíäiêòåðií ä½ðûñ áà¹àëàé áiëó æ¸íå ðûíîêòà¹û æà¹äàéäû
åñêåðó, ºàðæû º½ðàëäàðûí òàðòà áiëó,
4) ýêîíîìèêàëûº îéëàó ºàáiëåòòiëiãi, º½çûðåòòi áîëó, iñêåðëiê
ì¸äåíèåòòi, ò¸æiðèáåëi áîëó,
5) ¼íäiðiñòi ½éûìäàñòûðóäû áiëó, ºîé¹àí ìàºñàòºà æåòó ¾øií ò¸óåêåëãå
áàðó,
6) òàëäàé áiëó æ¸íå ðûíîêòi ì¾ìêiíäiêòåðií ïàéäàëàíó, æààøûë îéëàð
áîëóû.

Ñîíûìåí ºàòàð ê¸ñiïêåðëiê áiðíåøå áåëãiëåð ìåí ºûçìåòiíå áàéëàíûñòû
æiêòåëiíåäi:
áiðiíøiäåí, ê¼ëåìi áîéûíøà:-øà¹ûí,îðòà,iði;
åêiíøiäåí, ìåíøiê ò¾ðiíå ºàðàé:-æåêå, ìåìëåêåòòiê æ¸íå àðàëàñ;
¾øiíøiäåí, àóìà¹û áîéûíøà:-æåðãiëiêòi, àéìàºòûº, ðåñïóáëèêàëûº,
õàëûºàðàëûº;
ò¼ðòiíøiäåí, ñàëàëûº áà¹ûòû áîéûíøà:-¼íåðê¸ñiïòiê, àãðàðëûº, º½ðûëûñ,
ê¼ëiêòiê, ñàóäàëûº, èíôðຽðûëûìäûº;
áåñiíøiäåí, àòºàðàòûí ºûçìåòòåðiíå áàéëàíûñòû:-¼íäiðiñòiê, êîììåðöèÿëûº,
ºàðæûëûº, êååñòiê;
àëòûíøûäàí, ½éûìäàñòûðóøûëûº-º½ºûºòûº ôîðìàñû áîéûíøà:
èíäèâèäóàëäû ê¸ñiïêåðëiê, ¼íäiðiñòiê êîîïåðàöèÿëàð;
òîëûº ñåðiêòåñòiêòåð; -ñåíiì ñåðiêòåñòiêòåði;
æàóàïêåðøiëiãi øåêòåóëi ñåðiêòåñòiêòåð;
áiðiêêåí ê¸ñiïîðûíäàð ôîðìàëàðû;,
àêöèîíåðëiê ºî¹àìäàð.
Àë æàëïû ýêîíîìèêàñû äàìû¹àí åëäåðäå ê¸ñiïêåðëiêòi ½éûìäàñòûðóäû ¾ø
íåãiçãi íûñàíàí êåçäåñòiðóãå áîëàäû: æåêå øàðóàøûëûº, ñåðiêòåñòiê,
êîðïîðàöèÿëàð.
1) Æåêå øàðóàøûëûº äåãåíiìiç ¸ðáið ìåíøiê èåñi æåêå ¼çi ¹àíà øåøiì
ºàáûëäàï, øàðóàøûëûºòû áàðëûº iñiíå æêåê æàóàïêåðøiëiêòi àëàòûí, ¼íäiðiñòi
½éûìäàñòûðó áîëûï òàáûëàäû. Ìûñàëû, 80-æûëäàð îðòàñûíäà À²Ø-òà 7 ìèëëèîí¹à
òàÿó æåêåøå øåðóàøûëûºòàð áîë¹àí.
Àðòûºøûëû¹û: áàðëûº iñòi æ¾ðóiíå ìåíøiê èåñi -ºîæàéûííû òîëûº
áàºûëàóû.
Êåìøiëiãi: êàïèòàë ì¼ëøåðiíi àçäû¹û, øû¹ûí, çèÿí æ¸íå òà¹û áàñºàëàðû
¾øií æåêå æàóàïêåðøiëiê.
2) Ñåðiêòåñòiê äåãåíiìiç-åêi íåìåñå áiðíåøå ê¸ñiïêåðëåð ê¸ñiïîðûí ¾øií
áiðãå øåøiì ºàáûëäàï, áiðãå æàóàï áåðåòií ¼íäiðiñòi ½éûìäàñòûðó ò¾ði áîëûï
ñàíàëàäû. Ìûñàëû, À²Ø-òà 80-æûëäàðäû îðòàñûíäà 1 ìèëëèîííàí àñòàì
ñåðiêòåñòiê ò¾ðiíäå ê¸ñiïêåðëiê áîë¹àí.
Àðòûºøûëû¹û: êàïèòàë ì¼ëøåði æî¹àðû, áàðëûº ñåðiêòåñòiêòåð áiðäåé èåëiê
åòåäi æ¸íå øû¹ûí ¾øií äå, çèÿí ¾øií äå áiðäåé æàóàï áåðåäi.
Á½ë ê¸ñiïêåðëiê ò¾ði ê¼áiíåñå ñàóäà, äåëäàëäûº ºûçìåòòåðäå, ºûçìåò
ê¼ðñåòó ñàëàëàðûíäà ê¼áiðåê òàðà¹àí, íåìåñå ê¼ïøiëiê æà¹äàéäà îë ¼íäiðiñêå
áàéëàíûññûç áîëàäû.
3)Êîðïîðàöèÿëàð àêöèîíåðëiê ìåíøiê íåãiçiíäå ½éûìäàñòûðûëàäû.
Àéûðìàøûëû¹û: ê¸ñiïêåð æåêå ìåíøiê ïåí æåêå ìåíøiê èåñiíåí á¼ëiíãåí, îíû
ºàðæûëûº ºûçìåòi øåêòåëãåí.
Àðòûºøûëû¹û: àêöèÿëàðäû ñàòó àðºûëû åä¸óið êàïèòàëäû iñêå ºàòûñòûðó
ì¾ìêiíøiëiãi, êîðïîðàöèÿíû èåëåði åøºàíäàé ìàòåðèàëäûæàóàïêåðøiëiêêå
òàðòûëìàéäû.
Êåìøiëiêòåði: àêöèÿ èåëåðiíi áàðëû¹û áiðäåé êîðïîðàöèÿíû áàñºàðó
iñiíå ºàòûñà àëìàéäû,ñàëûº æàëïû òàáûñºà ñàëûíóûìåí ºàòàð ¸ðáið àêöèÿ
èåëåðiíi äèâèäåíäiíå äå ñàëûíàäû28,81á.

1.2 Кәсіпорын банкроттығы мен төлемқабілетсіздігінің пайда болу себептері
Банкроттық кәсіпорынның ұдайы өндіріс капиталының шаруашылық механизмінің
балансының бұзылуынан, яғни оның қаржылық және инвестициялық саясатының
тиімсіз болуынан туындайды.
Жалпы абсолютті төлемқабілетті кәсіпорын деп міндеттемелері жоқ және
капиталының құрамы толық өзіндік капитал болып табылатын төлемқабілетті
кәсіпорындар жатады. Кәсіпорынның төлемқабілетсіздігі міндеттемелердің
мөлшеріне тура пропорционалды және пайда көлеміне кері пропорционалды
болады.Сондықтан кәсіпорынның төлемқабілетсіздігінің негізгі себептеріне, 1-
ден, пайда көлемінің төмендеуіне әсер ететін факторлар, 2-ден,
міндеттемелердің өсуіне әсер ететін факторлар жатады 2,41б.
Пайданың өсу деңгейінің бәсеңдеуі немесе оның абсолютты азаюы орын алады,
егер:
-тауарбастылық жағдайда, яғни өнімнің сапасы қанағаттанарлықсыз, бағасы
жоғары және оған қажеттілік деңгейі төмен болса, рынокта ол өніміне деген
сұраныс азаяды;
-жіберілген өнімге төлемнің қайтарылмауының (невозврат) өсуі, яғни
кәсіпорын сенімсіз сатып алушылармен байланыста болып немесе сатып
алушыларды еріксіз таңдағанда орын алады;
-тыйым салу, квота, кедендік кедергілер, т.б. шектеулер орнату арқылы
рынокты шектеу;
Ал міндеттемелердің озып өсуі келесі жағдайларда орын алады:
-кәсіпорынның тиімсіз ұзақмерзімді қаржылық салымдарды жүзеге асыруы;-
кәсіпорынның өндіріс көлемі мен табысының өсуіне әкелмейтін, жұмыс
істемейтін қорлармен жүктеуі; -кәсіпорын құралдары пайдаға қатысы жоқ есеп
айырысулармен жүзеге асырылуы; -кәсіпорынның зиян шегуі;
Жоғарыдағы аталған төлемқабілетсіздіктің жалпы себептерінің жиыны
мемлекет өндірісі мен нарыққа тәуелсіз өз міндеттемелері бойынша уақытылы
есептесу қыиндықтарына душар болған барлық кәсіпорындарға тән.
Сонымен бірге, ақшалай ағымдарды жоспарлау мен басқарудың болмауынан
жағдай қиындайды.
Жалпы төлемқабілетсіздіктің ерекше себептеріне 1-ден, нарық тапсырысынан
артта қалушылық, яғни ұсынылатын ассортимент, сапа, баға, т.б. туралы
айтуға болады; 2-ден, кәсіпорынның қанағаттанарлықсыз қаржылық басқарылуы,
яғни оның міндеттемеге жүктелуі. Бұл жағдайда қаржылық басқару дертіне
ұшырайды 4.
Сонымен қатар, банкроттықтың пайда болуының объективті және субъектвті
себептері бар.
1. Шаруашылық жүргізу жағдайын жасаудың объективті себептері:
-экономиканы реформалаудың нормативті және заң шығаратын базаларының,
қаржылық, ақша, несие, салық жүйелерінің жетілмегендігі;
-инфляцияның аса жоғары деңгейі;
-фирманың құнды қағаздарының нарықтық құнының төмендеуі;
-бәсекелестіктің жоғары деңгейі және соның нәтижесінде пайда болған
сәйкес келмейтін өндіріс шығындары төмендемей, өнім бағасының төмендеуі
және сәйкесінше өндіріс шығынының төменемеуі;
2. Шаруашылық жүргізуіне тікелей қатысты субъективті себептер:
-банкроттықты уақытында болжап және келешекте сақтану;
-жарнама, өтімділік жүйесінің болмауы сұранысты толық
зерттемегендіктен сату көлемінің төмендеуі;
-өндіріс көлемінің төмендеуі;
-ұқсас бірақ сапасы жоғары өнімдерінің бағасына кейбір түрлердің
бағаларының жақындауы;
-ақталмаған жоғары шығындар;
-өнімнің төменгі рентабельдігі;
-өндіріс циклының өте көлемді болуы;
-үлкен қарыздар мен өзара төлей алмаулар;
-ескі басқарма басшыларының нарықты құруға бейімделе алмауы, сұранысы
жоғары өнімдерді шығаруда іскерлік танытпауы, инвестициялық, бағалық,
қаржылық саясаттың тиімділік таңдай алмауы;
Кәсіпорындардың жаппай банкроттыққа ұшырауы жағымсыз әлеуметтік
қиындықтарға соқтыруы мүмкін, сондықтан нарықтық экономикасы дамыған
елдерде, оларды толық күйреуден қорғау мен алдын алудың белгілі мезанизмі
қалыптасқан. Осы механизмнің негізгі элементтері мыналар:
-банкроттықты құқықтық реттеу;
-кәсіпорынның банкроттығы жайында актілерді жүзеге асыруға шешім
қабылдау процестерінің нормативтік-әдістемелік, экономикалық, ұйымдық
қамтамасыз етілуі;
-келешегі бар (перспективалы) тауар өндірушілерді қолдау мақсатында
төлем қабілеті жоқ кәсіпорындарға мемлекеттік қаржылық көмек шаралары;
-банкроттық процедураға қатысушыларға экономикалық көмек көрсету;
-кең ауқымды қоғам үшін банкрот жайында ақпараттар жариялылығын
қамтамасыз ету;
Реселік зерттеулер жоғарыдағы аталған факторлар жиынынан, яғни кәсіпорын
дамуына кедергі келтіретін факторларды екі топқа бөледі: сандық және
сапалық 36,53б.
1) Сандық, тәжірибеде сандық индикатор қолданылады, ол дағдарысты
болжауға мүмкіндік беретін – z-есебі, оның негізінде қаржылық
көрсеткіштердің қатынасы өлшенген салмада болады:
“Z есебі” = айналым капиталыактивтер * 1,2 + бөлінбеген
пайдаактивтер *1,4 + өндірістік пайдаактивтер * 3,3 + акцияның нарықтық
құныактивтер * 0,6 + сату көлеміактивтер * 1; (1)
Банкроттықтың ықтималдығы:
“Z есебі” = 1,80 немесе аз жағдайда - өте жоғары;
“Z есебі” = 1,81-2,7 жағдайында жоғары;
“Z есебі” = 2,8 – 2,9 – мүмкін,
“Z есебі” = 3,0 және одан жоғары болса – ықтималдығы аз.
Z1,81 – банкроттықтың жоғарғы ықтималдық аймағы;
Z3,0 – банкроттықтың төмен ықтималдық аймағы;
2) Банкроттықты болжайтын сапалық факторларға:
-қаржы есебінің нашарлығы және шығындарды қадағалау қабілетсіздігі;
-өнеркәсіптің құлдырауы;
-компания басшылығының тәжірибемсіздігі;
-ұзартылған міндеттемелерді өтей алмауы;
-кәсіпорынды қосымша қаржыландыруға қабілетсіздігі;
-коммерциялық тәукелдің жоғары деңгейі;
-нарықтық өзгерістерге жылдам бейімделуге қабілетсіздігі;
-коммерциялық тәуекелдің жоғары деңгейі;
-нарықтық өзгерістерге жылдам бейімделуге қабілетсіздігі;
-жеткіліксіз сападағы бухгалтерлік және қаржы есебі жүйесі;
-тұтынушылардың талап-тілектерінің өзгеруіне сәйкес өндірісті
бейімдеуге қабілетсіздігі;
Кәсіпорынның банкроттық ықтималдығын болжау үшін нарықтық экономикасы
дамыған шет елдерде жай және айрықша акциялардың нарықтық құны, қаржылық
шаруашылық қызметтің нәтижелері туралы есеп және кәсіпорын балансының
негізінде есептелетін Э. Альтманның көп факторлы моделі кеңінен
қолданылады.
Бұл модель 1968 жылы болжаудың бас факторлы моделі ретінде пайда болған.
Осы модельді жасау барысында Э. Альтман 66 өнеркәсіп орындарын зерттеген,
оның жартысы банкроттыққа ұшырап, жартысы табысты болған. Ол мүмкін болатын
банкроттықты болжау үшін ұжымды болып келетін 22 талдау коэффициентін
зерттеген 3.
Банкрот болған америка фирмаларының қаржылық жағдайын, гүлденіп оөсіп
келе жатқан кәсіпорындар көрсеткіштерімен салыстыра отырып, олардың
банкроттық ықтималыдығына байланысты дәрежесін және салмақтық
коэффициентісін анықтап, бас негізгі көрсеткішті шығарған. Э. Альтманның
жалпы түрдегі моделі (несие қабілеттілік индексі) мынадай:

Z = 1,2 + К1 + 1,4К2 + 3,3К3 + 0,6К4 + 1,0К5 (2)

Мұндағы; К1 = меншікті айналым қаражаттарактивтер;
К2 = бөлінбеген табысактивтер;
К3 = пайыз бен салық төлуге дейінгі табысактивтер;
К4 = акцияның нарықтық құныактивтер;
К5 = өткізуден түскен табысактивтер;

Z индексінің шекті мәні статистикалық сұрыптау мәліметтері бойынша Э.
Альтманның есептеуінше 2,675 болды. Осы өлшеммен нақты кәсіподақ үшін
есептелген несие қабілеттілік индексінің мәні салыстырылады.
Бұл кәсіпорындар арасында шек коюға және болашақта (2-3 жыл) біреулерінің
банкроттыққа ұшырап (z 2,675 болғанда) және (z2,675 болғанда)
басқалардың қаржылық жағдайы тұрақтануы жөнінде пікір айтуға мүмкіндік
береді.
Сонымен қатар 1977 жылы Э. Альтман 7 факторлы моделін ұсынды, ол
модельдің дәлдігі 70% дейін болды және банкроттықты бос жылға жоспарлауға
мүмкіндік береді. Бұл жеті факторлы модель келесі көрсеткіштерді қамтиды
4,17б:
-активтердің рентабельбілігі;
-пайданың динамикасы;
-несие бойынша пайызды өтеу коэффициенті;
-ағымдағы өтімділік коэффициенті;
-автономия коэффициенті;
-жиынтық активтер;
Бұл модельдің құндылығы өте дәлдігінде, бірақ қолданылуына ақпараттық
жетіспеушілігі қиындық туғызады (талдау есебінің мәліметтері қажет, ал ол
сыртқы пайдаланушыларда жоқ).
Сонымен бірге банкроттыққа сыртқы және ішкі факторлар әсер етеді.
Сыртқы факторларға халықаралық, ұлттық, рыногтық, ал ішкі факторларға
фирманың бәсекелестік ортасы, қызмет принципі, ресурстар мен оларды
пайдалану, маркетингтік стратегиялар мен саясаты және қаржы менеджменті
жатады. Сыртқы факторлар:
1.Халықаралық факторлар.
1.1.Жалпыэкономикалық: -экономикалық даму циклдылығы;
-дүниежүзілік қаржы жүйесінің жағдайы;-транұлттық банктердің қаржы
саясаты;
1.2.Халықаралық саясаттың тұрақтылығы:-халықаралық келісім-шарт жасасу;
-еркін экономикалық аймақтар құру;-тарифтік келісімдер;
-халықаралық маркетингі.
1.3.Халықаралық бәсеке:-бірлескен кәсіпорындар құру;-лицензиялық сауда;-
фирмлық бәсекенің нарықтығы үлесін арттыру;
2.Ұлттық факторлар.
2.1.Саяси:-қаржы жүйесінің жағдайы;-меншікке деген қатынас;-мемлекеттік
жер саясатының принциптері;-мемлекеттің кәсіпкерлікке қарым-қатынасы;-
салық саясаты;-монополизмді шектеу;-бәсекені қолдау;-тұтынушылар мен
кәсіпкерлерді құқын қорғау шаралары;
2.2.Экономико-демографиялық факторлар:-халықтың табысының деңгейі;-сатып
алушылардың қабілеттілік денгейі;-несие алу мүмкіндігі;-кәсіпкерлік
белсенділігі;
3.Рыногтық факторлар.
3.1.Психологиялық:-тұтынушылардың таңдауы, талғамы, әдеттері мен
дәстүрлері, тұтынушы нормасы;
3.2.Ғылыми-технологиялық:-технологи ялық жаңалықтар;-өнімнің бәсекелік
қабілеттілігі; (денгенмен банкроттықтың ең күшті сыртқы факторы
технологиялық өзгерулер-ірі ғылыми-технологиялық қозғалыстар болып
саналады). Ішкі факторлар:
1.Фирманың бәсекелік ортасы:-саланың қызметінің мақсаты;-дәстүрлер,
репутация және имидж;-персоналдың біліктілік құрамы;-нарықтағы үлесі және
циклдық кезеңдері.
2.Қызметтің принциптері:-меншік формасы;-басқарудың ұйымдастырушылық
формасы;-инновациялық қызмет;-өндірісті басқару жүйесін ұйымдастыру;-
өндірістің диверсификациясы.
3.Ресурстар мен оларды пайдалану:-өндірісітің әдістері мен құрылымын
жетілдіру;-өндірістік циклдың ұзақтылығы;-өндірістік қорладың денгейі;-
қаражаттар айналымы.
4.Маркетингтік стратегиялар мен саясаты:-нарықты сегменттеу;-тауар
саясаты;-баға саясаты;-өткізу, сату саясаты;-стратегиялық мақсаттар мен
сатуды болжау.
5.Қаржы менеджменті:-баланстың құрылымы;-төлемқабілеттілік;-өтімді лік;-
капиталдың құны.
Сонымен қатар келесі сызбада ұйымдағы дағдарыстың субьективті және
обьективті себептері көрсетілген.

Дағдарыс сепептері

Субьективті Обьективті

Сыртқы Ішкі

Білім Даму Табиғат
деңгейі қажеттіліктері өзгерістері

Жетілмеген Қызмет
басқару қателіктері

Жұмыстың
күрделенуі

Сызба-1 Ұйымдағы дағдарыстың субьективті және обьективті себептері.
Жалпы төлемқабілетсіздіктің ерекше себептеріне 1-ден, нарық тапсырысынан
артта қалушылық, яғни ұсынылатын ассортимент, сапа, баға, т.б. туралы
айтуға болады; 2-ден, кәсіпорынның қанағаттанарлықсыз қаржылық басқарылуы,
яғни оның міндеттемеге жүктелуі. Бұл жағдайда қаржылық басқару дертіне
ұшырайды 5,9б.
Кәсіпорынның дәрменсіз, төлемқабілетсіз қызмет атқаруы келесі факторларға
байланысты:
1. Акция қаражаттырының қозғалысының жалпы міндеттемелерге қатынасын
көрсететін көрсеткіштің айтарлықтай шамасы;
2. Төмен рентабельдік
3. Тұрақсыз табыс
4. Акционерлік қоғамдық акциясының бағасы бірден төмендеуі;
5. Дивиденд төлемдерінің азаюы;
6. Тұрақты шығындардың жалпы шығындарға қатынасының жоғарғы көрсеткіші;
7. Акцияның нарықтық құны мен оның баланстық құны арасындағы айырмшылықтың
орны алуы;
8. Айналымнан тыс активтердің қажетті деңгейін қолдауда қабілетсіздік
таныту
9. Қарыз міндеттемелерінің жоғарғы мөлшері;
Ал сапалық факторларына:
1.Қаржы есебі жүйесінің нашарлығы және шығындарды бақылауға қабілетсіздігі;
2. Басшылық тәжірибесіздігі
3. Міндеттемелерін уақытылы өтей алмау;
4. Заңсыз іс-әрекеттердің орын алуы;
5. Кәсіпорынды басқаруда бөліксіздік таныту;
6. Қосымша қаржылану көздерін алуға кәсіпорынның қабілетсіздігі;
7. Басшылықтың сыртқы ортадағы өзгерістерге тез бейімделе алмауы;
8. Бухгалтерлік және қаржы есебінің жеткіліксіз сапалы жүйесі;
9. Қарыз келісім-шарттарын жиі қарау;
10. Жалға беру мен жалға алу келісім-шарттарын жиі құрастыру;
Àìåðèêà ²½ðàìà Øòàòûíäà ê¸ñiïêåðëiêòi ò½ðàºòû ò¾ðäå ìåìëåêåòòiê ºîëäàó¹à
èå. °ð ò¾ðëi ìåìëåêåòòiê ðåòòåóëåð ìåí ºîëäàó øàðàëàðû º½ºûºòûº áàçà¹à
íåãiçäåëãåí. Ñîëàðäû áiði “øà¹ûí áèçíåñ òóðàëû çà”. Àìåðèêà ²½ðàìà
Øòàòûíû êîãðåññiíäå øà¹ûí áèçíåñ ïðîáëåìàëàðûìåí åêi êîìèòåò àéíàëûñàäû.
Ôåäåðàëäûº äåãåéäå øà¹ûí áèçíåñ ¸êiìøiëiãi ºûçìåò àòºàðàäû.
°êiìøiëiêòi áàñòû ôóíêöèÿñû-øà¹ûí áèçíåñòi æàí-æàºòû ºîëäàó.°ðáið øòàòòà
¸êiìøiëiêòi àéìàºòûº á¼ëiìäåði æ½ìûñ iñòåéäi. Àéìàºòûº á¼ëiìøåëåð øà¹ûí
áèçíåñ ñóáúåêòiëåðiíå íàðûº òóðàëû àºïàðàò áåðåäi, îíû ì¸ñåëåëåðií øåøóãå
ê¼ìåêòåñåäi.
Ñîíûìåí ºàòàð, Àìåðèêà ²½ðàìà Øòàòûíû ê¸ñiïêåðëiê ñàÿñàòûíû íåãiçãi
áà¹ûòòàðûíû áiði-îë ºàðæû ò¾ñiìäåðií ðåòòåó áîëûï òàáûëàäû. Îë åêi áà¹ûòòà
æ¾çåãå àñûðûëàäû:
1)áþäæåòòåí ìàºñàòòû áà¹ûòòàë¹àí ñóáñèäèÿëàð;
2)ºàðæûëàíäûðó ¾øií æåêå êàïèòàëäàðäû òàðòó;
Á½ë áà¹ûòòû iñêå àñûðóäà À²Ø-òà Øà¹ûí Áèçíåñòi °êiìøiëiãi º½ðûë¹àí æ¸íå îë
øà¹ûí ê¸ñiïêåðëiêêå ºàðæûëûº,êååñòiê,ìàòåðèàëäûº ê¼ìåêòåñåäi,
ê¸ñiïêåðëåðäi îºûòó ìåí äàéûíäàóäû æ¾çåãå àñûðàäû.Øà¹ûí Áèçíåñ °êiìøiëiãi
øåáåðiíäå êåëåñi áà¹äàðëàìàëàð æ¾çåãå àñûðûëàäû:
1) õàëûºàðàëûº ñàóäàäà ê¼ìåê;
2) ¹ûëûìè-òåõíèêàëûº çåðòòåóëåð;
3) ¸éåë-ê¸ñiïêåðëåðãå ê¼ìåêòåð;
4) àðäàãåð-ê¸ñiïêåðëåðãå ê¼ìåê ê¼ðñåòó æ½ìûñòàðû;
5) ½ëòòûº ê¸ñêåðëiêòi äàìûòó æ¸íå ò.á.

2 ҚÀÇÀ²ÑÒÀÍÄÀ±Û ´ÍÄIÐIÑÒIÊ Ê°ÑIÏÎÐÛÍÄÀÐÄÛ³ ÒÀÁÛÑÒÛ ÄÀÌÓ ÑÈÏÀÒÛ ÌÅÍ
ÁÀÍÊÐÎÒÒÛ±Û
2.1 ²àçàºñòàíäà¹û ê¸ñiïêåðëiêòi òàáûñòû äàìó ñèïàòû

Áiãiíãi òàäà ²àçàºñòàíäà¹û ê¸ñiïêåðëiêòi òóûíäàï, äàìóû æ¾ðãiçiëiï
æàòºàí ýêîíîìèêàëûº ðåôîðìàëàðäû ¼çåãi ðåòiíäå ê¼ðiíiñ òàáóäà. ´éòêåíi
íàðûº ýêîíîìèêàñûíà ê¼øóäi áiðäåí-áið æîëû ìåìëåêåò º½ðûëûìûíäà¹û ¸ðò¾ðëi
àÿäà ºûçìåò àòºàðàòûí ¼íäiðiñ, ê¸ñiïîðûíäàðûìåí á¸ñåêåëåñå àëàòûí
ê¸ñiïêåðëiê º½ðûëûìûí º½ðó ,äàìûòó áîëûï òàáûëàäû.
Ñî¹û äåðåêòåðãå ñ¾éåíñåê ²àçàºñòàí Ðåñïóäëèêàñûíäà øà¹ûí
ê¸ñiïêåðëiêïåí 1,5 ìèëëèîí¹à æóûº àäàì ø½¹ûëäàíàäû. Á½ë ºàçàºñòàíäûºòàðäû
ò¼ðòòåí áið á¼ëiãií º½ðàéäû. °ðáið ìû ò½ð¹ûí¹à ø຺àíäà, æåòi ê¸ñiïîðûí
êåëåäi. Àë, á½ë ê¼ðñåòêiø À²Ø-òà 74, Æàïîíèÿäà-50,Ãåðìàíèÿäà-379.
Áiçäi åëäå iøêi ¼íiìíi 70%-ûí æåêå ñåêòîð ºàëûïòàñòûðûï îòûð æ¸íå
îíû êåëåñi ñóðåòòåí ê¼ðiãå áîëàäû.

Ñóðåò-1²àçàºñòàíäà¹û æåêå ñåêòîðäû ÆI´-äåãi ¾ëåñi,2004æ.:

Áåðiëãåí ñóðåò áîéûíøà ²àçàºñòàíäà øà¹ûí ê¸ñiïêåðëiòi ê¼ïøiëiãi æåêå
ñåêòîð¹à íåãiçäåëãåí áîëûï òàáûëàäû. Æàëïû ñîíûìåí áiðãå æàëïû ½ëòòûº
¼íiìäåãi ¾ëåñi 74,4% ,îíû ê¼ïøiëiãi àóûëøàðóàøûëû¹û,ñàóäà,¼íåðê¸ñiï
ñàëàëàðûíû ¾ëåñiíäå áîëäû.
Àë øà¹ûí ê¸ñiïêåðëiê ñóáúåêòiëåðiíi îñû æàëïû ½ëòòûº ¼íiìäåãi ¾ëåñi
1994-1996 æûëäàðû 4-7% áîëñà,àë 1997-2001æûëäàðû 8-12%-äû º½ðà¹àí.Á½ë
ò½ð¹ûäà òîëû¹ûðຠêåëåñi êåñòåäåí áàéºàó¹à áîëàäû:

Êåñòå 1 Øà¹ûí ê¸ñiïêåðëiê ñóáúåêòiëåðiíi ¼íäiðãåí ¼íiìiíi Ƶ´-äåãi
¾ëåñi,%:

Æûëäàð 1995 1996 1997 2000 2001 2002 2003
´íäiðiëãåí ¼íiì 4,7 6 8,5 12 8 9,6 16
ìåí ºûçìåòòåð
¾ëåñi,%

Под ред. Смаилова А.А. Казахстан -2003ж.ж.

Æî¹àðûäà¹û êåñòå ìåí ñóðåòêå ñ¸éêåñ ðåñïóáëèêàäà øàûí ê¸ñiïêåðëiê
ºûçìåòi íåãiçiíåí æåêå ìåíøiê ñåêòîð¹à íåãiçäåëãåí æ¸íå æûëäàí æûë¹à îíû
æàëïû ½ëòòûº ¼íiìäåãi ¾ëåñiíi àðòºàíäû¹û ñèïàòòàëàäû.
Ñîû äåðåêòåðãå ñ¾éåíñåê ðåñïóáëèêàäà¹û øà¹ûí ê¸ñiïêåðëiê ºûçìåòòi
äàìóû î ñèïàòºà èå. Îíû ñòàòèñòèêàëûº ê¼ðñåòêiøòåðìåí ä¸ëåëäåóãå
áîëàäû.Æàëïû øà¹ûí ê¸ñiïêåðëiê ºûçìåòií æ¾çåãå àñûðàòûí áåðëûº øà¹ûí
ê¸ñiïîðûíäàð ñàíû äà æûëäàí-æûë¹à ¼ñóäå æ¸íå äèíàìèêàëûº ò¾ðäå äàìó ¾ñòiíäå
äåóãå áîëàäû. Ìûñàëû, øà¹ûí ê¸ñiïîðûíäàð ñàíû 2003 æûëû 67 ìû áîëñà, àë
2001 æûëû á½ë ê¼ðñåòêiø 71 ìû áîëûï 6 % ¼ñêåíäiãií ê¼ðñåòåäi.

Êåñòå2Øà¹ûí ê¸ñiïîðûíäàðäû äàìûòóäû íåãiçãi ê¼ðñåòêiøòåði:
ʼðñåòêiøòåð 2002æ 2003æ 2004æ.
Øà¹ûí ê¸ñiïîðûíäàðäû ñàíû, ìû áiðëiê 63 67 71
Áàðëûº ê¸ñiïîðûíäàð ñàíûíäà¹û øà¹ûí 67 71 76
ê¸ñiïîðûíäàð ¾ëåñi,%
Øà¹ûí ê¸ñiïîðûíäàðäà¹û æ½ìûñ-áàñòûëàð,ìû 350 385,5 403
àäàì
Áàðëûº æ½ìûñáàñòûëàðäà¹û ¾ëåñi,% 5,7 6,3 6,6

Под ред. Смаилова А.А. Казахстан

Æî¹àðûäà¹û êåñòåãå ñ¸éêåñ ðåñïóáëèêàäà øà¹ûí ê¸ñiïîðûíäàð ñàíäàðû
æûëäàí æûë¹à ¼ñïåëi ñèïàòòà.
Àë 2003 æûëû øà¹ûí ê¸ñiïîðûíäàðäû ñàíû 77 398-ãå ¼ñiï, îíäà
534,9 ìû àäàì æ½ìûñ iñòåäi. Îëàðäû îðòàøà àéëûº æàëàºûñûíû ì¼ëøåði 11426
òåíãåíi º½ðàäû: å æî¹àðû æàëàºû òàó-êåí ¼íåðê¸ñiáiíi æ½ìûñêåðëåði (22 745
òåíãå), áàéëàíûñ (26395òåíãå), ºàðæûëûº ºûçìåò (20001тенге), º½ðûëûñ
(14721тенге) àëàäû; àë å ò¼ìåíãi æàëàºû ì¼ëøåðií àóûëøàðóàøûëûº
ê¸ñiïîðûíäàðûíû (5504 òåíãå) æ¸íå áàëûº øàðóàøûëû¹ûíû æ½ìûñêåðëåði (4505
òåíãå) àëàäû åêåí.
Ñîíûìåí ºàòàð øà¹ûí ê¸ñiïêåðëiê ñóáúåêòiëåðií ìåíøiê ò¾ðiíå ºàðàé
ºàðàñòûðàòûí áîëñຠîíû êåëåñi êåñòåäåí ê¼ðóãå áîëàäû.
Êåñòå3 ²Ð-äà¹û òiðêåëãåí çàäû ò½ë¹àëàðäû ìåíøiê ôîðìàñû, ê¼ëåìi æ¸íå
ºûçìåò ò¾ði áîéûíøà ñàíû ,2003æ.:
Áàðëû¹û Ìåìëåêåòòiê Æåêå Øåòåëäiê


²àçàêñòàí Ðåñïóáëèêàñû 138 549 23734 111400 3415
Iði 2127 815 1280 32
Îðòà 10856 6120 4678 58
Øà¹ûí 125 566 16 799 105442 3325



²Ð-íû ñòàòèñòèêà æ¼íiíäåãi Àãåíòòiãiíi ì¸ëiìåòòåði áîéûíøà,2003æ.

Æî¹àðûäà¹û êåñòå áîéûíøà òiðêåëãåí øà¹ûí ê¸ñiïîðûíäàðäû ñàíû 2003
æûëû 125 566 º½ðà¹àí,ÿ¹íè ðåñïóáëèêàäà¹û æàëïû øàðóàøûëûº ñóáúåêòiëåðiíi
90,6 %-ií º½ðàéäû. Îíäà 740-755 ìû àäàì æ½ìûñáàñòû æ¸íå îë ýêîíîìèêàëûº
áåëñåíäi õàëûºòû 10,2-10,5%-ûí º½ðàéäû.
Åíäi åëiìiçäåãi øà¹ûí ê¸ñiïêåðëiêòi äàìó äèíàìèêàñûí àéìàºòûº
ñèïàòûí ºàðàñòûðàòûí áîëñຠîíû êåëåñi ñóðåò àðºûëû ñèïàòòàó¹à áîëàäû.
Òðàíçèòíàÿ ýêîíîìèêà ,2003æ.,3,28á.
Ñóðåò-2 ²àçàºñòàííû àéìàºòàðû áîéûíøà øà¹ûí ê¸ñiïêåðëiê ºûçìåòòi
àëàòûí ¾ëåñi,2003æ.:
Æàëïû àéìàºòûº íåãiçiíäå øà¹ûí ê¸ñiïîðûíäàðäû îðíàëàñóû ñîë àéìàºòû
åðåêøåëiê ñèïàòòàðûíà áàéëàíûñòû æ¸íå åëiìiçäåãi ¼çãåðiñòåðãå äå ò¸óåëäi.
Æî¹àðûäà¹û øà¹ûí ê¸ñiïêåðëiê ºûçìåòií ðåñïóáëèêà äåíãåéiíäå ºàðàñòûðó
åíãiçiíäí åëiìiçäå øà¹ûí ê¸ñiïêåðëiê ºàëûïòàñòû äåï àéòó¹à áîëàäû. Áiðàº
åíäi îë ºàëàé ¼ðêåíäåói òèiñ äåãåí ñ½ðຠòóàäû.
Ñîíäûºòàí øà¹ûí ê¸ñiïêåðëiê ºûçìåòiíå äåãåí ìåìëåêåò òàðïûíàí ºîëäàó
ìåí ºî¹àó iñ-øàðàëàðû æ¾çåãå àñûðûëó ºàæåòòiëiãi òóàäû. °ñiðåñå øà¹ûí
ê¸ñiïêåðëiêòi åíäi ¹àíà áàñòà¹àíäàð¹à ºàìºîðëûºòû àéûðûºøà áîëóû, îëàð¹à
æîë àøó ¾øií æåðãiëiêòi îðûíäàð ½éûìäàñòûðóû êåðåê.
Ñîíäûºòàí øà¹ûí ê¸ñiïêåðëiêòi äàìûòó òàÿó êåëåøåêòåãi ýêîíîìèêàëûº
ñàÿñàòòû å áiðåãåé ïðèîðèòåòòiê áà¹ûòòàðûíû áiði áîëûï ñàíàëàäû. Á½ë
ì¸ñåëåíi øåøó òèiìäi æ¸íå á¸ñåêåëåñòiêêå ºàáiëåòòi ½ëòòûº ýêîíîìèêàíû
ºàëûïòàñòûðó¹à, ñîíäàé-ຠåëiìiçäå æàà æ½ìûñ îðûíäàðûí º½ðó¹à, ò½ð¹ûíäàðäû
åáåêïåí ºàìòàìàñûç åòó ìiíäåòòåðií øåøóãå òiêåëåé áàéëàíûñòû áîëàäû.
Ñîíäûºòàí á½ë ì¸ñåëå ²Ð-íû Ïðåçèäåíòiíi ²àçàºñòàí-2030
áà¹äàðëàìàñûíäà äà ê¼ðiíiñ òàïºàí: ýêîíîìèêàëûº ¼ñó ñòðàòåãèÿñûíû ïðèíöèïi
ðåòiíäå øà¹ûí ê¸ñiïêåðëiêòi äàìûòóäû ìàºñàòû-îíû äàìûòó ¾øií ºîëàéëû
æà¹äàé æàñàó34.Íåãiçãi áàñûìäûëûºòàð:

1) ìåìëåêåòòiê, ºî¹àìäûº æ¸íå õàëûºàðàëûº ½éûìäàðäû øà¹ûí ê¸ñiïêåðëiêòi
ºîëäàó æ¼íiíäåãi ¼çàðà iñ-ºèìûëû;

2) íåñèåëåíäiðóäi òèiìäi æ¸íå ºîë æåòêiçiëåòií æ¾éåëåðií ºàëûïòàñòûðó;

3) øà¹ûí ê¸ñiïêåðëiêòi ºîëäàóäû èíôðຽðûëûìûí äàìûòó;

2.2 Республикадағы банкроттық кәсіпорындарға сипаттама және оның даму
ерекшеліктері
Қазақстан экономикасының қайта құрылуы барлық салалары мен аяларының
терең дағдарысымен басталады. Төменгі тиімділік, кәсіпкерлік белсенділіктің
ынталандыру деңгейінің аздығы, ірі құрылымдық диспропорция – басқа да
әкімшілік-жоспарлы басқару жүйесінің қалдырған іздері. Баға
либерализациясының теріс салдары, тұрмыс дағдарысы мен экономиканы басқару
қиындықтары қазақстандық нарықтық реформалардың бастапқы кезеңдерінде пайда
болды және ол төлемқабілетсіздік проблемасы мен кәсіпорындардың жаппай
банкротқа ұшырау мәселесін көтерді.
Көптеген қазақстандық кәсіпорындардың банкроттығының себебі өтпелі
кезеңдегі жағымсыз макроэкономикалық жағдайлар: дәстүрлі шаруашылық
байланыстардың бұзылуы, тауарлар мен қызметтерге сұраныстық азаюы;
мелекеттің экономиклалық саясатының қиын болжайтын өзгерістері, қаржы
нарығының тепе-теңдігінің бұзылуы, тиімсіз ұзақ мерзімді қаржы салымдары,
кәсіпкерлердің қателіктері.
Төлемқабілетсіз немесе дәрменсіз кәсіпорын коммерциялық банкрот ретінде
қарастырылады. Кәсіпорынның банкроттығыны болжайтын факторлардың бірі –
кредиторлық міндеттемелердің дебиторлықтан артуы болып табылады.
Кәсіпорындарды ликвидациялау мен қайта құру бойынша қалалық агенттігі
мәліметіне сәйкес 2003 жылы 930 төлемқабілетсіз кәсіпорын бақылауға
алынған, оның ішінде ірі және шағын кәсіпорындар бар. Нәтижесінде
Агенттіктің жүргізген мониторингі бойынша 302 кәсіпорынның бюджет алдында
жоғары несиелік міндеттемесі (14 млрд. 500 млн. тенгеден астам) анықталған.

Ал 2002 жылы Алматы қаласында 24 кәсіпорын банкрот деп танылып, 40
кәсіпорынға конкурстық өндіріс артылған, 38 кәсіпорын ликвидациялық
жұмыстар жүргізу кезеңінде болған 11.
Банкрот-кәсіпорындарды жою процесі бойынша жалпы несиелік
міндеттемелердің 942 млн. 340 мың тенге сомасы өтелген. Бюджетке түсетін
міндетті төлемдер міндеттемелері бойынша 37 мың 300 мың тенге өтелген, яғни
бюджетке төленді.
Өнеркәсіптегі инвестициялау статистикасы бойынша кәсіпорынның қаржы
қажеттіліктерінің 50% өзіндік қаражаттар есебінен; 30 % - өзара
міндеттемелер есебінен, 20% - сыртқы инвестициялар есебінен құралады екен.
Нақты инвестициялау жоқ болса, кәсіпорын тек өзіне және өзінің
серіктестеріне ғана сүйенуі керек13,22б.
Республикадағы экономикалық жағдай жоғарыда айтылғандай кәсіпорынға
тікелей әсер етеді, оның қаржы-экономикалық жағдайы мен банкроттық
процесіне ықпал етеді.
Келесі кестеде Қазақстан Республикасы бойынша және Алматы қаласы бойынша
банкроттық процесінің динамикасын сипаттайтын көрсеткіштер берілген:
Кесте4 – Банкроттық процесінің динамикасы, саны:
Республика бойынша Алматы қаласы бойынша
жылдар 1999 2000 2001 2002
Банкрот кәсіпорындардың үлесі, %: 59,5 48,0 44,44 42,2
оның ішінде:
Тау-кен өнеркәсібі 74,1 44,0 34,4 32,8
Өңдеу өнеркәсібі 54,2 52,0 43,2 40,9
Электр энергиясы, су, газ өндірісі мен 69,3 69,0 67,6 68,4
тарату
Ауыл шаруашылығы 76,1 48,0 46,5 43,0
Құрылыс 43,2 42,0 34,3 31,6
Көлік және байланыс 55,5 49,0 52,5 46,0
Басқа коммуналдық, әлеуметтік және 56,0 50,0 50,0 46,7
персоналдық қызметтер

Бұл кестеден байқалғандай зерттелген кезең бойынша республика бойынша
банкрот кәсіпорындардың саны 1999 жылғы қарағанда 2002 жылы 59,5 %- тен
42,2 %-ке төмендеген. Бұл мәліметтерді келесі сурет арқылы көрсетуге болады
26,14б.

Сурет3-ҚР мен Алматы қаласы бойынша банкрот кәсіпорындардың үлесі.
Суретке сәйкес 1999 дан бастап республика бойынша және Алматы қаласы
бойынша банкрот кәсіпорындардың үлесі төмендегенін байқауға болады.
Кәсіпорындарды сауықтандыру процесіне әртірлі факторлар әсер етеді. Бұл
процентті жеделдету үшін мониторинг және кәсіпорынның қаржы-экономикалық
жағдайын әрдайым таңдау, қаржы-экономикалық сауықтырудың бағдарламасы
жағдаймен, кәсіпорынның инвестициялық тартылымдылығымен, сонымен қатар
өндірілетін өнімнің бәсекеқабілеттілігімен, сонымен қатар өндірілетін
өнімнің бәсекеқабілеттілігімен анықталуы керек.
Дәрменсіз кәсіпорындарды қаржы-экономикалық сауықтыру республикадағы 2003
жыл бойынша келесі суреттерде берілген. Суретте сәйкес банкроттық процестер
арасында ең көп кездесетіні ликвидация – 28,57%, ал потенциалды банкроттар
саны азая бастаған, 1,5 есе азайып, 13,5% құраған 31.

Мұндағы: 1- шағымдану жағдайындағы кәсіпорындар;
2- ликвидацияланған кәсіпорындар;
3- соттық қаралу кезеңінде;
4- ликвидация кезеңінде;
5- қайта құру жұмыстары кезеңінде;
6- банкроттық процедураларынан алынған;
7- уақытша мерзім берілген;
8- потенциалды банкроттар;
Сурет4-ҚР-дағы банкрот кәсіпорындарды қаржы-экономикалық сауықтыру.
Төлемқабілетсіз кәсіпорындардың қалпына келтіру процестерінің кезеңдері
барысында сол кәсіпорынның есепті кезеңдегі жағдайына сәйкес тиімді
сауықтыру әдісін қолдану қажет.

Ñîíäûºòàí ²àçàºñòàíäà ê¸ñiïêåðëiê ñóáúåêòiëåðiíi ñàíûíû ò½ðàºòû ¼ñói
æ¸íå îíäà æ½ìûñáàñòûëàðäû ñàíûíû àðòóûíà ºàðàìàñòàí áèçíåñ ñåêòîðû
ìåìëåêåò ýêîíîìèêàñûíû ì¸ñåëåëåðií øåøóäå àéòàðëûºòàé ¾ëåñi ê¼ï åìåñ. Îë
îñû ýêîíîìèêà ñåêòîðûíû ïðîáëåìàëàðûìåí ò¾ñiíäiðiëåäi,ÿ¹íè ðåñïóáëèêàäà¹û
ê¸ñiïêåðëiêòi äàìóûíà êåäåðãi ðåòiíäåãi êåëåñi ïðîáëåìàëàð æèûíòû¹ûí
àòàó¹à áîëàäû18:

1)Ñàëûº ñàÿñàòûíû æåòiëìåói:-íîðìàòèâòiê-º½ºûºòûº àêòiëåðäi æèi
¼çãåðói;-ñàëûºòàð ìåí àëûìäàðäû æî¹àðû ìîëùåði;-åðåæåëåð ìåí ò¸ðòiïòåðäi
ê¾ðäåëiëiãi.

2)Íåñèå àëóäà¹û ºèûíäûºòàð: êåïiëäåìåëiê êàìòûëó ì¸ñåëåñi; æî¹àðû
ññóäàëûº êàïèòàë; íåñèåíi ºûñºàìåðçiìäiëiãi.

3)´íiìäi ¼òêiçó ì¸ñåëåëåði:-íàðûºòà¹û àðçàí èìïîðòòûº ¸äåòòå ñàïàñûç
¼íiìíi áîëóû;-äàéûí ¼íiìíi æî¹àðû áà¹àñû;-ñåðiêòåðäi ñåíiìñiçäiãi.

4)Ìåìëåêåòòiê îðãàíäàðäû àðàëàñóû ìåí áàºûëàó:-áþðîêðàòèçì;-
¼êiëåòòiëiêòi àðòóû;-ì¸æá¾ðëåó.

Á½ë êåäåðãiëåðìåí ºàòàð,ê¸ñiïêåðëiê ºûçìåòòi áàºûëàéòûí ñàëûº
èíñïåêöèÿñû,æåðãiëiêòi ¸êiìøiëiê á¼ëiìäåði, ñàíèòàðëûº-ýêîëîãèÿëûº
èíñïåêöèÿëàð,¼ðòòåí ºîð¹àó á¼ëiìøåëåði,ò½òûíóøûëàðäû º½ºû¹ûí ºîð¹àó
îðòàëûºòàðû æ¸íå òà¹û áàñºàñû ê¸ñiïêåðëåðäi ì¾ääåëåði ìåí 꼺àðàñûíà
êåìiòå îòûðûï¼îï æà¹äàéäà çàäûº æ¸íå çàøû¹àðóøûëûº ïåí ñîò îðãàíäàðûíû
¼êiëåòòiêòåði ìåí ôóíêöèÿëàðûíà èåìäåíiï áàðà æàòûð.Á½ë ¼ç êåçåãiíäå
áþðàêðàòèçìãå ½øòàñàäû, ÿ¹íè îë äåãåíiìiç çàñûç àºøà òàëàï åòóäi òèiìäi
º½ðàëû áîëûï òàáûëàäû.

Êåñòå6 ʸñiïêåðëiêòi äàìûòóäà¹û êåäåðãiëåð

̾ìêií áîëàòûí ôàêòîðëàð ѽðàí¹àíäàð¹à,%
Æî¹àðû ì¼ëøåðëåìåëi ñàëûºòàð 63,6
Íåñèåëåðäi æî¹àðû º½íäûëû¹û 55,6
Áàºûëàóøû îðãàíäàðìåí ºàòûíàñ 36,5
Õàëûºòû ò½òûíó ñ½ðàíûñû ò¼ìåí 22,2
Ò¼ìåí àºïàðàòòûº ºàìòûëó 22,2
Íàðûºòà¹û æî¹àðû á¸ñåêå 14,3
Áiëiêòi ìàìàíäàðäû àçäû¹û 9,5

Вестник предпринимателья 2003г.,№11.,37б.

Æî¹àðûäà¹û êåñòåäåí ê¼ðiï îòûð¹àíäàé,ìàûçäû ñûðòºû ôàêòîð ðåòiíäå ñàëûº
ñàëó æ¾éåñi åêåíäiãi àíûºòàë¹àí. Ñîíäûºòàí æîñïàðëàí¹àí êåçåäåðãå ñàëûº
ñàëó æ¾éåñiíi ºûçìåòií ûíòàëàíäûðó ¾øií:-¸ðò¾ðëi ñàëûºòàð áîéûíøà ò¼ëåó
åðåæåëåðií æåiëäåòó æ¸íå ò¼ëåó óàºûòòàðûí áåêiòó êåðåê,-ñàëûº ñàëó
æ¼íiíäåãi æàà º½æàòòàðìåí ñàëûº ò¼ëåóøiëåðäi àºïàðàòïåí ºàòàìàñûç åòó;-
øà¹ûí ê¸ñiïêåðëiêòi àéìàºòûº ìàûçäû ¼íiì ¼íäiðåòií ê¸ñiïîðûíäàðûí
ñàëûºòûº æåiëäiêòåð åíãiçó;-ñàëûº ºîûëûìäàðûí ò¼ìåíäåòó ñèÿºòû ìàûçäû
ì¸ñåëåðäi øåøiëóií ºàæåò åòåäi32,11.

Ñîíûìåí ºàòàð, ê¸ñiïêåðëiêêå òåæåó áîëûï îòûð¹àí åðåêøå ì¸ñåëåëåðäi
òîáû-îë ê¸ñiïêåðëåðäi îºûòûï, ¾éðåòó æ¼íiíäå íàºòû, àéºûí ìåìëåêåòòiê
ñàÿñàòòû æîºòû¹û.Ñîíäàé-ຠò¸æiðèáå ê¼ðñåòiï îòû¹àíäàé áiëêñiçäiê,
áiëiìñiçäiê,ò¸æiðèáåíi æîºòû¹û, ¼ç áiòiìåí æ½ìûñ iñòåé áiëìåó-îñûíû
áàðëû¹û øà¹ûí ê¸ñiïêåðëiê ºûçìåòiíi äàìóûíà , ã¾ëäåíóiíå ¸ñåð åòåäi.

Ýêîíîìèêàëûº ñàÿñàòòû ò½ðàºòûëû¹û,íàðûºòûº èíôðຽðûëûìíû äàìóû,
èíòåëëåêòóàëäû ìåíøiêòi ºîëäàóäû òèiìäi æ¾éåñi, æåiëäåòiëãåí ¸êiìøiëiê
òàëàïòàð, æåêå áàñòàìøûëûººà äåì áåðåòií èäåîëîãèÿëûº æà¹äàéëàð æ¸íå òà¹û
áàñºàëàð. Ìûñàëû, À²Ø-òà øà¹ûí áèçíåñ ì¸ñåëåëåðií øåøòií àðíàéû ½éûì Øà¹ûí
Áèçíåñ °êiìøiëiãi áàð; ßïîíèÿäà æåðãiëiêòi áèëiê îðãàíäàðû ºàðûçäû
êåïiëäåíäiðó æ¼íiíäåãi àññîöèàöèÿ º½ð¹àí, Êàíàäàäà áèçíåñòi äàìûòóäû
ôåäåðàëäû áàíêi àðºûëû ê¸ñiïêåðëåðäi íåñèåìåí æ¸íå êåïiëäåìåìåí ºàìòàìàñûç
åòåäi.

2.3 Банкрот кәсіпорындарды талдау
2001 жыл 11 шілде Қазақстан Республикасының Банкроттық мәселелері
бойынша Қазақстан Республикасының кейбір заң актілеріне өзгерістер мен
толықтырулар енгізу туралы Заңына сәйкес банкроттық процедураларды жүзеге
асырудың ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Кәсіпорындардың банкротқа ұшырауы, төлем қабілетсіз болу себептері, оның салдары және оның алдын алу бағыттарын анықтау, банкроттыққа қарсы басқарудың рөлі мен кәсіпорын үшін маңызын зерттеу
Дағдарысқа қарсы стратегия
Дағдарысқа қарсы басқару стратегиясы
Кәсіпорындардың жаппай банкроттыққа ұшырауы
Кәсіпорынды дағдарысқа қарсы басқару
Дағдарысқа қарсы басқару
Құқық бұзушылық және оның алдын алу
Жануарлардың жарақаттанулары және оның алдын алу
Жылқының көз аурулары және оның алдын алу
Кәсіпорынның дағдарысқа қарсы басқару
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь